{"id":11458,"date":"2014-12-01T22:35:30","date_gmt":"2014-12-01T20:35:30","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11458"},"modified":"2018-04-20T11:33:52","modified_gmt":"2018-04-20T08:33:52","slug":"marx-ve-din","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/12\/01\/marx-ve-din","title":{"rendered":"Marx ve din"},"content":{"rendered":"

Marx a\u00e7\u0131s\u0131ndan din, belirli toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ve toplumsal ko\u015fullar\u0131n ortadan kalkmas\u0131yla, bir toplum teorisi olarak b\u00fct\u00fcn topluma d\u00fczen veren ve toplumu \u015fekillendiren dinin, bir \u00fcstyap\u0131 teorisi olma niteli\u011fini yitirece\u011fine dikkat \u00e7eker. Dolay\u0131s\u0131yla Marx\u2019a g\u00f6re, sorun dini ele\u015ftirmek de\u011fil, dini do\u011furan toplum ve devleti a\u015fmakt\u0131r. Bu anlamda Marx, dini \u201cortadan kald\u0131rma\u201dy\u0131 (Abschaffung) de\u011fil, dini ve dinsel bilinci \u201ca\u015fmay\u0131\u201d (Aufhebung) savunur.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/strong>Marx\u2019\u0131n insanl\u0131\u011fa en \u00f6nemli katk\u0131s\u0131, bir toplumu ayakta tutan \u015feyin esas olarak \u00fcretim oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fine dikkat \u00e7ekmesidir. Hi\u00e7bir toplum, yeme, i\u00e7me, bar\u0131nma vb. gibi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 ve kendini cinsel olarak \u00fcretmeden var olamaz. Bu anlamda \u00fcretim en temel unsurdur<\/strong>; ama \u00fcretim her \u015fey<\/strong> de\u011fildir. Ne var ki, Marx sonras\u0131 Marksizmin en temel \u00f6zelli\u011fi, \u00fcretim<\/strong> yerine ekonomi<\/strong> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ge\u00e7irmesi, her \u015feyi ekonomik temele dayand\u0131rarak a\u00e7\u0131klamas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla temelleri Marx ve Engels taraf\u0131ndan at\u0131lm\u0131\u015f olan tarihsel materyalizm esas olarak ekonomik alanla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015f, siyaset, k\u00fclt\u00fcr, ideoloji vb. gibi alanlarda Marx\u2019\u0131n Kapital<\/em>\u2019ine denk d\u00fc\u015fen kapsaml\u0131 bir eser ortaya konulamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda din ve ateizm konusunda da kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta Marx\u2019\u0131n din ve ateizm konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri, Marx sonras\u0131 \u00f6zellikle Alman Marksistleri taraf\u0131ndan g\u00f6lgede b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019\u0131n din ve ateizm konusundaki en temel g\u00f6r\u00fc\u015fleri bilinmezken, nakarat haline getirilen \u201cDin halk\u0131n afyonudur\u201d s\u00f6ylemi \u00e7ok daha yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Dinin afyon oldu\u011fu s\u00f6ylemi \u00f6nemli bir s\u00f6ylemdir elbette. Fakat bu s\u00f6ylem Marx\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tek boyuta indirgeyen, Marx\u2019\u0131n din konusunda di\u011fer temel d\u00fc\u015f\u00fcncelerini g\u00f6lgede b\u0131rakan bir ifadedir. Burjuva ideologlar\u0131, Marx\u2019\u0131 \u2018din d\u00fc\u015fman\u0131 olarak ateist\u2019 oldu\u011funu ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r ve \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Marx\u2019\u0131n din d\u00fc\u015fman\u0131 olarak g\u00f6sterilmesinde, acemi devrimcilerin yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131n da rol\u00fc olmu\u015ftur. Oysa Marx\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri incelendi\u011finde, onun esas olarak dini de\u011fil, dine ihtiya\u00e7 duyan toplumu ele\u015ftirdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Marx, dikkatini toplumsal ko\u015fullar\u0131 analiz etmeye y\u00f6neltti\u011finden, bir \u00fcst-yap\u0131 teorisi olarak de\u011ferlendirdi\u011fi din sorununa giderek daha az ilgi g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Dikkat edilirse, yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u201cMarksizm ve Din\u201d olarak de\u011fil \u201cMarx ve Din\u201d olarak konuldu. Bunun nedeni Marx\u2019\u0131n din anlay\u0131\u015f\u0131 ile esas olarak II. Enternasyonal taraf\u0131ndan d\u00fcnyaya yay\u0131lan Marksizmin \u00fcretti\u011fi din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Marx\u2019\u0131n din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerinin tohumlar\u0131n\u0131 gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131ndaki yaz\u0131lar\u0131nda g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Yahudi Sorunu<\/em>, Hegel Felsefesinin Ele\u015ftirisi<\/em>, Kutsal Aile<\/em>, 1844 El Yazmalar\u0131<\/em> ve Alman \u0130deolojisi<\/em>, Kapital vb. <\/em>din konusunda \u00f6nemli d\u00fc\u015f\u00fcnceler i\u00e7erir.<\/p>\n

Bu yaz\u0131da, Marx, Engels ve Lenin\u2019in din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini incelerken, bir nokta dikkatimi \u00e7ekti: Kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemdeki din ile kapitalist toplumdaki din aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n<\/strong> yeterince vurgulanmamas\u0131. Ger\u00e7i Marx\u2019\u0131n eserlerinde bu ayr\u0131ma dikkat \u00e7eken d\u00fc\u015f\u00fcnceler var, ama ayr\u0131m b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya konulmu\u015f de\u011fil. Bu yaz\u0131da feodal d\u00f6nemdeki din ile kapitalizm d\u00f6nemindeki din aras\u0131ndaki fark\u0131 bilince \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Ayr\u0131ca ateizm hakk\u0131nda yayg\u0131n olan yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015flere ele\u015ftirel bir yakla\u015f\u0131m sergiledim.<\/p>\n

Marx, Engels\u2019in din ve ateizm konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini ortaya sermek i\u00e7in, \u00e7evirilere de\u011fil, orijinal kaynaklara ba\u015fvurdum. Orijinalinden aktard\u0131\u011f\u0131m \u00e7o\u011fu pasajlar\u0131 T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131m. Baz\u0131 \u00e7evirilerin sorunlu oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm. Bir iki yerde bu \u00e7eviri sorunlar\u0131na dikkat \u00e7ekiyorum.<\/p>\n

\"\"
Marx\u2019\u0131n din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in onun tarih ve toplum anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 bilmek gerekir.<\/figcaption><\/figure>\n

Din sorununa bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u0131 yoksa ilahiyat\u00e7\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u0131 yakla\u015f\u0131lacak? Elbet toplumsal bilimlerin ve ilahiyat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n dine yakla\u015f\u0131m\u0131 birbirinden farkl\u0131d\u0131r. Soruna bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan yakla\u015fmak demek yeni bilgiye ula\u015fmak anlam\u0131na gelir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bilim, insanl\u0131\u011f\u0131n bilgi hazinesine katk\u0131da bulunmak demektir: Ya yeni bir \u015fey s\u00f6yleyerek<\/strong>, ya da s\u00f6ylenmi\u015f olan\u0131 yeniden yorumlayarak<\/strong> bilgi hazinesine yeni katk\u0131 yap\u0131labilir. Marx\u2019\u0131n din konusunda s\u00f6ylediklerini yeni bir \u0131\u015f\u0131k alt\u0131nda yorumlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n

Bilimin en \u00f6nemli yan\u0131, ger\u00e7ekli\u011fi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde a\u00e7\u0131klayacak y\u00f6ntemler sunmas\u0131d\u0131r. Sorunlara bilimsel yakla\u015f\u0131m\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi do\u011fru y\u00f6ntem ve kavramsal ara\u00e7lara sahip olmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle, din konusunu bilimsel a\u00e7\u0131dan ele almak i\u00e7in, madde ve bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fki konusundaki metodolojik yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131klamam\u0131z gerekir.<\/p>\n

Ontolojik monizm ve metodolojik d\u00fcalizm<\/strong><\/p>\n

Madde ve bilin\u00e7 ili\u015fkisinin tutarl\u0131 a\u00e7\u0131klanmas\u0131 olmadan, mekanik materyalizmden ve idealizmden kurtulmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bir\u00e7ok felsefe g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bu alanda \u00e7uvallamaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ya madde ve bilinci birbirinden kesin<\/strong> olarak ay\u0131rarak ontolojik<\/strong> d\u00fcalizme<\/strong> d\u00fc\u015f\u00fclmektedir; ya da madde ve bilin\u00e7 aras\u0131nda tek-y\u00f6nl\u00fc ve birebir ili\u015fki kuran mekanik materyalizme sap\u0131lmaktad\u0131r. Bilinci, maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z ele alan idealizm ne kadar tek yanl\u0131 ise, bilinci maddenin pasif yans\u0131s\u0131 olarak ele alan kaba, mekanik materyalizm de o kadar tek yanl\u0131d\u0131r. Marx\u2019\u0131n teorisi, madde ve bilin\u00e7 aras\u0131ndaki diyalektik ili\u015fkiyi anlamam\u0131z\u0131, ayn\u0131 zamanda kavramsal ara\u00e7lar elde etmemizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar. Do\u011fru kavramlar, ger\u00e7ekli\u011fi daha derinlemesine anlama olana\u011f\u0131 sunarlar.<\/p>\n

Burada ontolojik (varl\u0131k bilimsel) monizmi (tek\u00e7ilik) ve metodolojik d\u00fcalizmi k\u0131saca tan\u0131mlamakla yetinece\u011fiz. Tutarl\u0131 materyalizm, ontolojik monizmdir. Monizm, felsefi bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r; evrendeki fenomenleri, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fleri tek bir temele<\/strong> dayand\u0131ran felsefi tutumdur. Ontolojik monizm, evreni maddi temele dayand\u0131r\u0131r; maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z, maddenin d\u0131\u015f\u0131nda, madde \u00fcst\u00fc bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmez. Yaln\u0131zca maddenin nesnel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hareketini kabul etmek anlam\u0131nda, tutarl\u0131 materyalizm, monistik bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Ontolojik monizm, hareket halindeki maddenin \u00f6zellikleriyle (yap\u0131s\u0131, de\u011fi\u015fimi, hareketi vb.) ilgilenir.<\/p>\n

Peki ama, bilin\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fcnceler, duygular vb. ne anlama gelir? Bunlar yok mudur? Bilincin, d\u00fc\u015f\u00fcncenin duygunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nereye oturtaca\u011f\u0131z? Ontolojik monizm, bilincin, d\u00fc\u015f\u00fcncenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmez; ama maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z, maddenin \u00fcst\u00fcnde olan bir ruhu, Tanr\u0131y\u0131, bilinci kabul etmez; bilinci, maddenin, insan beyninde yans\u0131t\u0131lan ve yarat\u0131lan bir konstr\u00fcksiyonu olarak kavrar. Maddeci diyalektik a\u00e7\u0131dan bilin\u00e7, hem maddeyi yans\u0131t\u0131r hem de yarat\u0131r.<\/p>\n

Bilincin ne oldu\u011fu konusunda iki temel yanl\u0131\u015f e\u011filim vard\u0131r. Birincisi, bilinci de maddi \u015fey<\/strong> olarak g\u00f6ren, madde ve bilin\u00e7 aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bulan\u0131kla\u015ft\u0131ran tutars\u0131z materyalizm (J. Dietzgen). Ki Lenin, Materyalizm ve Ampiriokritisizm<\/em> adl\u0131 felsefi eserinde Dietzgen\u2019in bu yanl\u0131\u015f\u0131na dikkat \u00e7eker; \u0130kincisi ise madde ve bilincin tamamen birbirinden farkl\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcren d\u00fcalizm (Descartes ve sonras\u0131 felsefelerin \u00e7o\u011fu). T\u00fcm felsefi yan\u0131lg\u0131lar\u0131n k\u00f6keni, madde ve bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin eksik kavranmas\u0131na dayan\u0131r.<\/p>\n

Hem madde hem bilin\u00e7 mevcuttur ve dolay\u0131s\u0131yla bunlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ektir. Yani bilin\u00e7 vard\u0131r ve varl\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ektir; ama bilin\u00e7, maddi<\/strong> bir varl\u0131k ve maddi bir ger\u00e7eklik de\u011fildir; maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z bilin\u00e7 yoktur. Ontolojik monizm, madde ve d\u00fc\u015f\u00fcnceyi birbirinden ay\u0131rmaz; ama maddenin \u00f6zellikleri ile bilincin \u00f6zelliklerinin birbirinden farkl\u0131 oldu\u011fundan hareket eder. Dolay\u0131s\u0131yla maddi ger\u00e7eklik ile ideolojik \u015fekillerin incelenmesinde farkl\u0131 y\u00f6ntemler uygulanmal\u0131d\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan, d\u00fcalist<\/strong>, pluralist metot<\/strong> gereklidir. Ama burada ontolojik<\/strong> d\u00fcalizm<\/strong> ile metodolojik<\/strong> d\u00fcalizmi<\/strong> birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Maddeci diyalektik, ontolojik a\u00e7\u0131dan monist, metodolojik a\u00e7\u0131dan d\u00fcalist-pluralisttir. Felsefe, bilim, sanat ayn\u0131<\/strong> ontolojik ger\u00e7ekli\u011fi, farkl\u0131<\/strong> y\u00f6ntemlerle, farkl\u0131 dillerle, farkl\u0131 kavram ve imgelerle yans\u0131t\u0131r ve kurar. Felsefenin y\u00f6ntemi ve dili, sanat\u0131n y\u00f6ntemi ve dilinden farkl\u0131d\u0131r; ayn\u0131 \u015fekilde fizik biliminin y\u00f6ntemi ve dili, kimya biliminin y\u00f6ntemi ve dilinden farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Madde ve bilincin farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle incelenmesi gerekti\u011fi konusunda, yani metodolojik d\u00fcalizm konusunda Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131<\/em>\u2019ya yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc \u00d6ns\u00f6z\u2019de \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u0130ktisadi temeldeki de\u011fi\u015fim ile, kocaman \u00fcstyap\u0131, b\u00fcy\u00fck ya da az bir h\u0131zla alt\u00fcst olur. B\u00f6ylesi alt\u00fcst olu\u015flar\u0131n incelenmesinde<\/strong>, daima, iktisadi \u00fcretim ko\u015fullar\u0131ndaki maddi <\/strong>ve bilimsel bak\u0131mdan g\u00fcvenilir bir \u015fekilde saptanabilir alt\u00fcst<\/strong> ile hukuki, siyasal, dinsel, artistik ya da felsefi bi\u00e7imleri, k\u0131saca, insanlar\u0131n bu \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n bilincine vard\u0131klar\u0131 ve onu sonuna kadar g\u00f6t\u00fcrd\u00fckleri ideolojik \u015fekilleri<\/strong> ay\u0131rmak<\/strong> gerekir.\u201d (vurgu Y.O) [Marx, MEW Band 13, s.9].<\/p>\n

Maddi s\u00fcre\u00e7ler, zaman ve mekan i\u00e7inde cereyan eden basit ve karma\u015f\u0131k de\u011fi\u015fim <\/strong>s\u00fcre\u00e7leridir. <\/strong>Bu s\u00fcre\u00e7lerin beynimizdeki konstr\u00fcksiyonlar\u0131 ideolojik <\/strong>veya mant\u0131ksal<\/strong> bi\u00e7imlerdir. Sorun, bilin\u00e7 ve mant\u0131ksal bi\u00e7imlerin, maddi s\u00fcre\u00e7lerden farkl\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z bir geli\u015fme s\u00fcrecine sahip olup olmamas\u0131d\u0131r. Maddi geli\u015fim s\u00fcre\u00e7lerinin de\u011fi\u015fimleri ile ideolojik bi\u00e7imlerinin de\u011fi\u015fimlerini farkl\u0131 bir bi\u00e7imde ele almak gerekir.<\/p>\n

Marx\u2019\u0131n ideolojik bi\u00e7imler (hukuk, siyaset, din, sanat, felsefe vb.) i\u00e7in Alman \u0130deolojisi<\/em>\u2019nde s\u00f6yledi\u011fi \u00f6nemli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce vard\u0131r: \u201c\u0130deolojilerin tarihi yoktur, geli\u015fmeleri yoktur.\u201d Marx\u2019\u0131n bu \u015fekilde ifade etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnce yeterince kavranamayan g\u00f6r\u00fc\u015flerden biridir. Marx\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle anlayabiliriz: Maddi ger\u00e7ekliklerin bir de\u011fi\u015fim ve geli\u015fim s\u00fcreci vard\u0131r; ama bilin\u00e7 bi\u00e7imlerinin, ideolojilerin tarihi ve geli\u015fimi yoktur. Esas\u0131nda de\u011fi\u015fen d\u00fc\u015f\u00fcnce de\u011fil, o d\u00fc\u015f\u00fcncenin de\u011fi\u015fimine yol a\u00e7an, maddi olarak insan beyninin, yani bilincinin de\u011fi\u015fmesidir; insan beyninin, bilincinin de\u011fi\u015fimine yol a\u00e7an da esas olarak maddi d\u00fcnyadaki de\u011fi\u015fimdir. \u00d6rne\u011fin maddi ger\u00e7ek olarak do\u011fadaki bir nesnel<\/strong> a\u011fac\u0131n, belli bir durumu<\/strong>, de\u011fi\u015fimi<\/strong>, s\u00fcreci<\/strong>, tarihi<\/strong> vard\u0131r<\/strong>; ama beynimizdeki \u2018a\u011fa\u00e7\u2019 kavram\u0131n\u0131n<\/strong> belli bir durumu<\/strong>, de\u011fi\u015fimi<\/strong>, s\u00fcreci<\/strong>, tarihi<\/strong> yoktur<\/strong>. Bir \u00f6rnekle konuya a\u00e7\u0131klama getirelim. Bir varsay\u0131m yaparak do\u011fadaki nesnel a\u011fac\u0131n konu\u015fabildi\u011fini, bu a\u011faca \u2018durumun nedir\u2019 sorusunu sordu\u011fumuzu varsayal\u0131m. A\u011fa\u00e7, \u2018g\u00fcne\u015f az, suyum yetersiz\u2019 gibi yan\u0131tlar vererek, durumundaki de\u011fi\u015fimleri bildirebilir. Ama kafam\u0131zdaki \u2018a\u011fa\u00e7\u2019 kavram\u0131n\u0131n bir de\u011fi\u015fimi ve geli\u015fimi s\u00f6z konusu olamaz. Matematikten bir \u00f6rnek verelim. Kafam\u0131zdaki matematiksel pi say\u0131s\u0131na veya 5 say\u0131s\u0131na \u2018durumun nedir\u2019 sorusunu sormak anlams\u0131zd\u0131r. Bu anlamda sadece maddi nesnelerin de\u011fi\u015fim s\u00fcreci ve tarihi vard\u0131r; insan\u0131n bilin\u00e7 bi\u00e7imlerinin, ideolojilerin, dinlerin tarihi ve geli\u015fimi yoktur. Maddi s\u00fcre\u00e7lerin de\u011fi\u015fimi ve geli\u015fimi, bilin\u00e7 bi\u00e7imlerinin, ideolojilerin, dinlerin de\u011fi\u015fimi gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Tarihsel olan ile mant\u0131ksal olan\u0131n aras\u0131ndaki ili\u015fkiye de bu a\u00e7\u0131dan yakla\u015f\u0131lmal\u0131.<\/p>\n

Din sorunu<\/strong><\/p>\n

Din sorununa bilimsel yakla\u015fan Marx\u2019\u0131n din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in onun tarih ve toplum anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 bilmek gerekir. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Engels\u2019in m\u00fcdahalelerine ra\u011fmen, II. Enternasyonal\u2019in Marksizmi ekonomizme indirgeyen anlay\u0131\u015f\u0131, d\u00fcnyada oldu\u011fu gibi T\u00fcrkiye\u2019de de egemen hale geldi ve yayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131. Bu yayg\u0131n ve \u00e7arp\u0131k anlay\u0131\u015flardan biri de din konusudur. T\u00fcrkiye sol hareketinde egemen olan din anlay\u0131\u015f\u0131 esas olarak Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmas\u0131ndan esinlenir. Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmas\u0131na g\u00f6re din, korku ve cahillikten kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Kemalizmin din anlay\u0131\u015f\u0131, tek boyutlu, yasak\u00e7\u0131 olmu\u015ftur. Dinin T\u00fcrkiye toplumunda siyasal g\u00fc\u00e7 haline gelmesinin \u00f6nemli nedenlerinden biri, Kemalizmin dine kar\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n sekter ve yanl\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Sol-Hegelci olan Bruno Bauer (1809-1882), Yahudilerin politik \u00f6zg\u00fcrle\u015fme istemini mant\u0131ksal s\u00fczge\u00e7ten ge\u00e7irerek inceler.<\/figcaption><\/figure>\n

Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n dine tek-boyutlu ve bireysel yakla\u015f\u0131m\u0131 Alman Ayd\u0131nlanmas\u0131 taraf\u0131ndan ele\u015ftirilmi\u015ftir. Marx, Alman Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinden etkilenmi\u015ftir, ama onlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019\u0131n dine yakla\u015f\u0131m\u0131, kan\u0131mca b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle yeterince a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Oysa Marx\u2019\u0131 incelemi\u015f olanlar, onun din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n Ayd\u0131nlanman\u0131n din anlay\u0131\u015f\u0131ndan farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrler. Marx daha sol-Hegelci oldu\u011fu ilk d\u00f6nem yaz\u0131lar\u0131nda bile dinin \u00f6z\u00fc ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc<\/strong> aras\u0131nda ayr\u0131m yapar. Marx, daha sonra dinin \u00f6z\u00fcn\u00fc kavrayamayan sol-Hegelcileri ele\u015ftirerek, onlardan kopar.<\/p>\n

Hegel\u2019in din ve siyasal konularda kesin<\/strong> tavr\u0131n\u0131n olmamas\u0131 sonucu, Hegel\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Hegelci felsefe iki ak\u0131ma b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: Sa\u011f ve Sol-Hegelciler. Hegel\u2019in Hukuk Felsefesinin Prensipleri<\/em> adl\u0131 eserini, mevcut devletin yan\u0131nda tav\u0131r al\u0131nmas\u0131 bi\u00e7iminde yorumlayanlar (Hinrich, Gabler vb.) tutucu ve Sa\u011f-Hegelci olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. Din ve siyasal konularda daha ilerici tutuma sahip olanlar ise Sol-Hegelciler (Richter, Ruge, David Friedrich Strauss, Bruno Bauer, Max Stirner, Feuerbach, Marx) olarak felsefe tarihinde an\u0131l\u0131r. Sol-Hegelciler daha sonra \u00e7e\u015fitli kollara b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Sol-Hegelcilik i\u00e7inde felsefi materyalizm ak\u0131m\u0131 (Feuerbach, Marx) do\u011fup geli\u015fir. Marx-Engels, Hegel felsefesini a\u015fan g\u00f6r\u00fc\u015flerini daha sonra Alman \u0130deolojisi<\/em>\u2019nde form\u00fcle ederler.<\/p>\n

\"\"
H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc adl\u0131 kitab\u0131 Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri \u00fczerinde muazzam bir etki yaratan Ludwig Feuerbach (1804-1872), dinin toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funa yeterince \u00f6nem vermez.<\/figcaption><\/figure>\n

Sol-Hegelciler, Almanya\u2019da egemen olan siyasal gericili\u011fin en \u00f6nemli nedenini din ve dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin egemenli\u011fine dayand\u0131r\u0131yorlard\u0131. \u0130nsan\u0131n dinsel yabanc\u0131la\u015fmas\u0131<\/strong> en \u00f6nemli sorun olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Tart\u0131\u015fanlar, varsay\u0131mlar\u0131ndan belirli sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131yorlard\u0131: Toplumsal-politik ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirebilmek i\u00e7in, ilkin dinin ve dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ele\u015ftirilmesi gerekiyordu. \u0130\u015fin p\u00fcf noktas\u0131, din-politika ili\u015fkisi sorunuydu!<\/p>\n

Bu tart\u0131\u015fmalarda iki e\u011filim ortaya \u00e7\u0131kar: Dini ele\u015ftirerek mi politik de\u011fi\u015fim ger\u00e7ekle\u015fmeli, yoksa politik de\u011fi\u015fiklikler yoluyla m\u0131 dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce geriletilmeli? Bu soru, esas olarak iki ak\u0131m\u0131n do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bir ak\u0131m, o d\u00f6nemde politika ile ilgilenmek \u00e7ok tehlikeli oldu\u011fundan, daha \u00e7ok din ele\u015ftirisine y\u00f6nelir. Di\u011fer ak\u0131m ise politik m\u00fccadele yolunu se\u00e7er. Marx, durumu \u015f\u00f6yle ifade ediyor: \u201cDinin ele\u015ftirisi<\/strong> \u00f6zsel olarak sona erdi ve dinin ele\u015ftirisi de t\u00fcm ele\u015ftirinin haz\u0131rl\u0131k ko\u015fulunu olu\u015fturuyor.\u201d<\/p>\n

Ama dinin ele\u015ftirisi, dine yol a\u00e7an ko\u015fullar\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektiriyor:<\/p>\n

\u201cHalk\u0131n aldat\u0131c\u0131<\/strong> mutlulu\u011fu olarak dini a\u015fmak, halk\u0131n ger\u00e7ek<\/strong> mutlulu\u011funu istemek anlam\u0131na geliyor. Halk\u0131n kendi durumu \u00fczerindeki yan\u0131lsamalardan vazge\u00e7mesini istemek, halk\u0131n yan\u0131lsamalara gereksinim duyan bir durumdan vazge\u00e7mesini istemek<\/strong> anlam\u0131na geliyor. \u00d6yleyse dinin ele\u015ftirisi, g\u00f6zya\u015flar\u0131<\/strong> vadisinin tohum halindeki ele\u015ftirisidir<\/strong>, ki din, bu g\u00f6zya\u015flar\u0131 vadisinin kutsal g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr<\/strong>.\u201d [vurgu Marx\u2019\u0131n, MEW Band 1, s.379]<\/p>\n

Marx, \u00f6teki d\u00fcnyay\u0131 ele\u015ftirmek, dini ele\u015ftirmek yerine, bu d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftirmenin \u00f6nemine vurgu yapar. Marx\u2019a g\u00f6re dinin ele\u015ftirisi, ba\u015fka bir tarz ele\u015ftiriyi, yani dini do\u011furan ko\u015fullar\u0131n ele\u015ftirisini gerektirir. Hegel Felsefesinin Ele\u015ftirisine Katk\u0131 <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 eserine sonradan yazd\u0131\u011f\u0131 Giri\u015f\u2019te \u015funu s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201c\u00d6yleyse tarihin g\u00f6revi, ger\u00e7e\u011fin \u00f6teki d\u00fcnyas\u0131n\u0131n<\/strong> yitip gitmesinden sonra, bu d\u00fcnyan\u0131n hakikatini<\/strong> ortaya koymakt\u0131r. \u0130nsan\u0131n kendi-\u00f6z yabanc\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n kutsal bi\u00e7imlerini<\/strong> bir kez ortaya \u00e7\u0131kard\u0131ktan sonra, kutsal-olmayan bi\u00e7imleri<\/strong> i\u00e7indeki kendi-\u00f6z yabanc\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 da ortaya \u00e7\u0131karmak, ilkin tarihin hizmetinde olan felsefenin g\u00f6revi<\/strong> oluyor. B\u00f6ylece g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn ele\u015ftirisi yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn ele\u015ftirisine, dinin ele\u015ftirisi hukukun ele\u015ftirisine, teolojinin ele\u015ftirisi<\/strong> de siyasetin ele\u015ftirisine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor.\u201d [vurgu Marx\u2019\u0131n, Marx, MEW Band 1, s.379]<\/p>\n

Marx, insan\u0131n kendi-\u00f6z yabanc\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n, kutsal bi\u00e7imleri (dinsel yabanc\u0131la\u015fma) ve kutsal-olmayan yabanc\u0131la\u015fma (iktisadi yabanc\u0131la\u015fma) aras\u0131ndaki ayr\u0131ma dikkat \u00e7eker.<\/p>\n

1835-1844 y\u0131llar\u0131nda Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri aras\u0131ndaki \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalardan biri, dinsel yabanc\u0131la\u015fma meselesi, somut olarak da bask\u0131 alt\u0131nda olan Yahudilerin nas\u0131l \u00f6zg\u00fcrle\u015fece\u011fi konusuydu. Yahudiler, devlet-yurtta\u015fl\u0131\u011f\u0131<\/strong> ve politik<\/strong> \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talep ederler. Sol-Hegelci olan Bruno Bauer, Yahudilerin politik \u00f6zg\u00fcrle\u015fme istemini mant\u0131ksal s\u00fczge\u00e7ten ge\u00e7irerek inceler. Bauer, Yahudilerin istemlerine yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Marx, Bauer\u2019in yan\u0131t\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle aktar\u0131yor:<\/p>\n

\u201cAlmanya\u2019da hi\u00e7 kimse politik bak\u0131mdan \u00f6zg\u00fcrle\u015fmemi\u015ftir. Biz bile \u00f6zg\u00fcr de\u011filiz. Sizi nas\u0131l \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirebiliriz? Siz e\u011fer kendiniz i\u00e7in \u00f6zel bir \u00f6zg\u00fcrle\u015fme talep ediyorsan\u0131z, siz Yahudiler, \u00e7ok bencilsiniz<\/strong>, demektir.\u2019 [Marx, MEW Band 1, s.347]<\/p>\n

Sorunun \u00f6z\u00fcn\u00fc kavramak i\u00e7in Bruno Bauer\u2019in nas\u0131l ak\u0131l y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6relim: Yahudi\u2019nin, sadece kendinin \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesiyle ilgilenmesi, Yahudileri kurtaramaz. Yahudi, Alman\u0131n \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 sorunuyla ilgilenmiyorsa, Alman, Yahudinin \u00f6zg\u00fcr olu\u015fu ile niye ilgilensin? \u00d6zg\u00fcrle\u015fmek isteyen Yahudiler, H\u0131ristiyan uyruklarla e\u015fit tutulmak m\u0131 istiyor? Ama bu \u015fu anlama gelir: H\u0131ristiyan devletin hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek ve b\u00f6ylece genel bask\u0131 rejimini de tan\u0131mak demektir. \u00dcstelik H\u0131ristiyan devlet, yaln\u0131zca H\u0131ristiyanlara ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131yan bir devlettir. Yahudi, H\u0131ristiyan devletten \u00f6zg\u00fcrle\u015fmek istemekle, H\u0131ristiyan devletin kendi dinsel<\/strong> \u00f6nyarg\u0131s\u0131n\u0131 ve ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir yana b\u0131rakmas\u0131n\u0131 istiyor. Peki, Yahudi, kendi<\/strong> dinsel \u00f6nyarg\u0131s\u0131ndan vazge\u00e7iyor mu? O zaman bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n kendi dininden vazge\u00e7mesini istemeye hakk\u0131 var m\u0131d\u0131r?<\/p>\n

Bauer, mant\u0131k y\u00fcr\u00fctmesine devam ediyor: H\u0131ristiyan devlet, \u00f6z\u00fc gere\u011fi<\/strong>, Yahudileri \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiremez. \u201cAma\u201d, diye ekliyor Bauer, Yahudi \u00f6z\u00fc gere\u011fi \u00f6zg\u00fcrle\u015femez. Devlet, H\u0131ristiyan olarak kal\u0131rsa Yahudilere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck veremez; Yahudi de Yahudi olarak kald\u0131k\u00e7a H\u0131ristiyan devleti d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcremez. Dolay\u0131s\u0131yla tek ba\u015f\u0131na hi\u00e7birinin g\u00fcc\u00fc \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in yetmez.<\/p>\n

\"\"
Meta feti\u015fizmi olarak kapitalizm, ideolojik feti\u015fizm veya inan\u00e7 feti\u015fizmi olarak dine yeni bi\u00e7imler kazand\u0131r\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Bruno Bauer\u2019e g\u00f6re sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in onu do\u011fru bir bi\u00e7imde ortaya koymak gerekir. Bruno Bauer ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesinin sonunda \u015fu sonuca ula\u015f\u0131r: Yahudileri \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirebilmemiz i\u00e7in, ilkin H\u0131ristiyanlar\u0131n politik<\/strong> olarak \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi gerekir. Bruno Bauer\u2019in bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, Yahudi ve H\u0131ristiyan aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n kat\u0131 bi\u00e7imi, dinsel<\/strong> kar\u015f\u0131tl\u0131kt\u0131r. Bir kar\u015f\u0131tl\u0131k nas\u0131l a\u015f\u0131l\u0131r? Kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olanaks\u0131z k\u0131larak. Yani iki din aras\u0131nda bir kar\u015f\u0131tl\u0131k varsa, bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rmak, bir dinin di\u011ferini asimile etmesi de\u011fil, bizzat dinin kendisini a\u015fmakt\u0131r. Peki dinsel kar\u015f\u0131tl\u0131k nas\u0131l olanaks\u0131z hale getirilir? Dinin kendisi a\u015f\u0131larak? Dolay\u0131s\u0131yla dini a\u015fmak, dinden kurtulmak, hem Yahudinin hem H\u0131ristiyan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ko\u015fuludur. Bruno Bauer a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem Yahudilerin hem de H\u0131ristiyanlar\u0131n kurtulu\u015fu, devletin ve dinin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r; mevcut devlet, teolojik bir devlettir. Yahudi ve H\u0131ristiyan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi, teolojik H\u0131ristiyan devletin yerine politik devletin ge\u00e7mesini gerektirir. Bruno Bauer, dinden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve politik \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere dayanan bir politik devleti<\/strong> savunuyor. Din ve devlet ayr\u0131m\u0131n\u0131 felsefi olarak temellendiriyor.<\/p>\n

Buraya kadar Bauer\u2019in y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc mant\u0131k do\u011fru, ama bundan sonra Marx, Bauer\u2019in ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131na ve yetersizli\u011fine dikkat \u00e7eker: Marx\u2019a g\u00f6re Bauer\u2019in mant\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, dinsel sorun, \u00f6z\u00fc itibariyle din-devlet ili\u015fkisi sorunudur. Bu noktada Marx, Bruno Bauer\u2019in, iki yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirir: Birincisi, Bruno Bauer, genel olarak devleti ele\u015ftirece\u011fine, yaln\u0131zca<\/strong> H\u0131ristiyan devleti<\/strong> ele\u015ftiriyor; ikincisi, Bruno Bauer, politik \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ile insan\u0131n ger\u00e7ek \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi incelemiyor ve b\u00f6ylece politik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ile toplumsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc <\/strong>birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Marx\u2019a g\u00f6re insan\u0131n din \u00fczerindeki politik \u015fahlan\u0131\u015f\u0131n\u0131n ifadesi olarak politik devletin hem avantaj\u0131 hem de dezavantaj\u0131 vard\u0131r. Marx, burada dinsel devletin politik bir devlete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinin avantaj\u0131 ve dezavantajlar\u0131ndan s\u00f6z ediyor. Marx\u2019a g\u00f6re din, insan\u0131n kendini teolojik kavramlarla tan\u0131mlamas\u0131d\u0131r. Teoloji ve din, insan\u0131 kendi etkinli\u011fine dayand\u0131rarak a\u00e7\u0131klamak yerine, insan\u0131 bir arac\u0131yla (Tanr\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla) tan\u0131mlar. \u015e\u00f6yle der Marx:<\/p>\n

\u201c\u2026devlet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendini ateist ilan etse bile<\/strong>, yani insan devleti ateist devlet ilan etse bile<\/strong>, insan hala dinsel \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n tutsa\u011f\u0131 kal\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc insan hala, sadece dolayl\u0131 olarak, yaln\u0131zca bir ara\u00e7 (medium) vas\u0131tas\u0131yla kendini tan\u0131r. Din, dolamba\u00e7l\u0131 yoldan, bir arac\u0131 vas\u0131tas\u0131yla insan\u0131n kendini tan\u0131mas\u0131d\u0131r. Devlet, insan ile insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda bir arac\u0131d\u0131r. (Mittler)\u2019 (vurgu Y.O) [Marx, MEW Band 1, s.353].<\/p>\n

Burada Bruno Bauer ve Marx\u2019\u0131n ortaya koyduklar\u0131 mant\u0131k y\u00fcr\u00fctme, ulusal devletler i\u00e7in de ge\u00e7erli olabilir. E\u011fer, iki ulus aras\u0131nda kar\u015f\u0131tl\u0131k varsa, sorunun ilk politik \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, uluslar\u0131 a\u015fmakt\u0131r. Bu anlamda, devlet ve ulusu birbirinden ay\u0131rmak, uluslar\u0131n politik kurtulu\u015fu<\/strong> i\u00e7in son derece \u00f6nemli bir ad\u0131md\u0131r; ama politik kurtulu\u015f, toplumsal kurtulu\u015f de\u011fildir. (Ulus sorunundaki kitap \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131 2015 y\u0131l\u0131nda tamamlay\u0131p yay\u0131nlamay\u0131 planl\u0131yorum)<\/p>\n

Dinin iki boyutu<\/strong><\/p>\n

Dini, tek boyutlu olarak ele alan Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131ndan farkl\u0131 olarak Marx, dine \u00e7ok boyutlu olarak yakla\u015f\u0131r. <\/em><\/strong>Marx\u2019a g\u00f6re ideden veya d\u00fc\u015f\u00fcnceden hareket ederek maddi ger\u00e7ekli\u011fi de\u011fil, maddi ger\u00e7eklikten hareket ederek ideleri veya d\u00fc\u015f\u00fcnceleri a\u00e7\u0131klamak gerekir. Bu nedenle dini b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131yla anlayabilmek i\u00e7in, hem sosyolojik hem de psikolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 i\u00e7eren \u00e7ok boyutlu bir yakla\u015f\u0131m gereklidir. Tek ba\u015f\u0131na sosyolojik ve tek ba\u015f\u0131na bireysel psikolojik analiz yetersizdir:<\/p>\n

Marx\u2019a g\u00f6re din, sadece bir inan\u00e7 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda belli bir devlet ve toplumsal d\u00fczenin \u00fcstyap\u0131s\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla toplumsal d\u00fczen ve onun \u00fcstyap\u0131s\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda, bu demektir ki, din, politik, hukuki ve k\u00fclt\u00fcrel boyutlar\u0131 olan genel bir \u00fcstyap\u0131 teorisidir. Marx, dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin, toplumsal ya\u015fam\u0131n bir bi\u00e7imi<\/strong> oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr; dinin belirli toplumsal g\u00fc\u00e7lere denk d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcrer. Toplumsal ya\u015fam taraf\u0131ndan belirlenen din, toplumun ve insan\u0131n hem bilincinde <\/strong>hem de duygular\u0131nda<\/strong> k\u00f6k salar.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131, \u201ctoplumsal ili\u015fkilerin b\u00fct\u00fcn\u00fc\u201d olarak ele alan Marx\u2019a g\u00f6re dinin temel iki boyutu vard\u0131r: 1) Toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imi olarak din. 2) Metafizik, psikolojik ihtiyac\u0131n ifadesi olarak din.<\/p>\n

Marx i\u00e7in kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda din, belirli toplumsal ve devletsel ya\u015fam bi\u00e7iminin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Dini yaratan, toplum ve devlettir. Hegel\u2019in Hukuk Felsefesinin Ele\u015ftirisi<\/em> adl\u0131 incelemesine daha sonradan yazd\u0131\u011f\u0131 Giri\u015f\u2019te \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: (Almanca\u2019dan \u00e7eviriyorum.)<\/p>\n

\u201cDin-kar\u015f\u0131t\u0131 ele\u015ftirinin temeli \u015fudur: \u0130nsan\u0131 yapan din de\u011fil, dini yapan insand\u0131r<\/strong>. (\u2026) Fakat insan<\/strong> d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir yere \u00e7ekilip oturan soyut bir \u00f6z de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n d\u00fcnyas\u0131, devlet ve toplumdur. Bu devlet, bu toplum, tersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnya bilinci<\/strong> olan dini \u00fcretiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendileri [devlet ve toplum Y.O.] tersine \u00e7evrilmi\u015f<\/strong> d\u00fcnyad\u0131r. Din, bu d\u00fcnyan\u0131n genel teorisidir, onun ansiklopedik \u00f6zetidir, onun pop\u00fcler mant\u0131\u011f\u0131d\u0131r, onun spirit\u00fcel onuru [point d’honneur], co\u015fkusu, ahlaki yapt\u0131r\u0131m\u0131, t\u00f6rensel tamamlay\u0131c\u0131s\u0131, bu d\u00fcnyan\u0131n genel tesellisi ve hakl\u0131 g\u00f6sterilmesidir.\u201d (vurgular Marx, MEW Band 1, s.378).<\/p>\n

\"\"
Kapitalizm ile birlikte din, \u00f6zel inan\u00e7 haline gelirken, bir yandan da, burjuva d\u00fczenini koruyacak yeni bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. (Fritz von Uhde\u2019nin bir tablosu)<\/figcaption><\/figure>\n

Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler din konusunda \u00fc\u00e7 olguya i\u015faret eder:<\/p>\n

Birincisi, din, insan\u0131n yabanc\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n bir bi\u00e7imidir. Dinsel yabanc\u0131la\u015fman\u0131n \u00f6z\u00fc din-insan aras\u0131ndaki ili\u015fkinin tersy\u00fcz edilmesidir. Dini yapan insan olmas\u0131na ra\u011fmen, Tanr\u0131n\u0131n insan\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin egemen olmas\u0131d\u0131r. Din, yabanc\u0131la\u015fman\u0131n kutsal bi\u00e7imi<\/strong>, kutsall\u0131\u011fa, kutsal kitaplara ve otoritelere itaat etmeyi buyuran bir bi\u00e7imidir.<\/p>\n

\u0130kincisi, dinsel bilin\u00e7, tersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnyan\u0131n bilincidir<\/strong>; ger\u00e7ek ili\u015fkilerin kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f<\/strong> bi\u00e7imidir. Din, kapitalizm \u00f6ncesi toplumun genel teorisidir<\/strong>, toplumu y\u00f6nlendiren \u00fcstyap\u0131d\u0131r. Siyaset, hukuk, k\u00fclt\u00fcr, sanat dinin egemenli\u011fi alt\u0131ndad\u0131r. Kapitalizm \u00f6ncesi toplumlar\u0131n \u00fcstyap\u0131s\u0131 olarak dinler, kapitalizmde de\u011fi\u015fmi\u015f bir bi\u00e7imde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Dinin, kapitalizmde nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, dinin psikolojik ve metafizik rol\u00fcn\u00fc anlamak gerekir. Toplumdaki maddi sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz insanlar, manevi bir destek, teselli ararlar. Bu a\u00e7\u0131dan din, insanlar\u0131n psikolojik, metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131na yan\u0131t olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Din, bir yanda bu sefil d\u00fcnyan\u0131n ifadesi<\/strong>, di\u011fer yanda bu sefil d\u00fcnyaya kar\u015f\u0131 protestodur<\/strong>. Dini yaratan eski toplum ortadan kalkmas\u0131na ra\u011fmen, dinin farkl\u0131 bir bi\u00e7imde devam etmesinin nedeni, dinin k\u0131smen tarih-\u00fcst\u00fc olmas\u0131nden, insan\u0131n metafizik, psikolojik ihtiya\u00e7lar\u0131na yan\u0131t olabilmesinden kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"Marx, dinin iki yan\u0131na \u015f\u00f6yle dikkati \u00e7eker: Din, bir yanda ger\u00e7ek sefil ya\u015fam\u0131n bir ifadesi<\/strong>, \u00f6te yanda ger\u00e7ek sefalete kar\u015f\u0131 bir protestodur<\/strong> (Das religi\u00f6se Elend ist in einem der Ausdruck des wirklichen Elendes und in einem die Protestation gegen das wirkliche Elend). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Marx, dinin ikili do\u011fas\u0131na -isyanc\u0131 potansiyeli ve uyu\u015fturucu \u00f6zelli\u011fine- dikkat \u00e7eker. Marx\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc d\u00fcnyada ya\u015fanan deneyler taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Latin Amerika\u2019daki \u201cKurtulu\u015f Teolojisi\u201d dinin isyanc\u0131 y\u00f6nlerini a\u00e7\u0131\u011fa vururken, Ortado\u011fu \u00fclkelerinde dinin uyu\u015fturucu \u00f6zelli\u011fi daha belirgindir.<\/p>\n

Marx, toplumsal bir bi\u00e7im olan din ile metafizik ihtiyac\u0131n ifadesi olan din aras\u0131nda ayr\u0131m yapmayan Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131ndan ve Feuerbach\u2019tan ayr\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Marx, hem dine, hem de dinin a\u015f\u0131lmas\u0131 sorununa farkl\u0131 yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019\u0131n dini kald\u0131rmak ve yasaklamak isteyenleri ele\u015ftirmesi bundand\u0131r. Marx, esas olarak dini de\u011fil, dine ihtiya\u00e7 duyan toplumu<\/strong> ele\u015ftirir. Marx, dinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 de\u011fil, a\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131<\/strong> savunur<\/p>\n

\u00dcstyap\u0131 olarak din<\/strong><\/p>\n

Bilindi\u011fi gibi Feuerbach\u2019un H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc<\/em> adl\u0131 kitab\u0131 Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri \u00fczerinde muazzam bir etki yarat\u0131r. Feuerbach, Alman felsefesinde devrim yapan biri olarak bilinir. Feuerbach\u2019a g\u00f6re Tanr\u0131 insan\u0131 de\u011fil, insan Tanr\u0131\u2019y\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cFelsefenin merkezinde, Tanr\u0131, din veya Geist de\u011fil, insan olmal\u0131d\u0131r\u201d der. Ona g\u00f6re teolojinin yerine antropoloji (insan bilimi) ge\u00e7melidir. Felsefenin merkezine insan\u0131 yerle\u015ftirir. Ne var ki Feuerbach, insan\u0131 ve dini soyut bir bi\u00e7imde ele al\u0131r. Din-insan ili\u015fkisini inceler, ama din-toplum<\/strong> ili\u015fkisi onun bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131r. Feuerbach, dinin toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funa yeterince \u00f6nem vermez. Feuerbach\u2019a g\u00f6re din, birey olarak insan\u0131n, yetersiz ve s\u0131n\u0131rl\u0131 olu\u015fundan kaynaklanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla insan, sevgi yoluyla yetersizli\u011fini a\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Marx\u2019a g\u00f6re Feuerbach\u2019\u0131n din ele\u015ftirisi, tek-boyutlu ve dine d\u0131\u015far\u0131dan bakan bir ele\u015ftiridir. Dini, bireysel bir dinsel-yabanc\u0131la\u015fma olarak alg\u0131layan Feuerbach\u2019a bak\u0131l\u0131rsa, Tanr\u0131\u2019y\u0131 ke\u015ffeden insan, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na vard\u0131\u011f\u0131nda, din taraf\u0131ndan yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirilen ak\u0131l, daha insanc\u0131l ve bilimsel olacakt\u0131r; inan\u00e7 de\u011fil, ak\u0131l yoluyla insan birbirine ihtiya\u00e7 duydu\u011funu g\u00f6recek ve insan, insan sevgisine ula\u015facakt\u0131r. Feuerbach a\u00e7\u0131s\u0131ndan teoloji, insan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zne arayan mistisizmdir. Antropoloji ise, insan\u0131 as\u0131l \u00f6zne olarak g\u00f6ren bilimdir. Feuerbach, teolojinin yerine antropolojinin ge\u00e7mesini savunur.<\/p>\n

Feuerbach, din sorunsal\u0131na, esas olarak bireysel perspektiften yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirmeden, dinin sevgi yoluyla ortadan kald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Feuerbach, dine d\u0131\u015ftan ele\u015ftiri getirerek, dini tek-boyutlu olarak ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa Marx, dine hem d\u0131\u015ftan hem de i\u00e7ten ele\u015ftiri getirmi\u015f, soruna \u00e7ok boyutlu yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019a g\u00f6re birey ve toplum birbirine kar\u015f\u0131t varl\u0131klar de\u011fildir.<\/p>\n

\u201cHer \u015feyden \u00f6nce, toplumu bir soyutlama olarak bireyin kar\u015f\u0131s\u0131na yerle\u015ftirmekten ka\u00e7\u0131nmak gerekir. Birey, toplumsal bir \u00f6zd\u00fcr<\/strong>\u201d (Marx, MEW Band 40, s.538).<\/p>\n

Feuerbach\u2019tan etkilenen Marx, daha sonra \u015funu ileri s\u00fcrecektir: Belirli toplumsal ko\u015fullar \u00fczerinde \u015fekillenen bilin\u00e7 bi\u00e7imleri, yani \u00fcstyap\u0131lar, maddi ger\u00e7eklikten ba\u011f\u0131ms\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcnseler de, de\u011fildirler. \u0130nsan beyninin ola\u011fan\u00fcst\u00fc sisli olu\u015fumu olan din bile, maddi temellere dayand\u0131r\u0131larak a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Alman \u0130deolojisi<\/em>\u2019nde \u015f\u00f6yle deniliyor:<\/p>\n

\u201cAhlak, din, metafizik ve di\u011fer ideolojiler ve bunlara tekab\u00fcl eden bilin\u00e7 bi\u00e7imleri, o \u00f6zerk g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerini art\u0131k koruyamazlar. Bunlar\u0131n tarihi yoktur, geli\u015fmeleri yoktur; tersine, maddi \u00fcretimlerini ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 maddi ili\u015fkilerini (Verkehr) geli\u015ftiren insanlar, bu ger\u00e7eklikleri ile birlikte d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin \u00fcr\u00fcnlerini de de\u011fi\u015ftirirler. Ya\u015fam\u0131 belirleyen bilin\u00e7 de\u011fil, tersine, bilinci belirleyen ya\u015famd\u0131r.\u201d (Marx, MEW Band 3, s.26-27).<\/p>\n

Burada sorun, madde ve bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fki sorunudur. Ger\u00e7ekten \u00e7ok karma\u015f\u0131k olan bu ili\u015fki konusunda Marx ve Engels, ilk d\u00f6nemlerinde idealizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede maddi ya\u015fam\u0131n \u00f6nceli\u011fini vurgularken, bilincin rol\u00fcne, \u00f6zerkli\u011fine yeterince yer verememi\u015flerdir. Engels, 22 Eyl\u00fcl 1890 tarihli Joseph Bloch\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi mektubunda, \u201cgen\u00e7 Marksistlerin\u201d her \u015feyi ekonomik temele dayand\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131, siyasetin, hukukun, dinin vb. ekonomik ko\u015fullar \u00fczerindeki etkisini incelemediklerini belirtir. Siyasetin, hukukun, dinin ekonomik ko\u015fullar \u00fczerinde etkili oldu\u011funu yeterince vurgulamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, gen\u00e7lerin tarihsel materyalizmi yanl\u0131\u015f anlamalar\u0131n\u0131n sorumlulu\u011funu \u00fcstlenir.<\/p>\n

Marx, dinin toplumsal kayna\u011f\u0131na (do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresizlik vb.) dikkat \u00e7ekmekle yetinmez. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu sorunuyla da ilgilenir. Nas\u0131l oluyor da maddi s\u00fcre\u00e7lerin ideolojik bi\u00e7imi, dinsel bi\u00e7ime b\u00fcr\u00fcn\u00fcyor? Yan\u0131tlanmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir sorudur bu. Marx\u2019a g\u00f6re dinsel bilin\u00e7, tersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnyan\u0131n bilincidir<\/strong>.<\/p>\n

Marx\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan din, kapitalizm \u00f6ncesi devlet ve toplumun \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Belirli bir toplumsal ve devlet d\u00fczeni dini \u00fcretmi\u015ftir. Ama bu devlet ve toplum, zaten tersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnyad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla tersine \u00e7evrilmi\u015f olan devlet ve toplum, tersine \u00e7evrilmi\u015f bir bilin\u00e7 olan dini yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Marx \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n

\u201cBu devlet, bu toplum, tersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnya bilinci<\/strong> olan dini \u00fcretiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendileri [devlet ve toplum Y.O.] tersine \u00e7evrilmi\u015f<\/strong> d\u00fcnyad\u0131r. Din, bu d\u00fcnyan\u0131n genel teorisidir, onun ansiklopedik \u00f6zetidir, onun pop\u00fcler mant\u0131\u011f\u0131d\u0131r, onun spirit\u00fcel onuru [point d\u2019honneur], co\u015fkusu, ahlaki yapt\u0131r\u0131m\u0131, t\u00f6rensel tamamlay\u0131c\u0131s\u0131, bu d\u00fcnyan\u0131n genel tesellisi ve hakl\u0131 g\u00f6sterilmesidir.\u201d (vurgu Marx) (MEW Band 1, s.378).<\/p>\n

Burada \u201ctersine \u00e7evrilmi\u015f d\u00fcnya\u201d ile ne kastedildi\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 \u00f6nemlidir. Marx\u2019a g\u00f6re, kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda, ya\u015fam\u0131 belirleyen esas olarak ekonomik-toplumsal ko\u015fullar olmas\u0131na ra\u011fmen, bu durum, bilince yans\u0131maz; toplumu y\u00f6neten yasalar\u0131n esas\u0131nda ekonomik yasalar oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmez. Din ve siyaset, ekonomik temelden tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bu nedenle toplumun siyaset ve din taraf\u0131ndan y\u00f6netildi\u011fi san\u0131l\u0131r. Toplumsal ya\u015famda, siyaset ve din a\u011f\u0131r basar. Siyaset ve dinsel bilin\u00e7 egemen bilin\u00e7 haline gelir. Kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda din, egemen bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r ve dinsel g\u00f6r\u00fc\u015fler, toplumun di\u011fer t\u00fcm alanlar\u0131na (ekonomi, siyaset, hukuk, devlet, sanat vb.) damgas\u0131n\u0131 vurur. Kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda, ekonomik yasalar\u0131n bilincine var\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bir \u00fcstyap\u0131 olan din ve siyaset, toplumu y\u00f6nlendirir g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Marx, 30 Kas\u0131m 1842 tarihli Arnold Ruge\u2019ye yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta dinin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden de\u011fil yery\u00fcz\u00fcndeki ko\u015fullar nedeniyle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ifade eder:<\/p>\n

\u201cDinin kendisi ger\u00e7ekte, i\u00e7eriksizdir, din g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden de\u011fil, yery\u00fcz\u00fcndeki ko\u015fullar y\u00fcz\u00fcnden ya\u015f\u0131yor, ve tersine \u00e7evrilmi\u015f ger\u00e7e\u011fin ortadan kalkmas\u0131yla, din, kendili\u011finden \u00e7\u00f6z\u00fclecektir, ki din bu tersine \u00e7evrilmi\u015f ger\u00e7ekli\u011fin teorisidir<\/strong>.\u201d (vurgu Y.O.) MEW Band 27, s.412).<\/p>\n

Marx, \u201cdinin saltanat s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc\u201d kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda, \u201cdogmalar\u0131n ve dogmalara inanc\u0131n\u201d, siyasete, hukuka ve k\u00fclt\u00fcre egemen oldu\u011funu vurgular. [Marx, MEW Band 3, s.19] Marx a\u00e7\u0131s\u0131ndan din, belirli toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ve toplumsal ko\u015fullar\u0131n ortadan kalkmas\u0131yla, bir toplum teorisi olarak b\u00fct\u00fcn topluma d\u00fczen veren ve toplumu \u015fekillendiren dinin, bir \u00fcstyap\u0131 teorisi olma niteli\u011fini yitirece\u011fine dikkat \u00e7eker.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi dinin bir boyutu, toplumun ekonomisine, siyasetine, hukukuna ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcne y\u00f6n veren bir \u00fcstyap\u0131 kurumu olmas\u0131d\u0131r. Kurallar\u0131 ve normlar\u0131 belirleyen bir \u00fcstyap\u0131 teorisi olarak din, toplumsal d\u00fczenin me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan en etkin g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla Marx\u2019a g\u00f6re, sorun dini ele\u015ftirmek de\u011fil, dini do\u011furan toplum ve devleti a\u015fmakt\u0131r. Bu anlamda Marx, dini \u201cortadan kald\u0131rma\u201dy\u0131 (Abschaffung) de\u011fil, dini ve dinsel bilinci \u201ca\u015fmay\u0131\u201d (Aufhebung) savunur. Dinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 de\u011fil \u201cs\u00f6n\u00fcp gitmesi\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesi Marx\u2019\u0131n din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn merkezini olu\u015fturur.<\/p>\n

Kapitalizm \u00f6ncesi din ile kapitalizmdeki din aras\u0131ndaki fark<\/strong><\/p>\n

Marksist literat\u00fcrde kapitalizm \u00f6ncesi toplumdaki din ile kapitalizm d\u00f6nemindeki din aras\u0131nda ayr\u0131m yap\u0131lmaz. Oysa bu ayr\u0131m yap\u0131lmadan, kapitalizmdeki dinin farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, kamusal alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131na at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, dinin \u00f6zel bir alan haline geldi\u011fini a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Her ne kadar Marx\u2019\u0131n baz\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda, iki d\u00f6nemdeki din aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n tohumlar\u0131 olsa da, bu ayr\u0131ma ne Marx, ne Engels ne de Lenin dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. \u015eimdiye kadar g\u00f6zden ka\u00e7an ve ihmal edilen bu noktaya parmak basmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Marx, kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda dinin egemenli\u011fini, metafizi\u011fin egemenli\u011fi olarak adland\u0131r\u0131yordu. Metafizi\u011fin egemenli\u011fi ise, mutlak hakikat pe\u015finde ko\u015fan dinlerin egemenli\u011fi demektir. Dolay\u0131s\u0131yla kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda iktisadi kavramlar de\u011fil, metafizi\u011fin egemenli\u011fine boyun e\u011fen siyasal ve ideolojik kavramlar a\u011f\u0131r bas\u0131yordu. K\u0131sacas\u0131 kapitalizm \u00f6ncesi toplumlarda, siyasal-ideolojik yap\u0131 (\u00fcstyap\u0131) egemen konumdad\u0131r. Kapitalizm \u00f6ncesi toplumlar\u0131n en belirgin \u00f6zelliklerinden biri \u201cdinsel yabanc\u0131la\u015fma\u201d iken kapitalizmde esas olan \u201ciktisadi yabanc\u0131la\u015fma\u201dd\u0131r. Her iki yabanc\u0131la\u015fma da insan\u0131n kendisinin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feylerin esiri olmas\u0131 anlam\u0131na geir. Dinde, insan kendi kafas\u0131ndan<\/strong> yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feyin (Tanr\u0131n\u0131n) esiri olur; kapitalizmde ise, kendi eliyle<\/strong> yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feyin (metan\u0131n, sermayenin). Dinde, ideolojik feti\u015fizm<\/strong> varken, kapitalizmde meta feti\u015fizmi<\/strong> vard\u0131r. Marx bunu Kapital<\/em>\u2019in 1. Cildinde \u015f\u00f6yle form\u00fcle eder:<\/p>\n

\u201cNas\u0131l ki dinde insan, kendi beyninin \u00fcr\u00fcn\u00fc<\/strong> olan \u015feylerin egemenli\u011fi alt\u0131na girmi\u015fse, kapitalist \u00fcretimde de, insano\u011flu, kendi elinin \u00fcr\u00fcn\u00fc<\/strong> olan \u015feylerin h\u00fckm\u00fc alt\u0131na girer.\u201d (vurgu Y.O.) [MEW Band 23, s.649].<\/p>\n

Meta feti\u015fizmi olarak kapitalizm, ideolojik feti\u015fizm veya inan\u00e7 feti\u015fizmi olarak dine yeni bi\u00e7imler kazand\u0131r\u0131r. Eski toplumda egemen olan dinsel feti\u015fizm, feti\u015fist karakterini kaybeder. Bu durum inan\u00e7 bi\u00e7imlerinde de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7ar.<\/p>\n

Kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemlerde din, topluma ve bireye y\u00f6n veren bir \u00fcstyap\u0131 kurumu idi. \u0130deolojik feti\u015fizm olarak din, toplumun siyasetine, hukukuna, sanat\u0131na egemen olan kapsay\u0131c\u0131 bir teori idi. Kapitalizm ile birlikte, din belirli bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme<\/strong> u\u011frar. Din, toplumun ekonomisine, siyasetine, hukukuna ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcne y\u00f6n veren bir \u00fcstyap\u0131 kurumu olarak, kapitalizmin iktisadi temelleriyle \u00e7eli\u015fir; din, toplumu y\u00f6nlendiren bir ideoloji olmaktan \u00e7\u0131kar, bireyin \u00f6zel inan\u00e7 alan\u0131 haline gelir. \u0130deolojik feti\u015fizmin yerine, iktisadi yabanc\u0131la\u015fman\u0131n, meta feti\u015fizminin ge\u00e7mesi, dini d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frat\u0131r. Kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemde toplumu ve devleti y\u00f6nlendiren din, kapitalizmde kamusal alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131na at\u0131l\u0131r, din ve devlet birbirinden ayr\u0131l\u0131r. Din, \u00f6zel inan\u00e7 haline gelirken, bir yandan da, burjuva d\u00fczenini koruyacak yeni bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Din ve inan\u00e7<\/strong><\/p>\n

Bazen dinin, inan\u00e7 oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu durumda do\u011fal olarak baz\u0131 sorular ortaya \u00e7\u0131kar: Din nedir? \u0130nan\u00e7 nedir? Din ve inan\u00e7 aras\u0131nda nas\u0131l bir ili\u015fki var? Kesin hakikati dile getirdi\u011fimi ileri s\u00fcrmeden, dinin toplumsal ve bireysel iki boyutundan hareket ederek, din ve inan\u00e7 aras\u0131ndaki ortak ve farkl\u0131 yanlar\u0131 a\u00e7\u0131klamay\u0131 deneyece\u011fim.<\/p>\n

Kapitalizm \u00f6ncesi toplumda din, esas olarak genel bir \u00fcstyap\u0131 teorisiydi. \u00dcstyap\u0131 teorisi olarak dinin toplumsal ve bireysel boyutlar\u0131 vard\u0131. Devlet ve toplum, kutsal kitaplara ve kutsal kitaplar\u0131n yorumlanmas\u0131ndan t\u00fcretilen genel normlara, kurallara g\u00f6re y\u00f6netiliyordu. Din, kutsal olana y\u00f6nelik inanc\u0131 sistematize eden toplumsal bir kurumdu. Burada din ve inan\u00e7 aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki vard\u0131. Kapitalizm \u00f6nceki toplumlarda din, hem toplumsal bir olgu hem de metafizik olgudur. Dinin metafizik \u00f6zelli\u011fiyle kastedilen esas olarak \u015fudur: Hegel\u2019in dedi\u011fi gibi, din, bilgiye de\u011fil inanca y\u00f6nelir. Dinin esas temeli, do\u011fa\u00fcst\u00fc bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131na veya insan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir \u00f6znenin varl\u0131\u011f\u0131na inanmakt\u0131r.<\/p>\n

Kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemde hem \u00fcstyap\u0131 olarak hem de metafizik \u00f6zelli\u011fi ile dinler, genel tasar\u0131mlar\u0131 olan kutsal kitaplar olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. Hen\u00fcz ekonomik yasalar\u0131n bilincine var\u0131lamayan bu ko\u015fullarda, toplum genel olarak bu kutsal kitaplara g\u00f6re y\u00f6netiliyordu. Dolay\u0131s\u0131yla insanlar\u0131n kutsal kitaplara inanmas\u0131 ve onlar\u0131n dayatt\u0131\u011f\u0131 norm ve kurallara g\u00f6re davranmas\u0131 g\u00fcndeme gelir. \u0130nsanlar\u0131n normlar\u0131 ve kurallar\u0131 benimsemesi, bunlara inanmas\u0131 gerekirdi. Ak\u0131l, ak\u0131lc\u0131l\u0131k bi\u00e7imi, verili toplumsal ko\u015fullarda dinsel inan\u00e7 bi\u00e7imine b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Bug\u00fcnk\u00fc bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan geriye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, akl\u0131n, dinsel inanc\u0131n s\u00f6m\u00fcrgesi haline geldi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Marx, dini anlamak i\u00e7in, insan-do\u011fa ve insan-toplum ili\u015fkisinin incelenmesinin gerekli oldu\u011funu belirtmi\u015fti. Marx, Kapital<\/em>\u2019de \u201cMakine\u2019nin Geli\u015fimi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcme d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir notta, teknoloji tarihini inceleyen bir ara\u015ft\u0131rman\u0131n ilgin\u00e7 olaca\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131ktan sonra \u015f\u00f6yle der: \u201cTeknoloji, insan\u0131n do\u011fayla olan aktif ili\u015fkisini, kendi ya\u015fam\u0131n\u0131n do\u011frudan \u00fcretim s\u00fcrecini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r.\u201d Ve insan\u0131n do\u011fayla ili\u015fkisini ele almayan maddi temellere oturtulmam\u0131\u015f bir din tarihinin ele\u015ftirel olamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular. [Marx, MEW Band 23, s.391] Alman \u0130deolojisi<\/em> adl\u0131 eserinde, din tarihinin tek boyutlu olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmi\u015fti.<\/p>\n

Kapitalizme ge\u00e7i\u015fle birlikte, daha \u00f6nceki toplumsal d\u00fczenin bir \u00fcstyap\u0131 teorisi olan din, kapitalist toplumsal d\u00fczenin, \u00f6zellikle dinamik ekonomik yap\u0131s\u0131yla \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015fer. Bu durum, dinin bir boyutunun, yani \u00fcstyap\u0131 olma \u00f6zelli\u011finin a\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirir. Dolay\u0131s\u0131yla dinin \u00fcstyap\u0131 boyutu a\u015f\u0131l\u0131rken, psikolojik ve metafizik ihtiya\u00e7lara yan\u0131t olan boyutu devam eder; \u00f6zel bireysel bir inan\u00e7 <\/strong>haline gelir. Dinin bir \u00fcstyap\u0131s\u0131 olarak egemen oldu\u011fu toplumda, inan\u00e7, esas olarak belirli kurallar\u0131 yerine getiren ele\u015ftiri ve \u015f\u00fcpheyi d\u0131\u015flayan kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f<\/strong> dinsel inan\u00e7t\u0131r. Dinsel bilin\u00e7 bi\u00e7imleri, insanlar\u0131n ya\u015fam s\u00fcre\u00e7lerinin kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, y\u00fcceltilmesidir.<\/p>\n

Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, dinler, iki grup sorunla u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r: \u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisi, insan-toplum ili\u015fkisi. Budizm, insan ve do\u011fan\u0131n birli\u011fini savunurken; Yahudilik, H\u0131ristiyanl\u0131k ve \u0130slam, do\u011fa ve insan\u0131 birbirinden ay\u0131r\u0131r. Tanr\u0131\u2019y\u0131 ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6lgesi olan insan\u0131 do\u011fadan \u00fcst\u00fcn g\u00f6r\u00fcr. Verili toplumsal ko\u015fullar alt\u0131nda dinler bu sorulara, yan\u0131lsamal\u0131 olsa da yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bu yan\u0131tlar, uzun y\u0131llar insan\u0131n bilinci \u00fczerine \u00e7\u00f6reklenmi\u015ftir. Bu nedenle din, baz\u0131 metafizik \u00f6zeliklerini s\u00fcrd\u00fcrebilmektedir. Bu a\u00e7\u0131dan dinlerin tarih-\u00fcst\u00fc baz\u0131 \u00f6zelliklere sahip oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Dinsel inanc\u0131n bir bi\u00e7imde olsa da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, yani insan\u0131n metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesinin ba\u015fka nedenleri de vard\u0131r. Burada \u00fc\u00e7 nedene k\u0131saca de\u011finmekle yetinece\u011fim:<\/p>\n

Birincisi; dinsel yabanc\u0131la\u015fmay\u0131 do\u011furan kapitalizm \u00f6ncesi toplumsal ko\u015fullar ortadan kalkmas\u0131na ra\u011fmen, kapitalizmde iktisadi yabanc\u0131la\u015fma, de\u011fi\u015fmi\u015f dinsel e\u011filimlere zemin haz\u0131rlamaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130kincisi; egemen burjuva felsefesi, b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe ve mutlak bilgiye \u00f6nem veren metafizi\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fcmser, dahas\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve mutlak bilgi aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u2018metafizik\u2019 diye reddeder. Burjuva felsefesi, do\u011fa ve toplumda maddi yarar yetirecek k\u0131smi bilim dallar\u0131na ve k\u0131smi bilgilere \u00f6nem verir. Bu nedenle, do\u011fa ve toplum bilimlerindeki disiplinler esas olarak birbirinden ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130nsan akl\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve mutlak aray\u0131\u015f\u0131n\u0131, burjuvazi tarihin metafizik mezarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6ndermi\u015ftir. Oysa insan\u0131n, evren nedir, Tanr\u0131 var m\u0131d\u0131r gibi sorular\u0131 Kant\u2019\u0131n ortaya koydu\u011fu gibi insan\u0131n metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

Modern \u00e7a\u011fda do\u011fa bilimleri felsefeye uzak kal\u0131r, felsefe de do\u011fa bilimlerine yabanc\u0131 kal\u0131r. Marx, bu konuda \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n

\u201cDo\u011fa bilimleri<\/strong> engin bir etkinlik g\u00f6stermi\u015f ve durmadan b\u00fcy\u00fcyen bir malzeme elde etmi\u015ftir. Bununla birlikte, onlar felsefeye ne kadar yabanc\u0131 kalm\u0131\u015flarsa, felsefe de onlara o kadar yabanc\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bir anl\u0131k birlikleri sadece fantastik bir yan\u0131lsama idi<\/strong>. \u0130stek vard\u0131, ama yetenekler eksikti.\u201d (Marx, MEW Band 1, s. 543).<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc nedeni; burjuva felsefesinin, t\u00fcm ahlaksal aray\u0131\u015flar\u0131 g\u00fcndemden silmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Metafizi\u011fi reddeden burjuva d\u00fc\u015f\u00fcncesi, eski metafizi\u011fi kald\u0131r\u0131rken, yeni yorumlanm\u0131\u015f dini muhafaza eder. Kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemde iki boyutlu (toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imi ve metafizik ihtiya\u00e7 olarak din) olan dini, tek boyuta, yeni bir metafizik ihtiya\u00e7 d\u00fczeyine indirger. Toplumsal ya\u015fam\u0131n d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lan din, yeniden yorumlanarak \u00f6zel inan\u00e7 alan\u0131 haline gelir. Burjuva uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirmesi sonucu, din, bir \u00fcstyap\u0131 kurumu olarak esasen a\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ama dinin metafizik bir ba\u015fka boyutu varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Marx, dinin ne oldu\u011fu konusunda hem Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131ndan hem de kaba materyalist Feuerbach\u2019tan farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bunlar, dini tek boyutlu, bireysel d\u00fczeyde ele al\u0131rlar.<\/p>\n

Dinlerin, hakikate ula\u015ft\u0131klar\u0131na ili\u015fkin iddialar ileri s\u00fcren genel<\/strong> d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcrler. Do\u011faya, topluma ve insana ili\u015fkin sistematik g\u00f6r\u00fc\u015fler, normlar ve kurallar ileri s\u00fcrerken, kapitalizmde inan\u00e7 \u00f6zel sorun<\/strong> haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bireysel ve \u00f6zel inan\u00e7, genel ge\u00e7erlili\u011fi olmayan, herkesi ba\u011flamayan bir \u00f6zelli\u011fe sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla din, iki boyutlu oldu\u011fu i\u00e7in, toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imi olarak kendini devam ettiremese de, metafizik bir ihtiyac\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirebilmektedir. Kapitalizm, metafizi\u011fin h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131na son vermesine ra\u011fmen, dinsel ihtiyac\u0131 ortadan kald\u0131rmad\u0131 ve kald\u0131ramazd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla dini do\u011furan toplumsal bi\u00e7im yok olmas\u0131na ra\u011fmen dinlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmesi sorunu \u00f6nemli bir sorundur. Bu konuda Marx, bir yaz\u0131s\u0131nda antik sanat ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn modern d\u00f6nemde h\u00e2l\u00e2 insanlar\u0131 nas\u0131l etkileyebildi\u011fini soruyor. Bunun ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015fti.<\/p>\n

Marx, dini de\u011fil, dine ihtiya\u00e7 duyan devleti ve toplumu ele\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in, dini toplumsal a\u00e7\u0131dan ele almayan ateizmi ele\u015ftirir. Ateizmin negatif bir din oldu\u011funu s\u00f6yleyen Engels, kom\u00fcnistlerin kendilerini ateist olarak adland\u0131rmas\u0131n\u0131 do\u011fru bulmaz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marx a\u00e7\u0131s\u0131ndan din, belirli toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ve toplumsal ko\u015fullar\u0131n ortadan kalkmas\u0131yla, bir toplum teorisi olarak b\u00fct\u00fcn topluma d\u00fczen veren ve toplumu \u015fekillendiren dinin, bir \u00fcstyap\u0131 teorisi olma niteli\u011fini yitirece\u011fine dikkat \u00e7eker. Dolay\u0131s\u0131yla Marx\u2019a g\u00f6re, sorun dini ele\u015ftirmek de\u011fil, dini do\u011furan toplum ve devleti a\u015fmakt\u0131r. Bu anlamda Marx, dini \u201cortadan kald\u0131rma\u201dy\u0131 (Abschaffung) de\u011fil, dini ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":274,"featured_media":23804,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[167,224,218,1728],"tags":[229,1579,961,433,333],"class_list":["post-11458","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-130-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-sosyoloji","category-tartisma","tag-din","tag-ideoloji","tag-inanc","tag-kapitalizm","tag-marx"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t