{"id":10747,"date":"2011-05-01T22:54:47","date_gmt":"2011-05-01T19:54:47","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=10747"},"modified":"2017-05-29T23:04:02","modified_gmt":"2017-05-29T20:04:02","slug":"felsefenin-ve-bilimin-karsinda-sanatin-yeri-ve-anlami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2011\/05\/01\/felsefenin-ve-bilimin-karsinda-sanatin-yeri-ve-anlami","title":{"rendered":"Felsefenin ve bilimin kar\u015f\u0131nda sanat\u0131n yeri ve anlam\u0131"},"content":{"rendered":"

\"\"Bilim ve felsefe zorunlu olarak nesnele y\u00f6nelirken sanat hem nesnele hem \u00f6znele y\u00f6nelir. Buna g\u00f6re bilimin i\u015fi do\u011fru\u2019ylad\u0131r, felsefe hem do\u011fru\u2019yla hem iyi\u2019yle ilgilenir, sanat do\u011fru\u2019yu ve iyi\u2019yi d\u0131\u015flamayacak bi\u00e7imde g\u00fczel\u2019e y\u00f6nelir. Buradaki g\u00fczel plastik g\u00fczel olmaktan \u00e7ok anlaml\u0131 oland\u0131r. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fc\u00e7 alan\u0131, felsefe, bilim ve sanat insan\u0131n kendini arad\u0131\u011f\u0131 ve kendi i\u00e7in yani b\u00fcy\u00fck insanl\u0131k i\u00e7in geli\u015fim olanaklar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 karde\u015f aland\u0131r. Onlar ya\u015fam\u0131 hem ayd\u0131nlat\u0131r hem d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrler.<\/em><\/p>\n

Esteti\u011fin kap\u0131s\u0131ndan girdi\u011fimizde kaygan bir alana girmi\u015f oluruz. Bu alanda hi\u00e7bir sorun bilim adam\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcde kesinlikli de\u011fildir. \u0130nsan sallant\u0131l\u0131 ortamdan tedirgin olur, aya\u011f\u0131n\u0131 yere sa\u011flam basmak ister. Ger\u00e7ekte ya\u015fam\u0131n kendisi de o kadar g\u00fcvenli de\u011fildir. Her k\u00f6\u015fe ba\u015f\u0131nda beklenmedik durumlar bekler bizi. Buna kendilerini al\u0131\u015ft\u0131ramayanlar ya\u015famakta zorluk \u00e7ekerler. \u0130nsano\u011flu hi\u00e7 de\u011filse bilimde bu kesinli\u011fi bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, en az\u0131ndan karma\u015f\u0131k durumlardan belirginlikler d\u00fczeyine ge\u00e7mek istiyor. Bilimin alan\u0131nda bile hi\u00e7 beklemedi\u011fimiz ko\u015fullarla kar\u015f\u0131la\u015fabiliyoruz. Sonra her \u015fey de\u011fi\u015febiliyor. Kepler gezegenleri meleklerin \u00e7ekti\u011fine inan\u0131yordu. Hani nerede \u015fimdi o g\u00fczel melekler? Esteti\u011fin alan\u0131 iyice kaygand\u0131r. Bilimin alan\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131p esteti\u011fin alan\u0131na girenler ayaklar\u0131n\u0131n alt\u0131ndan toprak kay\u0131yormu\u015f duygusuna kap\u0131labilirler. Kald\u0131 ki estetik Baumgarten\u2019den beri olmasa da Lessing\u2019den beri bilim oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor ve buna g\u00fcveniyor. Belki de bizler tepeden t\u0131rna\u011fa kaygan bir d\u00fcnyada ya\u015famakta oldu\u011fumuzu benimsemek durumunday\u0131z.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015famdaki \u00e7e\u015fitlilik ve kesinlik aray\u0131\u015f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Enine boyuna d\u00fc\u015f\u00fcnmek al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda olmayanlar bu kayganl\u0131\u011f\u0131n bilincine ya da sezgisine ula\u015fmakta eksik kalabilirler. Do\u011frular \u00e7o\u011fumuza sars\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Do\u011frular mutlak bir bi\u00e7imde kal\u0131c\u0131 m\u0131? Elbette de\u011fil. De\u011fi\u015fmez gibi duran do\u011frular yerlerini yeni do\u011frulara b\u0131rak\u0131rken bu yeni do\u011frular i\u00e7in dayanak ya da \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olu\u015ftururlar. Bilinmeyen ya da iyi bilinmeyen \u015feyin bilinen ya da az\u00e7ok bilinen \u015feyden daha kayg\u0131 verici oldu\u011funu hepimiz biliyoruz. Bilgi bizim tedirginliklerimizi hafifletiyor, ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda biraz daha rahat olmam\u0131z\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Elbette insan sonuna kadar rahat olamaz: gelece\u011fi olan, daha do\u011frusu her an bilinemez bir gelece\u011fe do\u011fru y\u00fcr\u00fcmek zorunda olan insan nas\u0131l rahat olabilir? Sizi neyi nerede bekledi\u011fini bilemiyorsunuz. Sonunda do\u011frular da ba\u015fka do\u011frulara d\u00f6n\u00fc\u015fecektir.<\/p>\n

Kesinlik her zaman iyidir. Apa\u00e7\u0131kl\u0131k bir yan\u0131yla bize garip de g\u00f6r\u00fcnse bir yan\u0131yla her zaman g\u00fcven verir. Ancak ya\u015fam karma\u015f\u0131kt\u0131r, \u00e7e\u015fitliliklerle doludur, \u00e7e\u015fitlilikler \u00e7eli\u015fkilerle \u00f6n\u00fcm\u00fcze serilir. Bilin\u00e7 ya\u015fam\u0131 yal\u0131nla\u015ft\u0131rarak kavrar, soyutlamalar bunun i\u00e7in \u00f6nemlidir. Soka\u011f\u0131 d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde yeni bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcmle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z: ya\u015fam\u0131n bir saniyesi \u00f6b\u00fcr saniyesine benzemez, bir y\u00fcz\u00fc \u00f6b\u00fcr y\u00fcz\u00fcne uymaz. Yaln\u0131z g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131 bizimdir diye d\u00fc\u015f\u00fcnsek de bu do\u011fru de\u011fildir. Ya\u015famda birbirini kovalayan renk renk an\u2019lar vard\u0131r, ya\u015fam\u0131n \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit y\u00fczleri vard\u0131r. \u00a0Kesinlikler bilincin \u00f6ng\u00f6r\u00fcleriyle, \u00e7ok \u00f6zel y\u00f6ntemlerle bu karma\u015f\u0131k yap\u0131n\u0131n i\u00e7inden s\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015flerdir, g\u00f6r\u00fcnmez bir yerlerden bulunup getirilmi\u015f gibidirler. Bilim bir yan\u0131yla bir g\u00f6rme ve saptama alan\u0131ysa bir yan\u0131yla da bir kurgulama alan\u0131d\u0131r. Do\u011frular\u0131 g\u00f6rebilmenin temel ko\u015fulu d\u00fc\u015f g\u00f6rebilmektir. \u0130\u00e7\u2019le d\u0131\u015f\u2019\u0131n birbirine pas atmad\u0131\u011f\u0131 yerde bilim ye\u015fermez. \u00a0Sa\u011f\u0131 solu \u00f6ylesine g\u00f6zleye g\u00f6zleye mi bilime ula\u015faca\u011f\u0131z? D\u00fcnyay\u0131 donan\u0131ml\u0131 bir g\u00f6zle g\u00f6zlemlemek verimlidir ancak. Bilim i\u00e7in b\u00f6yle oldu\u011fu gibi felsefe i\u00e7in de hatta sanat i\u00e7in de b\u00f6yledir bu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Y\u00f6ntem gereksinimi<\/em><\/strong><\/p>\n

Do\u011fay\u0131 g\u00f6r\u00fcyorum ama do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 g\u00f6remiyorum. Do\u011fa vard\u0131r ama do\u011fa yasas\u0131 yoktur, do\u011fa yasas\u0131 bir bulu\u015ftur, buna g\u00f6re do\u011fa yasas\u0131 bir durumun ya da bir ili\u015fkinin soyutlamayla elde edilmi\u015f varolma ko\u015fuludur. \u00d6yleyse do\u011fa yasas\u0131 vard\u0131r. \u0130nsan zihni benzerleri saptayarak yani de\u011fi\u015fmezi ya da de\u011fi\u015fmez gibi duran\u0131 g\u00f6zleyerek do\u011fa yasas\u0131na ula\u015f\u0131r. Do\u011fay\u0131 anlamadan do\u011fada kalmak da bir ya\u015fam bi\u00e7imidir. \u00c7o\u011fumuz bizi tarihin olu\u015fturdu\u011funu bilmeyiz. \u0130nsano\u011flu tarih bilincine ula\u015fm\u0131\u015f olmadan da tarihin i\u00e7inde olabilir. \u0130nsan tarihte oldu\u011funu bilmese de do\u011fada oldu\u011funu bilir. \u0130nsan do\u011fas\u0131 do\u011fadad\u0131r, onun bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Madde d\u00fcnyas\u0131 karma\u015f\u0131ksa insan d\u00fcnyas\u0131 da karma\u015f\u0131kt\u0131r. Bilin\u00e7 d\u00fcnyay\u0131 yal\u0131nla\u015ft\u0131rarak kendine al\u0131yor olsa da madde d\u00fcnyas\u0131 kadar karma\u015f\u0131k bir yap\u0131 ortaya koyar. \u0130nsan ruhu maddenin incelmi\u015f bir bi\u00e7imidir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu Epikuros. Epikuros\u2019dan ayr\u0131 olarak maddenin bir t\u00fcrevi de diyebiliriz ona. Ruh maddede ve madde ruhtad\u0131r. Yap\u0131lar\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bir sonsuzda yitip gitti\u011fimizi sezeriz. Gene de bilim vard\u0131r ve olmal\u0131d\u0131r. Her olguyu bir bir \u00e7\u00f6zmek, ya\u015fam\u0131 liflerine ay\u0131rmak, ya\u015fam\u0131n bile\u015fenlerini ayr\u0131 ayr\u0131 g\u00f6stermek bizim i\u00e7in bir zorunluluktur. B\u00fct\u00fcn gizleri \u00e7\u00f6zme ser\u00fcvenine gelince onu \u015fimdilik bir yana b\u0131rakmak do\u011fru olur.<\/p>\n

\"\"\u0130nsan ger\u00e7e\u011fini geli\u015fig\u00fczel y\u00f6nelimlerle ayr\u0131\u015ft\u0131rmaya kalkmak g\u00f6zleri ba\u011fl\u0131 ku\u015f avlamaya benzer. Belirtileri yakalamak ve onlar\u0131n arkas\u0131ndaki ger\u00e7ekli\u011fi g\u00f6rmek i\u00e7in belli bir y\u00f6nelim bi\u00e7imini benimsemi\u015f olmam\u0131z gerekir, tek bir y\u00f6nelim i\u00e7in de olsa bir yordam bulmu\u015f olmam\u0131z gerekir. Y\u00f6ntem kayg\u0131s\u0131 burada kendini g\u00f6steriyor. Y\u00f6ntem zorunludur. Bu yaln\u0131z bilimde de\u011fil, sanatta da bir gereksinimdir, sanat\u00e7\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan oldu\u011fu kadar izleyici a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir gereksinimdir. Elbet felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir gereksinimdir. Y\u00f6ntemsizlik ilkelliktir. Bir estetik nesneyi geli\u015fig\u00fczel g\u00f6zleyen bir izleyici hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6remez ya da ilgisiz bir \u015feyler g\u00f6rebilir. Ancak sanat\u0131n bilimdeki gibi \u00e7ok belirgin bir y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131na uygun d\u00fc\u015fece\u011fini s\u00f6yleyebilmek kolay de\u011fildir. Sanatta y\u00f6ntemli bak\u0131\u015f\u0131 sa\u011flayan daha \u00e7ok donan\u0131md\u0131r, belki de sanat\u0131n ya da sanatlar\u0131n bilgisidir. Yoksa aratma mutlak bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fir. En az\u0131ndan mutlak bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck duygusu i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fir. Bizi \u00f6zg\u00fcr k\u0131lan \u015fey bilincimizin yetkinlik ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Yarat\u0131c\u0131n\u0131n kendini \u00f6zg\u00fcr duymad\u0131\u011f\u0131 yerde yarat\u0131c\u0131 edim sakatlan\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015famdaki belirtileri anlamak<\/em><\/strong><\/p>\n

Ya\u015famda say\u0131s\u0131z belirtiler vard\u0131r. Nas\u0131l bilim adam\u0131 do\u011fada yasaya y\u00fckselmek i\u00e7in bir tak\u0131m belirtileri okumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa sanat\u00e7\u0131 da anlamlara ula\u015fabilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle kendinde ve d\u00fcnyada bir tak\u0131m belirtileri okumaya y\u00f6nelecektir. Ya\u015fam bir anlamlar dizgesidir, karma\u015f\u0131k da olsa. Bilim adam\u0131 kendiyle ili\u015fkisi olmayan bir \u015feyi arar, sanat\u00e7\u0131n\u0131n arad\u0131\u011f\u0131 ve buldu\u011fu \u015fey biraz kendi d\u0131\u015f\u0131ndaysa biraz da kendiyle ilgilidir. A\u011flayan bir \u00e7ocu\u011fun y\u00fcz\u00fcndeki anlam bizi mutlak bir ortak kavray\u0131\u015fa g\u00f6t\u00fcrmese de hepimiz i\u00e7in ge\u00e7erli bir ortak zemin olu\u015fturuverir. \u0130nsanl\u0131k en b\u00fcy\u00fck bulu\u015fmay\u0131 sanatta ger\u00e7ekle\u015ftirir. Onda yaln\u0131z dostlar\u0131m\u0131zla de\u011fil kar\u015f\u0131t oldu\u011fumuz insanlarla da bulu\u015furuz. Sanatta her zaman g\u00f6n\u00fcl i\u015fe kar\u0131\u015f\u0131r. Gene de ortak belirtiler vard\u0131r: bir ka\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015f olan adam\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnmekte oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Bir ka\u015f\u0131 yukar\u0131da dola\u015fan pek\u00e7ok ki\u015finin d\u00fc\u015f\u00fcnmekle bir ili\u015fkisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bile bile. Bir ka\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015f \u00f6ylece duran bir adam\u0131n korkuyu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyiz: korkunun tepkisi daha ba\u015fkad\u0131r. Ama her \u015feyi do\u011fru okudu\u011fumuz konusunda her zaman ku\u015fkular\u0131m\u0131z olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca her \u015feyi do\u011fru okumak zorunda de\u011filiz ve her \u015feyi do\u011fru okumak diye bir zorunluluk yoktur.<\/p>\n

\"\"Baz\u0131 belirtiler kesinlikli olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in yanl\u0131\u015f da okunabilirler: ya\u015fam yanl\u0131\u015f anlamalarla doludur. G\u00fcndelik ya\u015famda yanl\u0131\u015f anlamalar, a\u015fkta yanl\u0131\u015f anlamalar, sanatta bir yap\u0131t\u0131n izini s\u00fcrerken yanl\u0131\u015f anlamalar\u2026 A\u015fk\u0131n a\u00e7maza d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yer buras\u0131d\u0131r, izleyicinin yap\u0131t kar\u015f\u0131s\u0131ndaki dalgal\u0131 durumu buradan gelir. Ke\u015fke sanat\u00e7\u0131 yap\u0131t\u0131nda her \u015feyi \u00e7ok a\u00e7\u0131k anlatm\u0131\u015f olsayd\u0131 ve ke\u015fke sevgilide bilinmezliklerle dolu bir yan bulunmasayd\u0131. Ne yaz\u0131k ki \u201cke\u015fke\u201dnin ders \u00e7\u0131karmak ad\u0131na bile bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kesindir. Kimileri her \u015feyi do\u011fru okudu\u011funu san\u0131r. Onlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden d\u00fc\u015f\u00fcnenler<\/strong> olarak ayr\u0131 koymak gerekir. Bir \u00e7\u0131rp\u0131da anlay\u0131p \u00e7\u0131kmak \u00e7ok zaman anlamamakt\u0131r ya da eksik anlamakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ya\u015fam engebelidir, zorunlu olarak sorunludur, \u00fcstelik insan onu yal\u0131nla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 yerde karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu noktada felsefeden bir \u015feyler ummak zorunday\u0131z. Felsefe olabildi\u011fince genele ula\u015fmaya, b\u00fct\u00fcne bakmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, b\u00f6lmeden par\u00e7alamadan g\u00f6rmeye \u00f6zen g\u00f6sterir, b\u00f6ylece karma\u015f\u0131\u011f\u0131 yal\u0131na indirgemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, karma\u015f\u0131\u011f\u0131 yal\u0131nda anlamaya ve anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, ancak onun bu \u00e7abas\u0131 ya\u015famdaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmaz da gidermez de. Yapsa yapsa uzun erimde dolayl\u0131 olarak ve bir \u00f6l\u00e7\u00fcde yapabilir bunu.\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

G\u00f6rme sorunu ve felsefenin \u00f6nemi<\/em><\/strong><\/p>\n

Ancak sanatta ya\u015fam\u0131 do\u011fru g\u00f6rmenin tek yolu onu oldu\u011fu gibi g\u00f6rmek de\u011fil de \u00f6zel bir g\u00f6zle g\u00f6rmektir. Bunun i\u00e7in de \u00f6zel bir g\u00f6z olabilmeyi ba\u015farmak gerekir. Kendi olarak bakmay\u0131 bilen g\u00f6z de diyebiliriz buna. Her bakan\u0131 bir g\u00f6ren<\/strong> diye nitelemek do\u011fru olmaz. \u0130nsan \u00e7ok yerde bakar k\u00f6r<\/strong>\u2019d\u00fcr. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yler ama g\u00f6rmez. G\u00f6z g\u00f6rmeye al\u0131\u015f\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 zaman hi\u00e7bir \u015feyi do\u011fru d\u00fcr\u00fcst g\u00f6remez. Ne olursa olsun felsefeye gereksinimimiz vard\u0131r bu y\u00fczden: bize do\u011fru g\u00f6rmenin yollar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretse \u00f6\u011fretse o \u00f6\u011fretecektir. Bilimdeki, felsefedeki, sanattaki temel \u00e7aba do\u011fru g\u00f6rebilme \u00e7abas\u0131d\u0131r. D\u00fczmece bilim adamlar\u0131 g\u00f6r\u00fcr gibi yaparlar. \u0130\u011freti filozoflar da \u00e7ok \u015fey g\u00f6rd\u00fcklerini san\u0131rlar. Yetersiz sanat\u00e7\u0131lar bo\u015f d\u00fc\u015flerini g\u00f6r\u00fc diye de\u011ferlendirirler. Do\u011fu\u015ftan yetenekli oldu\u011funa inanan safdiller \u00f6zellikle pek sevimlidirler: kendi yarat\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7leri d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00fc\u00e7 tan\u0131mazlar ve kendilerini keskin bir g\u00f6r\u00fc\u2019yle donatmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmezler. Onlar\u0131n bu inan\u00e7lar\u0131 sanat \u00e7abas\u0131nda g\u00fcn gelip d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frayacaklar\u0131 noktaya kadar s\u00fcrer. Belki d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frayabilmek bile bir \u015feydir. Sanat\u0131n zavall\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve sanat\u00e7\u0131n\u0131n g\u00fcl\u00fcn\u00e7le\u015fti\u011fi yer i\u015fte buras\u0131d\u0131r. Kendini bilmek<\/strong> dedi\u011fimiz \u015fey en \u00e7ok ger\u00e7ek k\u00fclt\u00fcr adamlar\u0131n\u0131n sorunudur.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131 \u00e7\u0131plak g\u00f6zle do\u011fru d\u00fcr\u00fcst kavrayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re bile\u015ftiren ve ayr\u0131\u015ft\u0131ran d\u00fc\u015f\u00fcnceye ya da felsefeye gereksinimimiz vard\u0131r. Ya\u015fam en genel \u00f6zellikleriyle, bu arada b\u00fct\u00fcn karma\u015fas\u0131yla sanatta billurla\u015f\u0131r, sanatta ayd\u0131nlan\u0131r. Sanat\u00e7\u0131 karma\u015fay\u0131 yap\u0131t\u0131na ta\u015f\u0131maz, onu belki bir karma\u015f\u0131k yap\u0131 olarak sanat\u0131nda yans\u0131t\u0131r. Karma\u015fay\u0131 sanat\u0131na ta\u015f\u0131maya kalkarsa yar\u0131 yolda kal\u0131r. \u0130\u00e7 i\u00e7e girmi\u015f say\u0131s\u0131z \u00f6geleri iyi kavrayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in yal\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015fizdir, sanat\u00e7\u0131 da bizi bu yal\u0131na ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde sanat\u00e7\u0131d\u0131r. \u0130nsan karma\u015f\u0131\u011f\u0131 yal\u0131na \u00e7evirmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc gibidir, bilincin ba\u015fl\u0131ca y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc budur. Bilim adam\u0131 ve felsefe adam\u0131 bir g\u00f6z\u2019se sanat\u00e7\u0131 daha da bir g\u00f6z\u2019d\u00fcr. Y\u00fczden g\u00f6rmek kolayd\u0131r, insanlar genelde her \u015feyi y\u00fczden g\u00f6r\u00fcrler. Derine inmek i\u00e7in, bir \u015feyin i\u00e7ini ve hatta arkas\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in felsefe gereklidir. Ya\u015fam sanatta felsefesiyle vard\u0131r: bu felsefe do\u011frudan sanat\u00e7\u0131n\u0131n bilincinde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Sanat\u00e7\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi bu yetkinli\u011fiyle g\u00f6rm\u00fc\u015f, bu derinli\u011fiyle yap\u0131t\u0131na aktarm\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fam\u0131 kavramak i\u00e7in felsefenin olu\u015fturdu\u011fu yal\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnselli\u011fe gereksinimimiz vard\u0131r. Felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceye olan bu gereksinim herkes i\u00e7in oldu\u011fu gibi sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in de s\u00f6zkonusudur. \u00d6nemli olan bir \u015feyi do\u011fru kavramakt\u0131r. Felsefede ya\u015fam neyse sanatta da ya\u015fam odur, sanatta \u00f6zel anlat\u0131mlara g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f de olsa ya\u015fam ayn\u0131 ya\u015famd\u0131r, sanattaki ya\u015fam bilinmez bir yerlerden getirilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 her \u015fey bizden kavrad\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011fru kavrayabilen<\/strong> yal\u0131n bir bak\u0131\u015f bekler, bu yal\u0131n bak\u0131\u015f da felsefenin sa\u011flayaca\u011f\u0131 bir yetkinliktir. Sorun do\u011frudan do\u011fruya d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi bilmekle ve bilmemekle ilgilidir. Bu noktada d\u00fc\u015f\u00fcnenlerle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sananlar aras\u0131nda bir ayr\u0131m olmas\u0131 gerekti\u011fi kesindir. \u00d6k\u00fcz de ku\u015f da kedi de ben de ayn\u0131 a\u011faca bak\u0131yoruz: d\u00f6rd\u00fcm\u00fcz\u00fcn ayn\u0131 a\u011fac\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc kim s\u00f6yleyebilir? Her \u015feyden \u00f6nce t\u00fcr\u00fcn \u00f6zel ko\u015fullar\u0131 belirleyicidir. \u0130ki \u00f6k\u00fcz\u00fcn ayn\u0131 a\u011fac\u0131 ayn\u0131 bi\u00e7im alt\u0131nda g\u00f6rmesi akla yatk\u0131nd\u0131r. Kaba alg\u0131<\/strong> pek bir \u015fey s\u00f6ylemez. G\u00f6z olmak bilin\u00e7li bir varl\u0131k olan insan\u0131n konusudur. G\u00f6rmek i\u00e7in insan olmak da yetmez, d\u00fczenlenmi\u015f bir g\u00f6z\u00fcm\u00fcz yoksa bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z herhangi bir nesneye \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131nda d\u00fc\u015fer k\u0131r\u0131l\u0131r ya da o nesneye yap\u0131\u015f\u0131r kal\u0131r. Ger\u00e7ekte g\u00f6ren bilin\u00e7tir, g\u00f6z bilincin g\u00f6rebildi\u011fini g\u00f6r\u00fcr. Sanatta g\u00f6rmek dedi\u011fimiz \u015fey d\u00fczenlenmi\u015f alg\u0131<\/strong>\u2019yla ger\u00e7ekle\u015fir. G\u00fcndelik ya\u015famda bile bir \u015feyleri g\u00f6rebilmek i\u00e7in az\u00e7ok d\u00fczenlenmi\u015f bir g\u00f6z ya da hi\u00e7 de\u011filse al\u0131\u015f\u0131k<\/strong> bir g\u00f6z gerekir. D\u00fczenlenmi\u015f alg\u0131 dedi\u011fimiz \u015fey \u00f6ncelikle g\u00f6rmek istediklerimizle, g\u00f6rme istemimizle ilgilidir. G\u00f6rmek durumunda kald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ger\u00e7ekle\u015fen alg\u0131 kendili\u011finden<\/strong> alg\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar \u00e7ok zaman nesnelerin d\u0131\u015f y\u00fczlerini g\u00f6rmekle yetinirler. Pek\u00e7ok insan \u00f6zel bir g\u00f6zle g\u00f6rme ya da derin bakma i\u015fini ba\u015fkalar\u0131na b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte bu y\u00fczden bilimin alan\u0131na girerken de sanat\u0131n alan\u0131na girerken de felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan donan\u0131ml\u0131 olmak gerekir, felsefenin olu\u015fturdu\u011fu ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve bile\u015ftirici bak\u0131\u015fa ula\u015fm\u0131\u015f olmak gerekir. Sanatta g\u00f6r\u00fc de kazan\u0131l\u0131r ama daha \u00e7ok ustal\u0131k kazan\u0131l\u0131r. Yetkin d\u00fczeyde g\u00f6rme g\u00fcc\u00fcn\u00fc besleyen felsefe olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

B\u00fct\u00fcnleyici bak\u0131\u015fa do\u011fru\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

Eskiden t\u00fcm \u00fcst d\u00fczey d\u00fc\u015f\u00fcnceler, bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin y\u00f6neldi\u011fi sorunlar, bu sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri felsefenin alan\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu, bir ba\u015fka deyi\u015fle insan hangi bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olursa olsun ger\u00e7ek anlamda d\u00fc\u015f\u00fcnmek felsefede ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Felsefenin d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmek s\u0131radan sorunlar\u0131n, uygulamayla ilgili basit sorunlar\u0131n alan\u0131na y\u00f6nelmek demekti. Felsefe t\u00fcm temel sorunlardan sorumluydu. \u0130ster do\u011fayla ilgili bir sorunu ister insanla ilgili bir sorunu ister do\u011fa\u00fcst\u00fcyle ilgili bir sorunu irdeliyor olal\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey felsefeydi. Kuramla eylemin ya da \"\"uygulaman\u0131n birbirinden son derece ayr\u0131 durdu\u011fu, kuram\u0131n deneyden ve deneyin kuramdan ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131, kuram\u0131n deneye yukardan bakt\u0131\u011f\u0131, deneyin kuramdan sanki utand\u0131\u011f\u0131 zamanlard\u0131. Elbette hi\u00e7birimiz o ge\u00e7mi\u015f zamanlar\u0131 hafife alamay\u0131z, \u00f6te yandan ge\u00e7mi\u015fle aram\u0131zdaki ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerle gelmi\u015f olan ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmek de bizim sorumlulu\u011fumuza girer. Tarih a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakmayan her bakt\u0131\u011f\u0131 \u015feyde kendini g\u00f6r\u00fcr yani yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcr. Tarihe yerle\u015fmeden hi\u00e7bir \u015feyi \u00e7\u00f6zemeyiz. O zaman sanat\u0131 yapan ki\u015filerle sanat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen ki\u015filer apayr\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n insanlar\u0131yd\u0131lar. Estetik \u00fczerine g\u00f6r\u00fc\u015fler geli\u015ftiren filozofun sanattan ne kadar anlad\u0131\u011f\u0131 da tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Elbet bug\u00fcn de sanat\u0131 yapanla sanat\u0131 izleyen, sanat\u0131 yapanla sanattan esteti\u011fe y\u00fckselme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olan insan ayn\u0131 insan de\u011fildir. Bug\u00fcn esteti\u011fin alan\u0131nda \u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fki vard\u0131r: sanat\u00e7\u0131 yaratmakla, izleyici izlemekle, estetik\u00e7i kurama y\u00fckselmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Bu ili\u015fki s\u0131k\u0131 bir ili\u015fkidir. Bunlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc de \u00f6ncelikle ve do\u011frudan do\u011fruya sanatla i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131d\u0131rlar ya da \u00f6yle olmalar\u0131 gerekir. Uygulama ya da deney \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r, kuram bundan sonra ba\u015flar. Kant gibi biz de deney yoksa bilgi de yok diyebiliriz. \u00d6te yandan kuram yoksa sa\u011fl\u0131kl\u0131 uygulama ya da sa\u011fl\u0131kl\u0131 deney de yoktur. Sanat\u00e7\u0131 kendini geli\u015fig\u00fczele adad\u0131\u011f\u0131 yerde s\u0131radan bir teknisyen durumuna d\u00fc\u015fer. Onun sanat\u0131ndan d\u00fcnyaya \u00e7ok \u015fey yans\u0131mayacakt\u0131r.<\/p>\n

Ancak uzun s\u00fcre\u00e7lerden sonra d\u00fc\u015f\u00fcnmenin uygulamadan ve uygulaman\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnmeden iyiden iyiye ayr\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 zamanlara gelindi. Bilimin g\u00fcc\u00fc ya da genel olarak bilgi\u2019nin g\u00fcc\u00fc burada kendini g\u00f6stermi\u015ftir. D\u00fc\u015f\u00fcnmeye ister d\u0131\u015f d\u00fcnyadan kendimize bakarak ba\u015flayal\u0131m ister kendimizden d\u0131\u015f d\u00fcnyaya bakarak ba\u015flayal\u0131m, bundan b\u00f6yle d\u00fcnyayla bizim ortak \u00fcr\u00fcn\u00fcm\u00fcz olan b\u00fct\u00fcnsel bir bilgiye ula\u015faca\u011f\u0131z. D\u00fcnyay\u0131 insandan ve insan\u0131 d\u00fcnyadan ay\u0131rmama tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 Gaston Bachelard\u2019dan \u00e7ok \u00f6nce Francis Bacon\u2019la ya\u015fad\u0131k. Yeni\u00e7a\u011f\u2019\u0131n ba\u015flar\u0131na geldi\u011fimizde salt \u00fclk\u00fcc\u00fcl\u00fckle salt ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fin bir anlam\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131. Felsefi d\u00fczlemde d\u00fc\u015f\u00fcnen insan i\u00e7in yanda\u015fl\u0131k bitti bitiyor derken d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6znelci bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n bata\u011f\u0131na sapland\u0131. Bilimler g\u00fc\u00e7 ko\u015fullarda elde ettiler bilim olma haklar\u0131n\u0131. \u0130yi ki bilimin \u00f6znele s\u0131\u011f\u0131n\u0131p kalma kolayl\u0131\u011f\u0131 yok. \u00d6znele s\u0131\u011f\u0131n\u0131p kalma kolayl\u0131\u011f\u0131 yok ama uygulamaya s\u0131\u011f\u0131n\u0131p kalma kolayl\u0131\u011f\u0131 var. Felsefede \u00f6znelcilik bilimsele olan, ussala olan, olumluya olan d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 k\u00f6r\u00fcklerken bilimler uygulaman\u0131n bodrumuna indiler. Do\u011fas\u0131n\u0131 yitiren felsefe gizemcilik yalan\u0131n\u0131 s\u00f6yleme y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00fcst\u00fcne ald\u0131. D\u00fcnyay\u0131 ince ince g\u00f6zlemlemeden felsefe yapman\u0131n da bilimle u\u011fra\u015fman\u0131n da olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktu. \u00d6znele s\u0131\u011f\u0131nmakla inanc\u0131, uygulamaya s\u0131\u011f\u0131nmakla g\u00fcn\u00fc kurtarabilirdik. Nitekim \u00f6yle oldu. Gene de sa\u011fl\u0131kl\u0131 bakmay\u0131 bilenler b\u00fct\u00fcnleyici bak\u0131\u015ftan ayr\u0131lmad\u0131lar. Bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 do\u011fa\u00fcst\u00fcnden al\u0131p g\u00f6zlerini do\u011faya ya da daha do\u011frusu d\u00fcnyaya, bir ba\u015fka deyi\u015fle do\u011fadaki insana \u00e7evirmi\u015f olan sanat da sa\u011fl\u0131kl\u0131 bilim ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 felsefe gibi yapt\u0131, b\u00fct\u00fcnleyici bir bak\u0131\u015fa ula\u015ft\u0131. Sanat\u0131n zanaat\u00e7\u0131l\u0131ktan ge\u00e7erek d\u00fc\u015f\u00fcnselli\u011fe ula\u015fmas\u0131 diye de yorumlanabilir bu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Felsefe-estetik-sanat ili\u015fkisi<\/em><\/strong><\/p>\n

Kuram uygulamaya ve uygulama da kurama her zaman denk d\u00fc\u015fm\u00fcyor olabilir. Sanat\u00e7\u0131dan yapabilece\u011finin daha \u00e7o\u011funu beklemek ona haks\u0131zl\u0131k etmek de olsa onun uygulama kadar kurama ve kuram kadar uygulamaya a\u011f\u0131rl\u0131k vermesini bekliyoruz. \u0130yi bir sanat\u00e7\u0131 ger\u00e7ekte gizli ya da a\u00e7\u0131k bir estetik\u00e7idir. Bu bekleyi\u015fimiz her zaman ya\u015famda kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulan bir bekleyi\u015f de\u011fildir. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n \u00e7ok zaman kurama yan \u00e7izdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc sanat\u00e7\u0131 \u00e7ok zaman kendi \u00fczerine, ustal\u0131klar\u0131 \u00fczerine, yetenekleri \u00fczerine, kendinden \u00f6ncekiler \u00fczerine, en \u00f6nemlisi de en genel \u00e7er\u00e7evede insan \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olam\u0131yor. Sanat\u00e7\u0131 \u00e7ok zaman kendine g\u00fcvenini abart\u0131yor, g\u00fcc\u00fcn\u00fc kendinden ya da bir yerlerden getirdi\u011fine inan\u0131yor, do\u011fu\u015ftan \u00f6zel yetenekleri olan biri oldu\u011funa inan\u0131yor ve deyim yerindeyse bunun a\u011f\u0131r vergisini de \u00f6d\u00fcyor. \u00d6zg\u00fcveni olmayan sanat\u00e7\u0131 elbette eksikli insand\u0131r ama insan kendine g\u00fcvenirken \u00f6l\u00e7\u00fcy\u00fc ka\u00e7\u0131rmamal\u0131d\u0131r. Ku\u015fkuculuk nas\u0131l bilimin ve felsefenin \u00e7a\u011fda\u015f \u00e7er\u00e7evede temel sorunlar\u0131ndan biri olduysa sanat\u00e7\u0131n\u0131n da en az\u0131ndan bir \u015feylerden ku\u015fkulanmak zorunda oldu\u011funu bilmesi \u00f6nemlidir. \u015eu \u00f6zlemi i\u00e7imizden atamay\u0131z: ke\u015fke sanat\u00e7\u0131 ayn\u0131 zamanda estetik\u00e7i olsayd\u0131. \u00d6rnekleri yok mu? Elbette var. Bu \u00f6rnekler bize her zaman olmasa \"\"da \u00e7ok zaman iyi bir sanat\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir d\u00fc\u015f\u00fcnsellik \u00fczerine temellendirilebildi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Eskiden estetik felsefenin i\u00e7indeydi, bug\u00fcn esteti\u011fe giden yol felsefenin i\u00e7inden ge\u00e7iyor ama orada kalm\u0131yor. Ger\u00e7ekte b\u00fct\u00fcn bilgi alanlar\u0131na giden yol felsefenin i\u00e7inden ge\u00e7iyor. D\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131z\u0131 sa\u011flam bir temele oturtmadan do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnebilir miyiz? Ba\u015fka bilgi alanlar\u0131 i\u00e7in de estetik i\u00e7in de felsefe gerekli ko\u015fuldur ama yeterli ko\u015ful de\u011fildir. Estetik\u00e7i filozof de\u011fil art\u0131k, felsefenin y\u00f6ntemleriyle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc zamanlarda estetikten kopup bir t\u00fcr sanat felsefesi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor. Eskiden estetikle sanat felsefesi ayn\u0131 \u015feydi. Eskiden \u00f6yleydi ama bug\u00fcn \u00f6yle de\u011fildir. \u00d6yle olsayd\u0131 estetik bilim olmak hevesine kap\u0131l\u0131p felsefeden ayr\u0131lmazd\u0131. Felsefe gerekli ko\u015fuldur, eskiden yeterli ko\u015fuldu. Her \u015feyi felsefede ba\u015flat\u0131p bitirmek de buna kar\u015f\u0131l\u0131k felsefenin pek gerekli olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bir duyguya kap\u0131lmak da bizi yanl\u0131\u015flara d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Nitekim esteti\u011fin verimi son zamanlarda artm\u0131\u015f, estetik bilim olma \u00e7abas\u0131yla sanat\u0131n en b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131s\u0131 durumuna gelmi\u015f, buna ba\u011fl\u0131 olarak sanat\u0131n sorunlar\u0131 \u00e7e\u015fitlenmeye ve incelmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu verim estetik\u00e7iler felsefeden t\u00fcm\u00fcyle koptuklar\u0131 noktada azalacakt\u0131r. Herkes gibi sanat\u00e7\u0131n\u0131n ve estetik\u00e7inin de felsefeye gereksinimi vard\u0131r. Bug\u00fcn birileri esteti\u011fi felsefeden ve \u00f6zellikle sanat felsefesinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnemiyorsa, sanat ruhbilimini estetikle bir tutuyorsa bir \u015feylerin t\u00fcm\u00fcyle d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015f\u0131yor demektir. \u0130nsan ger\u00e7e\u011fiyle i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olan insanlar\u0131n birbirini t\u00fcmleyen bu \u00fc\u00e7 alan\u0131, felsefeyi, bilimi ve sanat\u0131 do\u011fru tan\u0131mlamas\u0131 gerekiyor. Bir \u015feyleri yerli yerinde \"\"g\u00f6rebilmek i\u00e7in, bu arada sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131 etkin bir bi\u00e7imde kavrayabilmek i\u00e7in felsefe denen y\u00fck\u00fc \u00e7ekmemiz y\u00fczde y\u00fcz gerekiyor mu? Bu korkun\u00e7 bir y\u00fck olmal\u0131. Sanat yapman\u0131n ve sanata ula\u015fman\u0131n daha kolay, daha basit, daha az yorucu baz\u0131 yollar\u0131 yok mudur? Sanat dedi\u011fimiz etkinlik Tarih\u00f6ncesi\u2019nden bu yana anla\u015f\u0131lmak i\u00e7in sanki felsefeye mi gereksinim duydu? Eskiden de mi b\u00f6yleydi? Tembelliklerimiz bize bu s\u00f6zleri \u00e7ok kolay s\u00f6yletebilir. Eski sanat bir insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131 olmaktan \u00e7ok tanr\u0131sall\u0131k yolunda bir adanmayd\u0131, dinsel-toplumsal bir gereklilikti. En eski toplumlarda \u00fcst g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131ndaki korkular\u0131m\u0131z\u0131 dengeleyecek bir yakarma bi\u00e7imiydi. Art\u0131k ger\u00e7ek anlamda sanat yapmak da ger\u00e7ek anlamda sanat izleyicisi olmak da eskisi kadar kolay de\u011fil. Bug\u00fcn sanat \u00fcreticili\u011fi ve sanat izleyicili\u011fi dolgun bilin\u00e7lili\u011fi gerektirirken bilin\u00e7ler aras\u0131nda yo\u011fun bir al\u0131\u015fveri\u015fi de gerektiriyor. Sanat izleyicisine de bug\u00fcn rahat\u00e7a sanat \u00fcreticisi g\u00f6z\u00fcyle bakabiliriz ve bu hi\u00e7 de yanl\u0131\u015f olmaz. \u0130zleyici sanatsal \u00fcretime etkin olarak kat\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Felsefe bizi insanl\u0131\u011fa ba\u011flar<\/em><\/strong><\/p>\n

Felsefenin alan\u0131n\u0131 kolay girilemez bilgilerin alan\u0131 sayanlar az de\u011fildir. Felsefe adam\u0131na ku\u015fkuyla bak\u0131l\u0131r. Felsefeyle ilgilenenler belki de zihin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yerinde olmayan insanlard\u0131r. Onlardan belki baz\u0131lar\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fc yeteneklerle donanm\u0131\u015ft\u0131r, belki baz\u0131lar\u0131 \u00fcst d\u00fcnyadan i\u015faretler alabilecek kadar yetkindir. B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnenler az de\u011fildir. Felsefe zor mudur? Bilmedi\u011fimiz her \u015fey bize zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Felsefe de bilinmezlerin alan\u0131 olarak g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc korkutuyor. Atom fizi\u011fi benim i\u00e7in zordur, \u00e7\u00fcnk\u00fc onunla ilgili hi\u00e7bir \u015fey bilmiyorum. Atom fizi\u011fi herkesin de\u011fil yaln\u0131zca onunla ilgilenen ki\u015filerin konusudur. Felsefe i\u00e7in ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6yleyemeyiz. Felsefe insanla ilgili en genel ara\u015ft\u0131rma olmakla hepimizi ilgilendirir. Evet, felsefe kavramsal \u00e7er\u00e7evede bir insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Felsefe demek insan\u0131n bilgisi<\/strong> demektir. Felsefe yapmak insan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Felsefe yapmak insan\u0131 geli\u015fig\u00fczel bir bi\u00e7imde de\u011fil y\u00f6ntemli bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Bu y\u00fczden felsefe dedi\u011fimizde dizgesel d\u00fc\u015f\u00fcnce gelir akl\u0131m\u0131za. Dizgenin d\u0131\u015f\u0131nda felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir s\u00f6z y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Felsefenin kap\u0131s\u0131ndan girdi\u011fimiz anda evrensel insan\u0131n zenginlikleriyle y\u00fczy\u00fcze geliriz. Felsefenin zorlu\u011funu onu zorla\u015ft\u0131ranlardan sormal\u0131y\u0131z. Evet, \u00f6znelli\u011fin sinsi koridorlar\u0131nda dola\u015farak felsefeyi ger\u00e7ekten yok yere zorla\u015ft\u0131ranlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da yads\u0131yamay\u0131z.<\/p>\n

\u0130nsanlar genelde felsefeden korkuyorlar \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmekten korkuyorlar. D\u00fc\u015f\u00fcnmek \u00e7oklar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde eziyetli bir i\u015ftir. Hepimiz d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor muyuz? D\u00fc\u015f\u00fcnmek g\u00fcndelik ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde hi\u00e7 de zor de\u011fildir. \u00c7ar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce arkada\u015f\u0131ma telefon etmem gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmem bana b\u00fcy\u00fck bir zorluk y\u00fcklemez. Ancak yerde ve zamanda geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ser\u00fcvenine girmek d\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015fmam\u0131\u015f<\/strong> bilin\u00e7lere zor gelir. \u0130\u015fin \u00e7ok \u00f6nemli bir yan\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131yor: d\u00fc\u015f\u00fcnmekten korkan insan\u0131n ya\u015fam\u0131 her t\u00fcrl\u00fc tehlikeye a\u00e7\u0131kt\u0131r, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen insan ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kullanabilece\u011fi insand\u0131r. Bu bireyler i\u00e7in b\u00f6yle oldu\u011fu gibi toplumlar i\u00e7in de b\u00f6yledir. S\u00fcrekli geli\u015fen bir d\u00fcnyada geli\u015fime ayak uydurabilmenin temel ko\u015fulu d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi bilmektir. D\u00fc\u015f\u00fcnmek geli\u015fmenin temel ko\u015fuludur. Buna g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcnmek insani ya da evrensel bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckt\u00fcr. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n her sorunundan ve \u00f6zellikle geli\u015fiminden yaln\u0131zca baz\u0131 ki\u015filer de\u011fil b\u00fct\u00fcn insanlar bilin\u00e7 ko\u015fullar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde sorumludurlar. \u0130nsan i\u00e7in sorumluluk erkenden ba\u015flar ve \u00f6l\u00fcme kadar s\u00fcrer.<\/p>\n

B\u00f6ylece felsefe bizi insanl\u0131\u011fa ba\u011flar: felsefede tek insan evrensel insana ula\u015f\u0131r. Felsefede d\u00fcn\u00fcyle, bug\u00fcn\u00fcyle, yar\u0131n\u0131yla b\u00fct\u00fcn bir insanl\u0131k vard\u0131r. Bir yerin ya da bir zaman\u0131n insan\u0131 de\u011fil her \u015feyiyle b\u00fct\u00fcn bir insanl\u0131k vard\u0131r. Karl Jaspers \u015f\u00f6yle der: \u201cFelsefe yapmak evrensel bir ileti\u015fim sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r.\u201d Felsefede ikili bir \u00e7aba i\u00e7indeyimdir: insanl\u0131\u011fa kat\u0131lmak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum ve ayn\u0131 zamanda insan olmak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Benim i\u015fim bir yandan kendimi geli\u015ftirmek bir yandan da insanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fimine katk\u0131da bulunmakt\u0131r. Bu durumda \u00f6ncesel soru \u015fu olabilir: nas\u0131l bir insan olmal\u0131y\u0131m? Stoa\u2019n\u0131n imparator filozofu Marcus Aurelius bunu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: \u201cKendinin efendisi olmak, kendini ba\u015fka \u015feyin s\u00fcr\u00fcklemesine b\u0131rakmamak, her ko\u015fulda hastal\u0131klarda bile sevin\u00e7le davranmak, ki\u015fili\u011finde yumu\u015fakl\u0131\u011f\u0131 ve ciddili\u011fi mutlu bir bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmek.\u201d Bu da bizi felsefenin i\u00e7inde \u00f6zel bir alana, ahlak\u0131n alan\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131r. Ahlak sorunlar\u0131ndan ayr\u0131 bir felsefe d\u00fc\u015f\u00fcnmek olas\u0131 de\u011fildir. Ger\u00e7ekte felsefe ba\u015fl\u0131ba\u015f\u0131na ahlakt\u0131r. Onda b\u00fct\u00fcn do\u011fru\u2019lar iyi\u2019yle ili\u015fkileri i\u00e7inde bir anlam kazan\u0131rlar. Bir ba\u015fka deyi\u015fle iyi olmayan, iyi olmak zorunda olmayan bir do\u011fru yoktur. Bunun ba\u015fka bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u015fudur: insanl\u0131k i\u00e7in yararl\u0131 olmayan \u015fey do\u011fru de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ya\u015fam insan i\u00e7indir, ya\u015fam\u0131 a\u00e7\u0131klamakla y\u00fck\u00fcml\u00fc olan felsefe de t\u00fcm\u00fcyle insan i\u00e7indir. Temelde bilgi sorunlar\u0131 her zaman ba\u011f\u0131ms\u0131z sorunlar gibi duracakt\u0131r ama ahlak sorunlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bilgi sorunlar\u0131 insan\u0131 a\u00e7\u0131klamaya yetmeyecektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sanat ve sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnce<\/em><\/strong><\/p>\n

Sanatla felsefe aras\u0131nda bir y\u00f6ntem ayr\u0131m\u0131 s\u00f6zkonusudur. Gidimli d\u00fc\u015f\u00fcnce felsefenin i\u015fidir, bu t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcncenin sanatla dolayl\u0131 ilgisi olsa da do\u011frudan ilgisi yoktur. Sanat yapmak daha \u00e7ok sezgisel \u00e7er\u00e7evede d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnce sanat i\u00e7in tek d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olmasa da sanat s\u00f6zkonusu oldu\u011funda biz en \u00e7ok sezginin geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli ve b\u00fct\u00fcnleyici g\u00fcc\u00fcne ba\u015fvururuz. Bu durum gerekti\u011finde ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bakmam\u0131z\u0131 engellemez. Sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnce bilin\u00e7sel ya\u015fam\u0131n kendili\u011finden bir i\u015flevi de\u011fildir, sezgisel kavray\u0131\u015f\u0131n alt\u0131nda geni\u015f bir bilgi birikiminin olmas\u0131 gerekir. Sezmek i\u00e7in bilmek gerekir. G\u00fc\u00e7l\u00fc bir bilgi birikiminden beslenmeyen sezgilerle sanat yolunda ilerlemek olacak i\u015f de\u011fildir. Sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcncenin dili de\u011fi\u015fik bir dildir. Sanat\u0131n sezgisel dilinde terimler nesnel i\u00e7eriklerinden daha ba\u015fka anlamlar y\u00fcklenirler. Bir ba\u015fka deyi\u015fle sanatta kavram i\u00e7eriklerine \u00f6zel anlamlar y\u00fckleriz. Sezginin dili olmadan sanatta salt gidimli d\u00fc\u015f\u00fcnceyle \u00e7ok uza\u011fa gidemeyiz. E\u011flence olsun diye ya da de\u011fi\u015fiklik olsun diye de\u011fil daha yetkin anlat\u0131ma ula\u015fabilmek i\u00e7in ba\u015fvururuz sezgisel olana. Sanat\u00e7\u0131 gerekti\u011finde bozarak \u00e7arp\u0131tarak anlatmak zorunda kal\u0131r. Onun anlatmakla y\u00fck\u00fcml\u00fc oldu\u011fu \u015feyler zor anlat\u0131l\u0131r \u015feylerdir. \"\"Sanat\u00e7\u0131da filozofun ve bilim adam\u0131n\u0131n mant\u0131ksal rahatl\u0131\u011f\u0131 yoktur.<\/p>\n

De\u011fi\u015fik olmak yetmez. \u00d6zg\u00fcn olmak ya da \u00f6zg\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmek de yeterli de\u011fildir. Her \u015fey anlam\u0131n d\u0131\u015fla\u015ft\u0131r\u0131labilmesinde \u00f6nem kazan\u0131r. Geli\u015fig\u00fczel bi\u00e7imbozmalar yapmak, bir \u015feyleri oradan al\u0131p buraya koymak sanat yapmak de\u011fildir. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n anlatmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 \u015feyler \u00f6znel \u00e7er\u00e7evede derinlikli olmakla iletilmesi zor \u015feylerdir. \u0130nsan ger\u00e7e\u011fi karma\u015f\u0131kt\u0131r, bu ger\u00e7e\u011fi ortaya d\u00f6kmeye \u00e7al\u0131\u015fan sanat\u00e7\u0131n\u0131n i\u015fi de zordur. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6zneli nesnel k\u0131lmakt\u0131r yani herkesin anlayabilece\u011fi bi\u00e7imler alt\u0131nda vermektir. Sanatta i\u015fin i\u00e7ine renk renk \u00f6znellikler, \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit duygusall\u0131klar kar\u0131\u015f\u0131r: felsefede ve bilimde oldu\u011funun tersine sanatta duygusall\u0131klar sonuna kadar yasald\u0131r. Felsefede ve bilimde kavramlar\u0131n nesnel i\u00e7erikleri duygusal i\u00e7eriklerinden olabildi\u011fince ayr\u0131 tutulurlar ya da ar\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131rlar. Bu elbette nesnellik ad\u0131na \u00f6ng\u00f6r\u00fclen yapay bir giri\u015fimdir, bir ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz zorlamad\u0131r. Felsefede ve bilimde \u00f6znellikler bozucu etkenlerden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Kavramlar\u0131n nesnel i\u00e7erikleri \u00f6znel i\u00e7eriklerinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir mi yoksa? Nesnelli\u011fin \u00f6znellikle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz. \u00d6znel i\u00e7erikleri ayr\u0131 tutmak kolay m\u0131? \u00d6nemli olan \u00f6znel i\u00e7erikler yokmu\u015f gibi davranmak, olabildi\u011fince onlar\u0131n sesini k\u0131smakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar art\u0131k<\/strong> \u00f6geler olarak her t\u00fcrl\u00fc nesnel aray\u0131\u015fa engel \u00e7\u0131karabilirler.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ger\u00e7ek k\u00fclt\u00fcr adam\u0131 felsefe kadar bilimle, bilim kadar sanatla ilgilidir<\/em><\/strong><\/p>\n

Bilimde \u00f6znel i\u00e7erikleri yokmu\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek biraz daha kolayd\u0131r. Nesnelin alan\u0131nda i\u015f g\u00f6r\u00fcrken \u00f6znel \u00f6zelliklerle \u00f6zel olarak bir i\u015fimiz olabilir mi? Felsefede bu konuda biraz daha \u00f6zenli olmak gerekebilir. Bilim hi\u00e7bir zaman sanata yakla\u015fma e\u011filimi g\u00f6stermez, oysa felsefede bu e\u011filim her zaman vard\u0131r: onda nesnelden yola \u00e7\u0131k\u0131p nas\u0131l oldu\u011funu anlamadan \u00f6znele kayabiliriz. \u00d6znel bizi kendine \u00e7ektik\u00e7e felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce sanatsal renklere b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. Ay\u0131ca bile bile sanata yak\u0131n duran felsefeler de vard\u0131r, bunlar \u00f6znellik temelinde \u00f6zellikle gizemci felsefelerdir ya da daha genel bir \u00e7er\u00e7evede duygucu felsefelerdir. Felsefede tutarl\u0131 bir bak\u0131\u015f geli\u015ftirmek istiyorsak kavram i\u00e7eriklerini olduk\u00e7a nesnel \u00f6l\u00e7\u00fclerde belirlememiz, buna \u00f6zen g\u00f6stermemiz gerekir. Felsefe yapmak kavramlarla d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Kavramlar d\u00fc\u015f\u00fcncenin yap\u0131 ta\u015flar\u0131d\u0131r. Her kavram varolan ya da varoldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir nesneyi kar\u015f\u0131lar, her kavram bir nesnenin d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131zdaki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kavram bir nesnenin ya da bir varl\u0131\u011f\u0131n zihindeki sunumudur. Do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnebilmek i\u00e7in bilin\u00e7te kavramlar\u0131n ya da daha do\u011frusu kavram i\u00e7eriklerinin do\u011fru ve dolgun olmas\u0131, i\u00e7lem ve kaplam ili\u015fkisi i\u00e7inde belli bir s\u0131rad\u00fczeni ortaya koyas\u0131 gerekir. Elbette kar\u0131\u015f\u0131k kafalarda b\u00f6yle bir tutarl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm olmad\u0131\u011f\u0131 gibi kavram i\u00e7eriklerinin de sa\u011fl\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6zedilemez. Her kavram kendisiyle ilgili olan\u0131 i\u00e7eren ve kendisine ilgisiz olan\u0131 d\u0131\u015flayan bir tutarl\u0131l\u0131kta kurulmu\u015f olmal\u0131d\u0131r. \u0130yi bir bilin\u00e7 \u00f6zenle olu\u015fturulmu\u015f bir bilin\u00e7tir. Onda eksikler elbet vard\u0131r ama ay\u0131klanmas\u0131 gereken \u00e7ok \u015fey yoktur.<\/p>\n

Kavramlarla ortaya konan yarg\u0131lar\u0131n da ya\u015fam ger\u00e7eklerine uygun olmas\u0131 gerekir. Kavramlar sa\u011fl\u0131kl\u0131ysa yarg\u0131lar\u0131n da \u00f6zenle yap\u0131ld\u0131klar\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmalar\u0131 beklenir. B\u00f6ylece felsefe bizi do\u011fru bilgiler \u00e7er\u00e7evesinde insanl\u0131\u011f\u0131n do\u011fru bilincine ba\u011flar. Oysa sanat bizi ancak ger\u00e7ekli\u011fin kaygan sezgisine ula\u015ft\u0131rabilir. Bu sezginin y\u00fcksek kavray\u0131\u015f ve etkin anlat\u0131m bi\u00e7imlerinde evrensel uzan\u0131ml\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyiz elbette. Sanat\u0131n alan\u0131na girdi\u011fimiz zaman \u00f6znel-nesnel b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerin \u00e7e\u015fitlili\u011finde ve hatta \u00e7eli\u015fkilili\u011finde insan olman\u0131n say\u0131s\u0131z y\u00fczleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. O zaman sanatta bo\u015funa oyalanmak yerine bilimin ve felsefenin bilgileriyle yetinmek daha ak\u0131ll\u0131ca olmaz m\u0131? Hay\u0131r, bu korkun\u00e7 bir yan\u0131lsama olabilir. Do\u011fru ve geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131 i\u00e7in bilimin ve felsefenin yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olur. Sanat\u0131 g\u00f6zden \u00e7\u0131karmak b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc insan\u0131 g\u00f6zden \u00e7\u0131karmakt\u0131r. \u0130nsan nesnellikleriyle oldu\u011fu kadar \u00f6znellikleriyle insand\u0131r. Descartes pek hakl\u0131 olarak \u201c\u0130nsan bilgisi bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr\u201d diyordu. Yetkin bilin\u00e7ler bu \u00fc\u00e7 alan\u0131n, bilimin, felsefenin ve sanat\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcyle de ilgilidir, onlar\u0131n bilgileriyle beslenmi\u015ftir. Dar a\u00e7\u0131larda b\u00fct\u00fcnsel insan\u0131 yakalamak olas\u0131 de\u011fildir. Kendini bilimin dar alan\u0131na hapsetmi\u015f adama g\u00fcvenemeyiz. Ben felsefeden anlar\u0131m, bilim ve sanat benim i\u00e7in \u00f6nemli de\u011fildir diyen adam\u0131n felsefesine g\u00fcvenemeyiz. Bilim adam\u0131 sanatla ve felsefeyle i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olmad\u0131k\u00e7a basit \"\"teknisyen olarak kalacakt\u0131r. Sanat\u00e7\u0131 felsefeden ve bilimden beslenmeden sanat yaparsa ne olur? O sanat son derece verimsiz olur. \u015e\u00f6yle de diyebiliriz: ger\u00e7ek k\u00fclt\u00fcr adam\u0131 felsefe kadar bilimle, bilim kadar sanatla ilgilidir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Genel bir bilim kavray\u0131\u015f\u0131 edinmek<\/em><\/strong><\/p>\n

Genel bilin\u00e7 ko\u015fullar\u0131 gere\u011fi bilimle ili\u015fkimiz ister istemez belli bir s\u0131n\u0131rda kal\u0131yor. Her bilim alan\u0131 \u00e7ok \u00f6zel ko\u015fullar\u0131yla bilim alan\u0131d\u0131r. Bilim alanlar\u0131 hepimizin rahat\u00e7a girebilece\u011fimiz alanlar de\u011fildir. Bir bilim adam\u0131n\u0131n kendi bilim alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki bilim alanlar\u0131na girmesi bile kolay de\u011fildir. Biz s\u0131radan insanlar i\u00e7in \u00f6nemli olan geni\u015f \u00e7er\u00e7evede bilimsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olmakt\u0131r. En az\u0131ndan bilimin ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek gerekir. Bilim adamlar\u0131 zorunlu olarak kom\u015fu bilim alanlar\u0131na girerler. Bir jeofizik\u00e7i toplumbilimle i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olamasa da onunla ilgili bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Daha yak\u0131n durmam\u0131z gereken bilimler vard\u0131r: tarih gibi, toplumbilim gibi, ruhbilim gibi bilimler az\u00e7ok bilgi sahibi olmam\u0131z gereken alanlard\u0131r. \u201cBilim\u201dden \u00e7ok \u201cbilimler\u201dden s\u00f6zetmek do\u011fru olur. Eskiden bilimleri parmakla g\u00f6sterebiliyorduk, \u015fimdi bilimler \u00f6ylesine \u00e7o\u011fald\u0131 ve \u00e7e\u015fitlendi ki ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llarda baz\u0131 filozoflar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi bir bilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131 bile yapam\u0131yoruz. Belki de bug\u00fcn bilimleri do\u011fa bilimleri<\/strong> ve insan bilimleri<\/strong> diye ikiye ay\u0131rmakla yetinmek zorunday\u0131z. Ara bilimler olu\u015ftu, iki ya da \u00fc\u00e7 bilimin kavu\u015ftu\u011fu noktada yeni bilimler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu \u00e7er\u00e7evede g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn ayd\u0131n insan\u0131 belli bir bilim alan\u0131nda uzman de\u011filse genel olarak bir bilim kavray\u0131\u015f\u0131 edinmekle yetinmek durumundad\u0131r. Baz\u0131 bilgiler ya\u015famsal \u00f6nem ta\u015f\u0131r: jeofizikten anlamayana de\u011fil ama tarihten ve toplumbilimden anlamayana ayd\u0131n demekte zorlan\u0131r\u0131z. Uzun uzun tarih bilgileriyle donanmak yerine tarihin ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek yeterlidir.<\/p>\n

Felsefe insana b\u00fct\u00fcnsel ya da b\u00fct\u00fcnleyici bir g\u00f6zle bakarken, sanat insan\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131rken, insan\u0131 hem bir duygu hem bir d\u00fc\u015f\u00fcnce varl\u0131\u011f\u0131 olarak anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bilim insan ger\u00e7e\u011fini par\u00e7alayarak ele al\u0131r, onu belli bir y\u00f6n\u00fcyle g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, b\u00f6ylece \u201cbilimler\u201d olu\u015fur. Her bilim bir olgular b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan irdeler: tarih kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan, kimya kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan, toplumbilim kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnyaya ya da insana bakar, d\u00fcnyay\u0131 ve insan\u0131 yorumlar. Her bilim olgulara y\u00f6nelir, olgularla ilgili kuramlar geli\u015ftirir, bazen yasalar bazen kurallar ortaya koyar. Demek ki bilim adam\u0131 dar alanda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Henri Poincar\u00e9 \u015f\u00f6yle der: \u201cBir ev nas\u0131l ta\u015flarla yap\u0131l\u0131rsa bilim de olgularla yap\u0131l\u0131r. Ancak olgular\u0131 y\u0131\u011fmak bilimi sa\u011flamaz, ta\u015flar\u0131 y\u0131\u011fmakla nas\u0131l ev yap\u0131lamazsa.\u201d Bilimler konular\u0131n\u0131 ve y\u00f6ntemlerini olgularla olan ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde geli\u015ftirirler. Her bilimin ayr\u0131 y\u00f6ntemi ya da y\u00f6ntemleri, apayr\u0131 bir konusu vard\u0131r. Konu ve y\u00f6ntem ne \u00f6l\u00e7\u00fcde belirginse bilim o \u00f6l\u00e7\u00fcde ayd\u0131nl\u0131k olacakt\u0131r. Bilimlerde y\u00f6ntem \u00f6ncelikli olarak g\u00f6zlem ve deneyin ko\u015fullar\u0131yla belirgindir. Felsefenin bir tek konusu vard\u0131r: insan. Bilimin de bir tek konusu vard\u0131r: belli bir a\u00e7\u0131dan insan. Sanat\u0131n konusu da tektir: bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygu varl\u0131\u011f\u0131 olarak insan. Buna g\u00f6re felsefenin y\u00f6ntemi d\u00fc\u015f\u00fcnme<\/strong> y\u00f6ntemidir, bilimin y\u00f6ntemi \u00f6zel a\u00e7\u0131lardan g\u00f6rme ve belli bir \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6ntemidir, sanat\u0131n y\u00f6ntemi \u00e7ok \u00f6zel ya da \u00e7ok \u00f6zg\u00fcn anlat\u0131m yollar\u0131 bularak insan ger\u00e7e\u011fini ortaya koyma y\u00f6ntemidir. Her \u00fc\u00e7 alan\u0131n da insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131<\/strong> olmas\u0131 bu anlamdad\u0131r. Gene de bilimi dar alanlara s\u0131\u011f\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilen bir u\u011fra\u015f olarak g\u00f6rmemek gerekir. Bir alanda \u00f6zelle\u015fmek kendini bir h\u00fccreye kapatmak, t\u00fcm alanlarla ilgiyi kesmek oldu\u011fu zaman verimsizlik ba\u015flar. Felsefe gibi bilim de sa\u011flam, g\u00fc\u00e7l\u00fc, diren\u00e7li, ayd\u0131nl\u0131k kafalar ister. Derine inebilen ve geni\u015f g\u00f6ren insanlar\u0131n i\u015fidir bilim.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendini yarat\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n

Felsefe genel olarak insanlara zor bir alan gibi gelirken \u00e7ok zaman bilim bu zorluk duygusunu daha derinden ya\u015fat\u0131r. Ger\u00e7ekte bilim i\u00e7in de felsefe i\u00e7in de bir \u00f6l\u00e7\u00fcde haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmak gerekir, d\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015f\u0131k olmak gerekir. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7abas\u0131nda yorgun d\u00fc\u015fen, en k\u00fc\u00e7\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00e7abas\u0131nda kendini b\u00fcy\u00fck bir y\u00fck alt\u0131na girmi\u015f duyan, benim ad\u0131m falanca derken bile pasl\u0131 mente\u015fe gibi g\u0131c\u0131rdayan kafalar felsefeden de bilimden de uzak dururlar. Onlar\u0131n sanatla da bir al\u0131p veremedikleri yoktur, ara s\u0131ra \u015fiir yazsalar da. Sanat\u00e7\u0131l\u0131klar\u0131 f\u0131kra anlatmak d\u00fczeyinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle sanat onlara e\u011flendirici olman\u0131n \u00f6tesinde bo\u015f bir u\u011fra\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr: onlara g\u00f6re kendini bilen insanlar\u0131n sanatla ger\u00e7ek anlamda ilgilenmeyecekleri kesindir. D\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015f\u0131k olmayan ve bu y\u00fczden d\u00fc\u015f\u00fcnmekten korkan insanla d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi bir sevin\u00e7 durumuna getirmi\u015f insan iki ayr\u0131 d\u00fcnyan\u0131n insan\u0131 gibidir. \u0130nsan\u0131 insan yapan d\u00fc\u015f\u00fcnmeye adanm\u0131\u015fl\u0131kt\u0131r. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendini bulur, kendini kurar ve kendini yeniler, d\u00fc\u015f\u00fcnerek d\u00fcnyaya yerle\u015fir ve insanl\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olur. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcnerek varolur, d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendini yarat\u0131r.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnmeden ya\u015famak ger\u00e7ek insan olma ko\u015fullar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015famakt\u0131r. O durumda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir insani etkinlik i\u00e7inde kalmak ve evrensel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde bir yer tutmaktan \u00e7ok bir ak\u0131nt\u0131da s\u00fcr\u00fcklenip gitmek bir ya\u015fam bi\u00e7imi olur. Ya\u015fam\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye katk\u0131da bulunan insanla tam anlam\u0131nda edilgin bir varl\u0131k s\u0131fat\u0131yla varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren ve hep bir tak\u0131m gerekleri yerine getirmek durumunda olan insan ayn\u0131 insan de\u011fildir. D\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na y\u00f6nelmek insan olman\u0131n e\u015fi\u011finden girmektir. Edmond Goblot \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cBilimsel kavray\u0131\u015f \u00fcst d\u00fczeyde d\u00fc\u015f\u00fcnsel niteliklerden kurulmu\u015ftur, \u00f6zellikle ahlaki niteliklerden kurulmu\u015ftur. Bu niteliklerin en \u00f6nemlisi do\u011fru sevgisi\u2019dir. Zihinsel yal\u0131nkatl\u0131k genellikle \u00e7abucak bilgisizli\u011fe boyune\u011fme anlam\u0131 kazan\u0131r. \u0130nsanlar zahmete girmekten korkarlar. Bilmemek bilgiyi aramaktan daha iyidir onlar i\u00e7in, anlamamak anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktan iyidir. D\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7abas\u0131ndan sevin\u00e7 duyacaklar\u0131na tiksinti duyarlar.\u201d Henri Poincar\u00e9 de \u015f\u00f6yle der: \u201cAhlaki do\u011fru\u2019dan korkmamam\u0131z gerekiyorsa bilimsel do\u011fru\u2019dan haydi haydi korkmamam\u0131z gerekiyor. Bilimsel do\u011fru her \u015feyden \u00f6nce ahlakla kar\u015f\u0131tl\u0131k i\u00e7inde olamaz. Ahlak\u0131n ve bilimin kendilerine \u00f6zg\u00fc alanlar\u0131 vard\u0131r, bunlar birbirlerine kar\u0131\u015fmazlar. (..) Ahlakd\u0131\u015f\u0131 bilim olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bilimsel ahlak diye bir \u015fey de yoktur.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00d6zelden geneli bulup \u00e7\u0131karmak<\/em><\/strong><\/p>\n

K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fc\u00e7 alan\u0131ndan biri olan sanat bilimden ve felsefeden ayr\u0131 olarak insan\u0131 yaln\u0131zca ussal bir varl\u0131k olarak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir duygu varl\u0131\u011f\u0131 olarak ele al\u0131rken onun g\u00f6r\u00fcnmez derinlerine inmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. T\u00fcm nesnelliklere kar\u015f\u0131n insan\u0131n ancak sanatta a\u00e7\u0131nlanabilen g\u00f6r\u00fcnmez gizleri vard\u0131r ve esteti\u011fin her \u015feye kar\u015f\u0131n bir gizler alan\u0131 olmas\u0131 buradan gelir. Bilincin bilin\u00e7alt\u0131 verimini de her zaman g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak gerekir. Her \u00fc\u00e7 alanda \u00f6ncelikle d\u00fc\u015f\u00fcnen insan<\/strong> vard\u0131r ama sanatta ayr\u0131ca duygulanan insan vard\u0131r, duygusall\u0131\u011f\u0131yla hesapla\u015fan, duygu d\u00fcnyas\u0131na ters bakmad\u0131\u011f\u0131 gibi ona s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131 sar\u0131lan, g\u00fclen insan\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131 gibi a\u011flayan insan\u0131 da anlayan, duygular\u0131ndan utanmayan, duygusall\u0131\u011f\u0131ndan s\u0131k\u0131lmayan insan vard\u0131r. \u0130\u00e7 d\u00fcnyam\u0131z renk d\u00fcrb\u00fcn\u00fc gibidir, durmadan de\u011fi\u015fir ve ondan daha \u00f6nce hi\u00e7 duyulmam\u0131\u015f ve bir daha hi\u00e7 duyulmayacak duygular ge\u00e7er. Her duygu bir defal\u0131kt\u0131r, ak\u0131p ge\u00e7enler \u015fu ya da bu ko\u015fulda zaman zaman birbirini and\u0131rsa da, sevin\u00e7 baz\u0131 durumlarda ac\u0131ya benzese de. Duygu d\u00fcnyas\u0131 e\u015fi olmayan \u015feylerin d\u00fcnyas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"Benim \u015fu anki \u00f6zlemim apayr\u0131 bir \u00f6zlemdir, bunu ba\u015fkalar\u0131na nas\u0131l anlatabilirim? Anlatmam gerekir. \u0130\u00e7sel ya\u015fam\u0131n nesnelli\u011fe ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fcr, bu g\u00fc\u00e7l\u00fck ancak sanat\u00e7\u0131n\u0131n ustal\u0131\u011f\u0131yla a\u015f\u0131labilecek bir g\u00fc\u00e7l\u00fckt\u00fcr ki onun herkes i\u00e7in ge\u00e7erli olabilecek form\u00fclleri ya da re\u00e7eteleri yoktur. D\u00fc\u015f\u00fcncenin nesnelli\u011fiyle duygu d\u00fcnyam\u0131z\u0131n \u00f6znelli\u011fi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak kayganl\u0131\u011f\u0131 bu noktada bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturur: geneli kavramak yetmez, \u00f6zeli de kavramak gerekir, sonra bu kavranan \u00f6zelden geneli bulup \u00e7\u0131karmak \u00f6nemlidir. \u00d6znel olan yani yaln\u0131zca \u00f6zelde g\u00f6r\u00fcnen \u015fey her zaman olmasa da \u00e7ok zaman genele g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilendir. Bunun i\u00e7in usta eller gerekir. \u00d6zel olarak \u00f6zel<\/strong> kimseyi ilgilendirmez ya da ilgilendirmemelidir ya da ilgilendirse de \u00f6nemli de\u011fildir. O ancak sanata g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bizi ilgilendirir, \u00e7\u00fcnk\u00fc o zaman tek ki\u015filik olmaktan \u00e7\u0131kar b\u00fct\u00fcn insan ya\u015fam\u0131na a\u00e7\u0131kl\u0131k getirir. Benim a\u015fk\u0131m beni ve biraz da dedikoducular\u0131 ilgilendirir, benim a\u015fkta ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ne duydu\u011fum herkesi ilgilendirecektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u2018Do\u011fru\u2019, \u2018iyi\u2019 ve \u2018g\u00fczel\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n

Benim a\u015fkta ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ne duydu\u011fumun ba\u015fkalar\u0131nca \u00f6nemsenmesi ger\u00e7ekte benimle de\u011fil kendileriyle yani genel insanla ilgilidir, dolay\u0131s\u0131yla gene de benimle ilgilidir. Ya\u015famda her \u00f6zel evrensele ve her evrensel \u00f6zele kavu\u015fmaya yatk\u0131nd\u0131r. Sanatta ya\u015fam ortak bir yoruma g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu y\u00fczden sanat da bir t\u00fcr felsefedir ya da felsefi e\u011filimlerini apa\u00e7\u0131k g\u00f6stermese de onlar\u0131 kendinde ta\u015f\u0131r. Ger\u00e7ek sanatta biz insan\u0131 tan\u0131r\u0131z. Duygular d\u00fcnyas\u0131 dalgal\u0131d\u0131r, onun \u00f6zel bir bi\u00e7im alt\u0131nda ba\u015fkalar\u0131na iletilmesi son derece g\u00fc\u00e7 bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckt\u00fcr. Evet, benim tutkum \u00e7ok \u00f6zel bir tutkudur, onu ba\u015fkas\u0131na kolay kolay anlatamam, daha do\u011frusu g\u00fcndelik dille anlatamam. Onun i\u00e7in ayr\u0131 bir dil olu\u015fturmak zorunday\u0131m. Onun i\u00e7in sanat\u0131n dili g\u00fcndelik dilden, sanat\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 g\u00fcndelik mant\u0131ktan ayr\u0131d\u0131r. Bu dili ve bu mant\u0131\u011f\u0131 \"\"kavrayamayanlar sanat\u0131 sa\u00e7ma bulacaklard\u0131r. K\u0131sacas\u0131 bilim ve felsefe zorunlu olarak nesnele y\u00f6nelirken sanat hem nesnele hem \u00f6znele y\u00f6nelir. Buna g\u00f6re bilimin i\u015fi do\u011fru\u2019ylad\u0131r, felsefe hem do\u011fru\u2019yla hem iyi\u2019yle ilgilenir, sanat do\u011fru\u2019yu ve iyi\u2019yi d\u0131\u015flamayacak bi\u00e7imde g\u00fczel\u2019e y\u00f6nelir. Buradaki g\u00fczel plastik g\u00fczel olmaktan \u00e7ok anlaml\u0131 oland\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ac\u0131 i\u00e7inde do\u011furmak<\/em><\/strong><\/p>\n

Ger\u00e7ekte nas\u0131l bilimden \u00e7ok bilimlerden s\u00f6zettiysek, bunun gibi sanattan \u00e7ok sanatlardan s\u00f6zetmeliyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n yaratma teknikleri ya da d\u0131\u015fla\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri kulland\u0131klar\u0131 gere\u00e7ler y\u00f6n\u00fcnden birbirlerinden \u00e7ok ayr\u0131d\u0131r. Gene de bilimler nas\u0131l bir b\u00fct\u00fcne kat\u0131l\u0131rlarsa sanatlar da bir b\u00fct\u00fcnde bir araya gelirler. Bir bak\u0131ma sanatlar yok sanat vard\u0131r. Estetik sanatlar\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131r. Elbette daha \u00e7ok yarat\u0131n\u0131n teknik olanaklar\u0131n\u0131 ele alan ayr\u0131 ayr\u0131 estetiklerden, bir m\u00fczik esteti\u011finden, bir roman esteti\u011finden, bir sinema esteti\u011finden s\u00f6zetmek olas\u0131d\u0131r. Ama ger\u00e7ek estetik b\u00fct\u00fcn sanatlara ayn\u0131 yak\u0131nl\u0131kta duran estetiktir. Sanatlar tek bir kar\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibidirler. Her sanat bir ba\u015fka sanat\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda ya da kavranmas\u0131nda kolayl\u0131klar sa\u011flar. Her sanat\u0131n kendine g\u00f6re bir dili vard\u0131r. Resim renklerle ve bi\u00e7imlerle, \u015fiir s\u00f6zc\u00fcklerle, m\u00fczik seslerle konu\u015fur. Sanat\u00e7\u0131 sanat\u0131n\u0131n gerekleri \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7e\u015fitli gere\u00e7leri kullanarak insan\u0131 yorumlar, d\u00fcnyadaki insan\u0131 ve insandaki d\u00fcnyay\u0131 yorumlar. Van Gogh \u201c\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n korkun\u00e7 tutkular\u0131n\u0131 renklerle anlatmak istedim\u201d diyordu. Sanat \u00f6zg\u00fcr yarat\u0131n\u0131n alan\u0131d\u0131r, sanat\u00e7\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7inde yaratand\u0131r. Sanat\u00e7\u0131 \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde yarat\u0131c\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6zg\u00fcr olman\u0131n temel ko\u015fulu yetkin ya da bir ba\u015fka deyi\u015fle geli\u015fmi\u015f bir bilince ula\u015fm\u0131\u015f olmakt\u0131r.<\/p>\n

Sanat\u00e7\u0131 kendini kendine kar\u015f\u0131 ve d\u00fcnyaya kar\u015f\u0131 \u00f6zg\u00fcr k\u0131lm\u0131\u015f insand\u0131r. Bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ancak yetkin bir bilincin sa\u011flayabilece\u011fi bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr. Yetersiz bilin\u00e7ler yetersizlikleri \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde tutsak bilin\u00e7lerdir. Tutsak ruhlar\u0131n ne yarat\u0131c\u0131 ne izleyici olmak anlam\u0131nda sanatla ger\u00e7ek bir ili\u015fkileri olabilir. Tutsak bilin\u00e7 ya da yetersiz bilin\u00e7 bilimde, felsefede ve sanatta bir izleyici bile olamaz. O d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftirecek g\u00fcc\u00fc kendinde yalan yanl\u0131\u015f bulsa bile d\u00fcnyay\u0131 kavrayacak g\u00fcce ula\u015famayacakt\u0131r. Sanat yapmak insanla ilgili yo\u011fun ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n hi\u00e7 de kolay olmayan ger\u00e7e\u011finde ya\u015famakt\u0131r. Bu y\u00fczden sanat\u0131 ac\u0131 i\u00e7inde do\u011furmak<\/strong> diye de adland\u0131rabiliriz. Bu da onun insana sonsuz hazlar veren \u00e7ileli bir i\u015f oldu\u011funu g\u00f6sterir. Sanat da bilim ve felsefe gibi geli\u015fime y\u00f6neliktir: ac\u0131 \u00e7ekmek geli\u015fmenin zorunlu ko\u015fuludur. Geli\u015fimin ac\u0131s\u0131 ac\u0131lar\u0131n en g\u00fczeli ve en de\u011ferlisidir. S\u00fcrekli geli\u015fim sanatsal yaratman\u0131n temel ko\u015fuludur: her ad\u0131mda daha \u00fcst bir d\u00fczeyde anlat\u0131m g\u00fcc\u00fcne kavu\u015fmak gerekir. Gustave Flaubert \u201cBen sanat\u0131mda deneyimimi art\u0131rd\u0131k\u00e7a sanat\u0131m benim i\u00e7in i\u015fkence oluyor\u201d derdi. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fc\u00e7 alan\u0131, felsefe, bilim ve sanat insan\u0131n kendini arad\u0131\u011f\u0131 ve kendi i\u00e7in yani b\u00fcy\u00fck insanl\u0131k i\u00e7in geli\u015fim olanaklar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 karde\u015f aland\u0131r. Onlar ya\u015fam\u0131 hem ayd\u0131nlat\u0131r hem d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilim ve felsefe zorunlu olarak nesnele y\u00f6nelirken sanat hem nesnele hem \u00f6znele y\u00f6nelir. Buna g\u00f6re bilimin i\u015fi do\u011fru\u2019ylad\u0131r, felsefe hem do\u011fru\u2019yla hem iyi\u2019yle ilgilenir, sanat do\u011fru\u2019yu ve iyi\u2019yi d\u0131\u015flamayacak bi\u00e7imde g\u00fczel\u2019e y\u00f6nelir. Buradaki g\u00fczel plastik g\u00fczel olmaktan \u00e7ok anlaml\u0131 oland\u0131r. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fc\u00e7 alan\u0131, felsefe, bilim ve sanat insan\u0131n kendini arad\u0131\u011f\u0131 ve kendi i\u00e7in yani b\u00fcy\u00fck […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[124,562],"tags":[228,712,695],"class_list":["post-10747","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-87-sayi","category-sanat","tag-bilim-ve-sanat","tag-estetik","tag-sanat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t