![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/1-300x156.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
D\u00fcnyada bizim gibi denizlere sahip bir \u00fclke daha yok. Akdeniz\u2019den ba\u015flay\u0131p Karadeniz\u2019de biten bir sefer, yerk\u00fcrede olabilecek en z\u0131t deniz ko\u015fullar\u0131ndan ge\u00e7er. Marmara\u2019n\u0131n ve Bo\u011fazlardan akan suyun son derece \u00f6zg\u00fcn bir yap\u0131s\u0131 var. Bu yap\u0131y\u0131 inceledi\u011fimizde \u201c\u00e7\u0131lg\u0131n proje\u201dnin neden yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlar\u0131z. Diyelim ki her \u015feye kar\u015f\u0131n ikinci bo\u011faz\u0131 a\u00e7t\u0131k. \u0130nan\u0131n \u00fclkemiz denizlerin ekolojisini de\u011fi\u015ftiren, felaket yaratan bir \u00fclke olarak \u00f6rnek g\u00f6sterilecek ve belki de Marmara b\u00f6lgesi susuzluktan ve kokudan tamamen terk edilecektir. <\/em><\/p>\n Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale, Prof. Dr. A. Cemal Saydam\u2019\u0131n \u201cHavadan Tozdan\u201d adl\u0131 internet sitesindeki konuyla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmadan derlenmi\u015ftir. Yaz\u0131daki s\u00f6yle\u015fi tad\u0131n\u0131 ve Saydam\u2019\u0131n esprili \u00fcslubunu korumaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Araba\u015fl\u0131klar\u0131 biz koyduk.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n \u00c7\u0131lg\u0131n Proje fikrini duyunca \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f, acaba bu projenin \u00f6n et\u00fct \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda hangi bilim adam\u0131 onay verebilme cesaretini g\u00f6stermi\u015f diye \u00fcz\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcm. \u00d6yle ya, hangi devirde ya\u015f\u0131yoruz. Eskisi gibi bilgiye ula\u015fmada s\u0131n\u0131r yok ki. \u0130\u015fte internet, girin Google Akademik\u2019e ve yaz\u0131n \u201cMarmara Sea\u201d diye ve g\u00f6r\u00fcn neler \u00e7\u0131k\u0131yor kar\u015f\u0131n\u0131za. Belki de en \u00f6nemli eser \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131m taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan \u201cBe\u015fiktepe ve ark., (1994)\u201d eseri. Ben de o d\u00f6nemde bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n akademik koordinasyonundan sorumlu ki\u015fiydim. Yani yay\u0131nlanan eserin olu\u015fabilmesi i\u00e7in denizde \u00e7al\u0131\u015fan ter d\u00f6ken ekibin par\u00e7as\u0131yd\u0131m, koordinat\u00f6r\u00fcyd\u00fcm. Bo\u011faz\u2019da senelerce \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f i\u00e7ini d\u0131\u015f\u0131n\u0131 her \u015feyini bilen birisiyim. Hatta sadece suyu de\u011fil suyun alt\u0131n\u0131 da, yani zeminden 50-100 metre alt\u0131n\u0131 da gayet iyi bilirim. Hali\u00e7\u2019i de bilirim, b\u0131rak\u0131n su tabakas\u0131n\u0131, zemini ve zeminin de 60 metre alt\u0131n\u0131.<\/p>\n \u0130\u015fte bu nedenle konu\u015fabiliyorum, bundan sonra anlatacaklar\u0131m\u0131n arkas\u0131nda g\u00f6\u011fs\u00fcm\u00fc gere gere durabiliyorum ve \u00f6nerilen bu proje neden olmaz, yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r, ama olur da yap\u0131l\u0131r ise neden insanl\u0131k tarihine bir \u00e7evre felaketinin \u00f6rne\u011fi olarak ge\u00e7ebilir, t\u00fcm bunlar\u0131 basit bir dille anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n D\u00fcnyada bizim gibi denizlere sahip bir \u00fclke daha yok. Emin olun ki yok. Akdeniz\u2019den ba\u015flay\u0131p Karadeniz\u2019de biten bir sefer, yerk\u00fcrede olabilecek en z\u0131t deniz ko\u015fullar\u0131ndan ge\u00e7er, bundan daha z\u0131t ko\u015fullar mevcut de\u011fildir.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n MARMARA DEN\u0130Z\u0130 VE BO\u011eAZLARIN YAPISI<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u0130lk olarak bakal\u0131m Marmara ve Bo\u011fazlar\u0131n s\u0131rlar\u0131na. S\u0131rlar\u0131 diyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc belli ki h\u00e2l\u00e2 anlamayanlar \u00e7ok ne olup bitti\u011fini. Marmara harika bir su tabakas\u0131. \u0130lk 25 metresi Karadeniz suyu, alt\u0131 Akdeniz suyu. Zeytinya\u011f\u0131-su gibi iki ayr\u0131 yo\u011funluk fark\u0131 olan bir yer. Kar\u0131\u015fmaz etmez, tek kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 fakt\u00f6r ara s\u0131ra sert esen lodos ve \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019ndan jet halinde \u00e7\u0131kan suyun ilk anda alt sudan kapt\u0131\u011f\u0131 sular. Alt\u0131 besin deposu ama oksijeni az, \u00e7\u00fcnk\u00fc atmosferdeki oksijen de bu tabakay\u0131 delip ge\u00e7emiyor. \u00dcstteki su mevsimlere g\u00f6re \u0131s\u0131n\u0131yor so\u011fuyor ama alt tabaka her zaman 14,5 derecede sabit de\u011fi\u015fmiyor, ama bal\u0131k ya\u015fam\u0131n\u0131 destekleyecek kadar da oksijen i\u00e7ermiyor. Yani \u201cbiz eskiden 50 kula\u00e7ta bal\u0131k tutard\u0131k, \u015fimdi\u2026\u201d diye ba\u015flayan s\u00f6zlerin hepsi hik\u00e2ye, tam bir avc\u0131 hik\u00e2yesi. Elbet olta bu, b\u0131rak gitsin, 50 de gider 100 de, ama bal\u0131k tutabildi\u011fin derinlik son 3000 senedir ayn\u0131. \u015eimdi bir iki ki\u015fi hocay\u0131 yakalad\u0131m demi\u015ftir, hemen bir istisna yeri s\u00f6yleyeyim de onlar da rahatlas\u0131n: Erdek K\u00f6rfezi – \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 aras\u0131. Buras\u0131 alttan giren yo\u011fun Akdeniz sular\u0131n\u0131n getirdi\u011fi bol oksijenli sular ile doygundur, o nedenle 50 metrede de Akdeniz\u2019e \u00f6zg\u00fc bal\u0131k t\u00fcrleri, karides vs olur, oras\u0131 istisna.<\/p>\n <\/p>\n Eski g\u00f6ller deniz oldu<\/em><\/strong><\/p>\n Marmara Denizi\u2019nin o\u015finografisini anlatmak \u00e7ok uzun s\u00fcrer, \u00f6ncelikle \u015fimdiki sistemi anlayal\u0131m ki ona m\u00fcdahale edersek nelerin nas\u0131l de\u011fi\u015fece\u011fini daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 tart\u0131\u015fabilelim. Karadeniz\u2019e g\u00f6l diyorum. 12000 sene \u00f6nce ger\u00e7ekten de bir tatl\u0131 su g\u00f6l\u00fcym\u00fc\u015f bu denizimiz. Bunu dipte ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n kabuklar\u0131ndan anl\u0131yoruz. O d\u00f6nemin izleri olarak sadece tatl\u0131 suda ya\u015fayabilen canl\u0131lar\u0131n kabuklar\u0131 bulunuyor, demek ki \u00fcst tabaka tatl\u0131 suymu\u015f diyoruz. Bunun nedeni ise Karadeniz\u2019e giren sular. Tuna, Dinyeper, Don, bizim nehirler, ya\u011fmur hepsi tatl\u0131 su. Eh bu kadar su girerse tabii ki g\u00f6l olur. \u0130\u015fte bu g\u00f6l 12000 seneden bu yana iklim de\u011fi\u015fiklikleri s\u00fcre\u00e7lerinde sular\u0131n artmas\u0131 nedeniyle giderek y\u00fckselmi\u015f ve \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndaki deniz dibindeki y\u00fcksekli\u011fi de ge\u00e7ince, jeolojik ge\u00e7mi\u015fte \u201cpull apart\u201d olay\u0131 ile meydana gelen \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019ndan akm\u0131\u015f ve Marmara G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn \u00fcst\u00fcne bo\u015falm\u0131\u015f. O zamanlar Marmara da g\u00f6lm\u00fc\u015f. O da hem \u00c7anakkale hem de \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019ndan ge\u00e7emeyecek kadar az seviyedeymi\u015f ve bu nedenle kendi halinde ya\u015far gidermi\u015f. Ama dipleri derin olan g\u00f6ller her zaman derin sulardaki organik bozulma nedeni ile oksijensiz kalmaya mahk\u00fbmdur. Neyse, Karadeniz g\u00f6l\u00fc y\u00fckselip Marmara G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn \u00fczerinden de ge\u00e7ip daha da y\u00fckselerek \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131 da ge\u00e7ip Ege\u2019ye kadar ula\u015fm\u0131\u015f. Kimi zaman az kimi zaman \u00e7ok y\u00fckselmi\u015f bu seviye; y\u00fckselince akm\u0131\u015f, seviye azal\u0131nca da elbette akamam\u0131\u015f. Karadeniz\u2019in Akdeniz\u2019e kadar ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde bu sefer de tuzlu olmas\u0131 nedeniyle yo\u011fun ve dolay\u0131s\u0131yla daha a\u011f\u0131r olan Akdeniz suyu da do\u011fal olarak tuz dengesini sa\u011flamak i\u00e7in alttan bu sistemin i\u00e7erisine s\u0131zmaya ba\u015flam\u0131\u015f. \u00d6nce Marmara\u2019n\u0131n alt tabakas\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irmi\u015f. Marmara G\u00f6l\u00fc olmu\u015f Marmara Denizi. Eskiden g\u00f6l olan bu i\u00e7 denizimiz \u015fimdi Akdeniz kadar tuzlu. 25 metreden sonras\u0131 tamamen Akdeniz suyu ile dolu.<\/p>\n <\/p>\n Sifonu \u00e7ekti\u011finde akan su alttan Karadeniz\u2019e gider<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130stanbul Kanalizasyon Projesinin yap\u0131m\u0131 a\u015famas\u0131nda bu suyun Karadeniz\u2019e \u00e7\u0131k\u0131p \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok tart\u0131\u015ft\u0131k. Biz ne zaman ara\u015ft\u0131rma yapsak bu su Karadeniz\u2019e \u00e7\u0131kard\u0131. Bir ba\u015fka \u00fcniversitenin ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ise \u00e7\u0131kmaz derdi. \u201cArada bir \u00e7\u0131kar o kadar, bu suya verilecek her at\u0131k su Marmara\u2019ya geri d\u00f6ner\u201d derlerdi. Tabi bu da siyaset\u00e7inin ho\u015funa giderdi. Oysa biz saptamalar\u0131m\u0131z\u0131 her zaman \u00f6l\u00e7\u00fcmlere dayand\u0131r\u0131yorduk. \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n Karadeniz \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n dibine ak\u0131nt\u0131 \u00f6l\u00e7er yerle\u015ftiriyorduk ve uzun s\u00fcreler \u00f6l\u00e7\u00fcyorduk. Bo\u011faz bu, alt tarafa alet koyup nerede diye de suyun \u00fczerine dubay\u0131 koyup ge\u00e7i\u015fi engelleyemezsiniz. Bu nedenle aleti \u00e7elik halatlarla sahildeki askeri b\u00f6lgeye ba\u011flard\u0131k, bilim d\u00fcnyas\u0131nda sadece bize has bir y\u00f6ntem. Nedeni de basitti. Bo\u011faz gibi \u00f6zel kurallar\u0131 olan bir ba\u015fka deniz yoktur da ondan. Normalde ara\u015ft\u0131rma yap\u0131yorsan \u00e7ekersin tepeye iki k\u0131rm\u0131z\u0131 bir beyaz \u0131\u015f\u0131k ve bununla etrafa bana yakla\u015fma ben manevradan k\u0131s\u0131tl\u0131y\u0131m dersin ve de kimse sana yakla\u015fmaz. Hadi gel de \u00e7ek bakal\u0131m bunu Bo\u011faz\u2019da. \u00c7al\u0131\u015fmalar hep gece yap\u0131l\u0131rd\u0131. Gemi trafi\u011fi daha sakinken. Sizler genelde uyurken biz sabaha kadar \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131k. Hedef belliydi: Tuvaletlerdeki sifonu \u00e7ekince ak\u0131p giden suyun Bo\u011faz\u2019\u0131n alt\u0131ndan rahat\u00e7a ge\u00e7ip Karadeniz diplerine akmas\u0131 ve Marmara Denizi\u2019ni kirlenmeden kurtarmas\u0131 olanakl\u0131 m\u0131? Ara\u015ft\u0131rmalar bunlarla da kalmad\u0131. \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n alt\u0131n\u0131 d\u00f6rt kez al bayrak k\u0131rm\u0131z\u0131s\u0131 rengine boyad\u0131k. D\u00fcnyada yap\u0131lm\u0131\u015f en kapsaml\u0131 boyama deneyiydi bu. Ve her biri \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi sonu\u00e7land\u0131. Nedeni yine basitti, sistemi anlam\u0131\u015ft\u0131k, nas\u0131l davranaca\u011f\u0131n\u0131 kestirebiliyorduk, ama yine de bu deneyleri yapmak zorundayd\u0131k. Yap\u0131yorduk ve beklenen olumlu sonu\u00e7lar\u0131 da al\u0131yorduk. \u0130\u015fte bu nedenlerle Bedrettin Dalan\u2019\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 ve Atom Damal\u0131, Temel Belek gibi isimlerin de sessiz arka plan mimarlar\u0131 oldu\u011fu bu proje saat gibi t\u0131k\u0131r t\u0131k\u0131r \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n Bo\u011faz\u2019\u0131 uzaktan seyredip kelam buyurduklar\u0131 gibi davranmaz, ama orada al\u0131n teri d\u00f6ken, emek sarf eden hocalar\u0131n dedikleri gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r da. Bilimin g\u00f6sterdi\u011fi yoldan gidersen sonu\u00e7 \u015fa\u015fmaz da ondan.<\/p>\n <\/p>\n Karadeniz\u2019den Bo\u011faz\u2019a giren kaptan\u0131n fele\u011fi \u015fa\u015far!<\/em><\/strong><\/p>\n \u015eimdi biraz daha ayr\u0131nt\u0131ya girelim, sistem nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor nas\u0131l davran\u0131yor anlayal\u0131m ki \u00e7\u0131lg\u0131n projeyle ilgili ahkam kesebilelim.<\/p>\n Bir ger\u00e7ek var ortada: \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n ak\u0131nt\u0131s\u0131. Akar durur Karadeniz\u2019den Akdeniz\u2019e do\u011fru. Poyraz esince h\u0131zlan\u0131r. Tuna\u2019ya gelen kar sular\u0131 Tuna\u2019dan Karadeniz\u2019e bo\u015fal\u0131nca ve bu sular Bo\u011faz\u2019\u0131n kap\u0131s\u0131na dayan\u0131nca May\u0131s-Haziran s\u00fcrecinde daha da h\u0131zl\u0131 akar.<\/p>\n \u0130yi de neden ak\u0131yor b\u00f6yle ki? Akdeniz daha a\u015fa\u011f\u0131da da ondan diyecek halimiz yok. Karadeniz, Marmara ve Ege Denizi\u2019ne g\u00f6re en az 30 cm y\u00fcksektir. Yani Marmara\u2019dan \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019na giren bir gemi 30 km uzunluktaki bo\u011faz boyunca en az 30 cm yoku\u015fu da t\u0131rmanmak durumundad\u0131r. Bir de Karadeniz\u2019e yakla\u015f\u0131nca daha da az tuzlu sulara gelinir, suyun kald\u0131rma kapasitesi azal\u0131r ve daha da batar suya. T\u00fcm bunlar motorlara ek y\u00fck getirir. Ayr\u0131ca Bo\u011faz\u2019\u0131n virajlar\u0131 da var, ama ne virajlar. Yukar\u0131 (kuzeye, Karadeniz\u2019e) \u00e7\u0131kmak yine de daha iyidir, hi\u00e7 olmazsa ak\u0131nt\u0131y\u0131 kafadan al\u0131rs\u0131n\u0131z \u00e7o\u011fu zaman, virajlar haricinde. Ya yoku\u015f a\u015fa\u011f\u0131ya inmek? Of ki ne of! \u0130nan\u0131n Bo\u011faz\u2019\u0131 kuzeyden g\u00fcneye inen her kaptan Marmara\u2019ya a\u00e7\u0131l\u0131nca kamaras\u0131na gidip t\u00fcm i\u00e7 \u00e7ama\u015f\u0131rlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyordur, terden s\u0131r\u0131ls\u0131klam olmamak elde de\u011fildir. Zaten tecr\u00fcbeli bir kaptan Bo\u011faz\u2019a her iki yandan girmeden d\u00fcmenini iskele ve sancak alabanda yapar ve t\u00fcm hidrolik sistemini test eder. Bo\u011faz\u2019da en kritik anda sistem hata yapmas\u0131n, e\u011fer hata yapacaksa Bo\u011faz\u2019a girmeden yaps\u0131n diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n Girelim Bo\u011faz\u2019a Karadeniz\u2019den ve inelim a\u015fa\u011f\u0131lara. D\u00fcmene pervane suyu gitmezse d\u00fcmen sizi d\u00f6nd\u00fcrmez, i\u015fte bu nedenle 3-4 mil h\u0131zla akan ak\u0131nt\u0131ya bir de sizin 7-8 mil h\u0131z\u0131n\u0131z ilave olur ve toplamda o koca k\u00fctleler 10-12 mil h\u0131zla iner yoku\u015f a\u015fa\u011f\u0131lara. Ve ba\u015flar virajlar, d\u00f6n sa\u011fa d\u00f6n sola, derken gel en dar yere\u2026 \u00d6yle virajlar var ki daha geminin k\u0131\u00e7\u0131 birinden \u00e7\u0131kmadan \u00f6n\u00fc di\u011ferine giren ve de alttan kaynayan sular. Ne demek kaynayan sular? Bo\u011faz\u2019dan a\u015fa\u011f\u0131ya inerken en dar yere gelince g\u00f6rmedi\u011fimiz bilmedi\u011fimiz bo\u011faz\u0131n en dar ama en derin yerine gelirsiniz. Dip bir anda 110 metre olur, akan su s\u0131\u00e7rama yapar ve ba\u015flar su sanki kaynamaya. \u0130\u015fte bu nedenle tecr\u00fcbeli kaptan mutlaka k\u0131lavuz al\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar suya bakar ve ak\u0131nt\u0131n\u0131n o gemi i\u00e7in ne yap\u0131p yapamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilir.<\/p>\n Neyse diyelim ki ge\u00e7tiniz oralar\u0131 ve geldiniz Beylerbeyi \u00f6nlerine. Ama emin olun ki hi\u00e7bir kaptan k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn, bo\u011faz\u0131n g\u00fczelli\u011fini g\u00f6remez bile. B\u0131rak\u0131n zevki sefay\u0131, g\u00f6zleri yerinden \u00e7\u0131kar, a\u00e7\u0131l\u0131r fal ta\u015f\u0131 gibi. Dikkat edin, t\u00fcm gemilerin d\u00fcd\u00fck sesleri oralarda ba\u015flar. Nedeni de basittir, kaptan\u0131n akl\u0131 ba\u015f\u0131ndan gitmi\u015ftir. Bizim gemileri bo\u011faz\u0131 bir yandan \u00f6te yana ge\u00e7en dolmu\u015f motorlar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f ve bu ke\u015fmeke\u015ften nas\u0131l kurtulaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Hele bir de Bo\u011faz\u2019da bal\u0131k\u00e7\u0131lar l\u00fcfer pe\u015finde ise manzara ger\u00e7ekten korkun\u00e7 olur. Bal\u0131k\u00e7\u0131 ufak bir manevra ile kurtulaca\u011f\u0131n\u0131 bilir, ama ya o koca geminin kaptan\u0131? Y\u00fcz binlerce tonluk ve de 12-13 mil h\u0131zla gelen gemiyi o ke\u015fmeke\u015ften ge\u00e7irmek inan\u0131n korkun\u00e7tur. Freni de yok ki gemilerin. Tam yol tornistan dese durmas\u0131 i\u00e7in Yass\u0131ada\u2019y\u0131 bulmak gerekir. Nedeni de basit: Bo\u011faz\u2019\u0131n ak\u0131nt\u0131s\u0131, o korkun\u00e7 h\u0131zlar\u0131 ve de yine bilmedi\u011finiz \u00dcsk\u00fcdar-Be\u015fikta\u015f aras\u0131ndaki dipteki topuk. Bir derin yer, bir de bu topuk iki hidrolik kontrol noktas\u0131d\u0131r Bo\u011faz\u2019da ve her \u015feyi, kar\u0131\u015f\u0131m\u0131, tuzlulu\u011fu, su dengelerini i\u015fte bunlar belirler. \u00d6yle anlar ve b\u00f6lgeler olur ki, herhangi bir geminin o b\u00f6lgeye girmesi imk\u00e2ns\u0131zla\u015f\u0131r. Sanki denizde bir tepe varm\u0131\u015f gibi davran\u0131r ve sizi mutlaka tepenin bir yan\u0131na atar. \u0130\u015fte bunun bilgisi sizde olmaz ise koca gemi kay\u0131k gibi savrulur. K\u0131lavuz kaptan bunun i\u00e7in \u015fartt\u0131r ve mal\u0131n\u0131 can\u0131n\u0131 seven mutlaka al\u0131r bu hizmeti.<\/p>\n Ne demi\u015ftik, Bo\u011faz Karadeniz\u2019den Marmara\u2019ya do\u011fru akmakta. \u0130yi de neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc Karadeniz\u2019e giren tatl\u0131 sular Karadeniz\u2019i Akdeniz\u2019e g\u00f6re daha y\u00fckseltmekte. Akdeniz, hele Do\u011fu Akdeniz ise bir buharla\u015fma baseni. Su bir yerde \u00e7ok, bir yerde az. Ne olacak o zaman, su \u00e7ok oldu\u011fu yerden aza do\u011fru akacak. Aynen o kar\u0131\u015fmaz etmez denen Cebelitar\u0131k Bo\u011faz\u0131\u2019nda oldu\u011fu gibi. Atlantik Okyanusu\u2019nun sular\u0131 da y\u00fczeyden Akdeniz\u2019e girer, alttan da yo\u011fun Akdeniz sular\u0131 Atlantik Okyanusu\u2019na bo\u015fal\u0131r. T\u0131pk\u0131 \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019nda oldu\u011fu gibi. Marmara\u2019n\u0131n alt\u0131ndan gelen yo\u011fun Akdeniz k\u00f6kenli sular o sizin g\u00f6rmedi\u011finiz derinliklerden kararl\u0131 bir \u015fekilde Karadeniz\u2019e kadar ula\u015f\u0131r. Ama arada iki kontrol noktas\u0131 var, \u00f6yle her gelen ge\u00e7emez. Vergi vermek durumunda diyelim veya hara\u00e7 diyelim, ama bunlar para ile de\u011fil ta\u015f\u0131nan su ile \u00f6denmekte! Gelin bunlar\u0131 biraz da esprili bir dille anlatal\u0131m.<\/p>\n <\/p>\n Bo\u011faz\u2019\u0131n iki taraf\u0131ndan giren sular\u0131n romantik \u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n Marmara Denizi\u2019nden gelip \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019na alt taraftan giren su hemen \u00dcsk\u00fcdar-Be\u015fikta\u015f ortas\u0131ndaki tepe nedeniyle \u00fcst taraftaki suyla kar\u0131\u015f\u0131r ve bir bedel \u00f6der, su kaybeder. Bo\u011faz ge\u00e7i\u015f \u00fccreti tahsil edilir hemen orada. Buradan ge\u00e7meyi ba\u015faran sular yukar\u0131ya Karadeniz\u2019e do\u011fru ilerlerken o zavall\u0131 su Bo\u011fazi\u00e7i K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn g\u00fczelliklerini g\u00f6remeden ge\u00e7er. Ama akl\u0131na takt\u0131 illa da bir \u015fekilde g\u00f6recek k\u00f6pr\u00fcy\u00fc. \u0130\u015fte bunu da Anadolu ve Rumeli Hisarlar\u0131 aras\u0131ndaki 110 metrelik Bo\u011faz\u2019\u0131n en derin yerinde ger\u00e7ekle\u015ftirir. Burada da sular kar\u0131\u015f\u0131r ve alt su yine \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kaybeder ve bu sular y\u00fczeye \u00e7\u0131kar. Dedik ya akl\u0131 kald\u0131, Bo\u011fazi\u00e7i K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fc seyredecek diye. \u0130\u015fte yine ba\u015flar Marmara\u2019ya do\u011fru seyrine, ama \u00fcst su ile kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in rahatt\u0131r ve bu sefer k\u00f6pr\u00fcy\u00fc g\u00f6rerek yine d\u00f6ner Marmara Denizi\u2019ne.<\/p>\n Karadeniz\u2019den gelen sudan da s\u00f6z edelim hemen. Bo\u011faz\u2019a Anadolu ve Rumeli fenerleri aras\u0131ndan ge\u00e7erek 50-60 metre kal\u0131nl\u0131kta girer bu su k\u00fctlesi. Karadeniz\u2019in h\u0131r\u00e7\u0131n dalgalar\u0131ndan kurtulmu\u015f, rahatlam\u0131\u015f, sakinle\u015fmi\u015f bir \u015fekilde devam eder yoluna. Sar\u0131yer, Pa\u015fabah\u00e7e, Kanl\u0131ca diye seyrederek gelir s\u00fcz\u00fcle s\u00fcz\u00fcle\u2026 Ama Bo\u011faz\u2019\u0131n g\u00fczelliklerine tam dalm\u0131\u015fken bir o yana bir bu yana savrulmaya ba\u015flar, virajlara gelmi\u015ftir. Kanl\u0131ca\u2019n\u0131n yo\u011furdunu, Emirgan\u2019\u0131n \u00e7ay\u0131n\u0131 taday\u0131m diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken bir de bakm\u0131\u015ft\u0131r ki durmak keyif yapmak bir yana h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6n\u00fcndeki kanal daralm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bo\u011faz\u2019a giren suyun bir k\u0131sm\u0131 da huzursuzdur. Eh \u00f6yle ya kopmu\u015f bir kere anas\u0131n\u0131n kuca\u011f\u0131ndan ve bir o yana bir bu yana savrula savrula ba\u015fka diyarlara g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flam\u0131\u015f. Yar\u0131 yolda bir h\u00fcz\u00fcn \u00e7\u00f6ker bir k\u0131sm\u0131na ve geri d\u00f6nmek ister. \u0130yi de kap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r bir kere ak\u0131nt\u0131ya, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan yola, ama hasretlik bu a\u011f\u0131r basar bir yerde ve geri de d\u00f6ner. \u0130\u015fte bu romantik anlat\u0131m\u0131 destekleyen olay yine Bo\u011faz\u2019\u0131n en derin yerinde ger\u00e7ekle\u015fir. Karadeniz\u2019den gelen tuzlulu\u011fu az su bu kontrol noktas\u0131nda alt taraftaki yo\u011fun Akdeniz suyu ile birle\u015fir ve \u00fcst taraftan kapt\u0131\u011f\u0131 su ile bu sefer tuzlulu\u011funu biraz azalt\u0131r ve Karadeniz\u2019e do\u011fru yol al\u0131r. \u00dcst taraftaki su ise ana kuca\u011f\u0131na d\u00f6nmeye karar veren suyunu kaybetmi\u015f halde Marmara\u2019ya do\u011fru yelken a\u00e7ar. Ama ge\u00e7mesi gereken bir ba\u015fka kontrol noktas\u0131 daha vard\u0131r. Yukar\u0131da s\u00f6z edilen Be\u015fikta\u015f-\u00dcsk\u00fcdar aras\u0131 topuk. Buradan ge\u00e7erken de yine alt taraftan su kapar, kendisi de su kaybeder ve Marmara Denizi\u2019ne do\u011fru jet ak\u0131\u015f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan halde \u00e7\u0131kar. Bu \u00e7ok \u00f6nemlidir ve Marmara Denizi\u2019nde s\u00fcrekli olarak \u00e7al\u0131\u015fan bir \u201cyem fabrikas\u0131\u201dn\u0131n nedenidir. Bilmeyene \u201chayda\u201d dedirtecek olan bir fabrika. Basit\u00e7e \u015f\u00f6yle bir \u015fekille anlatay\u0131m. (\u015eekil-1)<\/p>\n <\/p>\n Bo\u011faz\u2019\u0131n Marmara \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndaki yem fabrikas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019ndan deyim yerindeyse \u015fim\u015fek gibi \u00e7\u0131kan su Marmara Denizi\u2019nde derin bir iz b\u0131rakarak da\u011f\u0131l\u0131r. Asl\u0131nda pek de da\u011f\u0131lmaz ama yay\u0131lma s\u00fcrecinde Marmara\u2019n\u0131n alt tabakas\u0131ndan su kapar. B\u00f6ylece ba\u015fka \u015fekilde y\u00fczeye \u00e7\u0131kamayacak olan ve i\u00e7erisinde pek \u00e7ok besin maddesi bulunduran suyu y\u00fczeye ta\u015f\u0131r ve bu su g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ile bulu\u015fur. Bo\u011faz neredeyse senenin her g\u00fcn\u00fc akt\u0131\u011f\u0131 -zaman zaman \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 akt\u0131\u011f\u0131- i\u00e7in bu yem fabrikas\u0131 her zaman \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve Marmara Denizi\u2019ne bol bol yem sunar. Dakika ba\u015f\u0131 yem diyorum, bunun da nedeni var elbette. Yem demek eninde sonunda bal\u0131k demektir, i\u015fte Marmara Denizi\u2019nin \u00fcst suyundaki besin fazlal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla bal\u0131k zenginli\u011finin nedeni de budur.<\/p>\n Yem fabrikas\u0131 bu \u00e7\u0131lg\u0131n proje ba\u011flam\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir olay, o nedenle bir ba\u015fka resimle bu fabrikan\u0131n etki alan\u0131n\u0131 da g\u00f6stereyim istedim. U\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z yer o kadar ufac\u0131k ve alt suyun etkisi o denli fazla ki bu konuya \u00f6yle k\u0131sac\u0131k de\u011finmek olmaz. \u0130\u015fte bir uydu resmi. (Resim-1) Yem fabrikas\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve etkisi Bo\u011faz\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131\u015fta birden beliren beyaz izle takip ediliyor. Bu k\u0131z\u0131l \u00f6tesi bir resim. Yani denizlerdeki s\u0131cakl\u0131\u011fa duyarl\u0131 bir resim. Bu ger\u00e7e\u011fi bilmezseniz bu resmi (baz\u0131lar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi) \u201cbak\u0131n \u0130stanbul\u2019un at\u0131k sular\u0131 nas\u0131l Marmara\u2019y\u0131 kirletiyor\u201d diye de sunabilirsiniz. \u0130\u015fin asl\u0131 ise bu Marmara\u2019n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan yem fabrikas\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve bu su da b\u0131rak\u0131n kirlenmeyi Karadeniz\u2019den gelip de Marmara\u2019ya hayat veren su. Hik\u00e2ye ile bilim bazen nas\u0131l fakl\u0131 oluyor de\u011fil mi?<\/p>\n Resmi biraz daha a\u00e7\u0131klayal\u0131m. Marmara\u2019n\u0131n alt taraf\u0131 yaz k\u0131\u015f ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta: 14,50 C derece. \u00dcst taraf veya Karadeniz yaz\u0131n \u0131s\u0131n\u0131r k\u0131\u015f\u0131n ise so\u011fur. \u0130\u015fte bu yem fabrikas\u0131 sadece alttan su kapar dedik ya, i\u015fte resimde de g\u00f6r\u00fcnen bu. Diyelim ki yaz ve Karadeniz suyu 23 C derece. Bu su Marmara\u2019ya \u00e7\u0131karken alttan su kap\u0131yor yani 23 C ve 14 C derece kar\u0131\u015f\u0131yor, su do\u011fal olarak geldi\u011fi s\u0131cakl\u0131ktan daha d\u00fc\u015f\u00fck bir de\u011fere iniyor ve uydu da bunu yakal\u0131yor. \u015eimdi de \u00f6teki uca gelelim. Mevsim k\u0131\u015f, Karadeniz oldu 7 C derece diyelim. Bu su Marmara\u2019ya \u00e7\u0131karken de alttan 14,50 C su kap\u0131yor ve bu sefer de \u0131s\u0131n\u0131yor. O bal\u0131k dedi\u011fimiz dostlar\u0131m\u0131z da bunun fark\u0131nda. Bu suyun i\u00e7ine giriyorlar ve hem daha s\u0131cak hem de bol besinli suda memnun mesut ge\u00e7iniyorlar.<\/p>\n Jet \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na bir \u00f6rnek daha g\u00f6stereyim ki sistemin dinamiklerini daha iyi anlayabilelim. Marmara\u2019n\u0131n \u00f6zelli\u011fi hemen yan\u0131 ba\u015f\u0131ndaki anas\u0131ndan babas\u0131ndan fark\u0131. Derslerimde Marmara\u2019y\u0131, sa\u011fl\u0131kl\u0131 Akdeniz ve solunum zorlu\u011fu \u00e7eken Karadeniz\u2019in ast\u0131ml\u0131 do\u011fan \u00e7ocu\u011fu olarak tan\u0131mlar\u0131m. Do\u011fu\u015ftan solunum rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 var bu denizimizin. Bir de yan\u0131 ba\u015f\u0131na \u015fehri \u0130stanbul kurulmu\u015f garibimin, onun y\u00fck\u00fcyle de u\u011fra\u015fmak zorunda. Resimde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz renk tonlar\u0131 besin d\u00fczeyini g\u00f6steriyor. Karadeniz besin zengini, Ege de fakiri. Karadeniz\u2019i Karadeniz yapan besinlerin rengi bu. Tuna\u2019n\u0131n da \u00f6nemi bir anda beliriveriyor. Bize gelene kadar rengi biraz a\u00e7\u0131l\u0131yor, yani biraz ar\u0131t\u0131ma u\u011fruyor Tuna\u2019n\u0131n organik madde a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin suyu. Bir de Marmara\u2019ya bakal\u0131m. \u201c\u0130yi ya hocam, ne g\u00fczel besili bir deniz\u201d denebilir. Ama bu bizim inekler ile anguslar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak gibi bir \u015fey. \u201cFena m\u0131, eti de s\u00fct\u00fc de bol olur.\u201d \u0130yi olmas\u0131na iyi de, bir de deniz alt\u0131nda kalan, uydular\u0131n g\u00f6remedi\u011fi ama bizim bildi\u011fimiz kritik dengeler var.<\/p>\n Bu do\u011fal yap\u0131 \u015fimdi bir de bu \u201c\u00e7\u0131lg\u0131n proje\u201d ile ba\u015f etmek durumunda kal\u0131rsa ne olur sorusunun yan\u0131t\u0131na haz\u0131rl\u0131k olarak inceliyoruz sistemi. Bo\u011faz\u2019\u0131n Marmara \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndaki yem fabrikas\u0131na ve Marmara i\u00e7inde \u00fczerinde fazla lafa gerek olmayan de\u011fi\u015fimlere dikkat \u00e7eksem yeterli. Sistemin ne kadar dinamik oldu\u011fu uydu resimlerinden de belli. Bu uydu verisini birka\u00e7 saat sonra alsak bamba\u015fka bir da\u011f\u0131l\u0131m izleriz; bu kadar dinamik bir yer. Ama dengeler b\u00f6yle kurulmu\u015f, her \u015fey buna g\u00f6re \u015fekillenmi\u015f.<\/p>\n <\/p>\n Gelip giden suyun miktar\u0131 ve tuzluluk oranlar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n Biraz da gelip giden suyun miktar\u0131 ve tuzluluk oranlar\u0131 \u00fczerine rakamlarla konu\u015fal\u0131m. Karadeniz\u2019den binde 17,86 tuzluluk ile Bo\u011faz\u2019a 603 km3 su girer. Bu su Bo\u011faz boyunca alt suya 41 km3 su verir, ama alt sudan da 91 km3 su kapar; hani \u015fu anas\u0131na d\u00f6nmek isteyen ve Bo\u011fazi\u00e7i k\u00f6pr\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00f6remedim geri d\u00f6n\u00fcyorum diyen sular bunlar. Miktar a\u00e7\u0131s\u0131ndan denklem \u015f\u00f6yle: 603 km3 (giren su) \u2013 41 km3 (alt suya kay\u0131p) + 91 km3 (at sudan \u00fcste \u00e7\u0131kan) = 653 km3. Ama al\u0131nan verilen sular\u0131n tuzluluk oranlar\u0131 de\u011fi\u015fiktir. Sonu\u00e7ta Karadeniz\u2019den Bo\u011faz\u2019a binde 17,86 tuzluluk ile giren su, binde 20,17 tuzlulukla Marmara\u2019ya merhaba der. Yani Bo\u011faz\u2019a giren sudan daha fazlas\u0131 ama daha tuzlusu Bo\u011faz\u2019dan \u00e7\u0131kar.<\/p>\n Bo\u011faz\u2019\u0131n alt\u0131ndaki ters ak\u0131nt\u0131da ise durum \u015f\u00f6yle: Buraya da binde 37,3 oran\u0131nda tuzlu 353 km3 su girer. Yoldaki ilk ve ikinci kontrol noktalar\u0131ndan ge\u00e7erken \u00fcst tarafa 91 km3 su kapt\u0131r\u0131r, ama \u00fcst taraftan da 41 km3 su \u00e7alar. Sonu\u00e7ta Bo\u011faz\u2019a binde 37,30 tuzlulukla 353 km3 su girer, ama Karadeniz\u2019e binde 35,54 tuzluluk oran\u0131nda 303 km3 su \u00e7\u0131kar.<\/p>\n Ast\u0131ml\u0131 Marmara\u2019ya oksijen gerek<\/em><\/strong><\/p>\n Suyu Marmara\u2019ya kadar getirdik ve b\u0131rakt\u0131k. \u0130\u015fte burada harika bir olay daha olmakta demi\u015ftik. Marmara Denizi\u2019ne tuzlulu\u011fu de\u011fi\u015ferek giren Karadeniz suyu Marmara\u2019ya \u00e7\u0131k\u0131nca Marmara\u2019n\u0131n alt tabakas\u0131ndan su kap\u0131yor. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc y\u00fczeye \u00e7\u0131kma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan alt tabakadaki besin tuzlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok zengin olan su \u00fcst tarafa \u00e7\u0131k\u0131nca g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n da etkisi ile hemen alg, deniz yosunu veya denizi ye\u015fil yapan canl\u0131lar\u0131 olu\u015fturuyor. Yani Marmara Denizi\u2019nin \u0130stanbul taraf\u0131nda hem Karadeniz\u2019den gelen organik y\u00fck, hem k\u0131y\u0131lardan ne yaparsan\u0131z yap\u0131n giren at\u0131k malzemeler ve de bu jet \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 nedeni ile \u00fcretim fazla oluyor. Mikroskobik olan alg \u00fcretimi k\u00fc\u00e7\u00fck bal\u0131klar i\u00e7in, onlar da daha b\u00fcy\u00fck bal\u0131klar i\u00e7in ve en sonunda da bizler i\u00e7in besin olurlar; ama bir de bunlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n sonunda \u00f6lmeleri var. Hem de \u00e7ok k\u0131sa bir zamanlar\u0131 var bu d\u00fcnyada; sonra ver elini alt su. Bir de par\u00e7alanma s\u00fcreci var bu her bir organik maddenin. \u0130\u015fte bu s\u00fcre\u00e7te de oksijene ihtiya\u00e7 var. Bakteriler bu par\u00e7alanmay\u0131 yaparken oksijen kullan\u0131rlar. \u0130yi de Marmara\u2019ya gelen oksijen Marmara\u2019n\u0131n ilk 25 metresini olu\u015fturan tabakay\u0131 bol oksijenler ama alt tabakaya ge\u00e7emez, yani bariyeri delemez. Aman ne bariyermi\u015f demeyin, denizalt\u0131lar\u0131 bile zorlar bu tabakala\u015fma. Biraz kar\u0131\u015f\u0131k olan bu s\u00fcre\u00e7, oksijeni, \u00fcretimin ve dolay\u0131s\u0131yla \u00e7\u00f6kelmenin daha yo\u011fun oldu\u011fu Marmara\u2019n\u0131n do\u011fusunda ve ortas\u0131nda daha fazla t\u00fcketir.<\/p>\n Marmara\u2019ya oksijen ise sadece ve sadece \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n alt\u0131ndan ge\u00e7ip gelen daha tuzlu ve dolay\u0131s\u0131yla daha yo\u011fun olan Akdeniz sular\u0131 ile ta\u015f\u0131n\u0131r. Y\u00fczeyde oksijen her zaman var, nedeni atmosferik oksijen. Ama dibe inilince 25 metrenin alt\u0131 bir felaket. Bal\u0131k ya\u015fam\u0131n\u0131 destekleyecek say\u0131 5 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Marmara\u2019n\u0131n alt\u0131n\u0131n tamam\u0131nda bu say\u0131 0,5 ila 1,2 aras\u0131nda. En kritik b\u00f6lge de \u0130stanbul\u2019a en yak\u0131n b\u00f6lge, ama bunun nedeni \u0130stanbul de\u011fil, tamamen do\u011fal olarak \u00e7al\u0131\u015fan bu yem fabrikas\u0131n\u0131n at\u0131klar\u0131n\u0131n par\u00e7alanma s\u00fcrecinde oksijen t\u00fcketmesi. Girdi de 200 km bat\u0131dan ve denge de b\u00f6yle olu\u015fmu\u015f durumda. Yani oksijensiz ko\u015fullar olu\u015ftu olu\u015facak. Marmara Denizi\u2019ne giren kanalizasyon sular\u0131 Bo\u011faz\u2019\u0131n alt\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Karadeniz\u2019e g\u00f6nderilmeseydi zaten \u00e7oktan oksijensiz kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Marmara\u2019da olu\u015fan ve \u00fczerinde hassasiyetle durdu\u011fum bu jet \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, alt su kapma ve yem fabrikas\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sadece ve sadece bize has bir olgu, d\u00fcnyada ba\u015fka hi\u00e7bir yerde yok. Bu jet \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve \u00fcretimi yapan su yoluna devam eder ve Marmara y\u00fczeyinde da\u011f\u0131l\u0131r. \u00d6yle d\u00fcmd\u00fcz akma yok sistemde, menderesler \u00e7izerek yola devam eder.<\/p>\n \u015eimdi yine b\u00fct\u00e7eye d\u00f6nelim. Marmara\u2019ya Bo\u011faz\u2019dan ge\u00e7erken su kaparak gelen ve binde 20,17 tuzluluk ile senede 653 km3 olarak \u00e7\u0131kan bu su 200 km uzunluktaki Marmara\u2019y\u0131 ge\u00e7erken yine su al\u0131\u015fveri\u015finde bulunur ve b\u00fcy\u00fck oranda Marmara\u2019ya \u00e7\u0131karken olu\u015fan bu jet ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n alt sudan kapt\u0131\u011f\u0131 251 km3 boyuttaki yo\u011fun sular nedeniyle \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ald\u0131\u011f\u0131nda binde 24,92 tuzlulu\u011fa ula\u015fm\u0131\u015f olur. Elbette \u00fcst su da bu s\u00fcre\u00e7te 51 km3 su kaybeder ve b\u00f6ylece Marmara\u2019ya 653 km3 olarak \u00e7\u0131kan Karadeniz suyu 847 km3 boyuta ula\u015f\u0131r. \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019nda bir tek kar\u0131\u015f\u0131m noktas\u0131 vard\u0131r. Oras\u0131 da Nara Burnu\u2019dur. Nara Burnu\u2019nda muazzam bir kar\u0131\u015f\u0131m olur ve Marmara\u2019dan gelen suya alttan gelen 398 km3 eklenir ve dolay\u0131s\u0131yla Karadeniz\u2019den 603 km3 olarak giren su Ege Denizi\u2019ne 1218 km3 hacim ve binde 29,29 tuzluluk ile \u00e7\u0131kar.<\/p>\n <\/p>\n Akdeniz\u2019den gelen suyun \u00f6nemi<\/em><\/strong><\/p>\n \u015eimdi resmin \u00f6teki taraf\u0131na bakal\u0131m. Karadeniz\u2019in nehir girdileri nedeniyle daha y\u00fcksek olan ve dolay\u0131s\u0131 ile Bo\u011fazlar\u0131 ge\u00e7erek Ege\u2019ye ula\u015fan sular\u0131n\u0131 hallettik, ama bir de tuz dengesini sa\u011flamak i\u00e7in Akdeniz\u2019den gelen yo\u011fun sular var, ona da bakmal\u0131y\u0131z. G\u00f6zden \u0131rak olan g\u00f6n\u00fclden \u0131rak olam\u0131yor; sistemin bu par\u00e7as\u0131 da \u00e7ok \u00f6nemli. \u015eu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yeterli olur san\u0131r\u0131m: Karadeniz\u2019e giren t\u00fcm sular nehir veya ya\u011fmur suyu, yani tatl\u0131 su. Peki, Karadeniz neden tuzlu? Bir tuz kayna\u011f\u0131 bulmal\u0131s\u0131n\u0131z ki tatl\u0131 su tuzlans\u0131n, i\u015fte o da Akdeniz suyu. Demek ki Karadeniz\u2019in en son halinin \u015fekillendi\u011fi 12000 seneden ve su dinamiklerinin halen s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi \u015fekillendi\u011fi son 3500 seneden bu yana alt su Karadeniz\u2019e \u00e7\u0131kmakta.<\/p>\n \u00d6nce Ege\u2019den dalal\u0131m \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019na ve Ege\u2019nin binde 38,86 oran\u0131nda tuzlu ve senelik 918 km3 boyutunda suyu ile dayanal\u0131m \u00c7anakkale\u2019ye. Bu suda besin a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u015fey yok, ama oksijen \u00e7ok. Bu su Nara Burnu\u2019na kadar memnun mesut gelir, ama \u00c7anakkale ge\u00e7ilmez s\u00f6ylemine uygun olarak, orada \u00f6yle bir hidrolik kar\u0131\u015f\u0131ma u\u011frar ki sormay\u0131n gitsin. Kom\u015funun adalar\u0131ndan ge\u00e7erek geldi\u011fi saptanan 398 km3 hemen geriye d\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcr, \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131na sokulmaz. Geri kalan k\u0131s\u0131m Marmara\u2019ya girmeden ortama biraz al\u0131\u015fs\u0131n diye 27 km3 de \u00fcst sudan al\u0131r ve b\u00f6ylece tuzlulu\u011funu da b\u00fcy\u00fck oranda koruyarak Marmara\u2019ya binde 38,58 tuzluluk ve doygun s\u0131n\u0131rdaki oksijeni ile bo\u015fal\u0131r. Bo\u015fal\u0131r s\u00f6z\u00fcn\u00fc bilin\u00e7li kullan\u0131yorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekten de \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n alt\u0131ndan gelen bol oksijenli yo\u011fun su \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n hemen \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda yer alan 800 metre derinlikteki \u00e7ukura bo\u015fal\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 da \u00f6nce Erdek K\u00f6rfezi\u2019ne girer ve adalar\u0131n aralar\u0131ndan ge\u00e7erek yine ayn\u0131 \u00e7ukuru doldurur. Bu bo\u015falma ve \u00e7ukura batma s\u00fcreci gelen suyun o g\u00fcnk\u00fc yo\u011funlu\u011funa ve s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Kimi zaman \u00f6rne\u011fin -300 metreye kadar batar ve sonra yatay da\u011f\u0131l\u0131ma girer. Bazen de \u00f6zellikle sonbahar aylar\u0131nda daha s\u0131k olmak kayd\u0131 ile \u00e7ok yo\u011fun su giri\u015fleri olur ve bu k\u00fctle do\u011frudan dibe kadar batar ve sonradan yatay ser\u00fcvenine devam eder.<\/p>\n Bu sudan uzun uzun s\u00f6z etmemin nedeni, Marmara i\u00e7in hayati \u00f6neme sahip olmas\u0131. Marmara Denizi\u2019nin alt tabakas\u0131n\u0131n yani 25 metreden daha derin her yan\u0131n\u0131n yegane oksijen kayna\u011f\u0131 i\u015fte bu su k\u00fctlesidir. Marmara Denizi\u2019nin alt tabakas\u0131nda oksijen girdisi \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 taraf\u0131ndan olmakta, oksijen t\u00fcketimi ise hani o bo\u011fazdan jet halinde \u00e7\u0131kan su k\u00fctlesinin alt sudan kap\u0131p \u00fcste getirdi\u011fi bol besinli sular\u0131n neden oldu\u011fu alg patlamas\u0131 sonras\u0131nda olu\u015fan mikroskobik canl\u0131lar\u0131n dibe \u00e7\u00f6kmesi ile Marmara Denizi\u2019nin orta ve bat\u0131 kesiminde olmaktad\u0131r.<\/p>\n Biraz kar\u0131\u015f\u0131k, ama mesele de zaten bu karma\u015f\u0131k sistemi anlamakta yat\u0131yor. Bir kez daha \u00f6zetleyeyim. Marmara Denizi\u2019nde alt tabakada yani 25 metrenin alt\u0131ndaki tabakada oksijen t\u00fcketimi orta ve do\u011fuda, oksijen girdisi ise bat\u0131da olmakta. \u0130\u015fte bu denge, daha do\u011frusu dengesizlik nedeniyle alt tarafta oksijen \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 durumda. \u00d6zellikle \u0130stanbul taraf\u0131nda 25 metrede oksijen bal\u0131k ya\u015fam\u0131n\u0131 destekleyecek olan seviyeden \u00e7ok daha az ve neredeyse oksijensizlik s\u0131n\u0131r\u0131na dayanm\u0131\u015f durumda. Bir ba\u015fka de\u011fi\u015fle Marmara\u2019da 25 metrenin alt\u0131nda bal\u0131k ya\u015fam\u0131n\u0131 destekleyecek oksijen yok. Burada hemen birka\u00e7 dalg\u0131\u00e7 bana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kacakt\u0131r hocam yan\u0131ld\u0131n diyeceklerdir. Ben derin yerlerden s\u00f6z ediyorum, derinli\u011fin 50 metre ve daha az oldu\u011fu yerlerde hikaye biraz daha de\u011fi\u015fik, ama Marmara\u2019n\u0131n as\u0131l k\u00fctlesini meydana getiren derin sularda dikey dalarsan\u0131z -25 metre ekonomik bal\u0131k t\u00fcrlerini destekleyecek seviyeden \u00e7ok a\u015fa\u011f\u0131lardad\u0131r ve buralarda bal\u0131k olmaz.<\/p>\n <\/p>\n Marmara \u00e7ok \u00e7abuk etkileniyor<\/em><\/strong><\/p>\n Marmara Denizi\u2019nin hacminden de s\u00f6z edelim. Ufac\u0131k bir yer, topu topu 3378 km3 hacmi var. Bizim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gezdi\u011fimiz, bal\u0131k avlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, kirletti\u011fimiz ilk 25 metrelik yerin hacmi ise sadece ve sadece 230 km3. Gerisi yani 3148 km3 hacim alt suyu meydana getirmekte. \u0130\u015fte bu nedenle Marmara Denizi kritik. Yap\u0131lan bir m\u00fcdahaleye hemen cevap verir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu kadar suya at\u0131lan veya al\u0131nan her \u015fey ona maalesef etki eder.<\/p>\n Giren \u00e7\u0131kan suyun km3 olarak hacmini biliyoruz, o zaman geriye kal\u0131yor basit bir hesaplama. Marmara Denizi\u2019nin \u00fcst tabakas\u0131 yani ilk 25 metreyi olu\u015fturan k\u00fctle 3 ayda bir yenilenebiliyor. Yani Karadeniz\u2019den gelen su k\u00fctlesi Marmara Denizi\u2019nin y\u00fczey suyunu 3 ayda bir yenileyecek kadar \u00e7ok. Alt taraf ise daha hacimli ama gelen su da o kadar \u00e7ok. Onun da de\u011fi\u015fim s\u00fcreci 7 y\u0131l. Yani her 7 y\u0131lda bir bu su k\u00fctlesini de\u011fi\u015ftirecek kapasitede alt su giri\u015fi olmakta.<\/p>\n \u0130\u015fte bu kadar dinamik bir yap\u0131. Bu de\u011fi\u015fimleri Karadeniz veya okyanuslar i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek 300-500 hatta bin senelerden konu\u015fmam\u0131z gerekir. Yani elimizdeki deniz \u00e7ok ama \u00e7ok dinamik bir yap\u0131da. Zaten bu sayede bizim hoyrat\u00e7a davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131zla ba\u015f edebiliyordu, yoksa \u015fimdiye kadar onu \u00e7oktan katletme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftik.<\/p>\n <\/p>\n Bo\u011faz\u2019daki ikili ak\u0131\u015f sisteminin yap\u0131s\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n Buraya kadar Marmara-Bo\u011fazlar sistemini gezdik dola\u015ft\u0131k ama bu sistemin en \u00f6nemli taraf\u0131 olan \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019na yak\u0131ndan bakmad\u0131k, \u015fimdi biraz da ona bakal\u0131m.<\/p>\n Buras\u0131 bir harika yerdir. D\u00fcnyada e\u015fi benzeri yoktur. Elbette k\u0131y\u0131lardan, yap\u0131lardan, iki k\u0131tay\u0131 birle\u015ftirme edebiyatlar\u0131ndan s\u00f6z etmiyorum. O taraf\u0131 hepimizin bildi\u011fi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6n\u00fc. Ama ya su tabakalar\u0131\u2026 Yukar\u0131da anlatt\u0131m, ama sadece tuzluluk ve hacim olarak. \u015eimdi bu su k\u00fctlesinin Bo\u011faz boyunca nas\u0131l akt\u0131\u011f\u0131na bakal\u0131m.<\/p>\n \u0130\u015fler yukar\u0131dan seyredilen gibi olmuyor. Karadeniz\u2019den gelen su k\u00fctlesi Bo\u011faz\u2019a 60 metre kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda bir su k\u00fctlesi olarak giriyor. Bo\u011faz boyunca bu kal\u0131nl\u0131k azal\u0131yor ve Topkap\u0131 \u00f6nlerinde 15 metreye kadar inceliyor. Nedeni alt suyun ak\u0131\u015f\u0131 ile ilgili. Yo\u011fun Akdeniz sular\u0131 da Marmara Denizi\u2019nden gelip bo\u011faz\u0131n alt\u0131na 40-50 metre kal\u0131nl\u0131kta giriyor. \u0130\u015fte Yenikap\u0131 At\u0131ksu tesislerinden gelen kirli sular da tam buradan sisteme veriliyor ama elbette \u00f6yle tek bir borudan de\u011fil. Neyse \u015fimdi bu da de\u011fil zaten \u00f6nemli olan. Alt su da 40-50 metre kal\u0131nl\u0131kta giriyor ama Bo\u011faz \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda o da 10-15 metreye inceliyor. Tam bir ikili ak\u0131\u015f sistemi. Karadeniz\u2019den Marmara\u2019ya geli\u015fte incelen su, tersini Marmara\u2019dan Karadeniz\u2019e giderken de yapmakta. Kar\u0131\u015f\u0131mlar en derin yerde ve \u00dcsk\u00fcdar-Be\u015fikta\u015f aras\u0131nda. \u00dcstteki g\u00fcneye alttaki kuzeye akmakta. Bo\u011faz \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda ise ad\u0131n\u0131 ODT\u00dc Kanal\u0131 olarak koydu\u011fumuz kanala girip 2 metre, 1 metre, hatta santim kal\u0131nl\u0131klara inip Karadeniz\u2019in derinliklerine do\u011fru bo\u015fal\u0131yor. T\u0131pk\u0131 Akdeniz\u2019den gelen alt suyun Marmara\u2019ya bo\u015falmas\u0131 gibi.<\/p>\n <\/p>\n Karadeniz\u2019in tatl\u0131 su kayna\u011f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n \u015eimdi gelelim sistemi s\u00fcrd\u00fcren en \u00f6nemli fakt\u00f6re. Bo\u011fazlar akar durur de\u011fil mi? Bu ak\u0131\u015f\u0131n yegane nedeni Karadeniz\u2019e giren tatl\u0131 sular\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu tatl\u0131 sular, ya\u011fmur suyu ve nehir suyudur. Bir de buharla\u015fma var elbette, yaz k\u0131\u015f ama yaz\u0131n daha fazla olan. Y\u00fczey alan\u0131na g\u00f6re buharla\u015fma hesaplanabiliyor ve yakla\u015f\u0131k ya\u011fmur girdisi kadar da buharla\u015fma oldu\u011funu biliyoruz. Geriye kal\u0131yor nehir suyu girdisi. Tuna tart\u0131\u015fmas\u0131z en \u00f6nemli su kayna\u011f\u0131d\u0131r. Karadeniz\u2019e giren tatl\u0131 suyun y\u00fczde 57,5\u2019ini Tuna sa\u011flar. Sonra di\u011fer nehirler gelir. \u00d6rne\u011fin, y\u00fczde 12,5 ile Dinyeper, y\u00fczde 2,6 ile Dinyester, y\u00fczde 1,7 ile K\u0131z\u0131l\u0131rmak, y\u00fczde 1,6 ile Sakarya, y\u00fczde 1,5 ile Ye\u015fil\u0131rmak vb\u2026 Bu suyun miktar\u0131 sene i\u00e7erisinde elbette de\u011fi\u015fmekte. Bahar aylar\u0131nda eriyen karlar\u0131n sular\u0131 debileri art\u0131r\u0131yor ve bu da May\u0131s-Haziran aylar\u0131nda Bo\u011fazlardaki ak\u0131nt\u0131lar\u0131 do\u011fal olarak etkiliyor, ama bunlar hep ayl\u0131k de\u011fi\u015fimler.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n \u00c7ILGIN PROJE GER\u00c7EKLE\u015e\u0130RSE NE OLUR?<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Sisteme genel olarak b\u00f6yle bakt\u0131ktan sonra gelelim \u201c\u00e7\u0131lg\u0131n proje\u201dye. Ben de kendime g\u00f6re bir kanal \u00e7izdim. Google Earth elimizin alt\u0131nda, bir de elektronik f\u0131r\u00e7ay\u0131 ald\u0131k m\u0131 ver elini kanallar dizini.<\/p>\n <\/p>\n Kanal tamam da kanalizasyon ne olacak?<\/em><\/strong><\/p>\n Kara kesimi uzmanl\u0131\u011f\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011fu i\u00e7in nereden ge\u00e7ece\u011fi benim i\u00e7in pek fark etmiyor. Elbette karadaki olas\u0131 etkileri hakk\u0131nda ki\u015fisel fikirlerim var ama o konuda bir uzmanl\u0131\u011f\u0131m yok. Sizleri de uzmanl\u0131k alan\u0131m olan deniz bilimleri konusunda bilgilendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Ama bu \u00e7\u0131lg\u0131n projenin her iki yan\u0131ndaki y\u00fczeylerden tatl\u0131 su depolar\u0131 olan akiferlere olacak etkisini hesaba katm\u0131\u015flar m\u0131d\u0131r acaba? Onca n\u00fcfusu besleyecek olan su havzalar\u0131na ister istemez s\u0131zacak olan tuzu? Ka\u015f yapay\u0131m derken g\u00f6z \u00e7\u0131kartmayal\u0131m sak\u0131n. Peki, bu yeni \u015fehirlerin hem de her biri onlarca milyon kapasitede olan yerle\u015fim yerlerinin kanalizasyonu nereye akacak? Kanala verirseniz Marmara bunun alt\u0131ndan kalkamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc kanal 25 metre ve bu Marmara\u2019n\u0131n \u00fcst suyu ile kar\u0131\u015facak. Felaket aylar i\u00e7erisinde kap\u0131n\u0131z\u0131 \u00e7alar ve b\u0131rak\u0131n yenisini eski \u0130stanbul\u2019un Marmaras\u0131 da, at\u0131ksu sistemi de bir anda \u00e7\u00f6ker. Alt suya da veremezsiniz \u00e7\u00fcnk\u00fc kanalda bu yok. Yap\u0131lacak tek \u015fey t\u00fcm kanalizasyonu yine ku\u015faklama ile toplamak, ama do\u011fa bu sefer Bo\u011faz\u2019daki gibi kolay \u00e7\u00f6z\u00fcm sunmayacak. Bo\u011faz\u2019daki su 3000 seneden beri Karadeniz\u2019e kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 kanaldan akmakta. Bu yeni kanal\u0131n a\u011fz\u0131nda \u00f6yle bir sistem yok. \u00d6n\u00fc de Bo\u011faz\u2019\u0131n Karadeniz\u2019le birle\u015fti\u011fi yer gibi de\u011fil. Olduk\u00e7a s\u0131\u011f. Kanalizasyon at\u0131klar\u0131n\u0131 mecburen onlarca kilometre a\u00e7\u0131\u011fa, \u00e7ukura kadar ta\u015f\u0131mak ve oradan denize vermek durumunda kalacaks\u0131n\u0131z. Olmaz de\u011fil elbette, bu dediklerimin her biri yap\u0131labilir. Ama maliyeti milyarlarca dolar daha fazla olur. Umar\u0131m bunu da hesaba katm\u0131\u015flard\u0131r. Ama koca koca \u015fehir planlamac\u0131lar\u0131n\u0131n Dubai\u2019de kanalizasyonu ne yapacaklar\u0131n\u0131 unuttuklar\u0131n\u0131 bilmem biliyor musunuz.<\/p>\n Neyse gelelim kendi uzmanl\u0131k alan\u0131m\u0131za. \u00c7izmesi kolay, a\u00e7t\u0131m kanal\u0131 resimdeki gibi. Ve bildi\u011fim kadar\u0131yla neler olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131m. \u0130\u015fte muhtemel senaryolar:<\/p>\n <\/p>\n Marmara k\u0131sa s\u00fcrede oksijensiz kal\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n Bu kanal\u0131 a\u00e7\u0131nca, Bo\u011fazlardan akarken iki kontrol noktas\u0131ndan ge\u00e7en ve alt su ile kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tuzlulu\u011fu de\u011fi\u015fen su yerine bu sefer binde 17,86 tuzluluktaki su Marmara\u2019n\u0131n binde 24,92 tuzlulu\u011fundaki suyu ile bulu\u015facak. Olur o kadar demeyin, sistem buna al\u0131\u015f\u0131k de\u011fil. Gelen su bu sefer binde 17,86 tuzlu suyun \u00fczerinde hareket edecek. Yine muhtemeldir ki ilk onlarca senelerde \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 Bo\u011faz suyunun \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 gibi jet halinde olacak ve hem Marmara\u2019n\u0131n, hem de alt suyun y\u00fczeye \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmaya devam edecek. Yani bir Bo\u011faz-Marmara bulu\u015fmas\u0131 daha yarat\u0131lacak. Bu \u00e7\u0131k\u0131\u015f nedeniyle yine alt su y\u00fczeye \u00e7\u0131kacak ve yeni bir \u00fcretim fabrikas\u0131 daha \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flayacak. \u0130yi ya i\u015fte kanal\u0131n faydalar\u0131, bak bir yem fabrikas\u0131 daha, bu da bal\u0131klar i\u00e7in iyi haber diyebilirsiniz. Evet \u00f6nce iyi bir haber olacak bu ve belki bal\u0131k bile bolla\u015facak; ama bu \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrecek, \u00e7\u00fcnk\u00fc buras\u0131 \u00e7ok dinamik bir yer. \u00d6nce yem fabrikas\u0131 \u00e7al\u0131\u015facak, ama yem fabrikas\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcnlerini yiyenlerin ve yenmeyen \u00fcr\u00fcnlerin dibe \u00e7\u00f6kmesi ve par\u00e7alanmaya ba\u015flamas\u0131 ile oksijen de t\u00fckenmeye ba\u015flayacak. Kanal Bo\u011faz\u2019\u0131n bat\u0131s\u0131nda yer alacak ise bu yem fabrikas\u0131n\u0131n at\u0131klar\u0131 da Marmara\u2019n\u0131n orta ve bat\u0131s\u0131nda etkili olmaya ba\u015flayacak demektir. Dibe \u00e7\u00f6ken at\u0131klar zaten oksijensizlik limitlerinde olan seviyeyi biraz daha a\u015fa\u011f\u0131ya \u00e7ekecek. Hadi diyelim \u00c7anakkale\u2019den gelen oksijen orta ve bat\u0131da belki de h\u00e2l\u00e2 oksijeni yeterli seviyede tutacakt\u0131r, ama burada t\u00fckenmeye ba\u015flayan oksijen Marmara\u2019n\u0131n Bo\u011faz \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda halen en kritik noktada olan oksijen seviyesini oldu\u011fu yerde tutamayacakt\u0131r.<\/p>\n \u00d6zetle bu kanal\u0131n yarataca\u011f\u0131 ek \u00fcretim Marmara\u2019n\u0131n alt suyundaki oksijeni k\u0131sa zamanda t\u00fcketecek, Bo\u011faz\u2019a yakla\u015fan ve Karadeniz\u2019e ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015facak suyu muhtemelen aylarla ifade edilebilecek kadar \u00e7ok k\u0131sa bir zaman i\u00e7inde oksijensiz hale getirecektir.<\/p>\n <\/p>\n Ho\u015f geldin dayan\u0131lmaz \u00e7\u00fcr\u00fck yumurta kokusu<\/em><\/strong><\/p>\n Bu durumun olu\u015fma ihtimali \u00e7ok y\u00fcksek ve e\u011fer ger\u00e7ekle\u015fir ise: Anoksik yani oksitleyici de\u011fil de indirgeyici bir ortam olu\u015fur ise burada ilk artacak olan fosfat olacakt\u0131r. \u0130kinci kanal Bo\u011faz\u2019\u0131n faaliyetini sonland\u0131rmayaca\u011f\u0131 ve her olay ayn\u0131 h\u0131zla s\u00fcrece\u011fi i\u00e7in alt tabakada olu\u015fan fosfat zengini su y\u00fczeye \u00e7\u0131kacak ve bu sefer birinci yem fabrikas\u0131 daha da etkin \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flayacakt\u0131r. Bu zaten anoksik ko\u015fullar\u0131n olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 alt tabakada \u015fok etkisi yaratacak ve sistem s\u00fcratle geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan anoksik ko\u015fullara do\u011fru h\u0131zla s\u00fcr\u00fcklenecektir.<\/p>\n Bu suyun su de\u011fi\u015fimi zaten k\u0131s\u0131tl\u0131 olan \u0130zmit K\u00f6rfezi\u2019ne girmesi ile durum daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fecektir. Oksijensiz suyun dip \u00e7amuru ile temas etmesi halen Karadeniz\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan mangan pompas\u0131n\u0131 tetikleyecek ve oksik anoksik su tabakala\u015fmas\u0131n\u0131n olu\u015faca\u011f\u0131 25 metrede \u201cfine particulate layer\u201d (FPL) olarak adland\u0131r\u0131lan ince mangan oksit par\u00e7ac\u0131klar\u0131 yay\u0131lacakt\u0131r. Bu mangan pompas\u0131 \u00e7ok harika bir olayd\u0131r. Mangan anoksik ko\u015fullarda \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f veya erimi\u015f haldedir, ama oksik ortamda da hemen \u00e7ok ufak mangan oksit par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olu\u015fturur. Bana ne bundan demeyin, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu par\u00e7ac\u0131klar 25 metrede yay\u0131lmaya ba\u015flay\u0131nca bu sefer g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt tabakaya ge\u00e7mesini tamamen engelleyecek ve bu sefer de zaten bir iki metreye s\u0131k\u0131\u015fan s\u0131cakl\u0131k tabakala\u015fmas\u0131 \u00e7ok daha belirgin hale gelecektir.<\/p>\n Marmara alt suyu Hali\u00e7\u2019e de girmekte ve ayn\u0131 olaylar\u0131 burada da ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Yani Hali\u00e7 i\u00e7erisinde de alt tabaka anoksik olacak ve de FPL ara tabakada \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7i\u015fini engelleyecektir.<\/p>\n K\u0131\u015f mevsiminde ara s\u0131ra da olsa hani bo\u011faz trafi\u011fini durdurmaya kadir olan lodos esecek ve bu sefer de alt su \u00fcst su ile kar\u0131\u015fmaya ba\u015flayacakt\u0131r. Tanr\u0131 ne hikmetse bizim burnumuzu baz\u0131 hayvanlara g\u00f6re koku k\u00f6r\u00fc yaratm\u0131\u015f olsa da bir tek hidrojen s\u00fclf\u00fcr gaz\u0131n\u0131 milyonda bir bile olsa hissetmemizi sa\u011flam\u0131\u015f! G\u00fcl kokusu olsa iyi ama bu pek de ho\u015f olmayan bir kokudur ve eminim ki ya bu koku ya da s\u00fclf\u00fcr\u00fc ve merkaptan\u0131 ile daha da beterle\u015fen \u00e7\u00fcr\u00fck yumurta kokusu Marmara\u2019y\u0131 saracakt\u0131r.<\/p>\n Hocam yeter bu kadar demeyin, ben sadece sistemin bilinen dinamikleri ile olabilecekleri s\u0131ral\u0131yorum. Felaket tellall\u0131\u011f\u0131 yapmak gibi bir niyetim yok.<\/p>\n <\/p>\n Akdeniz\u2019den giren su da azalacak<\/em><\/strong><\/p>\n \u015eimdi gelelim bir ba\u015fka tarafa. Marmara\u2019ya a\u00e7\u0131lan bu kanal ile Karadeniz havuzundan ikinci bir musluk ile Marmara\u2019ya su ak\u0131tmaya ba\u015flad\u0131n\u0131z m\u0131 sisteme giren bu suyun bir \u015fekilde sistemden \u00e7\u0131kmas\u0131 gerekecek. Bu i\u015fi \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 \u00fcstlenecek elbette, ba\u015fka bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 yok. Bu sefer ister istemez \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019ndaki su seviyesi birka\u00e7 santim dahi olsa artacak. Bu Nara Burnu\u2019ndaki kontrol noktas\u0131na ek y\u00fck demek olacak ve sisteme alt tabakadan giren su ilk d\u00f6nemde belki de azalacak. Bu suyun \u00f6nemi tuzlu olmas\u0131 kadar bol oksijenli olmas\u0131 idi. Marmara\u2019n\u0131n alt\u0131n\u0131 oksijenlikle oksijensizlik s\u0131n\u0131r\u0131nda bile olsa oksijenli seviyede tutmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilen bu suyun debisi azal\u0131rsa, ikinci fabrikan\u0131n yem \u00fcretmesi ve daha sonra organik par\u00e7alanma ile ilave olarak t\u00fcketilecek oksijen seviyesi bunlar olmasa bile darbe yiyecek.<\/p>\n <\/p>\n Tuna\u2019n\u0131n debisi artmayacak ki\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n Buraya kadar anlat\u0131lanlar kanal\u0131n 25 metre derinlikte olmas\u0131 halindeki senaryolar. Diyelim ki kanal\u0131 30, 40 hatta iki tabakal\u0131 ak\u0131ma engel olmamak i\u00e7in maliyetini de belki onla \u00e7arp\u0131p 50 metre derinlikte yapt\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim.<\/p>\n O zaman ikinci kanal\u0131n da aynen Bo\u011faz gibi \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 ancak Bo\u011faz\u2019daki iki hidrolik kontrolden yoksun olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz. B\u00f6yle bir kanal i\u015fin boyutunu basit bir havuz problemine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Havuzu dolduran nehirlerin debisi de\u011fi\u015fmeden bir ikinci musluk. Ak\u0131nt\u0131 iki tarafl\u0131 bile olsa Karadeniz\u2019in daha az tuzlu suyu azalacak, nehir debisi de\u011fi\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece bu eksiklik alt ak\u0131nt\u0131 ile gelen Akdeniz suyu taraf\u0131ndan doldurulacak, Karadeniz\u2019in zaten s\u00fcregelen tuzlanma s\u00fcreci daha da h\u0131zlanacak ve ekosistem mutlaka ama mutlaka bu ani de\u011fi\u015fime cevap verecektir.<\/p>\n Hemen akla nas\u0131l olacak sorusu gelecektir ama ben de ke\u015fke bilebilsek diyece\u011fim. \u00c7\u00fcnk\u00fc ne olaca\u011f\u0131n\u0131 hidrolik y\u00fck hesaplamalar\u0131 ile kestirebiliyoruz ama do\u011fan\u0131n ekolojik olarak nas\u0131l cevap verece\u011fini kesinlikle bilemiyoruz.<\/p>\n <\/p>\n Ge\u00e7mi\u015fteki denizanas\u0131 i\u015fgalini hat\u0131rlayal\u0131m<\/em><\/strong><\/p>\n Burada hamsi \u00f6rne\u011fini verelim. Karadeniz\u2019in hamsisi bir d\u00f6nem yok olman\u0131n e\u015fi\u011fine geldi. Biz de o d\u00f6nemde Karadeniz\u2019de ara\u015ft\u0131rmadayd\u0131k. Her t\u00fcrl\u00fc alet edevat en son teknolojik aletler ile yok olan hamsiyi sayma pe\u015findeydik. Hi\u00e7 unutmam bir seferde tek bir tane dahi hamsi yakalayamadan d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fck. Gemimizde yap\u0131lan milyon dolarl\u0131k tadilat sonunda yakalanan tek bal\u0131k \u00e7a\u00e7a idi ve o da dalgalar ile geminin g\u00fcvertesine gelmi\u015fti. Ama yer g\u00f6k Mnemiopsis leidyi<\/em> denen bir denizanas\u0131 t\u00fcr\u00fc ile kapl\u0131 idi. \u00d6yle ki denizin y\u00fczeyi bunlarla tamamen kaplanm\u0131\u015f, deniz bile g\u00f6r\u00fcnmez hale gelmi\u015fti. Makineciler geminin motorlar\u0131n\u0131 so\u011futan su kanal\u0131n\u0131n bile t\u0131kanmas\u0131ndan korkar, g\u00f6zleri hep motorun \u0131s\u0131 g\u00f6stergesinde olurdu.<\/p>\n Ekonomik t\u00fcr a\u015fa\u011f\u0131ya, i\u015fe yaramayan t\u00fcr yukar\u0131ya\u2026 Bu yeni t\u00fcr Karadeniz\u2019e muhtemelen petrol tankerlerinin bo\u015f olarak yol al\u0131rken sarn\u0131\u00e7lar\u0131na doldurmak zorunda oldu\u011fu su ile ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Ba\u015fka denizlere \u00f6zg\u00fc bu t\u00fcr Karadeniz\u2019e gelince ve yeni ortam\u0131 g\u00f6r\u00fcnce sanki delirdi. \u00c7o\u011fald\u0131, \u00e7o\u011fald\u0131\u2026 Suyun \u00fcst kesimlerinde yo\u011funla\u015fan bu canl\u0131 t\u00fcr\u00fc, hamsinin de sudan hafif olan yumurtas\u0131n\u0131 yedi. Yedik\u00e7e daha da \u00e7o\u011fald\u0131, daha da yedi, derken t\u00fcm Karadeniz\u2019i ve ak\u0131nt\u0131lar ile Marmara\u2019y\u0131 kaplad\u0131. Bal\u0131k\u00e7\u0131 a\u011f\u0131n\u0131 denizden \u00e7ekemez oldu. A\u011f\u0131n su bo\u015faltmas\u0131 bu jelimsi canl\u0131 taraf\u0131ndan engellendi ve bal\u0131k\u00e7\u0131 b\u0131rak\u0131n av\u0131, ancak a\u011f\u0131n\u0131 kendi elleri ile kesip sudan kurtarabildi. Peki, bilim ne yapt\u0131? Koskoca bir hi\u00e7, \u00e7\u00fcnk\u00fc yapacak hi\u00e7bir \u015fey yoktu. Bunlar \u00e7o\u011fald\u0131, \u00e7o\u011fald\u0131 ve \u00f6yle bir an geldi ki bir anda hi\u00e7bir yiyecek madde bulamad\u0131lar. Her \u015feyi t\u00fckettiler ve bir anda yok oldular.<\/p>\n \u0130\u015fte do\u011fa ile bilerek veya bilmeyerek oynaman\u0131n en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi. Tak\u0131n ikinci muslu\u011fu sonra seyreyleyin bak\u0131n neler oluyor. Beklenen etkiler ke\u015fke sadece Karadeniz ve Marmara ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalabilse. Zamanla \u00f6nce Ege, daha sonra da Akdeniz bile bu de\u011fi\u015fime bir tepki verecektir. Nas\u0131l\u0131n\u0131 kestirmek zor, ama mutlaka verecektir.<\/p>\n <\/p>\n Ruslar izin vermez<\/em><\/strong><\/p>\n Bir \u015fey daha biliyoruz: Bizim Marmara ve Karadeniz haricinde Akdeniz\u2019imiz de var, ama Bulgar\u2019\u0131n, Romen\u2019in, Ukraynal\u0131n\u0131n, Rus\u2019un, G\u00fcrc\u00fclerin bir tek Karadeniz\u2019i var ve de bilesiniz ki ona dokundurtmazlar. Benim bildi\u011fimi onlar da biliyor. Biz \u00e7o\u011fu seferi birlikte yapt\u0131k, t\u00fcm resmi birle\u015ftirdik ve Karadeniz\u2019in t\u00fcm\u00fcn\u00fc anlad\u0131k. Ama onlar da ak\u0131ll\u0131 elbette. Se\u00e7im \u00f6ncesi yeniden iktidar olaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k olan bir siyasi partiyi asla kar\u015f\u0131lar\u0131na almazlar. Almayacaklard\u0131r da. Ama se\u00e7im sonras\u0131, \u00f6yle tart\u0131\u015fmaya falan da girmeden itiraz gelecektir, \u00f6zellikle Ruslardan. Tart\u0131\u015fma falan da yapmayacaklar ve kibar bir diplomatik dille \u201colmaz\u201d diyecekler, sonra yap yapabilirsen. \u0130yi de yak\u0131\u015facak m\u0131 bu bize. Kendi bilim insan\u0131n\u0131n uyar\u0131lar\u0131n\u0131 dinleme, ba\u015fkas\u0131ndan kibarca olmaz\u0131 al\u0131nca projeyi ilelebet rafa kald\u0131r.<\/p>\n Diyelim ki her \u015feye kar\u015f\u0131n ikinci bo\u011faz\u0131 a\u00e7t\u0131k. \u0130nan\u0131n bin sene sonra \u00fclkemiz denizlerin ekolojisini de\u011fi\u015ftiren, felaket yaratan bir \u00fclke olarak \u00f6rnek g\u00f6sterilecek ve belki de Marmara b\u00f6lgesi susuzluktan ve kokudan tamamen terk edilecektir.<\/p>\n Merak etti\u011fim konu da burada ba\u015fl\u0131yor zaten. Bu i\u015fin \u00f6n et\u00fcd\u00fcn\u00fc yapan, bunun olur bir proje oldu\u011funa karar veren kimler ise hi\u00e7 mi dan\u0131\u015fmad\u0131n\u0131z bir deniz bilimcisine?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" D\u00fcnyada bizim gibi denizlere sahip bir \u00fclke daha yok. Akdeniz\u2019den ba\u015flay\u0131p Karadeniz\u2019de biten bir sefer, yerk\u00fcrede olabilecek en z\u0131t deniz ko\u015fullar\u0131ndan ge\u00e7er. Marmara\u2019n\u0131n ve Bo\u011fazlardan akan suyun son derece \u00f6zg\u00fcn bir yap\u0131s\u0131 var. Bu yap\u0131y\u0131 inceledi\u011fimizde \u201c\u00e7\u0131lg\u0131n proje\u201dnin neden yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlar\u0131z. Diyelim ki her \u015feye kar\u015f\u0131n ikinci bo\u011faz\u0131 a\u00e7t\u0131k. \u0130nan\u0131n \u00fclkemiz denizlerin ekolojisini de\u011fi\u015ftiren, felaket […]<\/p>\n","protected":false},"author":418,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[125],"tags":[198,736],"class_list":["post-11097","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-88-sayi","tag-cevre","tag-kanal-istanbul"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/2-300x164.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/5-300x202.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/6-001-300x158.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/3-300x187.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/4-300x219.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/7-001-300x150.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/8-001-300x169.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/9-001-300x198.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/10-183x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/11-300x191.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/12-300x228.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/13-300x203.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/14-300x176.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2011\/06\/15-300x156.jpeg\")