{"id":11148,"date":"2010-04-01T16:14:24","date_gmt":"2010-04-01T13:14:24","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11148"},"modified":"2017-06-02T16:26:18","modified_gmt":"2017-06-02T13:26:18","slug":"maratoncu-bilginlerden-ders-alalim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2010\/04\/01\/maratoncu-bilginlerden-ders-alalim","title":{"rendered":"Maratoncu bilginlerden ders alal\u0131m"},"content":{"rendered":"

Arap dili ve tarih bilgini olan Teodor Adamovi\u00e7 \u015eumovski, 22 dil bilmesi ve 80 ya\u015f\u0131nda Kuran\u2019\u0131n Rus diline \u015fiirle terc\u00fcmesini yapmas\u0131yla son zamanlarda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00fcne kavu\u015fmu\u015ftur. Yaz\u0131m\u0131zda biz bu bilim adam\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi \u00f6m\u00fcr yoluna k\u0131saca bir g\u00f6z atmay\u0131 hedefliyoruz. Bu arada vurgulamak istedi\u011fimiz husus, onun \u00f6m\u00fcr boyu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ak\u0131l almaz zorluklar\u0131 nas\u0131l a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve nerdeyse bir as\u0131r s\u00fcren hayat\u0131 boyunca i\u015flek durumunu nas\u0131l koruyabildi\u011fini \u00f6n plana \u00e7\u0131karmakt\u0131r.<\/em>\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u0130smihan Yusubov<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00dcniversite y\u0131llar\u0131nda seve seve okudu\u011fum kitaplardan biri de V. D. \u00c7istyakov\u2019un \u201cMatematik\u00e7iler hakk\u0131nda \u00f6yk\u00fcler\u201d kitab\u0131 idi. Kitapta Rus ve Sovyet matematik\u00e7ilerinin yan\u0131 s\u0131ra, ilk \u00e7a\u011flar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce insanlar\u0131 (Tales, Pisagor, Ar\u015fimed, \u00d6klit vs.), Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, bir miktar da Do\u011fu\u2019nun d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri (Al Harezm, \u0130bn Sina ve \u00d6mer Hayyam) hakk\u0131nda ilgin\u00e7 bilgiler yer almaktayd\u0131. Bu bilginlerin, esasen de matematik\u00e7ilerin ortak yanlar\u0131 onlar\u0131n \u00e7ocuk ya\u015flar\u0131nda \u00f6zel bir kabiliyet ve istidat sergilemi\u015f olmas\u0131 ve daha sonra bu istidad\u0131n\u0131 da k\u0131sa bir s\u00fcre zarf\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirip, kendi alanlar\u0131nda zirveleri fethetmi\u015f olmalar\u0131 idi. E\u011fer spor terimi kullanmak caiz olursa, bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu birer sprinter idiler ve bu y\u00f6nleriyle gen\u00e7lerin g\u00f6n\u00fcllerini fethetmek, onlar\u0131 arkalar\u0131nca seslemek a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir avantaj sahibiydiler. Ama bu meselenin bir taraf\u0131yd\u0131 yaln\u0131zca. \u00d6te yandan bu t\u00fcr s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 diyebilece\u011fimiz \u00f6rnekler, s\u00fcrekli merak, g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7aba ve sonsuz sab\u0131r sonucunda \u00f6nemli sonu\u00e7lara varabilecek yap\u0131ya sahip baz\u0131 gen\u00e7leri, ba\u015far\u0131y\u0131 h\u0131zl\u0131 yakalayamad\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na itme g\u00fcc\u00fcne de sahip idiler. O zamanlar ben bu t\u00fcr insanlar\u0131 kaybetmemek, hem de adalet nam\u0131na dengeyi bulmak i\u00e7in, \u201cmaratoncu bilginler\u201d hakk\u0131nda da benzer bir kitap yaz\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcm.<\/p>\n

\"\"
Teodor Adamovic \u015eumovski<\/figcaption><\/figure>\n

O g\u00fcnden bug\u00fcne \u00e7ok maratoncularla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131m g\u0131yab\u0131nda, fakat yaln\u0131z son g\u00fcnlerde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u201cmaratoncu\u201d beni harekete ge\u00e7irdi ve bu yaz\u0131n\u0131n yaz\u0131lmas\u0131na sebep oldu i\u015fte. \u0130smi Teodor Adamovi\u00e7 \u015eumovski (1913 do\u011fumlu) olan bu zat\u0131n hocas\u0131 Saint Petersburg \u00dcniversitesi\u2019nin me\u015fhur Arap dili uzman\u0131 ve Kuran-\u0131 Kerim<\/em>\u2019in Rus diline harfi terc\u00fcmesini yapmas\u0131yla \u00fcnl\u00fc \u0130gnatiy Yulianovi\u00e7 Kra\u00e7kovski olmu\u015ftur. Arap dili ve tarih bilgini olan \u015eumovski, 22 dil bilmesi ve 80 ya\u015f\u0131nda Kuran<\/em>\u2019\u0131n Rus diline \u015fiirle terc\u00fcmesini yapmas\u0131yla son zamanlarda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00fcne kavu\u015fmu\u015ftur. Yaz\u0131m\u0131zda biz bu bilim adam\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi \u00f6m\u00fcr yoluna k\u0131saca bir g\u00f6z atmay\u0131 hedefliyoruz. Bu arada vurgulamak istedi\u011fimiz husus, onun \u00f6m\u00fcr boyu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ak\u0131l almaz zorluklar\u0131 nas\u0131l a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve nerdeyse bir as\u0131r s\u00fcren hayat\u0131 boyunca i\u015flek durumunu nas\u0131l koruyabildi\u011fini \u00f6n plana \u00e7\u0131karmakt\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda ben bu adam\u0131 ta 1970 y\u0131llar\u0131nda okumu\u015f oldu\u011fum, pop\u00fcler olmas\u0131na ra\u011fmen yeterince \u00fcn salm\u0131\u015f \u201cAraplar ve deniz\u201d eserinden tan\u0131rd\u0131m. Daha sonra onun, nerdeyse t\u00fcm \u00f6nemli y\u0131llar\u0131n\u0131 harcayarak kritik terc\u00fcmesini yapt\u0131\u011f\u0131, 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00fcnl\u00fc Arap-T\u00fcrk denizcisi Ahmet bin Mecid\u2019in k\u0131saca \u201cDenizcilik ilimleri k\u0131lavuzu\u201d olarak adland\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z kitab\u0131na da sahiplendim. Fakat nerdeyse 40 y\u0131l sonra bu adam\u0131n h\u00e2l\u00e2 hayatta oldu\u011funu ve bununla da yetinmeyip, i\u015flerini ayn\u0131 azim ve kararl\u0131l\u0131kla s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etti\u011fini \u00f6\u011frenince \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m. Ve kabul etmemiz gerekiyor ki, bu ger\u00e7ekten de insan\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtacak d\u00fczeyde bir olay. Bu \u201cak\u0131llara durgunluk getirecek olay\u201d ad\u0131yla millete sunulan ve \u00fczerinden \u201coyun ve e\u011flence\u201d yap\u0131lan televizyon olaylar\u0131ndan de\u011fil. Tam tersine, tabir caizse \u201cak\u0131llara ayd\u0131nl\u0131k getirecek olay\u201d t\u00fcr\u00fcndendir bana g\u00f6re. Yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131 \u015eumovski\u2019ye adanaca\u011f\u0131ndan, \u00f6ncelikle onun hayat ser\u00fcveninin haf\u0131zamda \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f oldu\u011fu baz\u0131 olaylardan s\u00f6z etmek istiyorum.<\/p>\n

 <\/p>\n

B\u00fcy\u00fck bir maratoncu: Gelfand<\/em><\/strong><\/p>\n

Bunlardan bir tanesi \u00fcnl\u00fc Sovyet matematik\u00e7isi \u0130zrail Moiseyevi\u00e7 Gelfand\u2019la (1913 do\u011fumlu) ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 olayd\u0131r ki, bu \u015eumovski \u00f6rne\u011fini aratmayacak d\u00fczeyde bir olay. Adam cebinde be\u015f kuru\u015f para ve hatta lise diplomas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda, Karadeniz\u2019in kuzey k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Odessa kentinden kalk\u0131p uzak Moskova\u2019n\u0131n yolunu tutmaz m\u0131? Burada uzak akrabalar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nan Gelfand, \u00e7e\u015fitli i\u015flerle ge\u00e7imini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Moskova\u2019n\u0131n Lenin naml\u0131 en b\u00fcy\u00fck halk k\u00fct\u00fcphanesinde kendini matematik alan\u0131nda geli\u015ftirmeye u\u011fra\u015f\u0131yor. Bir ara hatta buran\u0131n gece bek\u00e7ili\u011fini de \u00fcstenmi\u015ftir ki, bu da \u00e7ok do\u011fald\u0131, zaten t\u00fcm bo\u015f zamanlar\u0131 orada ge\u00e7iyordu. Bu arada, ders \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in k\u00fct\u00fcphaneyi ziyaret eden Moskova \u00dcniversitesi \u00f6\u011frencileri ile de irtibat kurmu\u015f ve onlar\u0131n manevi deste\u011fini de arkas\u0131na alarak, de\u011fi\u015fik matematik seminerlerde boy g\u00f6stermeye ba\u015flam\u0131\u015f. K\u0131sa bir s\u00fcre zarf\u0131nda bu gen\u00e7 adam, o d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7ilerinden Kolmogorov\u2019un (1903-1986) dikkatini \u00e7ekmi\u015f ve onun doktora \u00f6\u011frencisi olabilme \u015fans\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015ft\u0131r. Tabi t\u00fcm bu geli\u015fmeler onun gece-g\u00fcnd\u00fcz demeden \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, ortaya at\u0131lan ilgin\u00e7 problemlere ilgin\u00e7 \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulabilmesi, engin bilgisi ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc matematiksel mant\u0131\u011f\u0131 sonucunda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra vatanda\u015f kendi ekol\u00fcn\u00fc olu\u015fturmu\u015f ve fonksiyonel analiz alan\u0131nda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015f ve kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f bir merkez yaratabilmi\u015ftir. Onun isminin burada an\u0131lmas\u0131n\u0131n esas sebebi ise hi\u00e7 de bu ak\u0131l almaz ba\u015far\u0131lar\u0131 de\u011fildir. Esas sebep onun ger\u00e7ek bir maratoncu olmas\u0131d\u0131r. \u015e\u00f6yle ki, 1990\u2019larda, Sovyetler\u2019in \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra ABD\u2019ye yerle\u015fen bu adam, halen bir \u00fcniversite profes\u00f6r\u00fc olarak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 eski azimle s\u00fcrd\u00fcrmeye ve yeni sonu\u00e7lar almaya devam ediyor. E\u011fer k\u0131sa bir zaman zarf\u0131nda parlak ba\u015far\u0131lara imza atarak ebediyete intikal eden sprinter hakk\u0131nda, \u201cO, uzaydan gelen bir g\u00f6kta\u015f\u0131 h\u0131z\u0131yla se\u00e7ti\u011fi alan\u0131n atmosferine girdi ve kendisini yakarak alan\u0131n ufuklar\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatt\u0131\u201d ifadesi caizse, Gelfand gibi maratoncu hakk\u0131nda \u201cO, bir y\u0131ld\u0131z olarak say\u0131s\u0131z d\u00f6ng\u00fcler sonucunda kaostan do\u011fdu, etraf\u0131nda gezegenler olu\u015ftu ve s\u00f6nme zaman\u0131 gelince de duruma ba\u011fl\u0131 olarak ya k\u0131rm\u0131z\u0131 dev, ya beyaz c\u00fcce, yahut da kara bir deliye d\u00f6n\u00fc\u015fecektir\u201d ifadesini kullanmak caiz olur bence. (Yukar\u0131daki sat\u0131rlar\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman Gelfand halen ayaktayd\u0131. Fakat 2009 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda ebediyete intikal etti.)<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130nat\u00e7\u0131 Yun Su<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu konuya ili\u015fkin ikinci olay \u00e7ocuklu\u011fumda bir \u00c7in \u00e7ocu\u011fu hakk\u0131nda okudu\u011fum ve haf\u0131zamda derin iz b\u0131rakm\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcd\u00fcr. \u00d6yk\u00fcn\u00fcn ad\u0131 \u201c\u0130nat\u00e7\u0131 Yun Su\u201d idi. Akl\u0131mda kald\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131nca Yun yetimdir ve ge\u00e7imini \u00f6zge kap\u0131lar\u0131nda hizmet vermekle sa\u011fl\u0131yor. Ama okuma yazmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir iste\u011fi, nerdeyse tutkusu vard\u0131r. \u0130\u015fte bu tutkusu sayesinde, o, g\u00f6revlerini yerine getirdi\u011fi s\u0131rada, sadece okulun penceresinden kitap okuyan ve yaz\u0131 yazan \u00e7ocuklar\u0131 izlemekle, okuma yazma yetene\u011fine sahiplenmi\u015f oluyor. Tabi defter kalem ad\u0131nda bir \u015feyi yok, ama denizin ince kumlarla kapl\u0131 sahilleri her t\u00fcr defterden daha b\u00fcy\u00fck ve parmaklar\u0131 da kum \u00fczerinde yaz\u0131p \u00e7izmek i\u00e7in olduk\u00e7a m\u00fcsait. Adam\u0131n okumas\u0131 ise \u00e7ok daha zor \u015fartlar alt\u0131nda yap\u0131lmaktad\u0131r. Bin bir zahmetle edindi\u011fi kitab\u0131 ancak geceleri okuyabilir. Fakat mum yakmaya izin verilmedi\u011finden bunu ancak Ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yapmak zorundad\u0131r. Ays\u0131z gecelerde ise kitaplar\u0131n\u0131, g\u00fcnd\u00fczden toplay\u0131p bir kavanoza koydu\u011fu ate\u015f b\u00f6ceklerinin zay\u0131f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 alt\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Hik\u00e2ye \u015fu c\u00fcmlelerle sona eriyor: \u201cB\u00f6ylece inat\u00e7\u0131 Yun Su \u00c7in memleketinin en b\u00fcy\u00fck \u00e2limlerinden biri oldu sonu\u00e7ta\u201d.<\/p>\n

Sovyetlerin \u00fcnl\u00fc yazar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de de yeterince tan\u0131nan Maksim Gorki, otobiyografik sepide kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00c7ocukluk\u201d adl\u0131 eserinde evin han\u0131m\u0131n\u0131n, hizmetli \u00e7ocu\u011fun geceleri mum \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda kitap okumas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in kurgulad\u0131\u011f\u0131 tuzak ve \u00e7ocu\u011fun okuma a\u015fk\u0131yla bu tuza\u011f\u0131 nas\u0131l zekice atlatt\u0131\u011f\u0131 tasvir olunmu\u015ftur. Han\u0131m yata\u011fa giderken mumun uzunlu\u011funu bir \u00e7ubukla \u00f6l\u00e7er ve o \u00f6l\u00e7e\u011fi de bir yerde iyice saklarm\u0131\u015f. \u0130\u015fte okuma yang\u0131s\u0131 ile tutu\u015fan \u00e7ocuk, \u00f6nce bu \u00e7ubu\u011fu aray\u0131p bulur, ancak bundan sonra okumas\u0131na ba\u015flar ve i\u015f bittikten sonra, ayn\u0131 \u00f6l\u00e7e\u011fi kullanarak k\u0131salm\u0131\u015f mumu bir daha \u00f6l\u00e7er, \u00f6l\u00e7e\u011fin fazlas\u0131n\u0131 k\u0131r\u0131p eski yerine koyarm\u0131\u015f. Gen\u00e7lerin okuma tutkusu ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131rken, Jack London\u2019un yine otobiyografik sepide yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u201cMartin Eden\u201d roman\u0131n\u0131 da hat\u0131rlatmakta yarar var diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Asl\u0131nda Do\u011fu\u2019da ve de T\u00fcrk -\u0130slam D\u00fcnyas\u0131nda bu i\u015fler bir zamanlar \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck v\u00fcsat alm\u0131\u015f ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 da fazla g\u00f6zlemek gerekmemi\u015ftir. Bu sonu\u00e7lar, \u00f6rne\u011fin me\u015fhur \u0130svi\u00e7re do\u011fubilimcisi Adam Mets\u2019in \u201cM\u00fcsl\u00fcman R\u00f6nesans\u201d\u0131 kitab\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011finde kendi ifadesini bulmu\u015flard\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u00dcnl\u00fc Sovyet matematik\u00e7isi
\u0130zrail Moiseyevi\u00e7 Gelfand (1913-2009)<\/figcaption><\/figure>\n

Okuma tutkusu<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu konuda bir az da kendimizden deyelim ki, i\u015f itmama yetsin. Moskova\u2019da askerlik yapt\u0131\u011f\u0131m s\u00fcrenin ba\u015flar\u0131nda, \u201cuyumak\u201d emrinden sonra olu\u015fan s\u00fck\u00fbneti f\u0131rsat bulup, Bak\u00fb\u2019den g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm kitaplardan okumak isterken, komutanlar taraf\u0131ndan \u00e7ok bask\u0131lara maruz kald\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemem laz\u0131m. Hatta i\u015f \u00e7ar\u015faf\u0131n alt\u0131nda elektrik fenerinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda okuma \u00e7abas\u0131na kadar varm\u0131\u015ft\u0131r. Bu okumaktan ziyade, okuma ad\u0131na kendime yapt\u0131\u011f\u0131m bir i\u015fkenceden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi asl\u0131nda. Odur ki, bazen yataktan kalk\u0131p giyiniyor ve yine kitap okumak ad\u0131na n\u00f6bette duran arkada\u015f\u0131ma, \u201cSen git uyu, ben senin yerine n\u00f6bet tutar\u0131m\u201d diyordum ki, buna da herkes r\u0131za g\u00f6stermiyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc adam\u0131 cezaland\u0131rabilirlerdi. Bir defas\u0131nda da (asl\u0131nda bu olay sonra defalarca tekrarland\u0131) mai\u015fet odas\u0131nda \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yak\u0131p okumaya dald\u0131\u011f\u0131m s\u0131rada, belli nedenlerden dolay\u0131 uyanm\u0131\u015f komutan beni fark etti ve ceza olarak beni alay\u0131n mutfa\u011f\u0131na g\u00f6nderdi. Yats\u0131 vadesi gece saat 22 idi. Fakat mutfakta \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u015flerini ancak gece saat 1-2\u2019ye bitirebiliyorlard\u0131. Burada hem temizlik i\u015fleri yap\u0131l\u0131yor, hem de yar\u0131n\u0131n yemekleri haz\u0131rlan\u0131yordu. Kalk\u0131\u015f ise sabah saat 6\u2019ya ayarlanm\u0131\u015ft\u0131. Mutfakta normal n\u00f6bet tutanlar sabah kalk\u0131\u015f\u0131ndan muaf tutuluyorlard\u0131, ama cezal\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fanlara bu hak do\u011fal olarak tan\u0131nm\u0131yordu. \u0130\u015fte ge\u00e7 saatlerde mutfaktan d\u00f6nd\u00fckten sonra, arkada\u015flar\u0131m bitkin halde yata\u011fa yasland\u0131klar\u0131nda, ben yine de mai\u015fet odas\u0131n\u0131n yolunu tuttum ve kitapla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ma kald\u0131\u011f\u0131m yerden devam dedim. O zamanlar beni ayakta tutan, d\u00fc\u015fmeye koymayan, hatta g\u00fcc\u00fcme g\u00fc\u00e7 katan \u015fey, tutku d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f okuma iste\u011fimden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Mesele buras\u0131ndayd\u0131 ki, beni askere \u00fcniversitenin 3. s\u0131n\u0131f\u0131ndan alm\u0131\u015flard\u0131 ve asker \u00f6ncesi ben bazen bir g\u00fcnde 1-2 kitap okuyup bitirme h\u0131z\u0131na sahiptim. Okumak benim i\u00e7in yemek ve i\u00e7mekten daha \u00f6nemli bir konumdayd\u0131 o zamanlar. Bu m\u00fccadele nerdeyse bir sene boyunca devam etti ve nihayet komutanlar bu i\u015fte bana yard\u0131mc\u0131 olma konusunda fikir birli\u011fine vard\u0131lar. Askerlik s\u00fcremin 3 y\u0131l oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak, yeterince \u00f6nemli bir ba\u015far\u0131ya imza atm\u0131\u015f durumdayd\u0131k bu i\u015fimizle, sab\u0131r ve direni\u015fimiz sayesinde. \u0130\u015fte bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonucu olarak, sene sonunda izine giderken 2 valiz, askerlik biti\u015finde ise tam 130 kg kitap g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f\u00fcmd\u00fcr Bak\u00fb\u2019ye. \u0130\u015fte 6000 civar\u0131nda kitab\u0131n bir araya getirilmesi, ya\u015fam boyu s\u00fcrecek bu t\u00fcr m\u00fccadelelerin sonucunda m\u00fcmk\u00fcn olabilir yaln\u0131zca.<\/p>\n

Son olarak b\u00fcy\u00fcklerimizden duydu\u011fum ve konuyla ili\u015fkisi olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m bir olaya da de\u011finmek isterdim. \u0130kinci Cihan Harbi zaman\u0131 ve ondan hemen sonra memlekette (Azerbaycan, Poylu k\u00f6y\u00fc) k\u00e2\u011f\u0131t-kalem k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015f. Okuyan ve yazan insanlar bu durumda \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu olarak, ziraatta kullan\u0131lan g\u00fcbrenin k\u00e2\u011f\u0131t keselerini keserek, onlar\u0131 defter, adi odun k\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fc ise kalem yerine kullanm\u0131\u015f ve de bunlar\u0131n aras\u0131ndan t\u0131pk\u0131 inat\u00e7\u0131 Yun Su gibi memleket \u00e7ap\u0131nda de\u011ferli bilim adamlar\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu ve bu t\u00fcrden olaylar\u0131, okuyup yazmak i\u00e7in her \u015feyleri var olan tembel gen\u00e7leri ay\u0131plamak ve okumaya te\u015fvik etmek i\u00e7in s\u00f6ylerlerdi b\u00fcy\u00fcklerimiz.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u015eumovski\u2019nin k\u0131sa \u00f6zge\u00e7mi\u015fi <\/em><\/strong><\/p>\n

Teodor Adamovi\u00e7 \u015eumovski 1913 y\u0131l\u0131nda Ukrayna\u2019n\u0131n Jitomir kentinde do\u011fmu\u015ftur. Babas\u0131 Adam \u015eumovski Polonya k\u00f6kenli Katolik olup, bankada g\u00f6rev yap\u0131yordu. Annesi Amaliya Fominskaya piyanocu, abisi Stanislav Antonovi\u00e7 ise Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde u\u00e7ak sanayisinin temelini atanlardan biri olmu\u015ftur. 1914 -1918 Birinci Cihan Harbi s\u0131ras\u0131nda tehlikelerden uzakla\u015fmak amac\u0131yla aile Kafkasya\u2019ya ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f ve \u015eumovski\u2019nin \u00e7ocuklu\u011fu Azerbaycan\u2019\u0131n Bak\u00fb\u2019den 120 km uzakl\u0131kta yerle\u015fen \u015eamah\u0131 kasabas\u0131nda ge\u00e7mi\u015ftir. \u015eumovski\u2019ye g\u00f6re bu kasabay\u0131 yakla\u015f\u0131k 1000 y\u0131l \u00f6nce, Hilafet d\u00f6neminde Arap sergerdesi \u015eammah tesis etmi\u015ftir ve kasaban\u0131n ismi \u201c\u015eammah\u2019a ait olan\u201d manas\u0131na geliyor. Buras\u0131 uzunca bir d\u00f6nem \u015eirvan\u015fahlar\u2019\u0131n ve \u015eirvan hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkenti olarak, \u0130talya ile \u00c7in\u2019i birle\u015ftiren b\u00fcy\u00fck ipek yolu \u00fczerinde \u00f6nemli duracaklardan biri olmu\u015ftur. Burada s\u0131ras\u0131yla Sasanidler, Araplar, T\u00fcrkler, Mo\u011follar, \u0130smaililer ve nihayet Ruslar s\u00f6z sahipleri olmu\u015flard\u0131. 1859 y\u0131l\u0131nda ba\u015f veren da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 depremden sonra \u015eirvan hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkenti Bak\u00fb\u2019ye g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve b\u00f6ylece bahsedilen d\u00f6nemlerde \u015eamah\u0131 ba\u015fkente ba\u011fl\u0131 kaza durumundayd\u0131.<\/p>\n

\u00c7ocuk ya\u015flar\u0131nda eski \u015eamah\u0131 mezarl\u0131\u011f\u0131ndaki ba\u015f ta\u015flar\u0131 \u00fczerindeki Arap alfabesi ile olan yaz\u0131lar \u015eumovski\u2019nin dikkatini \u00e7ekmi\u015f ve bu yaz\u0131lardan edindi\u011fi duygular zamanla onun kalbinde Arap diline kar\u015f\u0131 tutku d\u00fczeyine ula\u015fan bir merak uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Liseden mezun oldu\u011funda ilk kazand\u0131\u011f\u0131 Moskova Da\u011f Enstit\u00fcs\u00fc olmu\u015f ve birinci d\u00f6nemin sonunda, onu di\u011fer \u00f6\u011frencilerle birlikte Sovyetlerin esas k\u00f6m\u00fcr \u00e7\u0131karma merkezlerinden olan Donbas\u2019a g\u00f6ndermi\u015fler. Orada, yerin 600 m derinli\u011finde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u0131ralarda Sovyet Dil Kurumunun ba\u015fkanlar\u0131ndan olan akademik N. Y. Marr\u2019a Arap dilini sevdi\u011fi ve hayat\u0131n\u0131 onu \u00f6\u011frenme\u011fe adamak istedi\u011fi hakk\u0131nda bir mektup g\u00f6nderiyor. Akademik ise ona Leningrad (\u015fimdiki Saint Petersburg) Tarih Edebiyat Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ne ba\u015fvurmas\u0131n\u0131 tavsiye ediyor.<\/p>\n

Bu Enstit\u00fcn\u00fcn Do\u011fu Dilleri fak\u00fcltesinde \u015eumovski Arap dili ve Yak\u0131n Do\u011fu tarihi \u00fczere uzmanla\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor. Burada o Sovyetlerin \u00fcnl\u00fc dilcileri olan N. V. Yu\u015fmanov, V. V. Struve ve \u0130. Y. Kra\u00e7kovski\u2019den ders al\u0131yor. 1937 y\u0131l\u0131nda Kra\u00e7kovski ona incelemek i\u00e7in 400 y\u0131ll\u0131k tarihi olan eski bir el yaz\u0131s\u0131 sunuyor. Bu risale me\u015fhur denizci, sonralarda Vasko de Gama\u2019n\u0131n tak\u0131m\u0131na Hindistan yolunu a\u00e7acak olan Ahmet bin Mecid\u2019e ait olmakla, d\u00f6nemin Arap denizcilik ilminin temellerini ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ihtiva ediyordu. \u0130\u015fte bu risalenin incelenmesi \u015eumovski\u2019nin hayat\u0131n\u0131n amac\u0131 ve manas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr zamanla. Terc\u00fcmesine 1938 y\u0131l\u0131nda, 5. s\u0131n\u0131fta ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bu risalenin \u00fczerine bir daha 10 y\u0131l sonra 1948\u2019de d\u00f6nm\u00fc\u015f ve nihayet son noktay\u0131 yaln\u0131zca 8 y\u0131l sonra 1956 y\u0131l\u0131nda koyabilmi\u015ftir. Bu ertelemelerin nedeni ise onun 1938 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayarak, aral\u0131klarla 1956 y\u0131l\u0131na kadar uzam\u0131\u015f mahpus ve s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Olaylar \u015f\u00f6yle cereyan etmi\u015ftir: 1937 y\u0131l\u0131nda \u201cMarksizm\u2019in Bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda\u201d ad\u0131nda Merkezi Komiteye yak\u0131n bir dergide onun hocas\u0131 Kra\u00e7kovski tenkit edildi\u011finde, \u015eumovski herkesin duyaca\u011f\u0131 bir \u015fekilde, korkup \u00e7ekinmeden \u201cBu makale ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar yaland\u0131r\u201d diye beyan etmi\u015ftir. Bu beyan\u0131n sonucu olarak da onu Kom\u00fcnist Partisinin gen\u00e7lik kolu olan Komsomol\u2019dan (Gen\u00e7lerin Kom\u00fcnist Birli\u011fi) ihra\u00e7 etmi\u015fler. 1938 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131nda ise onun 18 y\u0131l s\u00fcrecek olan hapis ve s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 ba\u015fl\u0131yor. Bu \u201cuzun ve ince\u201d yola \u015eumovski iki yak\u0131n arkada\u015f\u0131yla birlikte ba\u015fl\u0131yor. Bunlardan biri sonralar T\u00fcrk-Slav ili\u015fkilerini konu alan eserleriyle d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc olmu\u015f tarih\u00e7i Lev Gumilyov, bir di\u011feri ise hayat hik\u00e2yesi 1945\u2019de Sibirya\u2019n\u0131n k\u00f6t\u00fc \u00fcne sahip Kol\u0131ma mahpus kamp\u0131nda son bulmu\u015f, Eski M\u0131s\u0131r tarihi bilimcisi Nikolay Yerohov olmu\u015ftur. Bunlar ortal\u0131kta olmayan Terakki Partisinin gen\u00e7lik kolunun \u00fcyeleri olarak hapis olunmu\u015flard\u0131. Gumilyov\u2019a grup ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131yla 10, \u00f6tekilere ise 8 y\u0131ll\u0131k bir ceza kesmi\u015flerdi.<\/p>\n

Onlar ba\u015flang\u0131\u00e7ta de\u011fi\u015fik yerlere g\u00f6nderilmek \u00fczere Snt. Petersburg\u2019un \u201cHa\u00e7lar\u201d isimli hapishanesine konulmu\u015flar. Bir s\u00fcre sonra bunlar\u0131 \u00f6nce Leningrad\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131k 600 km kuzey do\u011fusunda yerle\u015fen Belomorkanal islah m\u00fcessesesine, me\u015fede odun k\u0131rmak i\u015fine g\u00f6nderdiler. Daha sonra yollar\u0131 ayr\u0131l\u0131yor: Gumilyov\u2019u Leningrad\u2019dan 2800 km kuzeydo\u011fuya, Yenisey\u2019in a\u015fa\u011f\u0131 akar\u0131na yak\u0131n, Taym\u0131r yar\u0131madas\u0131n\u0131n g\u00fcneyinde olan Norilsk \u0131slah emek kamp\u0131na, Yerohov\u2019u Leningrad\u2019dan yakla\u015f\u0131k 5600 km do\u011fuda, Kam\u00e7atka yar\u0131madas\u0131n\u0131n kom\u015fulu\u011fundaki Do\u011fu Sibirya\u2019n\u0131n Magadan b\u00f6lgesinde yerle\u015fen Kol\u0131ma adl\u0131 \u0131slah emek kamp\u0131na g\u00f6nderdiler. Ve vatanda\u015f orada, 1945 y\u0131l\u0131nda hayata g\u00f6zlerini yumarak, \u0131slah emek kamplar\u0131na has olan zorluklardan bir defal\u0131k kurtulmu\u015f oldu. Bu zorluklar hakk\u0131nda bir miktar tasavvur edinmek i\u00e7in ise, \u00fcnl\u00fc Rus yazar\u0131 Soljenits\u0131n\u2019\u0131n \u201c\u0130van Denisovi\u00e7\u2019in bir g\u00fcn\u00fc\u201d roman\u0131n\u0131 okumak yeterli olacakt\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yazar bu eserinde bir vatanda\u015f\u0131n Osventsim, Buhenwald gibi esir kamplar\u0131n\u0131 aratmayan \u0131slah emek kamp\u0131ndaki yaln\u0131zca bir g\u00fcn\u00fcn\u00fc kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eumovski\u2019yi ise \u00f6nce Leningrad\u2019\u0131n 1800 km kuzeydo\u011fusunda yerle\u015fen Vorkuta\u2019ya g\u00f6ndermek istemi\u015f, daha sonra bundan vazge\u00e7ip, onu Leningrad\u2019\u0131n 3800 km g\u00fcneydo\u011fusunda yerle\u015fen, Sibirya\u2019n\u0131n Krasnoyarsk vilayetine etap etmi\u015fler.<\/p>\n

8 y\u0131l sonra 1946\u2019da ceza s\u00fcresinin bitiminde yeniden bBat\u0131ya d\u00f6nen \u015eumovski\u2019ye Leningrad\u2019da ya\u015famak hakk\u0131 tan\u0131nmad\u0131\u011f\u0131ndan, oran\u0131n 270 km g\u00fcneyinde yerle\u015fen, Novgorod b\u00f6lgesinin Borovi\u00e7i kentine yerle\u015fir. Ama\u00e7 yar\u0131m kalm\u0131\u015f i\u015flerini bir an \u00f6nce tamamlamak idi ve bu i\u015fte onun olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. \u015e\u00f6yle ki, 1946\u2019da diploma tezini savunan \u015eumovski, art\u0131k 1948\u2019de Leningrad Devlet \u00dcniversitesi\u2019nde \u201cAhmed ibn Mecit\u2019in SSCB Bilimler Akademisinin Do\u011fubilimleri Enstit\u00fcs\u00fcnde bulunmu\u015f, belli olmayan \u00fc\u00e7 ender risalesi\u201d konulu doktora tezini de ba\u015far\u0131yla tamamlam\u0131\u015ft\u0131r (!). Tabi bu tezin temelleri daha \u00f6\u011frencilik y\u0131llar\u0131nda sa\u011flam bir \u015fekilde at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, vatanda\u015f iki y\u0131ldan \u00e7ok olmayan bir zaman zarf\u0131nda Sovyetler Birli\u011fi ve yabanc\u0131 \u00fclkelerde (\u00f6rne\u011fin Fransa\u2019da) \u00e7ok daha rahat ortamlarda bulunan, daha fazla olanaklara sahip bilim adamlar\u0131n\u0131n yapamad\u0131\u011f\u0131 veya yapmakta zorland\u0131\u011f\u0131 bir i\u015fi ba\u015farabilmi\u015ftir. \u0130lave edelim ki, risaleler 400 y\u0131l \u00f6nce yaz\u0131ld\u0131klar\u0131ndan ve de \u00e7ok say\u0131da denizcilik terimleri i\u00e7erdi\u011finden dolay\u0131, hatta Araplar\u0131n kendileri bile orada yaz\u0131lanlar\u0131 do\u011fru d\u00fcr\u00fcst anlamakta acizlerdi (!).<\/p>\n

Savunmadan sonra yeniden Borovi\u00e7i kentine d\u00f6nen \u015eumovski, baz\u0131 hay\u0131rsever bilim adamlar\u0131n\u0131n deste\u011fi sayesinde il merkezi Novgorod kentinde bulunan \u00d6\u011fretmenleri Tekmille\u015ftirme Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn Yabanc\u0131 Diller \u015eubesi\u2019ne m\u00fcd\u00fcr olarak davet olunuyor. Ne yaz\u0131k ki, mutlu diyebilece\u011fimiz bug\u00fcnler uzun s\u00fcrm\u00fcyor ve 1949 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda onu \u00f6nce Novgorod hapishanesine t\u0131k\u0131yor, oradan da k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Kuzey Akdeniz\u2019in 500 km g\u00fcneyinde Kuzey Dvina nehri \u00fczerindeki Kotlas \u015fehrine etap ediyorlar. Burada onun esas i\u015fi hamall\u0131k, nehirde duran gemiye tekerlekli el arabas\u0131 ile de\u011fi\u015fik y\u00fcklerin ta\u015f\u0131nmas\u0131 olmu\u015ftur. Art\u0131k k\u00f6t\u00fc g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sebebi ise sa\u011f g\u00f6z\u00fcn\u00fc besleyen k\u0131lcal damarlar\u0131n tamamen bozulmas\u0131yd\u0131. Yapt\u0131klar\u0131 azm\u0131\u015f gibi bu sefer onu daha uzaklara, Do\u011fu Sibirya\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u0131rmaklar\u0131ndan Yenisey\u2019in kocaman kollar\u0131ndan biri olan, ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 Baykal g\u00f6l\u00fcnden ald\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u201cBaykal\u0131n K\u0131z\u0131\u201d olarak da an\u0131lan \u00fcnl\u00fc Ankara nehrinin k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir kolu Biryusa (Firuze) nehri \u00fczerindeki Tay\u015fet\u2019e, daha sert rejimli kampa etap ediyorlar. Bu \u015fehir Leningrad\u2019dan 3850 km g\u00fcneydo\u011fuda, Baykal g\u00f6l\u00fcnden 600 km mesafede yerle\u015firdi (Bu mesafelerin hepsini elimde cetvel harita \u00fczerinden bulmu\u015fumdur. G\u00f6n\u00fcl ister ki, makaleyi okuyanlar da eski SSCB\u2019nin haritas\u0131nda bu yerlere bir g\u00f6z ats\u0131nlar). Burada ise mahkumlar esasen a\u011fa\u00e7 kesmek ve do\u011framakla me\u015fgul idiler. Burada art\u0131k isim yoktu, mahpuslar\u0131n sadece numaralar\u0131 vard\u0131 ve onun numaras\u0131 A-499 idi. 1948 y\u0131l\u0131nda Sovyetlerde Milli Meclisin bir benzeri olan Ali Sovyet\u2019e mektup g\u00f6ndererek, m\u00fcebbet hapis cezas\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 tamamlamas\u0131 i\u00e7in, ona bir s\u00fcre tan\u0131nmas\u0131n\u0131 istiyor. Fakat m\u00fcracaat\u0131na cevap verilmiyor. Art\u0131k Sibirya\u2019dan kurtulaca\u011f\u0131na inanc\u0131n\u0131 nerdeyse kaybeden \u015eumovski, 1950 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda t\u0131bb\u0131 \u00f6\u011frenme\u011fe ba\u015flad\u0131 ki, Sibirya k\u00f6ylerinin birinde ekmek paras\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karabilsin. Arap veya ba\u015fka bir dil bilgisi veya \u015fiir yazmakla oralarda ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrebilmek pek olacak gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyordu.<\/p>\n

Nihayet Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde ba\u015f veren siyasi olaylar sonucu, 1955 y\u0131l\u0131nda kamplardaki sert rejimler biraz yumu\u015fat\u0131ld\u0131 ve 1956 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131nda onu serbest b\u0131rakt\u0131lar. \u0130\u015fte olaylar bundan sonra iyice h\u0131zland\u0131. \u00d6nce \u015eumovski do\u011fal olarak Azerbaycan\u2019\u0131n \u015eamah\u0131 b\u00f6lgesine g\u00f6nderildi. Ama durumlar de\u011fi\u015fti\u011finden, o, hemen Leningrad\u2019a d\u00f6nd\u00fc ve 1956 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda Bilimler Akademisinin Do\u011fu Bilimleri Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde g\u00f6reve ba\u015flad\u0131. Ve bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra beraat etmesi i\u00e7in de\u011fi\u015fik hukuk makamlar\u0131na tam 110 dilek\u00e7e g\u00f6nderdi ki, bunlar\u0131n da sonucunda nihayet 1963 y\u0131l\u0131nda t\u00fcm su\u00e7lamalardan tam beraat etti. Enstit\u00fcdeki ilk i\u015fi olarak, nerdeyse hayat\u0131n\u0131n manas\u0131 durumuna gelmi\u015f \u201c\u00dc\u00e7 bilinmeyen Risale\u201d kitab\u0131n\u0131 bast\u0131r\u0131yor ve bu kitap sonralar\u0131 Portekiz ve Arap dillerine \u00e7evriliyor. 1965 y\u0131l\u0131nda ise Tarih Bilimleri \u00fczere, \u201cXV. Y\u00fczy\u0131l Arap Deniz Ansiklopedisi\u201d konulu ikinci doktora tezini savunuyor. Uzun tart\u0131\u015fmalara neden olan bu eser nihayet 1968 y\u0131l\u0131nda kabul g\u00f6rd\u00fc ve vatanda\u015f hak etti\u011fi \u201cevraklar\u0131na\u201d kavu\u015ftu eninde sonunda. Bu arada onun geni\u015f kitleler i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f \u201cAraplar ve Deniz\u201d isimli pop\u00fcler kitab\u0131 da nihayet 1964 y\u0131l\u0131nda bas\u0131ld\u0131 ve Bak\u00fb Devlet \u00dcniversitesi Co\u011frafya Fak\u00fcltesi\u2019nin \u00f6\u011fretim \u00fcyesi rahmetli G\u00f6y\u00fc\u015f muallim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, benim de \u015eumovski naml\u0131 bir bilim adam\u0131ndan haberdar olmama vesile oldu. Denilebilir ki, onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 nihayet 1979 y\u0131l\u0131nda (ya\u015f 66) emekli olduktan sonra yeni bir ivme kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Y\u0131llar boyu de\u011fi\u015fik ortamlarda edindi\u011fi ve i\u00e7inde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bilgileri nihayet beyaz k\u00e2\u011f\u0131da d\u00f6kme f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftur adamca\u011f\u0131z. Bu alanda son i\u015flerinden biri de, 1994 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayarak, ayn\u0131 y\u0131l\u0131n sonuna do\u011fru bitirmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 ve art\u0131k 5 bask\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f Kuran-\u0131 Kerim<\/em>\u2019in Rus diline \u015fiirle (manzum) terc\u00fcmesi olmu\u015ftur ki, bu da nerdeyse 30 y\u0131l sonra onu bana bir daha hat\u0131rlatt\u0131 ve sonu\u00e7ta bu sat\u0131rlar\u0131n yaz\u0131lmas\u0131na neden oldu.<\/p>\n

\"\"
\u015eumovski ile ayn\u0131 s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131n\u0131 payla\u015fan tarih\u00e7i Lev Gumilyov.<\/figcaption><\/figure>\n

Peki, bu adam nas\u0131l sa\u011f kald\u0131, uzunca bir \u00f6m\u00fcr ya\u015fad\u0131 ve bu i\u015fleri ba\u015fard\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de ve o s\u0131radan d\u00fcnya bas\u0131n\u0131nda (k\u00fcreselle\u015fme ya!), uzun ya\u015fam\u0131n s\u0131rr\u0131 olarak ilk ba\u015ftan d\u00fczg\u00fcn beslenme tezi ortaya konulur. Unutmayal\u0131m ki, bu tezin, insanlar\u0131 t\u00fcketicilik y\u00f6n\u00fcnde ruhland\u0131rmak gibi, \u00fcreticilerin i\u015fine gelen \u00f6nemli bir fonksiyonu da vard\u0131r ve belki de bu tezin temelini olu\u015fturmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan sa\u011fl\u0131k meselelerinden daha a\u011f\u0131r bas\u0131yor olabilir. Hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla bir zamanlar bas\u0131n yay\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131biberin kanser yapt\u0131\u011f\u0131 tezi ortaya at\u0131lm\u0131\u015f, ama bir s\u00fcre sonra tam tersine, ayn\u0131 biberin kanseri \u00f6nledi\u011fi tezi ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kanaatimce ku\u015f, domuz, ke\u00e7i ve bu gibi gripler hakk\u0131nda abart\u0131l\u0131 haberler de ayn\u0131 \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmaya aday olacak haberler t\u00fcr\u00fcnden herhalde. Asl\u0131nda \u201cher \u015feyde her \u015fey var\u201d ve \u00f6nemli olan al\u0131nan g\u0131dan\u0131n nas\u0131l sindirilece\u011fi meselesidir. Bu hem kemiyet olarak enerji ve keyfiyet olarak neyi ithal, neyi ihra\u00e7 meselesidir hem de. Bu i\u015fleri (sindirim i\u015flerini) y\u00fcr\u00fctenlerin ba\u015f\u0131nda ise hi\u00e7 ku\u015fkusuz bizim, kendi ba\u015f\u0131na kocaman bir mucize, bizler i\u00e7in bir l\u00fctuf olarak nitelendirebilece\u011fimiz ba\u015f beynimizdir yaln\u0131zca. Hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla Japon ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda, beyinin s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla uzun \u00f6m\u00fcr s\u00fcrme aras\u0131nda \u00e7ok ciddi bir korelasyon, bir ba\u011f\u0131nt\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte neden! Yukar\u0131daki her \u00fc\u00e7 sorunun cevab\u0131!<\/p>\n

\u015eundan ba\u015flayal\u0131m ki, daha Novgorod hapishanesinde, de\u011fi\u015fik yerlere g\u00f6nderilene kadar \u00fc\u00e7 dost, bu \u201c\u00fc\u00e7 silah\u015for\u201d bu durumu de\u011ferlendirerek, orada bulunan daha alt\u0131 \u00fcniversite \u00f6\u011frencisini de yanlar\u0131na al\u0131p, \u201cSerbest \u00dcniversite\u201d adl\u0131 bir tak\u0131m olu\u015fturmu\u015flar. Bu \u00fcniversitede Yerohov Eski M\u0131s\u0131r\u2019dan, Gumilyov Hazarlardan, \u015eumovski ise Arap Dilcili\u011finden dersler organize etmi\u015fler (Gayri iradi olarak Y\u0131lmaz Erdo\u011fan\u2019\u0131n \u201cOrganize \u0130\u015fleri\u201dni hat\u0131rlad\u0131m). Bu yerde en iyisi bu nedenleri \u015eumovski\u2019nin kendi dilinden duymak.<\/p>\n

\u201cNas\u0131l sa\u011f kald\u0131m? Her zaman beynimin sa\u011flam ve \u00e7al\u0131\u015fkan olmas\u0131n\u0131 koruma \u00e7abas\u0131ndayd\u0131m. Beynimi s\u00fcrekli olarak \u00e7al\u0131\u015fmaya zorlad\u0131m. Bunun i\u00e7in esasen belle\u011fimde olan Er Rani ve di\u011fer Arap \u015fairlerinin \u015fiirlerini Rus diline, yine beynimde \u00e7evirmeye koyuldum.\u201d<\/p>\n

Sadece \u015fiirleri de\u011fil, hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Arap, \u0130spanyol, Polonya, Fin, \u0130talyan, \u0130ngiliz metinlerini de \u015fiir formas\u0131nda Rus diline terc\u00fcme ediyordu \u201cbizim kahraman\u201d. Bu arada, o, s\u00f6zlerin tarihi k\u00f6keni hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ve de\u011fi\u015fik halklar\u0131n tarihleri aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 s\u00f6zlerin yard\u0131m\u0131yla ayd\u0131nlatma konusunda baz\u0131 kanaatlere varma yolunda ilerlemeler kaydediyordu ayn\u0131 zamanda. Kamplarda de\u011fi\u015fik milletlerden olan yeteri kadar bilim ve sanat adamlar\u0131 oldu\u011fundan, yeni diller \u00f6\u011frenmek konusunda vatanda\u015f\u0131n fazla s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Kendisi de iyi ve deneyimli bir dilci oldu\u011fundan, i\u015fin neresinden ba\u015flay\u0131p, neresinde bitirece\u011fini biliyordu tabi. Ba\u015flang\u0131\u00e7 i\u00e7in hep D\u00fcnya, Ay, G\u00fcne\u015f, a\u011fa\u00e7, ev, kent, cadde gibi sade, ama \u00f6nemli s\u00f6zler se\u00e7ilerdi her zaman. B\u00f6ylece hapishane d\u00f6nemi boyunca G\u00fcrc\u00fc, Azeri, Ermeni, Japon ve \u00c7in dilleri de d\u00e2hil olmakla 22 kadar dili benimsemi\u015f oldu bizim Teodor Adamovi\u00e7!<\/p>\n

\u015eumovski kendi an\u0131 ve s\u00f6yle\u015filerinde bu dilleri kimlerden ve nas\u0131l \u00f6\u011frendi\u011fine de a\u00e7\u0131kl\u0131k getiriyor. \u00d6rne\u011fin \u0130spanyol dilini bir \u00fcniversite hocas\u0131ndan, G\u00fcrc\u00fc dilini ise onunla ayn\u0131 ak\u0131beti payla\u015fan G\u00fcrcistan\u2019\u0131n Ba\u015f Piskoposunun kendinden edinmi\u015fti. Japon ve \u00c7in dillerinde hiyerogliflerle ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 zorluklar \u00e7\u0131k\u0131yordu zaman zaman. \u00d6rne\u011fin a\u011fa\u00e7 ve kitap s\u00f6zleri belki farkl\u0131 vurgularla, fakat ayn\u0131 \u201c\u015fu\u201d bi\u00e7iminde okunurdu ve bunlar\u0131 ayr\u0131t etmek i\u00e7in onlar\u0131n hiyeroglif yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 olmazsa olmaz niteli\u011fi ta\u015f\u0131yordu. Ama nerde k\u00e2\u011f\u0131t ve kalem? \u0130\u015fte bu durumda onun yard\u0131m\u0131na tiryaki arkada\u015flardan edindi\u011fi sigara a\u011f\u0131zl\u0131klar\u0131 ve yanm\u0131\u015f kibrit \u00e7\u00f6p\u00e7\u00fckleri yeti\u015fiyordu. \u015e\u00f6yle ki, o, bu ba\u015fa bela hiyeroglifleri a\u011f\u0131zl\u0131klardan edindi\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fck dikd\u00f6rtgen k\u00e2\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131na yanm\u0131\u015f kibrit \u00e7\u00f6p\u00fcn\u00fcn k\u00f6m\u00fcrc\u00fc\u011f\u00fc ile kaydediyordu. San\u0131r\u0131m vatanda\u015f\u0131n bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma ortam\u0131 hakk\u0131nda tasavvur edinmek i\u00e7in bu kadar\u0131 yeterli olur.<\/p>\n

Hastal\u0131k hakk\u0131nda ise onun d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7ok ilgin\u00e7 ve yerinde: \u201cHastal\u0131klar severler ki, onlara ilgi g\u00f6sterilsin, benim ise buna zaman\u0131m yok, \u00e7ok me\u015fgul\u00fcm\u201d. Hat\u0131rlatal\u0131m ki, bunu s\u00f6yleyen ki\u015finin ne az ne \u00e7ok, tam\u0131 tam\u0131na 95 ya\u015f\u0131 vard\u0131 s\u00f6yle\u015fi s\u0131ras\u0131nda.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u015eumovski\u2019nin d\u00fcnya dilleri hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n

Yukar\u0131da da bahsetti\u011fimiz gibi, d\u00fcnya dilleri ve onlar\u0131n de\u011fi\u015fim a\u015famalar\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilmesi ile d\u00fcnya halklar\u0131n\u0131n tarihinin \u00f6\u011frenilmesi aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 oldu\u011funa Teodor Adamovi\u00e7 hapishane ve s\u00fcrg\u00fcn y\u0131llar\u0131nda art\u0131k sa\u011flam bir kanaat getirmi\u015ftir. Biz burada onun s\u00f6zlerden yola \u00e7\u0131karak de\u011fi\u015fik halklar aras\u0131nda eski \u00e7a\u011flarda var olmu\u015f ba\u011flant\u0131lara nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131na de\u011fil, yaln\u0131zca bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan ilgin\u00e7 olan yorumlar\u0131na temas etmek istedik.<\/p>\n

\u015eundan ba\u015flayal\u0131m ki, o da, Lev Gumilyov (\u201cEski Ruslar ve B\u00fcy\u00fck Step\u201d) ve Oljas S\u00fcleymenov (\u201cAz iYa\u201d) gibi hesap ediyor ki, Avrupal\u0131lar bir\u00e7ok \u015feyler i\u00e7in Do\u011fu halklar\u0131na bor\u00e7lular. \u00d6rne\u011fin d\u00fcnyevi dinlerin hepsi Do\u011fu\u2019dan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Alfabe, say\u0131 sisteminin temeli olan rakamlar, astronomi, t\u0131p, co\u011frafya ve di\u011fer alanlara ait bilgiler de ayni \u015fekilde Do\u011fu\u2019dan transfer edilmi\u015ftir bu veya di\u011fer formda. Uzunca bir s\u00fcre Do\u011fu, bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan (dolay\u0131s\u0131yla her a\u00e7\u0131dan) Bat\u0131\u2019dan as\u0131rlarca \u00f6nde olmu\u015ftur. \u00d6te yandan, ona g\u00f6re bilim be\u015feri bir nesne olarak, milli mensubiyete sahip olmamal\u0131d\u0131r. T\u00fcm milletlerin ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yap\u0131lmaks\u0131z\u0131n ortak be\u015feri de\u011ferlerden, hak ve hukuklardan yararlanabilmesi laz\u0131m.<\/p>\n

\u015eumovski Rus dilinde say\u0131lar\u0131 yeterince fazla olan Fars ve T\u00fcrk k\u00f6kenli s\u00f6zler ve genel olarak tarihi adlar hakk\u0131nda ilgin\u00e7, bazen bir manal\u0131 kar\u015f\u0131lanmas\u0131 zor olan yorumlar yap\u0131yor. \u00d6rne\u011fin ona g\u00f6re temelini Abbasilerin 2. Halifesi olan Mansur\u2019un att\u0131\u011f\u0131 Ba\u011fdat \u015fehrinin ad\u0131 Fars k\u00f6kenli olmakla, Ba\u011f-Rab ve Dad-Veren s\u00f6zlerinden olu\u015fmu\u015f ki, bu da \u201cAllah\u0131n bir L\u00fctf\u00fc\u201d anlam\u0131na geliyor. Yeri gelmi\u015fken ilave edelim ki, Emeviler\u2019in hakimiyetini devirmi\u015f ve Abbasilerin iktidara gelmesini sa\u011flam\u0131\u015f kuvve, Ebu M\u00fcslim idaresindeki Horasan-T\u00fcrk ordusu olmu\u015ftur (Sait Ba\u015fer, \u201cT\u00fcrk inanma ve anlama modeline dair\u201d).<\/p>\n

\u00c7a\u011fda\u015f Ukrayna\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Kiev (asl\u0131nda Kiyiv gibi okunur) hakk\u0131nda da ilgin\u00e7 yorumu var Teodor Adamovi\u00e7\u2019in. Yayg\u0131n olan yorum \u015fu ki, bu kentin temelleri V-VI. as\u0131rlarda Kiy, \u015eek, Horiv gibi \u00fc\u00e7 karde\u015f taraf\u0131ndan at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve ismini de bu karde\u015flerin isimlerinden alm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eumovski\u2019nin yorumuna g\u00f6re ise, o d\u00f6nemde \u0130ran\u2019da Key\u2019ler (Key: temiz, bakir demek Fars\u00e7a) s\u00fclalesi iktidardayd\u0131 ve bu \u015fehir \u0130ran\u2019la ciddi ili\u015fkileri olan, Hazar denizinin kuzey bat\u0131s\u0131nda mesk\u00fbnla\u015fm\u0131\u015f Hazarlar taraf\u0131ndan Keyabad (Key \u015fehri) olarak in\u015fa olunmu\u015f. Yine o d\u00f6nemlerde \u0130ran\u2019da Key \u015eah Hosrov h\u00fck\u00fcmdar oldu\u011funu hat\u0131rlarsak, salnamede zikir olunan \u201cKiy, \u015eik, Horiv\u201d karde\u015flerin k\u00f6keni belli oluyor bir \u00f6l\u00e7\u00fcde.<\/p>\n

\u015eumovski\u2019ye g\u00f6re Ari Ruslar ve Parslar Hindistan k\u00f6kenli olmakla, bir zamanlar \u015fimdiki \u0130ran arazilerine g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler ve bir s\u00fcreli\u011fine ya\u015famlar\u0131n\u0131 oralarda birlikte s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Bog (Rab), Vera (\u0130nan\u00e7), boyarin (asilzade), gosudarstvo (devlet), mat (anne), otets (baba), do\u00e7 (k\u0131z evlat), zemlya (toprak), zoloto (alt\u0131n), mozg (beyin), hozyain (sahip olan), hudojnik (ressam) gibi Rus s\u00f6zlerinin Fars k\u00f6kenli olmas\u0131n\u0131n sebebi olarak da bu ortak ya\u015fam g\u00f6sterilir.<\/p>\n

Bu t\u00fcr yaz\u0131 ve s\u00f6yle\u015filerde Rus dilinde olan T\u00fcrk k\u00f6kenli s\u00f6zlere de de\u011finilmi\u015f do\u011fal olarak. Tesad\u00fcf\u00ee de\u011fildir ki, \u015eumovski\u2019nin kader yolda\u015f\u0131 ve dostu oldu\u011funu s\u00f6yleye bilece\u011fimiz L. Gumilyov\u2019a g\u00f6re be\u015fer tarihini belirleyen etkenlerin ba\u015f\u0131n\u0131 T\u00fcrk-Slav ili\u015fkileri \u00e7ekmi\u015ftir her zaman. \u015eumovski\u2019ye g\u00f6re T\u00fcrk k\u00f6kenli s\u00f6zler esasen Rus soyadlar\u0131n\u0131 etkilemi\u015ftir. Ona g\u00f6re Ruslarda geni\u015f bi\u00e7imde yay\u0131lm\u0131\u015f Baskakaov, Arak\u00e7eyev, Kutuzov (feldmare\u015fal), Suvorov (generalissimus), Mendeleev (me\u015fhur kimyac\u0131, elemanlar\u0131n tablosu ona mahsus) gibi soyadlar\u0131 T\u00fcrk k\u00f6kenli. Onun Ruslar\u2019\u0131n onur kayna\u011f\u0131 ve t\u00fcm zamanlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u015fairi gibi niteledikleri Aleksandr Sergeevi\u00e7 Pu\u015fkin (1799- 1837) hakk\u0131nda da \u201cs\u00f6yleyece\u011fi bir \u00e7ift s\u00f6z\u00fc\u201d vard\u0131r. Annesi taraftan Pu\u015fkin\u2019in ulu babas\u0131n\u0131n \u0130brahim adl\u0131 Arap oldu\u011fu nerdeyse herkesin malumu. Baba taraftan ise onun ulu babas\u0131n\u0131n Rad\u015fa oldu\u011fu biliniyordu. Pu\u015fkin kendisi bu konuda yaz\u0131yordu: \u201cUlu babam Rad\u015fa sava\u015f\u00e7\u0131 kaslar\u0131yla kutsal Nevski\u2019ye hizmet vermi\u015fti\u201d. \u015eumovski\u2019ye g\u00f6re bu adam T\u00fcrk k\u00f6kenli Murad \u015eah\u2019d\u0131r.<\/p>\n

Bu konuda biz de ekleyelim ki, Rusya \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun en gen\u00e7 amirallerinden biri, Bol\u015fevik devriminden sonra \u00e7\u0131kan i\u00e7 sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Sibirya\u2019da g\u00fc\u00e7l\u00fc harbi faaliyet g\u00f6steren ve bu nedenle de kendisine esas anti-Bol\u015fevik g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan T\u00fcm Rusya H\u00fck\u00fcmdar\u0131 gibi bir makam tan\u0131nm\u0131\u015f Kol\u00e7ak da T\u00fcrk k\u00f6kenli bir Rus amirali idi ve son zamanlar Ruslar onun hakk\u0131nda \u201cAmiral\u201d isimli g\u00fczel bir film \u00e7evirmi\u015fler. Resmetti\u011fi deniz manzaralar\u0131 d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda b\u00fcy\u00fck be\u011feni kazanm\u0131\u015f, me\u015fhur Rus ressam\u0131 Ayvazovski de T\u00fcrk k\u00f6kenli idi. Onun b\u00fcy\u00fck babas\u0131 Tuna \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n sol k\u0131y\u0131s\u0131nda, Karadeniz\u2019e d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yere yak\u0131n in\u015fa olunmu\u015f ve Ruslar taraf\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015f \u0130smail kalesinde ayvaz (sekreter) g\u00f6revinde \u00e7al\u0131\u015fan bir T\u00fcrk subay\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Teodor Adamovi\u00e7 Rus dilinde kullan\u0131lan Arap k\u00f6kenli s\u00f6zleri de g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmam\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re sadece astronomi alan\u0131nda 210 kadar Arap k\u00f6kenli s\u00f6ze rastlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rnek olarak Lira burucunun Alfa-y\u0131ld\u0131z\u0131 olan Vega\u2019y\u0131, Altair\u2019i (yine y\u0131ld\u0131z), zenit\u2019i, nadir\u2019i ve di\u011fer s\u00f6zleri g\u00f6stermi\u015ftir. Bu konuda kulland\u0131\u011f\u0131 son c\u00fcmle ise ger\u00e7ekten ilgin\u00e7ti: \u201cParantez i\u00e7erisinde kaydedelim ki, (Ruslar\u0131n s\u00f6z ve maddiyat a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok kulland\u0131klar\u0131 – \u0130.Y.) Alkol s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bile Arap s\u00f6z\u00fcd\u00fcr.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

Kuran-\u0131 Kerim\u2019in Rus diline terc\u00fcmeleri hakk\u0131nda <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle kaydedelim ki, \u015eumovski\u2019nin kendi ifadesiyle, \u00fcniversite e\u011fitimi s\u0131ras\u0131nda dilcilik \u00f6\u011fretmenleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u015fans\u0131 yaver gitmi\u015ftir. \u015e\u00f6yle ki, esas dan\u0131\u015fman\u0131 olan \u0130gnatiy Yulianovi\u00e7 Kra\u00e7kovski Kuran-\u0131 Kerim<\/em>\u2019in Rus diline en kaliteli terc\u00fcmecilerinden biri olmu\u015ftur ayn\u0131 zamanda. Onun terc\u00fcmesi harfi terc\u00fcmeydi ve \u00f6\u011fretmeni Viktor Romanovi\u00e7 Rozen\u2019e g\u00f6re \u201cHarfi terc\u00fcme sahih terc\u00fcme de\u011fildir\u2026\u201d. Teodor Adamovi\u00e7\u2019in tahmin etti\u011fine g\u00f6re, bu harfi terc\u00fcmeyi d\u00fczene sokmak (daha sahih yapmak) i\u00e7in Kra\u00e7kovski\u2019ye 1,5 y\u0131l gibi serbest olaca\u011f\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 gerekiyordu ve adam\u0131n vefat\u0131na kadar bu s\u00fcre\u00e7 bir t\u00fcrl\u00fc bulunamad\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Kra\u00e7kovski ile S\u00fcleyman Ate\u015f\u2019in terc\u00fcmelerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda terc\u00fcmelerin ilk 2\/3 k\u0131sm\u0131nda Rus, son 1\/3 k\u0131sm\u0131nda ise T\u00fcrk terc\u00fcmesinin kayna\u011fa daha yak\u0131n oldu\u011fu dikkatli g\u00f6zlerden ka\u00e7m\u0131yor.<\/p>\n

Yeri gelmi\u015fken, her terc\u00fcme hem de bir tecr\u00fcbe (deney, g\u00f6zlem) karakteri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan, onun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n orijin ile \u00e7ak\u0131\u015faca\u011f\u0131 prensip olarak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Kuantum fizi\u011findeki Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak ortaya at\u0131lm\u0131\u015f Bohr\u2019un T\u00fcmleme Prensibine g\u00f6re, g\u00f6zlem s\u0131ras\u0131nda obje g\u00f6zlemcinin etkisine maruz kalarak do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor. Dolay\u0131s\u0131yla biz ancak do\u011fas\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015f obje ile temas halinde oluyoruz ki, bu da g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ger\u00e7e\u011fi sahih (oldu\u011fu gibi) yans\u0131tabilmesini olanaks\u0131z k\u0131l\u0131yor. Ekleyelim ki, s\u00f6zlerin manas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir de fonetikle ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131, seslerin sihri meselesi de vard\u0131r ki, bunun da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131 laz\u0131m. \u00d6rne\u011fin Nas suresinde s\u00f6zler manaya uygun olarak \u201cf\u0131s\u0131lt\u0131 yapan\u201d harflerden olu\u015fmu\u015f ki, Arap dilinden ba\u015fka dile terc\u00fcme esnas\u0131nda bu \u00f6zelli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 olacak gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor.<\/p>\n

Konuyla ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 olarak Dedem Korkut\u2019un Leton (Lat\u0131\u015f) diline terc\u00fcmesini yapm\u0131\u015f Uldis Berzin\u015f\u2019in bir s\u00f6z\u00fcn\u00fc de hat\u0131rlatman\u0131n yarar\u0131 olur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Karaba\u011f sorunu ile alakal\u0131 olarak 80\u2019li y\u0131llar\u0131n sonuna do\u011fru Bak\u00fb\u2019ye sefer etmi\u015f Uldis Berzin\u015f diyordu ki, y\u0131llar boyu yapt\u0131\u011f\u0131m terc\u00fcmeyi evirip \u00e7evirdim, fakat bir t\u00fcrl\u00fc destan\u0131n havas\u0131n\u0131 tutturamad\u0131m. G\u00fcn\u00fcn birinde akl\u0131ma geldi ki, terc\u00fcmede ara s\u0131ra, kullan\u0131mdan kalkm\u0131\u015f arkaik lat\u0131\u015f s\u00f6zlerden istifade etmek belki i\u015fe yarard\u0131. Ger\u00e7ekten de bu y\u00f6ntem i\u015fe yarad\u0131 ve destan\u0131n eski p\u00fcsk\u00fc havas\u0131n\u0131 tutturabildim nihayet. Demek ki, terc\u00fcmede esas meselelerden biri, belki de en birincisi eserin havas\u0131n\u0131, ruhunu tutturmak, ona sad\u0131k kalmak meselesidir. Ve bunun u\u011fruna gerekirse baz\u0131 ayr\u0131nt\u0131lardan vazge\u00e7mek, baz\u0131lar\u0131n\u0131 ise de\u011fi\u015ftirmek laz\u0131m gelebilir.<\/p>\n

Kuran-\u0131 Kerim<\/em>\u2019in Rus diline ba\u015fka terc\u00fcmeleri de vard\u0131r do\u011fal olarak. \u0130lk terc\u00fcmelerden birini Rus krali\u00e7esi II. Katarina\u2019n\u0131n saray \u015fairi M. Veryovkin Frans\u0131z dilinden olmakla 1790 y\u0131l\u0131nda yapm\u0131\u015ft\u0131r ki, b\u00fcy\u00fck Rus \u015fairi A. S. Pu\u015fkin (1799 -1837) \u201cKuran\u2019a benzetmeler\u201dini yazarken bu terc\u00fcmeden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. 1871 y\u0131l\u0131nda, \u00f6nceleri \u0130stanbul\u2019daki Rus konsolosunda g\u00f6rev yapm\u0131\u015f, sonralar ise Ruslar taraf\u0131ndan esir al\u0131nm\u0131\u015f \u015eeyh \u015eamil\u2019in korunmas\u0131n\u0131 \u00fcstlenmi\u015f General D. N. Boguslavski\u2019nin (1804 -1880) terc\u00fcmesi, 1878 y\u0131l\u0131nda ise Kazan\u2019da, ilahiyat profes\u00f6r\u00fc G. S. Sablukov\u2019un (1826 -1893) yeterince \u00fcnl\u00fc olan terc\u00fcmesi yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Sonralar Kra\u00e7kovski belirlemi\u015ftir ki, Boguslavski\u2019nin terc\u00fcmesi Osmanl\u0131, \u00f6zellikle \u0130stanbul ilahiyat \u00e7evrelerinin etkisi alt\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kra\u00e7kovski\u2019nin terc\u00fcmesi ise 1963 senesinde \u0131\u015f\u0131k y\u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Rus diline bir daha, bu sefer manzum terc\u00fcme son d\u00f6nemlerde (1980 y\u0131llar\u0131nda) V. M. Prohorova taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u015eumovski\u2019ye g\u00f6re Kuran<\/em> Arap dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f en b\u00fcy\u00fck kitapt\u0131r (Kitab\u00fc-l Kebir) ve terc\u00fcme i\u015finde onu motive eden de esasen bu olsa gerek. \u00d6te yandan yine ona g\u00f6re Prohorova\u2019n\u0131n manzum terc\u00fcmesi o kadar da ba\u015far\u0131l\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc terc\u00fcmeci belki iyi bir \u015fairdi, fakat iyi bir Arap dilbilimcisi de\u011fildir. \u015eumovski kendi terc\u00fcmesinde, bilgi ve deneyimi d\u0131\u015f\u0131nda esasen iki \u015feyden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan bir tanesi kendi \u00f6\u011fretmeni Kra\u00e7kovski\u2019nin harfi terc\u00fcmesi, bir di\u011feri ise Kazan \u0130lahiyat Akademisi\u2019nin k\u00fct\u00fcphane g\u00f6revlisi Gotvald\u2019\u0131n \u00f6zel olarak Kuran<\/em> okuyanlara yard\u0131m i\u00e7in 1863 y\u0131l\u0131nda tertip etmi\u015f oldu\u011fu \u201cArap\u00e7a-Rus\u00e7a s\u00f6zl\u00fck denemesi\u201d kitab\u0131yd\u0131. Meselenin ilgin\u00e7 yan\u0131 \u015fu ki, tertip\u00e7i Gotvald tevazu sergileyerek, ismini s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn kapa\u011f\u0131nda g\u00f6stermemi\u015ftir ve \u015eumovski bu, nerdeyse s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 say\u0131lacak olay\u0131 memnuniyetle vurguluyor.<\/p>\n

\u015eumovski\u2019nin kendi ifadesine g\u00f6re terc\u00fcme s\u0131ras\u0131nda (1994 y\u0131l\u0131) yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc her zaman sol taraf\u0131nda, Kra\u00e7kovski\u2019nin harfi terc\u00fcmesini ise sa\u011f taraf\u0131nda bulundurmu\u015ftur ve bu arada Kra\u00e7kovski\u2019nin 500 kadar hatas\u0131n\u0131 d\u00fczeltme f\u0131rsat\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015ft\u0131r ayn\u0131 zamanda. Kuran<\/em>\u2019\u0131n manzum terc\u00fcmesi gibi zor bir i\u015fin bir y\u0131l i\u00e7erisinde tamamlanmas\u0131 olay\u0131na gelince, bana g\u00f6re bunun temel nedeni Teodor Adamovi\u00e7\u2019in bu terc\u00fcmeyi on y\u0131llar boyunca, belki kendisi bile fark etmeden i\u00e7inde ta\u015f\u0131mas\u0131 olmu\u015ftur herhalde.<\/p>\n

Son olarak \u0130hlas suresinin Rus diline \u015eumovski terc\u00fcmesinin nas\u0131l yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funa, Latin harfleri yard\u0131m\u0131yla bir g\u00f6z atal\u0131m:<\/p>\n

Yedinstvenn\u0131y \u2013 skaji o Boge- On,<\/p>\n

Dlya na\u015fih du\u015fi opora \u2013Bojiy Tron.<\/p>\n

Bog ne rodit detey i ne rojdyon.<\/p>\n

Net ravn\u0131h Bogu, vseh prev\u0131\u015fe On.<\/p>\n

 <\/p>\n

NOT: Son zamanlar iki hem \u00e7ok ya\u015fl\u0131, hem de \u00e7ok me\u015fhur olan iki \u015fahsiyeti kaybettik. Bunlardan biri, yukar\u0131da ad\u0131 ge\u00e7en, XX. asr\u0131n b\u00fcy\u00fck matematik\u00e7ilerinden olan \u0130. M. Gelfand\u2019d\u0131r ki, onu 2009 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda kaybettik. Bir di\u011feri ise 1951 y\u0131l\u0131nda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u201c\u00c7avdar tarlas\u0131nda yakalama\u201d (\u201cThe Catcher in the Rye\u201d) roman\u0131 ile g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00fcne kavu\u015fmas\u0131na ra\u011fmen, az sonra inzivaya \u00e7ekilerek d\u00fcnya ile her t\u00fcr ili\u015fkisini kesmi\u015f Jerome David Salinger\u2019dir ki, onu da 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda kaybettik. Birincisi 96, ikincisi ise 91 ya\u015f\u0131nda ihtiyarlard\u0131. Onlara Tanr\u0131dan rahmet, \u015eumovski\u2019ye de yeni u\u011furlar arzulamakla, bu yaz\u0131ya burada son verelim.<\/p>\n

 <\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) Ba\u015fer Sait, \u201cT\u00fcrk anlama ve inanma modeline dair\u201d, www.turansam.org, 2009.<\/p>\n

2) T. A. \u015eumovski, \u201cAraplar ve deniz. El yazmalar\u0131 ve kitaplar\u0131n sayfalar\u0131nda\u201d, Nauka, Moskova, 1964.(Rus.)<\/p>\n

3) http:\/\/ru.wikipedia.org\/wiki<\/p>\n

4) Borisova Anastasya, \u201c\u00c7ok me\u015fgul\u00fcm\u201d, Saint Petersburg Haberleri, 18, 2008. (Rus.) \u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Arap dili ve tarih bilgini olan Teodor Adamovi\u00e7 \u015eumovski, 22 dil bilmesi ve 80 ya\u015f\u0131nda Kuran\u2019\u0131n Rus diline \u015fiirle terc\u00fcmesini yapmas\u0131yla son zamanlarda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00fcne kavu\u015fmu\u015ftur. Yaz\u0131m\u0131zda biz bu bilim adam\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi \u00f6m\u00fcr yoluna k\u0131saca bir g\u00f6z atmay\u0131 hedefliyoruz. Bu arada vurgulamak istedi\u011fimiz husus, onun \u00f6m\u00fcr boyu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ak\u0131l almaz zorluklar\u0131 nas\u0131l a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":26,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[111,222],"tags":[739,740],"class_list":["post-11148","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-74-sayi","category-tarih","tag-sscb","tag-sumovski"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11148","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/26"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11148"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11148\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11148"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11148"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11148"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}