{"id":11244,"date":"2011-06-01T19:34:45","date_gmt":"2011-06-01T16:34:45","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11244"},"modified":"2017-06-06T19:40:06","modified_gmt":"2017-06-06T16:40:06","slug":"bir-kara-delik-ile-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2011\/06\/01\/bir-kara-delik-ile-soylesi","title":{"rendered":"Bir kara delik ile s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"

Ben de hayat\u0131ma G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesinin \u00fc\u00e7 kat\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck olan \u00e7ok mutlu, parlak bir y\u0131ld\u0131z olarak ba\u015flad\u0131m.<\/em> Daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131ld\u0131z olarak daha h\u0131zl\u0131 yand\u0131m; hidrojenden helyuma, helyumdan karbona\u2026 F\u00fczyon durduk\u00e7a ben de so\u011fumaya ba\u015flad\u0131m, ama y\u00f6r\u00fcngelerimiz bizi \u00e7ok yak\u0131n hale getirdi ve ben de e\u015fim y\u0131ld\u0131zdan pireleri \u00e7eken bir k\u00f6pek gibi madde \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m.<\/em> \u015ei\u015fmanlad\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m ve sonunda<\/em>\u2026<\/em><\/p>\n

Richard T. Hammond<\/strong><\/p>\n

\u00c7eviri: Cansu \u00d6zkan<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Mesafemi korumaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m kusuruma bakmay\u0131n l\u00fctfen.<\/em><\/strong><\/p>\n

Rica ederim anl\u0131yorum sizi. Asl\u0131nda ben de sizi olay ufkuma girmeye kalksayd\u0131n\u0131z kurtulamayaca\u011f\u0131n\u0131za dair uyaracakt\u0131m.<\/p>\n

 <\/p>\n

Belki bu olay ufkundan<\/em><\/strong> bize biraz <\/em><\/strong>s\u00f6z etmek istersiniz.<\/em><\/strong><\/p>\n

Peki, o zaman Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n alan denklemlerinden ba\u015flayal\u0131m.<\/p>\n

 <\/p>\n

Pardon.<\/em><\/strong> Rica etsem bu konuyu daha az teknik bir \u015fekilde\"\" anlatabilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tabi. Hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcz nas\u0131ld\u0131r?<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

\u0130yidir diye tahmin ediyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

G\u00fczel. G\u00f6z\u00fcn\u00fczde b\u00fcy\u00fck siyah bir balon canland\u0131r\u0131n. \u015eimdi balonun iki ucu aras\u0131nda bir metre olsun ve \u015fimdi iki metre olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki yar\u0131\u00e7ap\u0131 bir metre olsun. \u015eimdi de bu balonun 10 metre, sonra 100 metre, sonra da birka\u00e7 kilometrelik bir yar\u0131\u00e7apa ula\u015fana kadar \u015fi\u015fti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Takip edebiliyor musunuz?<\/p>\n

 <\/p>\n

\u015eimdiye kadar evet.<\/em><\/strong><\/p>\n

G\u00fczel. \u015eimdi de G\u00fcne\u015f\u2019in b\u00fct\u00fcn k\u00fctlesinin bu balonun merkezinde bir noktaya s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Hala g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rabiliyor musunuz?<\/p>\n

 <\/p>\n

Evet, u\u011fra\u015f\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u015eimdi bu siyah balonun y\u00fczeyinin d\u0131\u015far\u0131daki her \u015feyin i\u00e7eri girmesine izin verdi\u011fini, ama i\u00e7erideki hi\u00e7bir \u015feyi tekrar d\u0131\u015far\u0131 b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Par\u00e7ac\u0131klar, \u0131\u015f\u0131k, hi\u00e7bir \u015fey.<\/p>\n

 <\/p>\n

Tek y\u00f6nl\u00fc bir zar gibi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"Evet. \u015eimdi beni anl\u0131yorsunuz i\u015fte. Biz balonun bu hayali y\u00fczeyine olay ufku diyoruz. Ba\u015fka bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re de, bu bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan nokta.<\/p>\n

 <\/p>\n

Peki diyelim benim \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc roket motorlar\u0131m var, yine de kurtulamaz m\u0131yd\u0131m?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00dczg\u00fcn\u00fcm, ama hay\u0131r. Bir kere olay ufkunun i\u00e7ine girdikten sonra, art\u0131k kaderin m\u00fch\u00fcrlenir. Ne yaparsan yap, yolun sonunda kendini yine balonun merkezinde bulursun. Biz buna tekillik diyoruz; buras\u0131 hakikaten fena bir yer, elbette siz de burada hayatta kalamazs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

 <\/p>\n

Madem hi\u00e7bir \u015fey sizden kurtulam\u0131yor, nas\u0131l ke\u015ffedildiniz peki?<\/em><\/strong><\/p>\n

Her daim kap\u0131m\u0131 \u00e7alan ziyaret\u00e7ilerim oluyor elbet. Hatta o kadar \u00e7oklar ki, i\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015f saatindeki k\u00f6pr\u00fc trafi\u011finden beter bir trafik olu\u015fuyor d\u0131\u015far\u0131da. Yakan\u0131n alt\u0131nda \u00e7ok fazla s\u0131cak hale geliyorlar. Hatta, etraftaki madde o kadar \u00e7ok \u0131s\u0131n\u0131yor ki \u00f6zel bir t\u00fcr X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 radyasyonu yay\u0131yor. \u0130\u015fte sizin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz ve \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u015fey bu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bu y\u00fczden biz asl\u0131nda sizi de\u011fil, olay ufkunuzun d\u0131\u015f\u0131ndaki gaz\u0131 g\u00f6r\u00fcyor ve yaln\u0131zca bu \u015fekilde sizin var oldu\u011funuzu biliyoruz, \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hem evet, hem hay\u0131r. Bir \u00e7ift y\u0131ld\u0131z sisteminin par\u00e7as\u0131 oldu\u011fum ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Birbirinin y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6nen iki y\u0131ld\u0131z<\/em><\/strong>dan<\/em><\/strong>, veya bir y\u0131ld\u0131z ve kendinizden mi <\/em><\/strong>s\u00f6z <\/em><\/strong>ediyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, olay ufkumdan ge\u00e7en maddelerin \u00e7o\u011fu da bu y\u0131ld\u0131zdan \"\"geliyor. Sizin ilk fark etti\u011finiz \u015fey, olmayan bir \u015feyin y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6nen y\u0131ld\u0131z e\u015fimdi. Tabii ki ben de oradayd\u0131m, ama ilk bak\u0131\u015fta beni g\u00f6rmediniz. Bu harekete neden olmas\u0131 gereken b\u00fcy\u00fck bir nesne hesaplayarak X \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 aramaya ba\u015flad\u0131n\u0131z, g\u00f6zlem yapt\u0131n\u0131z, gerisi de tarih i\u015fte neyse.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ama bir y\u0131ld\u0131zda sizin alabilece\u011finiz fazlaca \u015fey var. \u00c7ift sistemin biri y\u0131ld\u0131zken di\u011feri nas\u0131l kara delik olur?<\/em><\/strong><\/p>\n

Uzun hikaye.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

\u015eahsen benim d\u00fcnyadakinin tamam\u0131 kadar zaman\u0131m var.<\/em><\/strong><\/p>\n

Ben de bunu s\u00f6yleyebilirdim, ama a\u00e7\u0131klamamda t\u00fcm bu zaman\u0131 kullanmamay\u0131 deneyece\u011fim.<\/p>\n

 <\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcrler, ben biraz abartt\u0131m san\u0131r\u0131m.<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet biraz, fakat ben abartm\u0131yordum. Bizler, J\u00fcpiter\u2019in de a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gibi sizin g\u00fcne\u015f sisteminizin do\u011fumuna benzer bir \u015fekilde, ama daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli devasa bir hidrojen bulutundan meydana geldik. Bu arada, J\u00fcpiter\u2019i bu kadar hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratan ne? Zavall\u0131 \u00e7ocuk.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bilmiyorum, onun bu kederli hali \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131 beni.<\/em><\/strong> Neyse diyordunuz ki..<\/em><\/strong><\/p>\n

Ah evet, pardon. Hidrojen bulutu \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in biz de ortak k\u00fctle merkezimizin etraf\u0131nda d\u00f6nen iki y\u0131ld\u0131z haline geldik. E\u015fim olan y\u0131ld\u0131z sizin G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesinin yakla\u015f\u0131k olarak iki kat\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde, ben de hayat\u0131ma G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesinin \u00fc\u00e7 kat\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck olan \u00e7ok mutlu, parlak bir y\u0131ld\u0131z olarak ba\u015flad\u0131m. Daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131ld\u0131z olarak daha h\u0131zl\u0131 yand\u0131m; hidrojenden helyuma, helyumdan karbona\u2026 F\u00fczyon durduk\u00e7a ben de so\u011fumaya ba\u015flad\u0131m, ama y\u00f6r\u00fcngelerimiz bizi \u00e7ok yak\u0131n hale getirdi ve ben de e\u015fim y\u0131ld\u0131zdan pireleri \u00e7eken bir k\u00f6pek gibi madde \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m. \u015ei\u015fmanlad\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m ve sonunda karbon atomlar\u0131 bu muazzam yer \u00e7ekimi bas\u0131nc\u0131na dayanamaz hale geldi. \u00c7at\u0131r \u00e7utur sert n\u00f6tronlara ayr\u0131larak bir balon gibi patlad\u0131k. Bir an i\u00e7in n\u00f6tron dejenerasyonu taraf\u0131ndan desteklenen bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 haline geliriz diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, ama…<\/p>\n

 <\/p>\n

L\u00fctfen, biraz daha az teknik konu\u015fal\u0131m…<\/em><\/strong><\/p>\n

Kusuruma bakmay\u0131n, bu konuda daha fazla bilgi i\u00e7in bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015fmelisiniz asl\u0131nda, ama yer \u00e7ekimsel alan sert n\u00f6tronlar i\u00e7in bile a\u015f\u0131r\u0131 kuvvetliydi. Bu y\u00fczden \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir patlama oldu. Maddenin \u00e7o\u011fu do\u011fal yo\u011funlu\u011funun \u00f6tesinde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131 ve geni\u015fledi\u011finde Big Bang\u2019den bu yana en b\u00fcy\u00fck patlamay\u0131 meydana getirdi. Sadece patlamakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda bu muazzam enerji D\u00fcnya\u2019da buldu\u011funuz t\u00fcm a\u011f\u0131r elementleri de olu\u015fturdu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bir dakika, yani demir, uranyum, alt\u0131n, kur\u015fun, hepsinin bu patlamadan geldi\u011fini mi s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, veya onun gibi ba\u015fka bir patlamadan. Asl\u0131nda \u015fu sizin karbon atomu bunu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131, ama bana biraz fazla \u015fairane geldi.<\/p>\n

 <\/p>\n

Peki ya patlamadan sonra?<\/em><\/strong><\/p>\n

Patlamadan sonra, k\u00fctlenin yar\u0131s\u0131ndan biraz daha az\u0131 geride kald\u0131 ve \u00e7\u00f6kmeye devam etti. Sonra, bir tuzak y\u00fczey olu\u015ftu…<\/p>\n

 <\/p>\n

Tuzak y\u00fczey mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Ah, \u00f6z\u00fcr dilerim yine teknik oldu. Yani basit\u00e7e s\u00f6ylersek, sonras\u0131nda tek bildi\u011fim, bir olay ufkumun oldu\u011fuydu. Ne olup bitti\u011fini anlamam biraz uzun s\u00fcrd\u00fc. Ben d\u0131\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6rebiliyordum, ama hi\u00e7bir \u015fey i\u00e7eriyi g\u00f6remiyordu. Her neyse, madde bir tekilli\u011fe \u00e7\u00f6kt\u00fc, b\u00f6ylece ben meydana geldim.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ne do\u011fum ama! Peki hi\u00e7bir \u015fey bu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcrecini durduramaz m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r, yer \u00e7ekimi di\u011fer t\u00fcm kuvvetlerden daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

 <\/p>\n

Anl\u0131yorum. Peki \u00e7o\u011fu kara delik sizin boyutunuzda m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Benim gibi olan \u00e7ok kara delik var, ama siz b\u00fcy\u00fck olanlar\u0131 bulmak konusunda daha \u015fansl\u0131s\u0131n\u0131z tabi.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ne kadar b\u00fcy\u00fck?<\/em><\/strong><\/p>\n

Ben yakla\u015f\u0131k bir g\u00fcne\u015f b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeyim, ama mesela siz son zamanlarda 10 milyon, 100 milyon g\u00fcne\u015f b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde kara delikler g\u00f6zlemliyorsunuz. Onlar \u00e7ok daha g\u00fcvenli.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Daha g\u00fcvenli mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet. Olay ufkunun \u00e7ok yak\u0131na gelip yine de \u00e7ok g\u00fcvende olabilirsiniz. Ama mesela benim olay ufkumun yak\u0131n\u0131na gelseydiniz, daha tam yakla\u015fmadan gelgit kuvveti \u00e7oktan sizi par\u00e7alara ay\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Gelgit kuvveti mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

B\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f Riemann tens\u00f6r\u00fc…<\/p>\n

 <\/p>\n

Yine tekni\u011fe giriyoruz galiba. Bu <\/em><\/strong>s\u00f6z <\/em><\/strong>etti\u011finiz J\u00fcpiter\u2019in lo \u00fczerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 kuvvet mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, aynen \u00f6yle. Benim \u00e7ekim alan\u0131m zavall\u0131 ya\u015fl\u0131 J\u00fcpiter\u2019inkinden daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in ben \u00e7ok daha fazla zarar verebiliyorum. Bak\u0131n \u015fimdi size g\u00f6sterece\u011fim… Hay\u0131r hay\u0131r, geri ka\u00e7may\u0131n, kara tahtan\u0131z\u0131 kullanabilir miyim?<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00dczg\u00fcn\u00fcm, ama ger\u00e7ekten t\u00fcm bu denklemleri iyice anlam\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

Tamam, \u015f\u00f6yle anlatay\u0131m, e\u011fer olay ufkuma d\u00fc\u015fseydiniz, gelgit kuvveti yakla\u015f\u0131k iki trilyon ton olacakt\u0131, bu da sizi ay\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015facak yakla\u015f\u0131k iki trilyon tonluk bir kuvvet demek oluyor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Olur i\u015f de\u011fil, fakat bu b\u00fcy\u00fck bir kara delik i\u00e7in o kadar da k\u00f6t\u00fc de\u011fil \u00f6yle de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r, burnunuz bile kanamazd\u0131, hatta i\u00e7erideki gezintinin keyfini s\u00fcrecek \u00e7ok\u00e7a vaktiniz bile olurdu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Akl\u0131mda kals\u0131n. Bu arada, ben bir de \u00e7\u0131plak tekillik diye bir ifade duydum.<\/em><\/strong> Bunun hakk\u0131nda bir \u015fey biliyor musunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

S\u00f6yledi\u011fim gibi, merkezimde bir tekilli\u011fe sahibim.<\/p>\n

 <\/p>\n

Belki bir kere daha hat\u0131rlatabilirsiniz, tekillik derken neyi kastediyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Peki, buraya tahtaya bak\u0131n, yar\u0131\u00e7ap s\u0131f\u0131ra do\u011fru inerken neler oluyor g\u00f6r\u00fcn.<\/p>\n

 <\/p>\n

Anl\u0131yorum, ama d\u00fcz bir deyi\u015fle nas\u0131l a\u00e7\u0131klars\u0131n\u0131z bunu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bak\u0131n, \u00e7ok miktarda maddeye sahip oldu\u011funuzda, mesela bende sizin G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesi kadar, yani tek bir noktada toplanm\u0131\u015f 2 x 1030 kilogram, i\u015fte tekillik bu. Fakat, olay ufkum onu gizledi\u011fi i\u00e7in siz bu tekilli\u011fi g\u00f6remezsiniz. E\u011fer olay ufkum olmasayd\u0131, tekilli\u011fim d\u0131\u015f d\u00fcnyaya g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olurdu, bu da tekilli\u011fin \u00e7\u0131plak olmas\u0131 i\u015fte.<\/p>\n

 <\/p>\n

Yani \u00e7\u0131plak tekillik olay ufku olmayan bir tekillik \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet.<\/p>\n

 <\/p>\n

Peki bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re de\u011fil. Bir tekillik olu\u015ftu\u011funda mutlaka bir olay ufkunun da olmas\u0131 gerekti\u011fi kan\u0131tland\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

O zaman \u00e7\u0131plak tekillikle ilgili b\u00fct\u00fcn bu spek\u00fclasyonlar niye?<\/em><\/strong><\/p>\n

Kan\u0131t Einstein\u2019\u0131n denklemlerine ve maddenin enerji ve bas\u0131nc\u0131na dair belli varsay\u0131mlara dayan\u0131yor. E\u011fer bu varsay\u0131mlar yanl\u0131\u015fsa, kan\u0131t da ge\u00e7erli olmayacakt\u0131r. Biliyorsunuz, bu konularda akl\u0131 a\u00e7\u0131k tutmak gerek.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130nsanlar bunlara inan\u0131yor mu inanm\u0131yor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00c7o\u011funlukla inanm\u0131yorlar. Roger Penrose bunlar\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, bunun i\u00e7in de varl\u0131klar\u0131na olanak vermeyen bir s\u00f6z uydurmu\u015f; kozmik sans\u00fcr.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ben ba\u015fka bir \u015feyi merak ediyorum.<\/em><\/strong> \u0130ki kara delik \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ne olur?<\/em><\/strong><\/p>\n

Daha b\u00fcy\u00fck bir kara delik olur.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Aa, e peki daha fazla madde i\u00e7inize d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e ne oluyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Daha b\u00fcy\u00fck oluyorum. Olay ufkumun yar\u0131\u00e7ap\u0131 k\u00fctle ile do\u011fru orant\u0131l\u0131, burada tahtada g\u00f6stereyim size…<\/p>\n

 <\/p>\n

Hay\u0131r te\u015fekk\u00fcr ederim, anl\u0131yorum. Yani \u00f6yle b\u00fcy\u00fcmeye devam ediyorsunuz, sonra koca bir galaksiyi yutuyorsunuz, ve sonra…<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r, bir kere olay ufkumdan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda di\u011fer ba\u015fka cisimlerin oldu\u011fu gibi benim \u00e7ekim alan\u0131m da zay\u0131flar. Ancak, galaksilerin merkezlerine yak\u0131n olan baz\u0131 kara delikler di\u011fer y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve kara delikleri yutar.<\/p>\n

 <\/p>\n

Yani, bir kara delikten \u00f6l\u00e7ebilece\u011fimiz tek \u015fey \u00e7ekim alan\u0131 m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r. A\u00e7\u0131sal momentimi ve y\u00fck\u00fcm\u00fc de \u00f6l\u00e7ebilirsiniz.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

A\u00e7\u0131sal momentinizi nas\u0131l \u00f6l\u00e7ebiliriz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Kabul ediyorum zor, ama biz d\u00f6nd\u00fck\u00e7e, yaln\u0131zca \u00e7evredeki i\u00e7eri d\u00fc\u015fen par\u00e7ac\u0131klar\u0131 s\u00fcr\u00fcklemekle kalm\u0131yoruz, bir de biraz uzay s\u00fcr\u00fckl\u00fcyoruz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Uzay m\u0131 s\u00fcr\u00fckl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, siz buna eylemsizlik \u00e7er\u00e7evelerinin s\u00fcr\u00fcklenmesi diyorsunuz, sa\u00e7ma bir isim i\u015fte. Ama bu g\u00f6zlemlenebilir kimi etkilere yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Peki ya y\u00fck?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, \u00e7o\u011fumuz olduk\u00e7a n\u00f6tr haldeyiz, ama net pozitif veya negatif y\u00fcke de sahip olabiliyoruz. Elektromanyetik alanlar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6l\u00e7ebilirsiniz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Kafam kar\u0131\u015ft\u0131. Hi\u00e7bir \u015fey kara delikten kurtulam\u0131yorsa, elektrik alan\u0131 nas\u0131l d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Biz \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde elektrik alan zaten mevcuttu. Bu arada, ben \u00e7evremdeki alana hi\u00e7 etki edemeyece\u011fimi iddia etmedim. Bir elektrik alan\u0131 ve \u00e7ekim alan\u0131m, olay ufkum olmadan \u00f6nce de vard\u0131. Olay ufkunun olu\u015fmu\u015f olmas\u0131 beni tamamen Evren\u2019in geri kalan\u0131ndan kopard\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Y\u00fck\u00fcm\u00fcn hi\u00e7biri ka\u00e7amaz, i\u00e7imdeki maddelerin hi\u00e7biri ka\u00e7amaz, ama alanlar\u0131m t\u0131pk\u0131 olay ufkum olu\u015fmadan \u00f6nce oldu\u011fu gibi t\u00fcm uzayda var olmaya devam eder.<\/p>\n

 <\/p>\n

Anl\u0131yorum. A\u00e7mak istedi\u011fim bir konu daha var.<\/em><\/strong><\/p>\n

Buyrun a\u00e7\u0131n.<\/p>\n

 <\/p>\n

“Kara deliklerle ba\u011flant\u0131l\u0131 solucan deli\u011fi” ve bir de “b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay” diye bir ifade duydum. Bana bunlar hakk\u0131nda bir \u015feyler s\u00f6yleyebilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Elbette, \u00e7ok basit. Yaln\u0131zca Kruskal koordinatlar\u0131n\u0131 kullanarak maksimum geni\u015flemi\u015f Kerr geometrisini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn…<\/p>\n

 <\/p>\n

Tekrar \u00f6z\u00fcr dilerim, ama sizi takip etmekte biraz sorun ya\u015f\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6yle mi? Kusuruma bakmay\u0131n. Peki, o zaman hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc kullanmaya d\u00f6nelim. Var m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n

 <\/p>\n

Tabii ki\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

Tamam, \u015fimdi yatay bir davul derisi hayal edin ve bu deriyi \u00e7ok\u00e7a geni\u015fletelim. \u015eimdi de bu davul derisinin ger\u00e7ekten \u00e7ok ince oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, ya da hi\u00e7 kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki d\u00fcz, iki boyutlu bir y\u00fczeyimiz olsun.<\/p>\n

 <\/p>\n

Yatay derken yere paralel mi demek istediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, peki bu y\u00fczeyin \u00fczerinde bir misket yuvarlan\u0131rsa ne olur?<\/p>\n

 <\/p>\n

D\u00fcz bir \u00e7izgi boyunca yuvarlanacakt\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n

Kesinlikle. \u015eimdi, biraz daha ilerleyelim, bu davul derisinin elastik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, b\u00f6ylece mesela onun \u00fczerinde bir yerde durdu\u011funuzda, durdu\u011funuz yer a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru geni\u015fleyecektir ve etraf\u0131n\u0131z b\u00fck\u00fcl\u00fcrken uza\u011f\u0131n\u0131zdaki yerler d\u00fcz olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Takip ediyorum<\/em><\/strong> sizi.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130\u015fte madde uzay\u0131 b\u00f6yle b\u00fck\u00fcyor. B\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f iki boyutlu uzay\u0131 kolayca g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rabilirsiniz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu \u00fc\u00e7 boyutlu bir uzay\u0131n i\u00e7ine oturtabilme gibi bir l\u00fcks\u00fcn\u00fcz var. Madde \u00fc\u00e7 boyutlu uzay\u0131 da b\u00fcker, ama siz d\u00f6rt boyutlu uzay\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131ramad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in onu g\u00f6remezsiniz. Bu nedenle yaz\u0131 tahtas\u0131n\u0131 kullanmak istedim.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ben de yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z k\u0131yaslamayla devam edeyim. Ne kadar a\u011f\u0131rsam, zar\u0131 o kadar b\u00fckebilirim; yani ne kadar \u00e7ok k\u00fctle varsa, uzay o kadar \u00e7ok b\u00fck\u00fcl\u00fcr.<\/em><\/strong> Do\u011fru mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet tam da bu, e\u011fer devasa bir k\u00fctleniz varsa bu zar \u00fczerinde \u00e7ok derin ve dar bir t\u00fcp olu\u015fturursunuz ve b\u00f6yleyken \u00e7ok yak\u0131n\u0131n\u0131za bir misket yuvarlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 hayal edin, t\u00fcp\u00fcn i\u00e7ine d\u00fc\u015fecek ve bir daha asla oradan \u00e7\u0131kamayacakt\u0131r. \u0130\u015fte d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bu nokta da…<\/p>\n

 <\/p>\n

Olay ufku! T\u00fcm bunlar\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim, peki bu solucan deli\u011fi nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Korkar\u0131m bu ger\u00e7ekten matematiksel bir ke\u015fif ve anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla siz pek matematik g\u00f6rmeyi tercih etmiyorsunuz?<\/p>\n

 <\/p>\n

Evet m\u00fcmk\u00fcnse.<\/em><\/strong><\/p>\n

O zaman sadece \u015funu s\u00f6yleyeyim, uzay koordinatlar kullan\u0131larak tarif edilir, \u00e7ok farkl\u0131 koordinat sistemlerini kullanmakta da \u00f6zg\u00fcrs\u00fcn\u00fczd\u00fcr. Uzay\u0131n tamam\u0131, benzer bir koordinat sistemi i\u00e7inde ke\u015ffedildi. Ger\u00e7ekten, bir kara delik d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm uzay\u0131n sadece yar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00fcnde canland\u0131r. Di\u011fer yar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6remezsin.<\/p>\n

 <\/p>\n

Evet san\u0131r\u0131m g\u00f6rm\u00fcyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

Grafik ka\u011f\u0131d\u0131 gibi bir par\u00e7a ka\u011f\u0131t d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, bu ka\u011f\u0131d\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc koordinatlarla, yatay ve dikey \u00e7izgilerle kaplay\u0131n. \u015eimdi bunu ikiye katlanm\u0131\u015f olarak ke\u015ffetti\u011finizi ve geride koca bir bo\u015f taraf kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayal\u0131m. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, orijinal koordinatlar\u0131n\u0131z olduk\u00e7a k\u00f6t\u00fc se\u00e7ildi, onlar uzay\u0131n sadece yar\u0131s\u0131n\u0131 kaplad\u0131lar. Bir kara deli\u011fin d\u0131\u015f\u0131ndaki uzay\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, izin verilen uzay\u0131n yaln\u0131zca yar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u015eimdi de t\u0131pk\u0131 az \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibi ba\u015fka bir davul derisi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, sadece \u00e7ok uzakta olsun. O da merkezinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir cisme sahip, bu y\u00fczden t\u00fcp de \u00e7ok dar ve olay ufku da olu\u015fmu\u015f tabi. \u015eimdi bu iki \u00e7ok ince t\u00fcp\u00fcn birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! \u0130\u015fte bu ba\u011f\u0131n ad\u0131 da Einstein-Rosen k\u00f6pr\u00fcs\u00fc veya bo\u011faz veya solucan deli\u011fi. Di\u011fer kara delik s\u00f6z etti\u011fimiz sayfan\u0131n \u00f6b\u00fcr yar\u0131s\u0131 gibidir.<\/p>\n

 <\/p>\n

O zaman her bir tane kara delik g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde asl\u0131nda iki tane mi g\u00f6rmemiz gerekir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r, birbirlerine yak\u0131n olmayabilirler. Di\u011fer kara delik herhangi bir yerde olabilir, farkl\u0131 bir galakside de olabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ama nerede olursa olsun ba\u015fka bir kara deli\u011fe ba\u011fl\u0131 olman\u0131z gerekir.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6yleydi, ama art\u0131k de\u011fil. Bu solucan deli\u011fi dinamik bir yap\u0131d\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Peki, benim i\u00e7in \u00e7ok ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 bir s\u00f6yle\u015fi oldu. <\/em><\/strong>S\u00f6z <\/em><\/strong>etti\u011finiz ziyaret\u00e7ilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye ba\u015fl\u0131yorum, i\u00e7eri giriyorlar ama geri \u00e7\u0131kam\u0131yorlar.<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet, korkar\u0131m \u00f6yle.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ve <\/em><\/strong>s\u00fcrekli<\/em><\/strong> b\u00fcy\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Korkar\u0131m \u00f6yle.<\/p>\n

 <\/p>\n

Vay can\u0131na, zamana bak\u0131n. Benim bir sonraki s\u00f6yle\u015fi i\u00e7in yola \u00e7\u0131kmam gerekiyor.<\/em><\/strong> S\u00f6yle\u015fi i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ben de hayat\u0131ma G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesinin \u00fc\u00e7 kat\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck olan \u00e7ok mutlu, parlak bir y\u0131ld\u0131z olarak ba\u015flad\u0131m. Daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131ld\u0131z olarak daha h\u0131zl\u0131 yand\u0131m; hidrojenden helyuma, helyumdan karbona\u2026 F\u00fczyon durduk\u00e7a ben de so\u011fumaya ba\u015flad\u0131m, ama y\u00f6r\u00fcngelerimiz bizi \u00e7ok yak\u0131n hale getirdi ve ben de e\u015fim y\u0131ld\u0131zdan pireleri \u00e7eken bir k\u00f6pek gibi madde \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m. […]<\/p>\n","protected":false},"author":412,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[657,285,766],"class_list":["post-11244","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-89-sayi","tag-evren","tag-evrende-yasam","tag-kara-delik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t