Ana sayfa 167. Sayı Eski Türk Kağanlığı’na ait yazıtlı 14 sütunla çevrili anıt keşfedildi

Eski Türk Kağanlığı’na ait yazıtlı 14 sütunla çevrili anıt keşfedildi

462
PAYLAŞ
Dongoin shiree’deki eski Türk kalıntılarının kuzeyden drone görüntüsü. Harabelerin merkezindeki çukurdan çıkarılan kitabelerin ve lahitlerin bölümleri görülebiliyor. © Osaka Üniversitesi ve Moğolistan Bilim Akademisi Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü.

Çeviren: Bünyamin Tan

Osaka Üniversitesi ve Moğolistan Bilimler Akademisi Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü’nden ortak bir kazı ekibi, 2015 – 2017 arasında gerçekleşen üç yıllık çalışmayla, Doğu Moğolistan’daki Dongoin shiree denilen bozkırda bulunan, Türki-Runik yazıtlar içeren 14 büyük taş sütunla çevrili eşsiz bir anıtın kalıntılarını keşfetti.

Kalıntıların incelenmesi Mayıs 2015’te başlamadan önce, aydın çevreler, yazıtlar ve Türk yazın kalıntılarının sadece Moğolistan’ın başkenti olan Ulan Batur’un batı kesimlerindeki bozkırlar üzerinde olduğunu düşünüyorlardı. Osaka Üniversitesi’nden kazı başkanı Prof. Takashi Osawa ve ekibi, yazıtların içeriklerinden ve anıttaki taş diziliminden ortaçağda Doğu Moğolistan’daki güç ilişkilerine dair ipuçları elde edecekleri 12 yeni yazıt keşfetti.

Anıtın en önemli özelliği, höyüğün ortasındaki, ölen kişinin yerleştirildiği taş lahidi çevreleyen 14 yazıtlı sütundan oluşan yapısıdır. Daha önce bulunmuş yazıtlara oyulmuş eski Türk boylarının tamga işaretleri 100’den fazladır. Ortaya çıkarılan yeni yazıtlar, Moğolistan’da bulunmuş en büyük Türk yazılarından bazılarıdır. Lahidin kazıldığı yerde bulunan  kalsine kömür, koyun derisi ve at kemik parçalarının radyokarbon tarihlemesine bakılarak, bu eşsiz anıtın 8. yüzyılda, Geç 2. Antik Türk Kağanlığı sırasında inşa edildiği tahmin edilmektedir.

Prof. Takashi Osawa bu yazıtların şifresini çözmüş ve yazıtlarda gömülmüş olan ve anılan kişinin, İkinci Türk Kağanlığı’ndan Bilge Kağan (MS 716-734) zamanında yaşamış, kağandan hemen sonra gelen Yabgu (genel vali) unvanını alan kişi olduğunu tespit etmiştir. Ayrıca, Yabgu’nun Doğu Moğolistan’da Tengri Kağan döneminde (MS 734-741) baş ve en yüksek idari görevli komutan demek olan Tölis-Shad (Doğu’nun Krallığı) derecesine geldiği de bulunmuştur.  Kağan (veya Hakan), imparator statüsüne eşit olup Türkçede ve Moğolcada imparatorluk unvanıdır ve bir kağanlığa (imparatorluk) hâkim olan kişiyi anlatır.

Bu bulgular, benzersiz anıt kalıntılarının yer aldığı Dongoin shiree bozkırının, Çince ve Türkçe metinlerde yer almayan ve bilinmeyen eski Türk Kağanlığının doğu bölgesinin merkezi olduğunu gösteriyor. Anıtın, Türk Kağanlığı’nın doğu bölgesindeki yöneticilerinin ve bölgelerin güç ilişkilerinin yanı sıra Khitan, Tatabi ve Tatar gibi Moğol kabileleri ile olan siyasi ve askeri ilişkileri ortaya koyması bekleniyor. Ayrıca, taş sütunların platodaki düzenlenişi, eski göçebelerin dini fikirlerini ve dünya görüşünü tartışmak için önemli bilgiler sağlayacaktır.