Biliminsanlar\u0131, atom numaras\u0131 115 olan bir elementin yeni kan\u0131tlar\u0131n\u0131 ortaya koydular. Daha hafif atomlara ayr\u0131lmadan bir saniyeden az bir s\u00fcre varl\u0131k g\u00f6sterebilen element, y\u00fcksek derecede radyoaktif.<\/p>\n
Yeni bulunan elementin ilk izleri esas olarak 2004\u2019te Rus biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan ke\u015ffedildi. \u0130sve\u00e7 Lund \u00dcniversitesi\u2019nden ikinci grup ise \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 tekrar ettiler ve elde ettikleri bulgular ilk ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini onayl\u0131yor.<\/p>\n
Almanya\u2019da GSI ara\u015ft\u0131rma tesislerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 Physical Review Letters<\/em> dergisinde 29 A\u011fustos\u2019ta yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n Lund \u00dcniversitesi Atom fizi\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden Profes\u00f6r Dirk Rudolph deney i\u00e7in \u201colduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 ve bu alanda son zamanlarda ger\u00e7ekle\u015fen en \u00f6nemli deneylerden bir tanesi.\u201d diyor. Prof. Rudolph bulgular\u0131n daha \u00f6nce g\u00f6zlemlenen standart \u00f6l\u00e7\u00fcleri a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n Hen\u00fcz resmen isimlendirilmeyen 115 protonlu elemente, ge\u00e7ici olarak Latince \u201cbir-bir-be\u015f\u201d anlam\u0131na gelen ununpentiyum\u00a0ad\u0131 verildi. S\u00fcper-a\u011f\u0131r bir element olan ununpentiyum \u015fimdiye kadar yarat\u0131lm\u0131\u015f en a\u011f\u0131r elementlerden bir tanesi.<\/p>\n S\u00fcper-a\u011f\u0131r elementler nas\u0131l \u00fcretilir?<\/em><\/strong><\/p>\n Do\u011fada bulunan en a\u011f\u0131r (en b\u00fcy\u00fck atom numaras\u0131na sahip) element, 92 proton ile uranyumdur. Bunun \u00fczerindeki elementler, pl\u00fctonyum, amerikyum ve ayn\u015ftaynyum da dahil, sadece f\u00fczyon ya da n\u00f6tron bombard\u0131man\u0131 gibi y\u00f6ntemlerle \u00fcretilebilirler. \u00d6rne\u011fin, b\u00fcy\u00fck miktarlarda amerikyum ancak, n\u00fckleer bir reakt\u00f6rde uranyum ve pl\u00fctonyumun n\u00f6tronlarla bombalanmas\u0131 sonucu olu\u015fabilir. S\u00fcper-a\u011f\u0131r elementler, laboratuvarda bir par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131nda daha hafif elementlerin f\u00fczyonu ile \u00fcretilir. 115 proton ve 176 n\u00f6tronluk bir \u00e7ekirde\u011fe sahip olan ununpentiyum da amerikyumun elementinin kalsiyum-48 iyonlar\u0131yla bombard\u0131man\u0131 ile olu\u015ftu.<\/p>\n Neden \u00fcretiyoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n Biliminsanlar\u0131n\u0131n neden s\u00fcper a\u011f\u0131r elementler \u00fcrettikleri sorusunun pek \u00e7ok cevab\u0131 var. \u015eimdiye dek \u00fcretilmi\u015f elementlerin pek \u00e7o\u011fu, so\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminde Rusya ile ABD aras\u0131nda kimin en egzotik elementi ke\u015ffedece\u011fi yar\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonucu. Pek tabii, merak ke\u015fiflerde b\u00fcy\u00fck rol oynuyor; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan ne kadar ileri gidebilece\u011fini g\u00f6rmeyi, evrenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 test etmeyi seviyor. En \u00f6nemlisi ise, bu deneylerden elde edilen bilimsel bilgiler. Ke\u015ffetti\u011fimiz her yeni elementle birlikte, periyodik tabloya ve dolay\u0131s\u0131yla evrene ili\u015fkin bilgimiz art\u0131yor. Bu yeni a\u011f\u0131r elementleri sentezleyebiliyor oldu\u011fumuz ger\u00e7e\u011fi, bu elementlerin evrenin ba\u015fka bir yerinde bulundu\u011fu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. (belki \u00f6len bir y\u0131ld\u0131z\u0131n s\u00fcpernovas\u0131nda rastlan\u0131yordur ya da bu elementten geli\u015fmi\u015f bir uzayl\u0131 \u0131rk\u0131 yararlan\u0131yordur.)<\/p>\n Her yeni element ayn\u0131 zamanda \u201ckararl\u0131l\u0131k adas\u0131\u201d hakk\u0131nda da k\u00fc\u00e7\u00fck bilgiler sunuyor. Kararl\u0131l\u0131k adas\u0131, hen\u00fcz ke\u015ffedilmemi\u015f s\u00fcper-a\u011f\u0131r uranyum-\u00f6tesi izotoplard\u0131r. Yar\u0131lanma s\u00fcresi s\u00fcper-a\u011f\u0131r elementlerde oldu\u011fu gibi saniyeler de\u011fil, g\u00fcnler ya da y\u0131llar s\u00fcrer. Teori, bu elementlere sihirli say\u0131da proton ve n\u00f6tron s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rabilirsek, elementlerin birdenbire olduk\u00e7a kararl\u0131 hale gelece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Ne var ki, sentezlenen \u00e7ekirde\u011fe yeterli n\u00f6tron s\u0131k\u0131\u015ft\u0131racak teknolojiye sahip de\u011filiz. E\u011fer kararl\u0131l\u0131k adas\u0131na ula\u015f\u0131rsak, bu kararl\u0131 s\u00fcper-a\u011f\u0131r elementler enerji depolanmas\u0131nda olduk\u00e7a faydal\u0131 olabilirler.<\/p>\n Ununpentiyumun ke\u015ffinin resmile\u015fmesi i\u00e7in son bir basamak daha var: Kuramsal ve uygulamal\u0131 kimya alanlar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 birliklerinin \u00fcyelerinden olu\u015fan bir komitenin (International Union of Pure and Applied Chemistry – IUPAC) onay\u0131n\u0131 almak. Komite, yeni elementin onaylanmas\u0131 i\u00e7in daha fazla ara\u015ft\u0131rman\u0131n gerekip gerekmedi\u011fine karar verecek. E\u011fer olumlu sonu\u00e7 al\u0131n\u0131rsa yeni element yine komitenin belirledi\u011fi ismiyle periyodik cetvelde insan eliyle \u00fcretilen 114 numaral\u0131 flerovyum ve 116 numaral\u0131 livermoryumun aras\u0131nda yerini alacak.<\/p>\n