{"id":11550,"date":"2010-04-01T22:39:02","date_gmt":"2010-04-01T19:39:02","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11550"},"modified":"2017-06-07T22:54:38","modified_gmt":"2017-06-07T19:54:38","slug":"100-yasindaki-nobel-odullu-norolog-rita-levi-montalcini-ile-soylesi-beyin-yuz-gibi-kirismaz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2010\/04\/01\/100-yasindaki-nobel-odullu-norolog-rita-levi-montalcini-ile-soylesi-beyin-yuz-gibi-kirismaz","title":{"rendered":"100 ya\u015f\u0131ndaki Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc n\u00f6rolog Rita Levi Montalcini ile s\u00f6yle\u015fi \u2018Beyin, y\u00fcz gibi k\u0131r\u0131\u015fmaz\u2019"},"content":{"rendered":"

\u201cBeynimizde australopitekus\u2019tan bu yana hi\u00e7bir de\u011fi\u015fim g\u00f6stermeyen, ayn\u0131 kalan arkaik bir b\u00f6lge var. Bu, \u015fiddeti bar\u0131nd\u0131ran bir alan. Bu b\u00f6lge insan\u0131, a\u011fa\u00e7tan inmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 zaman kurtard\u0131. \u0130nsana kendini savunabilmesini ve m\u00fccadele etmesini sa\u011flad\u0131. Bug\u00fcn ise yok olu\u015funun nedeni olabilir. Diktat\u00f6rler, totaliter rejimler, k\u00f6ktendinciler arkaik beyinden yararlan\u0131yor ve onu kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131yorlar. Oysa \u015fimdi kumanday\u0131 modern korteks ile dil ve bilginin beyni almal\u0131.\u201d<\/em><\/p>\n

Asl\u0131 Kayabal\"\"<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\u201cBeynin k\u0131r\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 yok. Beynimiz s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa pas tutmaz. Ba\u015fka bir\u00e7ok organ\u0131n tersine gen\u00e7le\u015febilir de. Ben bir \u00f6rne\u011fim. 100 ya\u015f\u0131mda yirmi ya\u015f\u0131nda sahip oldu\u011fumdan \u00e7ok olanak var \u00f6n\u00fcmde.\u201d diye anlat\u0131yor 1986 Nobel T\u0131p \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi bilim kad\u0131n\u0131 Rita Levi Montalcini.<\/p>\n

Bilim ve Gelecek<\/em> dergisi i\u00e7in Roma\u2019da s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131m Montalcini\u2019nin bir de mesaj\u0131 var okurlara: \u201cDeha olabilmek beynin zinde ve aktif olmas\u0131 ile ili\u015fkili. Alzheimer gibi bir hastal\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015fmazsak beynimiz yeni devreler yaratabilme yetene\u011fine sahip. Bu s\u00fcre\u00e7te n\u00f6ronlar\u0131n esnekli\u011fi \u00e7ok \u00f6nemli.\u201d<\/p>\n

Nisan 2009\u2019da 100. ya\u015f\u0131n\u0131 kutlayan Rita Levi Montalcini, her sabah Roma\u2019daki European Brain Research Institute\u2019un laboratuar\u0131na gidiyor. K\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce \u201cLa Clessidra della Vita\u201d adl\u0131 bir kitab\u0131 yay\u0131mland\u0131. Bu g\u00fcnl\u00fck u\u011fra\u015flar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kurucusu oldu\u011fu ve Afrika\u2019daki kad\u0131nlar\u0131n e\u011fitimini g\u00f6zeten projelere imza atan vakf\u0131n faaliyetlerini izliyor. K\u0131rk y\u0131ld\u0131r Montalcini\u2019nin sa\u011f kolu olan Giuseppina Tripodi, 10 bin e\u011fitim bursuna ula\u015fmay\u0131 hedeflediklerine vurgu yaparak bunun ger\u00e7ekle\u015fmesi durumunda Montalcini\u2019nin \u00e7ok mutlu olaca\u011f\u0131n\u0131 an\u0131msat\u0131yor.<\/p>\n

Montalcini gen\u00e7 bir \u00f6\u011frenciyken Torino T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019ne kay\u0131t yapt\u0131rmaya karar verdi\u011fi zaman bir buz fabrikas\u0131n\u0131n sahibi olan m\u00fchendis babas\u0131 k\u0131z\u0131n\u0131n bilimle u\u011fra\u015fmas\u0131n\u0131 onaylamam\u0131\u015f. Baba Montalcini k\u0131zlar\u0131n\u0131n bilimci olmas\u0131na s\u0131cak bakmasa da, \u201cBen engel olmam ama onaylam\u0131yorum\u201d demi\u015f Rita Levi Montalcini\u2019ye.<\/p>\n

Ama gen\u00e7 Rita Levi se\u00e7imini yapm\u0131\u015f ve Torino T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019ne yaz\u0131lm\u0131\u015f. Fa\u015fizmin iktidarda oldu\u011fu ve \u0131rk\u00e7\u0131 yasalar\u0131n Avrupa\u2019da ya\u015fayan Musevileri hedef ald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde fak\u00fclteden mezun olmu\u015f. Anatomi Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131na kar\u015f\u0131n k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Naziler taraf\u0131ndan g\u00f6revine son verilmi\u015f. Bu karanl\u0131k d\u00f6nemde umudunu yitirmemi\u015f; evindeki yatak odas\u0131nda Nazilerden saklanmaya devam ederken ayn\u0131 mek\u00e2nda n\u00f6ro-embriyoloji laboratuar\u0131n\u0131n temelini atm\u0131\u015f. Bu laboratuarda incecik i\u011fnelerle tavuk embriyolar\u0131n\u0131 incelemi\u015f. Y\u0131llar sonra ABD\u2019de ke\u015ffedece\u011fi ve kendisine 1986\u2019da Nobel T\u0131p \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc getirecek olan NGF\u2019in (Nerwe Grovth Factor) temelini yatak odas\u0131nda kurdu\u011fu bu ilk laboratuarda atm\u0131\u015f.<\/p>\n

Rita Levi Montalcini ile yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6yle\u015fiyi sunuyoruz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sizi n\u00f6ronlar \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapmaya y\u00f6nelten ne oldu?<\/strong><\/p>\n

Ev i\u015flerime yard\u0131mc\u0131 olan bayan (ben kendisine \u00e7ok ba\u011fl\u0131yd\u0131m) mide t\u00fcm\u00f6r\u00fc nedeniyle ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirince sinir sistemi \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olan Giuseppe Levi\u2019nin ders verdi\u011fi Torino T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019ne kay\u0131t yapt\u0131rmaya karar verdim. Levi o y\u0131llarda sinir sisteminin yap\u0131s\u0131 ve i\u015flevi konusundaki gizlerin ke\u015ffedilmesi umudu veren yeni ara\u015ft\u0131rma teknikleri geli\u015ftirmi\u015fti.<\/p>\n

2.D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 d\u00f6neminde Museviler Nazilerin hedefindeydi. B\u00f6ylesine g\u00fc\u00e7 bir d\u00f6nemde ya\u015fam\u0131n\u0131z\u0131 bilime adamaya karar verdiniz. Bu arzu nereden geliyordu? <\/strong><\/p>\n

Bu se\u00e7imde ailem (babam ba\u015flang\u0131\u00e7ta kar\u015f\u0131 olsa da) \u00f6nemli bir rol \u00fcstlendi. Gelece\u011fimle ilgili ald\u0131\u011f\u0131m kararda beni hep destekledi. Tercihlerime olumlu yakla\u015f\u0131mlar\u0131, ya\u015fam\u0131mla ilgili ald\u0131\u011f\u0131m gelecek karar\u0131nda belirleyici oldu ve bana \u00e7ok yard\u0131mc\u0131 oldu. \u00d6zellikle de \u0131rk\u00e7\u0131 yasalar\u0131n g\u00fcndemde oldu\u011fu ve benim \u00fcniversiteyi terk etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131m d\u00f6nemde.<\/p>\n

 <\/p>\n

Son y\u0131llarda n\u00f6rolojik bilimlerde b\u00fcy\u00fck bir at\u0131l\u0131m ger\u00e7ekle\u015fti. Alzheimer\u2019e \u00e7are bulunacak m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Gece g\u00fcnd\u00fcz \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. 1940 y\u0131l\u0131nda ke\u015ffetti\u011fim NGF, herhangi bir h\u00fccreyi bir n\u00f6rona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren protein i\u00e7eren bir molek\u00fcl. Fareler \u00fczerindeki denemeler Alzheimer\u2019i durdurdu\u011funu kan\u0131tlad\u0131. \u00c7ok az say\u0131da insan dene\u011fi \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u015ft\u0131rma da olumlu sonu\u00e7 verdi. Ben Alzheimer i\u00e7in geli\u015ftirilen ilac\u0131n herkes taraf\u0131ndan kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7mak i\u00e7in kaynak ar\u0131yorum. Ne yaz\u0131k ki ila\u00e7 end\u00fcstrisi bu konuda bir yat\u0131r\u0131m yapmaya yana\u015fmad\u0131 bug\u00fcne dek.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fcn bir katk\u0131s\u0131 olmad\u0131 m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi olmak bana ekonomik bir yarar sa\u011flamad\u0131. 2001 y\u0131l\u0131nda beni senat\u00f6r ilan eden Cumhurba\u015fkan\u0131 Ciampi\u2019ye te\u015fekk\u00fcr bor\u00e7luyum. Emeklilik hakk\u0131m da olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ekonomik y\u00f6nden g\u00fc\u00e7 ko\u015fullarda bulunuyordum.<\/p>\n

 <\/p>\n

Kad\u0131n ve erkek beyni yap\u0131sal ve i\u015flevsel a\u00e7\u0131dan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steriyor. Her iki cinsiyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsak bu bir avantaj m\u0131 dezavantaj m\u0131?<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n y\u00fczde 50\u2019si bilim d\u00fcnyas\u0131na girmekten yoksun k\u0131l\u0131nd\u0131 ve fizik g\u00fc\u00e7 ad\u0131na uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Oysa fizik g\u00fc\u00e7le entelekt\u00fcel beceriler aras\u0131ndan bir ili\u015fki yok. Kad\u0131nlar, ya\u015f\u0131tlar\u0131 erkeklerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda e\u015fde\u011fer zihinsel yeteneklere sahip. \u00d6te yandan kad\u0131nlar do\u011falar\u0131 gere\u011fi en \u00e7etrefil ve \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc g\u00fc\u00e7 g\u00f6r\u00fcnen sorunlar\u0131n alt\u0131ndan ba\u015far\u0131yla geliyorlar. Kad\u0131nlar\u0131n erkeklerle e\u015fitlenecekleri g\u00fcn geldi\u011fi zaman, d\u00fcnya gelece\u011fe yeni bir umutla bakabilecek.<\/p>\n

Kad\u0131n ve erkek beyni ayn\u0131. Vandana Shiva\u2019y\u0131 tan\u0131yor musunuz? Hintli bir teorik fizik\u00e7i Shiva. \u00d6nc\u00fc kad\u0131nlar\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131m kitab\u0131m\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Shiva\u2019ya adad\u0131m. Kad\u0131nlarda inan\u0131lmaz bir potansiyel mevcut.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00d6n\u00fcn\u00fczde yirmi y\u0131l daha olsa ne t\u00fcrden bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara y\u00f6nelirdiniz?<\/strong><\/p>\n

\u00d6n\u00fcmde iki y\u0131l da olsa elli y\u0131l da pek fark etmiyor. \u00d6nemli olan beynin taze olmas\u0131. Her birimizin i\u00e7inde var olan evren \u00f6nemli. San\u0131r\u0131m bir ba\u015fka ilgin\u00e7 konu da bilincin nas\u0131l i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ke\u015ffetmek. \u0130talya\u2019y\u0131 terk eden gen\u00e7 bilim insanlar\u0131n\u0131n yeniden d\u00f6nmelerini sa\u011flamak. Onlar\u0131n enerjilerine yat\u0131r\u0131m yapabilmeyi ba\u015farmak \u00f6nemli.<\/p>\n

 <\/p>\n

Beyin \u00fczerindeki ara\u015ft\u0131rmalar ortakla\u015fa davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u015fifresini \u00e7\u00f6zmeye de yard\u0131mc\u0131 oluyor. Siz ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131z \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda k\u00f6ktendincilik, ter\u00f6rizm ya da diktat\u00f6rl\u00fckler konusunda bir yorumda bulunabilir misiniz?<\/strong><\/p>\n

Beyin her \u015feyi anlat\u0131yor. Buradan hareket etmek gerek. Hareket etme bi\u00e7imimiz tan\u0131maktan \u00e7ok duyusal. Beynimizde australopitekus\u2019tan bu yana hi\u00e7bir de\u011fi\u015fim g\u00f6stermeyen, ayn\u0131 kalan arkaik bir b\u00f6lge var. Bu, \u015fiddeti bar\u0131nd\u0131ran bir alan. Bu b\u00f6lge insan\u0131, a\u011fa\u00e7tan inmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 zaman kurtard\u0131. \u0130nsana kendini savunabilmesini ve m\u00fccadele etmesini sa\u011flad\u0131. Bug\u00fcn ise yok olu\u015funun nedeni olabilir.<\/p>\n

Beyin, bireysel bir organ. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz diktat\u00f6rler, totaliter rejimler, k\u00f6ktendinciler insan\u0131n bu arkaik y\u00f6n\u00fcne \u00e7a\u011fr\u0131da bulundular. K\u00fclt\u00fcrel evrim, modern korteksi besliyor. \u0130\u015fte bu nedenle totaliter d\u00fczenlerin tek ve ger\u00e7ek panzehiri k\u00fclt\u00fcr. K\u00f6ktendinciler arkaik beyinden yararlan\u0131yor ve onu kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131yor. Oysa \u015fimdi kumanday\u0131 modern korteks ile dil ve bilginin beyni almal\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

Beyin faaliyeti sona erdi\u011fi zaman ya\u015fam\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne umut ba\u011flayanlar konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnceniz nedir? Biyolojik miras konusunda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n

Beyinsel etkinlik sona erdi\u011fi zaman insan ya\u015fam\u0131 da noktalan\u0131yor. 17 y\u0131l komada kald\u0131ktan sonra babas\u0131n\u0131n \u00e7ok hakl\u0131 olarak talep etti\u011fi \u00f6tenazi ile ya\u015fam \u00fcnitesinden \u00e7\u0131kar\u0131lan Eluana Englaro, dingin bir bi\u00e7imde \u00f6lme hakk\u0131na sahipti. Englaro, on yedi y\u0131l \u00f6nce ya\u015fama veda etmi\u015fti.<\/p>\n

Herkes H\u0131ristiyan, M\u00fcsl\u00fcman vs. istedi\u011fi dini se\u00e7mekte \u00f6zg\u00fcr. Benim dinim laiklik. Beyne kilit vurmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131 hayvanlardan ayr\u0131\u015ft\u0131ran tek \u015fey beyin. Biyolojik miras konusunda ise, her birimizin bu d\u00fcnyay\u0131 dingin bir bi\u00e7imde terk etmeye hakk\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bir bilimci olarak kad\u0131n olmaktan \u00f6t\u00fcr\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle kars\u0131la\u015ft\u0131n\u0131z m\u0131?<\/strong><\/p>\n

1930\u2019lu y\u0131llarda T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019nden mezun olan be\u015f k\u0131z \u00f6\u011frenciydik. Akademik d\u00fcnyaya bir kez ad\u0131m att\u0131ktan sonra erkek meslekta\u015flar\u0131mla aramda hi\u00e7bir sorun \u00e7\u0131kmad\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130kiz bir k\u0131z karde\u015finiz olmas\u0131 ne ifade ediyor? K\u0131z karde\u015finiz Paola sanat\u00e7\u0131 olmay\u0131 tercih etti. Nas\u0131l bir ili\u015fkiniz vard\u0131 karde\u015finizle?<\/strong><\/p>\n

K\u0131z karde\u015fim Paola, usta, zarif ve yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 katarak \u00fcretti\u011finin bilincinde b\u00fcy\u00fck bir heykelt\u0131ra\u015f ve ressamd\u0131. Paola\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fcl\u00fc ve g\u00f6z al\u0131c\u0131 diye tan\u0131mlayabilece\u011fim sanat\u0131 ile benim bilimsel bir \u00e7er\u00e7evede y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm faaliyet aras\u0131nda bir benzerlik vard\u0131. Her birey, ben ve ikiz karde\u015fim Paola gibi yetenekleri ve e\u011filimleri y\u00f6n\u00fcnde belirli bir konuya yatk\u0131nd\u0131r. Bilimsel ya da ba\u015fka t\u00fcrden bir yarat\u0131c\u0131l\u0131k, Homo sapiens<\/em>\u2019in beynindeki kortikal devrelerin e\u015fsiz d\u0131\u015favurumundan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil ger\u00e7ekte.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bug\u00fcn\u00fcn gen\u00e7lerine ne \u00f6\u011f\u00fctlemek istersiniz?<\/strong><\/p>\n

Gen\u00e7lere ya\u015fam\u0131n sundu\u011fu de\u011ferlerden haz almay\u0131, kendilerine g\u00fcvenmeyi ve iyimser olmay\u0131, hayat\u0131 dolu dolu ve keyfini \u00e7\u0131kararak ya\u015famay\u0131 ve t\u00fcm y\u00f6nleriyle de\u011ferlendirmelerini s\u00f6yl\u00fcyorum. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131, \u00f6zellikle de geli\u015fmekte olan \u00fclkelerde yard\u0131ma gereksinim duyanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmelerini hat\u0131rlat\u0131yorum.<\/p>\n

 <\/p>\n

100 ya\u015f\u0131n\u0131zdan t\u00fcm ge\u00e7mi\u015finize bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman pi\u015fmanl\u0131k duydu\u011funuz ya da yapmak isteyip de yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015feyler oldu mu? <\/strong><\/p>\n

Oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Duygusal anlamda da ne evlenmek istedim ne de anne olmay\u0131. B\u00fct\u00fcn\u00fcyle t\u0131p bilimine adamak istiyordum ya\u015fam\u0131m\u0131, bu nedenle bir aile ya\u015fam\u0131 kurmak istemedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u0131pta kariyer yapabilmem ba\u011f\u0131ms\u0131z olmam\u0131 gerektiriyordu, evlenseydim bir\u00e7ok \u00f6zveride bulunmam gerekecekti. Ben buna dayanamazd\u0131m, bunu bildi\u011fim i\u00e7in ne evlendim ne de \u00e7ocuk sahibi oldum. Annem ressamd\u0131 ama evlendikten sonra ressaml\u0131k yapamad\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

Beyin, y\u00fcz gibi k\u0131r\u0131\u015fmaz diyorsunuz\u2026<\/strong><\/p>\n

Zek\u00e2n\u0131n do\u011fumla programland\u0131\u011f\u0131na inanm\u0131yorum. K\u0131sacas\u0131 zek\u00e2, genetik de\u011fil. \u00d6rne\u011fin kad\u0131nlar ve erkekler e\u015fde\u011fer, hatta kad\u0131nlar\u0131n beyni erkek beynine oranla daha esnek. Ne yaz\u0131k ki tarih boyunca kad\u0131nlar e\u011fitimden uzak tutuldu. Rus matematik\u00e7i kad\u0131nlar konusunda bir kitap \u00e7\u0131kt\u0131. Rusya\u2019da \u00e7ok say\u0131da kad\u0131n matematik\u00e7i var ve bir\u00e7o\u011fu erkeklerden ba\u015far\u0131l\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

Uzun ya\u015fam\u0131n bir s\u0131rr\u0131 var m\u0131? <\/strong><\/p>\n

Belli bir olgunluk ya\u015f\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman \u00e7evresel ko\u015fullar izin veriyorsa ki\u015fi hayat\u0131 boyunca yapmaktan zevk ald\u0131\u011f\u0131 her t\u00fcrden \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftirebilir. Ya\u015fl\u0131 bir ki\u015fi, t\u00fcm ya\u015fam\u0131 boyunca beynini gen\u00e7 tutabildiyse, \u00e7ok farkl\u0131 alanlarda yarat\u0131c\u0131 olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc konularda \u00fcretmeye devam edebilir. Benim herkese \u00f6nerim, emeklilik ya\u015f\u0131na haz\u0131rl\u0131ks\u0131z gelmemeleri, emeklilik \u00f6ncesi d\u00f6nemde ya\u015fl\u0131l\u0131k g\u00fcnlerinde keyif alabilecekleri konularda neler yapabileceklerini planlamalar\u0131, hatta bu konularda yava\u015f yava\u015f yol almalar\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

Siz Afrikal\u0131 kad\u0131nlar\u0131n sorunlar\u0131na e\u011filen bir vakf\u0131n y\u00f6neticili\u011fini y\u00fcr\u00fct\u00fcyorsunuz. Neden Afrika ve gen\u00e7 kad\u0131nlar?<\/strong><\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc Afrika\u2019y\u0131 ge\u00e7mi\u015fte s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftiren \u0130talya ve ba\u015fka \u00fclkelerin bu konuda \u00f6demeleri gereken b\u00fcy\u00fck bir bor\u00e7 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesindeyim, Afrika\u2019y\u0131 hep kulland\u0131k ve \u015fiddet uygulad\u0131k. Korkun\u00e7 bir trajedi. Onlar\u0131n zenginliklerini ald\u0131k ve kendi zay\u0131f noktalar\u0131m\u0131z i\u00e7in t\u00fckettik. Afrikal\u0131lara \u00f6demek zorunda oldu\u011fumuz b\u00fcy\u00fck bir bor\u00e7 var.<\/p>\n

Afrika\u2019n\u0131n sorunlar\u0131 konusunda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn e\u011fitim konusunda odakland\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k oldum. \u00d6zellikle de Afrikal\u0131 kad\u0131nlar\u0131n e\u011fitimden yoksun b\u0131rak\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zledim. Gen\u00e7 Afrikal\u0131 kad\u0131nlar\u0131n e\u011fitim gibi bir haktan yoksun b\u0131rak\u0131lmalar\u0131n\u0131n, gerek aile ortam\u0131nda gerekse sosyal bir \u00e7er\u00e7evede s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri olumsuz ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n birincil nedeni oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm. Vak\u0131f, ilkokuldan \u00fcniversite ve \u00fcniversite sonras\u0131 e\u011fitime kadar uzanan bir zaman s\u00fcrecinde Afrikal\u0131 kad\u0131nlara e\u011fitim deste\u011fi veriyor. \u00c7e\u015fitli Afrika \u00fclkelerinde 10 bini a\u015fk\u0131n k\u0131z \u00e7ocu\u011fu, gen\u00e7 k\u0131z ve kad\u0131nlar \u00e7e\u015fitli e\u011fitim programlar\u0131ndan yararland\u0131 bug\u00fcne kadar.\"\"<\/p>\n

Kad\u0131nlar bir toplumun omurgas\u0131. Bizim Bat\u0131\u2019ya bakal\u0131m. Gen\u00e7lere y\u00f6nelik bir kitap yazd\u0131m; bu kitap gen\u00e7lere y\u00f6nelik yay\u0131n yapan bir yay\u0131nevinden \u00e7\u0131kt\u0131. Gurur duyuyorum. Kitab\u0131n ad\u0131n\u0131 \u201cSenin Atalar\u0131n\u201d koyduk. \u00d6nc\u00fc kad\u0131nlardan s\u00f6z ediyor kitap. \u00d6nyarg\u0131lar ve ma\u00e7o erkeklere kars\u0131 m\u00fccadele ederek laboratuarlara girmeyi ba\u015faran kad\u0131nlar\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fc. Siz modern cebiri yaratan Emily Noether\u2019in ismini duydunuz mu? 1933 y\u0131l\u0131nda Musevi oldu\u011fu gerek\u00e7esi ile Nazi y\u00f6netimince \u00fcniversitedeki g\u00f6revine son verildi. Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ABD\u2019de devam etmek zorunda kald\u0131.<\/p>\n

 <\/p>\n

Siz de gen\u00e7 k\u0131zken evde saklanmak zorunda kald\u0131n\u0131z. Ingrid Betancourt\u2019la s\u00f6yle\u015finizde okumu\u015ftum evde gizlendi\u011finiz o g\u00fcnleri\u2026<\/strong><\/p>\n

Evet, ama \u00e7ok farkl\u0131. Ingrid Betancourt \u00e7ok ac\u0131 \u00e7ekti. Ben ise evde gizlenirken bile Musevileri hedef alan \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa kay\u0131ts\u0131z kalmay\u0131 ba\u015fard\u0131m. Fa\u015fizm d\u00f6neminde g\u00fcnlerce odamda kapal\u0131 kald\u0131m. Her \u015feye kar\u015f\u0131n vah\u015fi bir orman de\u011fil bir odayd\u0131. Bu tutsakl\u0131k g\u00fcnlerimde baz\u0131 fa\u015fistler ziyaretime de geldi. Beni bilimsel ara\u015ft\u0131rmaya iten ilk tohumlar bu odada at\u0131ld\u0131, Irklar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, insanlar\u0131n beyninin ayn\u0131 oldu\u011funu \u00f6\u011frendim. Ancak \u0131rk\u00e7\u0131lar var. Irk\u00e7\u0131lar\u0131 bir tek bilginin silah\u0131 ile yenmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n

 <\/p>\n

T\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 etkileyen ekonomik kriz konusunda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? 1929\u2019daki ekonomik krizle bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/strong><\/p>\n

2009\u2019da patlak veren krizle 1929\u2019da ya\u015fanan ekonomik kriz aras\u0131ndaki farklar\u0131n ne oldu\u011funu kesinlikle s\u00f6yleyemem. 1929\u2019da 20 ya\u015f\u0131ndayd\u0131m. O ana kadar sorunsuz i\u015fleyen bir mekanizma aniden kopmu\u015f gibi bir hisse kap\u0131l\u0131nd\u0131. Her t\u00fcrden mekanizma art\u0131k i\u015flemiyordu. O d\u00f6nemde \u201cEkonominin yasalar\u0131 ger\u00e7ekten bilimsel yasalar gibi olabilir mi?\u201d diye sormu\u015ftum kendime. E\u011fer bu yasalar g\u00f6zleme dayanarak yaz\u0131ld\u0131 ise toplumlar\u0131n de\u011fi\u015fimleri dikkat al\u0131nmadan m\u0131 tekrar edildi?<\/p>\n

 <\/p>\n

Zaman\u0131n\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc halen kitaplar\u0131n\u0131z aras\u0131nda ve laboratuarda ge\u00e7iriyorsunuz. Her zaman bak\u0131ml\u0131 ve \u015f\u0131ks\u0131n\u0131z\u2026<\/strong><\/p>\n

Kendimi de\u011fi\u015ftiremedi\u011fim i\u00e7in giysilerimi de\u011fi\u015ftiriyorum. Her g\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm ki\u015filere kar\u015f\u0131 sayg\u0131y\u0131 ifade eden bir jest diye alg\u0131lay\u0131n. Uykuya b\u00fcy\u00fck bir ihtiya\u00e7 duymuyorum, benim ya\u015f\u0131mda az uyku ile de idare etmek m\u00fcmk\u00fcn. 100 y\u0131l benim a\u00e7\u0131mdan yirmi ya da k\u0131rk y\u0131lla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte bir zaman dilimi. Ayn\u0131 zamanda uzun ve daha de\u011ferli bir zaman da olabilir. \u00d6rne\u011fin Afrika\u2019daki k\u0131z \u00f6\u011frenciler i\u00e7in vakf\u0131n ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rma burslar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n 6700\u2019e ula\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131 ve 10 bin burs hedefimiz, gelecek sene i\u00e7in yeni umutlar veriyor bana.<\/p>\n

 <\/p>\n

Roman okur musunuz? Tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u00e7a\u011fda\u015f yazarlar kimler?<\/strong><\/p>\n

Benim d\u00f6nemimin en \u00f6nemli \u0130talyan edebiyat\u00e7\u0131s\u0131 Primo Levi\u2019ydi. Bana Levi\u2019nin kitab\u0131n\u0131 1947 y\u0131l\u0131nda bir arkada\u015f toplant\u0131s\u0131nda tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m k\u0131z karde\u015fi Anna Maria hediye etti. Elbette severek okudu\u011fum bir\u00e7ok ba\u015fka yazar da var.<\/p>\n

\"\"
2008\u2019de Roma\u2019daki Frans\u0131z Akademisi taraf\u0131ndan verilen Legion D\u2019Honnour \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc al\u0131rken.<\/figcaption><\/figure>\n

Gen\u00e7lik d\u00f6neminizden bir bilimci se\u00e7ecek olsan\u0131z kimi tercih ederdiniz?<\/strong><\/p>\n

Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz Albert Einstein. \u201cYarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n gizi merak duygusunda, \u00e7ocuk kalan ak\u0131lda sakl\u0131\u201d derdi Einstein. B\u00fcy\u00fck bir \u00f6\u011freti. \u00c7ocuk kalabilmek. \u00d6te yandan Einstein da benim gibi \u201ca\u015fa\u011f\u0131 \u0131rka\u201d ait.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bach ve Schubert\u2019e tutkun oldu\u011funuzu okudum. Bu tutku halen s\u00fcr\u00fcyor mu?
\n<\/strong>Gen\u00e7 k\u0131zken sabah 05.00\u2019te uyan\u0131r, Bach ve Schubert\u2019in yap\u0131tlar\u0131n\u0131 dinlerdim. Kom\u015fular\u0131m\u0131z \u201cBari kap\u0131ya g\u00fcn\u00fcn program\u0131n\u0131 yaz da bilelim\u201d diye tak\u0131l\u0131rlard\u0131. Bug\u00fcn? Art\u0131k zaman bulam\u0131yorum
\nSizce bu y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck ke\u015ffi nedir? <\/strong><\/p>\n

Bence internet. \u015e\u00fcphem yok. Enformatik. Dijital \u00e7a\u011f\u0131n yeni Macellanlar\u2019\u0131. K\u00fcresel ileti\u015fim. Bu soruyu neden bana sordunuz ki? Siz Internet\u2019te gezmiyor musunuz?<\/p>\n

U\u00e7ak da, y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00f6nemli ke\u015fiflerinden biri. Ama en temel ke\u015fiflerden biri de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc u\u00e7a\u011f\u0131n ke\u015ffinden \u00f6nce de seyahat ediliyordu. Zaman\u0131 k\u0131saltt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yararl\u0131 bir ke\u015fifti. 1940\u2019ta ABD\u2019ye gemiyle gittim. \u00c7ok g\u00fczel bir seyahatti. G\u00fcnlerce gece yar\u0131lar\u0131na kadar gemideki dostlarla sohbet ettik. B\u00f6yle bir uzun sohbet u\u00e7akta m\u00fcmk\u00fcn olamazd\u0131, en \u00e7ok gevezelik yapard\u0131k, gidece\u011fimiz noktaya varm\u0131\u015f olurduk zaten.<\/p>\n

 <\/p>\n

Size te\u015fekk\u00fcr etmeden \u00f6nce son bir soru: D\u00fcnyan\u0131n gelece\u011fini nas\u0131l g\u00f6r\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 tehdit eden yoksulluk, salg\u0131n hastal\u0131klar, okuma-yazma noksanl\u0131\u011f\u0131 ve gastro-intestinal hastal\u0131klara yol a\u00e7an nedenleri ortadan kald\u0131rmak ve bu sorunlar\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemek gerekiyor. M\u00fckemmel bir d\u00fcnyan\u0131n, etik a\u00e7\u0131dan, toplumlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011funun yoksulluk i\u00e7inde can \u00e7eki\u015fir ve ya\u015fama m\u00fccadelesi verirken k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n sefahat s\u00fcrmesinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ay\u0131rd\u0131na var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fi inanc\u0131nday\u0131m.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

KUTU<\/strong><\/p>\n

Rita Levi Montalcini\u2019nin bir as\u0131rl\u0131k ya\u015fam\u0131<\/strong><\/p>\n

Geleneklere ba\u011fl\u0131 bir Yahudi ailesinde, \u0130talya\u2019n\u0131n Turin kentinde, 1909\u2019da d\u00fcnyaya gelen Rita Levi Montalcini, kariyerini daha ba\u015ftan \u201csava\u015farak\u201d olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Babas\u0131 \u201ciyi\u201d bir k\u0131z \u00e7ocu\u011funun kariyerini sadece aile i\u00e7inde e\u015f ve anne olarak olu\u015fturabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Bunu a\u015f\u0131p t\u0131p fak\u00fcltesine girdikten ve doktor olduktan sonra da Mussolini\u2019nin \u0131rk\u00e7\u0131 kanunlar\u0131 mesle\u011fini yapmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki yeni bir engel te\u015fkil etti. Oysa 1936\u2019da t\u0131p fak\u00fcltesinden \u00fcst\u00fcn ba\u015far\u0131 derecesiyle mezun olduktan sonra 1940\u2019a kadar n\u00f6roloji ve psikiyatri okuyup uzmanl\u0131k alm\u0131\u015ft\u0131. Ancak kendisi de hen\u00fcz aktif hekimlik mi yoksa n\u00f6roloji konusunda ara\u015ft\u0131rmalar m\u0131 yapmas\u0131 gerekti\u011fine karar verememi\u015fti ki o y\u0131l \u0130talya 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131na girdi. Bask\u0131lar daha da art\u0131nca o da Turin\u2019deki evlerinin yatak odas\u0131nda kendine bir laboratuar kurup tavuk embriyolar\u0131 \u00fczerinde n\u00f6rolojik incelemeler yapmaya ba\u015flad\u0131. Kendisine t\u0131p fak\u00fcltesinden arkada\u015f\u0131 n\u00f6rohistolojist Levi Guiseppe e\u015flik ediyordu. Rita ondan \u201custa\u201d diye s\u00f6z eder. Kendisini bilimin tutkusuyla heyecan\u0131yla ilk tan\u0131\u015ft\u0131ran ki\u015fidir o.<\/p>\n

Y\u0131llar sonra bu heyecan, Kaliforniya Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden n\u00f6rolog Bill Mobley\u2019in deyi\u015fiyle; h\u00fccrelerin birbirleriyle nas\u0131l konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 ve dinlediklerini anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayan kocaman bir alan yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn Montalcini\u2019nin a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yoldan giderek bulunan y\u00fczlerce b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6r\u00fc, biyolojinin t\u00fcm alanlar\u0131ndaki bulu\u015flar\u0131 etkilemektedir.<\/p>\n

Levi-Montacinin\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131z ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Mussolini\u2019nin yo\u011fun fa\u015fist bask\u0131lar\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti. Kendi odas\u0131nda laboratuar kurma fikrinin ilham\u0131, \u0130spanyol n\u00f6rolog Santiago Ramon Cajal\u2019a aittir. Cajal\u2019dan ayn\u0131 zamanda, sinir h\u00fccrelerinin mikroskop alt\u0131nda m\u00fckemmel netlikte g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenmesi y\u00f6ntemini de alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Kendi kurdu\u011fu laboratuarda tavuk embriyosu, ink\u00fcbat\u00f6r, mikroskop, diseksiyon i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6rg\u00fc \u015fi\u015fleri ve ufak u\u00e7lu b\u0131\u00e7aklarla sinir liflerinin spinal kord boyunca nas\u0131l b\u00fcy\u00fcy\u00fcp kendi yollar\u0131n\u0131 bularak sonunda dokuyu uyard\u0131klar\u0131n\u0131 izlemi\u015fti. Ama arada bu ge\u00e7i\u015fleri sa\u011flayan \u00e7o\u011faltan bir \u015feyler vard\u0131. Bunu seziyor ancak ispat\u0131 i\u00e7in yeterli deneysel ekipman\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyordu. Bu konuda yay\u0131nlar\u0131 olan Washington \u00dcniversitesi\u2019nden Viktor Hamburger\u2019in fikirlerini de heyecan verici buluyordu. 1942\u2019nin sonunda bombalar etkisini artt\u0131r\u0131nca aile \u015fehir d\u0131\u015f\u0131nda bir k\u0131r evine ta\u015f\u0131nd\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te de \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Hatta Guiseppe Levi ile bunu yay\u0131mlama \u015fans\u0131 da buldular. Montalcini \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na sadece 1943\u2019de Almanlar Kuzey \u0130talya\u2019y\u0131 istila edince ara vermek zorunda kald\u0131.<\/p>\n

Sava\u015ftan sonra art\u0131k oda-laboratuar\u0131ndan daha fazlas\u0131na ihtiyac\u0131 oldu\u011funu biliyordu. \u0130mdad\u0131na yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 yaz\u0131y\u0131 g\u00f6ren Hamburger\u2019in onu St. Louis\u2019e daveti yeti\u015fti. Davet bir d\u00f6nemlikti, deneylerini daha geli\u015fmi\u015f bir ortamda tekrarlay\u0131p geni\u015fletebilecekti. \u00c7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yolculuk 26 y\u0131l s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

O g\u00fcnden sonras\u0131 1959\u2019a kadar s\u00fcren s\u00fcrekli deneyler s\u00fcrecidir. Binlerce \u00e7al\u0131\u015fma saati, Rio de Janeiro\u2019da yeni teknikler edinme, tekrar Amerika, Stanley Cohen\u2019le \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flama ve Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc getiren NGF\u2019nin (Nerve Growth Factor = Sinir B\u00fcy\u00fcme Fakt\u00f6r\u00fc) tam olarak tan\u0131mlanmas\u0131\u2026 Bu d\u00f6nemde meslekta\u015flar\u0131, yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 hi\u00e7bir belgede Rita\u2019n\u0131n sadece kendi ad\u0131n\u0131 kullanmayacak kadar onurlu ve payla\u015f\u0131mc\u0131 oldu\u011funu \u00f6zellikle vurguluyorlard\u0131.<\/p>\n

Levi-Montalcini ABD\u2019de ki atmosferi seviyordu ama memleket hasreti onu 60\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda tekrar \u0130talya\u2019ya getirdi. Vaktini iki \u00fclke aras\u0131nda payla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Onun \u00e7al\u0131\u015fma \u015feklini kat\u0131, \u00e7ok \u00e7aba gerektiren ve tutkulu olarak tan\u0131mlayan \u00f6\u011frencileri kendilerini sabah saat 7\u2019den \u00f6nce merkezde haz\u0131r isteyip ge\u00e7 saatlere kadar deney sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fan bu muhte\u015fem kad\u0131ndan \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frendiler. Meslekta\u015flar\u0131ndan biri, \u201cne kadar motive olursak olal\u0131m onunki kadar adanm\u0131\u015f bir hayat g\u00f6rme \u015fans\u0131m\u0131z yoktur san\u0131r\u0131m\u201d diyor hayranl\u0131kla. Kendisinin de bu konuda \u00f6nerileri var: \u201cBilimsel ara\u015ft\u0131rmada ki\u015fisel tatmin ve ba\u015far\u0131n\u0131n anahtar\u0131 zek\u00e2 d\u00fczeyinde ya da verilen g\u00f6revi eksiksiz yerine getirebilme kapasitesinde de\u011fildir. Hepsinden \u00f6nemlisi kendini i\u015fine adamak ve zorluklar kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6zlerini kapayabilmektir: bunu yapabilenler, keskin zek\u00e2l\u0131 ve ele\u015ftirel olanlara g\u00f6re sorunlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmakta \u00e7ok daha ba\u015far\u0131l\u0131 olurlar.\u201d<\/p>\n

Rita\u2019n\u0131n bulu\u015fu, NGF\u2019nin, dendrit denen sinir u\u00e7lar\u0131n\u0131n geli\u015fmesine etki etti\u011fine dairdir. V\u00fccuttaki kimyasal mesajlar\u0131n bir n\u00f6rondan (v\u00fccuttaki elektrik sinyallerini uzun mesafelerden alan ve aktaran sinir h\u00fccresi) di\u011ferine veya bir kasa ge\u00e7mesine olanak veren temas alan\u0131 olan sinapslar, dendritlerin aras\u0131nda olu\u015furlar. Sinapslar ne kadar geli\u015firse, sinir sistemi v\u00fccutta o kadar yay\u0131l\u0131r ve o kadar faal olur. Sonu\u00e7ta, insan ya\u015fland\u0131k\u00e7a yarat\u0131c\u0131 kapasitesi artar ve
\nyarat\u0131c\u0131lar ile zihinsel \u00e7al\u0131\u015fma yapanlar daha uzun s\u00fcre gen\u00e7 kal\u0131rlar. Bu bulgular asl\u0131nda bulunandan daha fazlas\u0131na i\u015faret etmektedir. \u00d6rne\u011fin ya\u015fland\u0131k\u00e7a beynin k\u00f6t\u00fcye gidece\u011fi, \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131, elden ayaktan d\u00fc\u015f\u00fcp bak\u0131ma muhta\u00e7 hale gelinece\u011fi gibi temel kabulleri sarsabilecektir. Rita ayn\u0131 zamanda NGF\u2019nin ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi \u00fczerinde de g\u00fc\u00e7l\u00fc etkileri oldu\u011funu g\u00f6stererek biyolojide beklenmedik geli\u015fmelere zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Yani Levi-Montalcini, kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece beynimizin ya\u015flanmayaca\u011f\u0131n\u0131, ka\u00e7 ya\u015f\u0131nda olursak olal\u0131m yeni \u015feyler \u00f6\u011frenmekten korkmamam\u0131z\u0131, beynimizin \u00f6\u011frenme kapasitesinin her zaman var oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fcler elbette mevcut toplumsal ve dinsel \u00f6\u011fretilerin getirdi\u011finden farkl\u0131 yerlere g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor bizi. Papa ve kiliseyle zaman zaman kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelse de Levi-Montalcini gerek senatodaki 2001 y\u0131l\u0131ndan beri s\u00fcren siyasi, gerekse EBRI\u2019daki bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inan\u00e7l\u0131 bir sosyalist olarak, \u015f\u00fcphecilikten \u00f6d\u00fcn vermeyerek s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Dini soruldu\u011funda \u201cfree thinker\u201d olarak tan\u0131ml\u0131yor kendisini ve Yahudi halk\u0131n\u0131 da \u00e7ekti\u011fi s\u0131k\u0131nt\u0131lardan sonra dahi ayakta kalmay\u0131 ba\u015farmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda asla di\u011fer insanlardan farkl\u0131 g\u00f6rm\u00fcyor.<\/p>\n

Prodi d\u00f6neminde deste\u011fini s\u00fcrekli g\u00f6sterirken e\u011fitim bakan\u0131 Letizia Moratti\u2019nin ilk ve orta \u00f6\u011fretimde evrim kuram\u0131n\u0131n okutulmas\u0131n\u0131n engellenmesine \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Bu ama\u00e7la \u0130talya\u2019da evrim kuram\u0131n\u0131 anlatan pek \u00e7ok konferans d\u00fczenlenmesine katk\u0131da bulunmu\u015f. Karar\u0131n geri \u00e7ekilmesini sa\u011flam\u0131\u015f.<\/p>\n

O ayn\u0131 zamanda sosyal ara\u015ft\u0131rmalara kaynak bulamada da son derece istekli ve ba\u015far\u0131l\u0131. The Rita Levi Montalcini Foundation (Montalcini Vakf\u0131) 6000\u2019den fazla Afrikal\u0131 kad\u0131n\u0131n e\u011fitimini destekliyor. \u015eanslar\u0131n\u0131 bilim alan\u0131nda kullanmalar\u0131n\u0131 istiyor. Gen\u00e7 bir kitapkurdu olarak favorisi Emily Bronte. T\u0131p fak\u00fcltesi zaman\u0131nda bir kez ni\u015fanlanmakla birlikte hi\u00e7bir zaman uzun s\u00fcreli bir ili\u015fkisi olmam\u0131\u015f. Tapt\u0131\u011f\u0131 annesinin de bask\u0131n bir kad\u0131n oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fckten sonra \u201chi\u00e7 evlenmemeye karar vermi\u015ftim, s\u00f6z\u00fcm\u00fc de tuttum\u201d diyor. 1988\u2019de Omni Magazine<\/em>\u2019e verdi\u011fi bir r\u00f6portajda, \u201ciki muhte\u015fem insan bile bir araya gelip evlense biri ac\u0131 \u00e7eken, di\u011feri daha ba\u015far\u0131l\u0131 olacakt\u0131r\u201d diyor.<\/p>\n

\u015eu anda en b\u00fcy\u00fck derdi EBRI i\u00e7in yeterli maddi deste\u011fi bulabilmek. \u0130ktidarda olan Silvio Berlusconi\u2019nin partisi enstit\u00fcye pek ilgi g\u00f6stermiyor. Hesaplar\u0131na g\u00f6re her y\u0131l 3 milyon euro gerekiyor \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in. \u201cBen iflah olmaz bir iyimserim, mutlaka bir yolunu bulaca\u011f\u0131z\u201d diyor.<\/p>\n

Levi-Montalcini \u015fu aralar biraz g\u00f6rme ve i\u015fitme sorunlar\u0131 ya\u015f\u0131yor ama zihni \u00e7ok keskin. EBRI\u2019de HGF\u2019nin evrimsel s\u00fcrecini ara\u015ft\u0131ran bir projeyle ilgileniyor. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta bu fakt\u00f6r var m\u0131yd\u0131, rol\u00fc neydi sorular\u0131na yan\u0131t bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Her g\u00fcn Enstit\u00fcde olmas\u0131 gen\u00e7 meslekta\u015flar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok ilham verici oluyor. Y\u00fcksek topuklu ayakkab\u0131lar\u0131, kuaf\u00f6rl\u00fc sa\u00e7\u0131, k\u0131yafetleri ve y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcyle bir moda dergisinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6z al\u0131c\u0131 bu bilim kad\u0131n\u0131 mutlulu\u011fun s\u0131rr\u0131n\u0131 da bulmu\u015f: Kendini d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi b\u0131rakabilirsin ama d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi asla\u2026<\/p>\n

Derleyen: Ebru Oktay<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

1986 y\u0131l\u0131 Nobel Fizyoloji-T\u0131p \u00d6d\u00fcl\u00fc<\/strong><\/h3>\n

H\u00fccre ve organ geli\u015fimini d\u00fczenleyen mekanizmalar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bulu\u015flar\u0131 nedeniyle, Dr. Rita Levi-Montacini ile biyokimyac\u0131 Stanley Cohen ikilisi \u00f6d\u00fcle lay\u0131k g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. H\u00fccre gelim modeli o zamana kadar bilinmekle birlikte ikilinin NGF (Nevre Growth Factor = Sinir B\u00fcy\u00fcme Fakt\u00f6r\u00fc) ve EPF (Epidermal Growth Factor = Epidermal B\u00fcy\u00fcme Fakt\u00f6r\u00fc) proteinlerini ke\u015ffi ile bu modelin nas\u0131l i\u015fledi\u011fi ve h\u00fccre farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n nas\u0131l kontrol edildi\u011fi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. NGF ve EGF, b\u00fcy\u00fcmeyi d\u00fczenleyen pek \u00e7ok i\u015faretleyici maddeden tam anlam\u0131yla tan\u0131mlanan ilk maddeler oldular.<\/p>\n

Eri\u015fkin bir insan v\u00fccudu milyarlarca h\u00fccreden olu\u015fur. Bununla birlikte, t\u00fcm bireysel farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zelli\u011fi kopyalayan genetik materyal, ilk tek h\u00fccrede bulunur. \u0130lk h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmeye ba\u015flar. H\u00fccreler bir s\u00fcre sonra birbirlerinden biraz farkl\u0131 karakterler sergilemeye ba\u015flarlar. Bu biricik uzmanla\u015fma, son farkl\u0131la\u015fmad\u0131r. B\u00fcy\u00fcme ve farkl\u0131la\u015fman\u0131n nas\u0131l oldu\u011fu epey \u00f6nceleri ke\u015ffedilmi\u015fken geli\u015fimin nas\u0131l d\u00fczenlendi\u011fi h\u00e2l\u00e2 bir s\u0131rd\u0131. 20-30 y\u0131l \u00f6nce b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rlerinin ke\u015ffi ile kap\u0131 aralanmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

\u00d6nceleri h\u00fccreler aras\u0131 ileti\u015fimin hormon ve hormon benzeri sinyal maddelerce sa\u011fland\u0131\u011f\u0131, bunlar\u0131nsa sadece hipofiz gibi \u00f6zel bezlerden salg\u0131land\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. \u015eimdi ise pek \u00e7ok de\u011fi\u015fik h\u00fccre tipinin bu maddeleri salg\u0131layarak hem kendilerini hem de kom\u015fu h\u00fccreleri etkileyip geli\u015fimlerinde rol oynad\u0131klar\u0131 biliniyor.<\/p>\n

D\u00fczenli bir b\u00fcy\u00fcme-geli\u015fme dizgesinin i\u015fleyi\u015fi bilinmekle birlikte bunda etkili olan aktif madde hen\u00fcz tan\u0131mlanamam\u0131\u015ft\u0131. Sadece kanser ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen d\u00fczensiz b\u00fcy\u00fcme-geli\u015fmenin nedeni az da olsa incelenmi\u015fti.<\/p>\n

1950\u2019lerin ba\u015f\u0131nda NGF\u2019nin ke\u015ffi, sinir sistemi h\u00fccrelerindeki b\u00fcy\u00fcme-geli\u015fmenin nas\u0131l d\u00fczenlendi\u011fiyle ilgili usta bir g\u00f6zlem olana\u011f\u0131 yaratt\u0131. Rita Levi-Montalcini, 1950\u2019de \u0130talya\u2019da kendi laboratuar\u0131nda ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 1952\u2019nin sonuna kadar ABD St.Louis\u2019de Viktor Hamburger\u2019in laboratuar\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Burada farelerin t\u00fcm\u00f6r dokusu, tavuk embriyosuna nakledildi\u011finde, embriyolar\u0131n duyusal ve sempatik sinir sistem h\u00fccrelerinde b\u00fcy\u00fcmenin tetiklendi\u011fi g\u00f6zlendi. Bu fazladan b\u00fcy\u00fcme, t\u00fcm\u00f6rle tavuk embriyosu aras\u0131nda do\u011frudan bir ileti\u015fime ihtiya\u00e7 g\u00f6stermiyordu. Montalcini, t\u00fcm\u00f6rden, belli tip h\u00fccreler \u00fczerinde etki g\u00f6steren bir sinir b\u00fcy\u00fcme tetikleyici fakt\u00f6r salg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti.<\/p>\n

Bundan sonra \u00e7e\u015fitli dokularda NGF\u2019nin aktivitesini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in daha hassas h\u00fccre k\u00fclt\u00fcrleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. NGF\u2019nin son derece etkili biyolojik bir madde oldu\u011fu kesinle\u015fti. NGF eklenmesinden birka\u00e7 dakika sonra sinir lifleri ganglionun d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru h\u0131zla b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flayarak 24 saatin sonunda g\u00fcne\u015fin etraf\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen \u0131\u015f\u0131k huzmeleri gibi diziliyorlard\u0131 (Bkz. \u015fekil = Halo effect). Bu biyolojik deneme, ke\u015ffin ikinci ad\u0131m\u0131 olan NGF\u2019nin kimli\u011finin tan\u0131mlanmas\u0131 sonucunu getirdi.<\/p>\n

1953 y\u0131l\u0131nda gruba kat\u0131lan Stanley Cohen, fare t\u00fcm\u00f6r dokusundan, hem n\u00fckleik asit hem de protein bar\u0131nd\u0131ran NGF\u2019yi izole etti. Buna, i\u00e7inde y\u00fcksek oranda n\u00fckleik asit k\u0131r\u0131c\u0131 madde bulunan y\u0131lan zehirini ekledi. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015fekilde bu kar\u0131\u015f\u0131m, t\u00fcm\u00f6rde oldu\u011fundan daha fazla miktarda NGF aktivitesi g\u00f6sterdi. Zehir kulu\u00e7ka ortam\u0131na tek ba\u015f\u0131na eklendi\u011finde de sempatik sinir sistemi liflerinde inan\u0131lmaz bir b\u00fcy\u00fcme oldu.<\/p>\n

1953\u2019de erkek farelerin \u00e7enealt\u0131 t\u00fckr\u00fck bezlerinin de y\u00fcksek oranda NGF i\u00e7erdi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131nca iz s\u00fcrme kolayla\u015ft\u0131 ve safla\u015ft\u0131rma sonucu, 44.000 dalton a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda 118 aminoasit i\u00e7eren protein tan\u0131mlanm\u0131\u015f oldu. Bu \u015fekilde bol miktarda elde edilebildi\u011fi ve saf halde enjekte edildi\u011finde \u00f6nemli bir toksik etkisi olmad\u0131\u011f\u0131ndan NGF\u2019nin memelilerdeki biyolojik aktivitesi art\u0131k rahatl\u0131kla incelenebilecekti.<\/p>\n

NGF, memeliler, ku\u015flar, s\u00fcr\u00fcngenler, amfibiler ve bal\u0131klarda izole edildi. Pek \u00e7ok h\u00fccre tipi geli\u015fim esnas\u0131nda bu proteini salg\u0131l\u0131yor, bu salg\u0131 sinir liflerinin b\u00fcy\u00fcme geli\u015fmesini tetikleyip bir sinir h\u00fccresini di\u011ferine ula\u015ft\u0131r\u0131yor ve aradaki ba\u011flant\u0131 kurulup iletim sa\u011flan\u0131yordu. T\u00fcm bu bulgular, bug\u00fcn beyin hasarlanmas\u0131 ile giden pek \u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n (senile demans, Alzheimer, kas distrofileri vb) tedavisinde kullan\u0131labilme umudu olmu\u015f ve Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fcne lay\u0131k bulunmu\u015ftur.<\/p>\n

(Kaynak: www.nobelprize.org)<\/p>\n

Derleyen: Ebru Oktay<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cBeynimizde australopitekus\u2019tan bu yana hi\u00e7bir de\u011fi\u015fim g\u00f6stermeyen, ayn\u0131 kalan arkaik bir b\u00f6lge var. Bu, \u015fiddeti bar\u0131nd\u0131ran bir alan. Bu b\u00f6lge insan\u0131, a\u011fa\u00e7tan inmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 zaman kurtard\u0131. \u0130nsana kendini savunabilmesini ve m\u00fccadele etmesini sa\u011flad\u0131. Bug\u00fcn ise yok olu\u015funun nedeni olabilir. Diktat\u00f6rler, totaliter rejimler, k\u00f6ktendinciler arkaik beyinden yararlan\u0131yor ve onu kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131yorlar. Oysa \u015fimdi kumanday\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":266,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[111,21,231,33],"tags":[844,629],"class_list":["post-11550","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-74-sayi","category-biyoloji","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","category-saglik-bilimleri","tag-montalcini","tag-nobel"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t