{"id":11572,"date":"2010-04-01T22:55:02","date_gmt":"2010-04-01T19:55:02","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11572"},"modified":"2017-06-07T23:09:45","modified_gmt":"2017-06-07T20:09:45","slug":"liberal-muhafazakar-ittifakin-kokenleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2010\/04\/01\/liberal-muhafazakar-ittifakin-kokenleri","title":{"rendered":"Liberal-Muhafazak\u00e2r ittifak\u0131n k\u00f6kenleri"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin k\u00f6klerini laisist\/Jakoben modernle\u015fme projesine g\u00f6sterilen stat\u00fckocu direncin i\u00e7inde, Frans\u0131z devrimine bir tepki olarak do\u011fmu\u015f \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile olan akrabal\u0131\u011f\u0131nda ve hen\u00fcz 1915 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n sava\u015f halinde oldu\u011fu \u0130ngiltere ile girilen i\u015fbirlik\u00e7i bir siyasette bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Bug\u00fcn liberal-muhafazak\u00e2r resmi tarih tezlerini dillendirenlerin k\u00f6kl\u00fc bir ideoloji olarak bahsetti\u011fi liberalizmin temel karakteristi\u011fi i\u015fte budur.\"\"<\/em><\/p>\n

Ali Tar\u0131k Develio\u011flu<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\u201cAsl\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019de liberalizm k\u00f6ks\u00fcz bir \u015fey de\u011fildir. Osmanl\u0131\u2019da (\u2026) \u00e7ok kuvvetli bir liberalizm vard\u0131. Liberalizm bizde tek parti d\u00f6neminde kald\u0131r\u0131ld\u0131.\u201d<\/p>\n

17.11.2009 tarihli Taraf<\/em> gazetesinde Ne\u015fe D\u00fczel\u2019le yapt\u0131\u011f\u0131 r\u00f6portajda Taha Akyol b\u00f6yle s\u00f6yl\u00fcyordu. Akyol\u2019un r\u00f6portajda Mustafa Kemal\u2019in ne kadar otoriter e\u011filimli bir lider oldu\u011funu ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken liberalizmle ilgili olarak sarf etti\u011fi bu ifadeler olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekiciydi. Ayn\u0131 zamanda bug\u00fcn in\u015fa edilmi\u015f olan liberal-muhafazak\u00e2r hegemonyay\u0131 tarihsel kaynaklar\u0131na referansla tan\u0131mlama \u00e7abas\u0131 da \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktayd\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin k\u00f6ks\u00fcz bir ideoloji oldu\u011fu genel kabul g\u00f6rmekte iken Akyol\u2019un liberalizmi k\u00f6kl\u00fc bir ideoloji olarak tan\u0131mlama \u00e7abas\u0131 asl\u0131nda biraz da b\u00f6yle bir anlama sahipti. Ancak liberalizmin T\u00fcrkiye\u2019de nas\u0131l bir anlama sahip oldu\u011fu bir tak\u0131m sorular\u0131 gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. Bu ise her \u015feyden \u00f6nce Taha Akyol\u2019un kestirmeci ve indirgemeci s\u00f6ylemlerinin \u00f6tesine ge\u00e7meyi gerektirmektedir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de liberalizm ger\u00e7ekten de Akyol\u2019un iddia etti\u011fi gibi k\u00f6kl\u00fc, derinli\u011fi olan, kendi felsefi, politik ve ideolojik kaynaklar\u0131na evrensel d\u00fczeyde bir katk\u0131 koyarak onun \u00fcretimine olanak sa\u011flayan bir \u00e7izgide mi ilerlemi\u015ftir? T\u00fcrkiye liberalizmi hangi arg\u00fcmanlarla ifade edilmi\u015ftir ve bu arg\u00fcmanlar\u0131 besleyen d\u00fc\u015f\u00fcnce kaynaklar\u0131 nedir? S\u00f6z konusu beslenme kaynaklar\u0131 ilgili d\u00fcnya-tarihsel ko\u015fullarda nas\u0131l bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r? T\u00fcm bunlardan hareketle de T\u00fcrkiye\u2019de \u201csaf\u201d bir liberalizmden s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Saf bir liberalizmden s\u00f6z edilemeyecekse e\u011fer T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin niteli\u011fini hangi unsurlar belirlemektedir?<\/p>\n

Yukar\u0131da ifade edilen sorular esas olarak iki nokta \u00fczerinden hareketle de\u011ferlendirilebilir. \u0130lki liberalizmin \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n da sordu\u011fu temel soruya nas\u0131l bir cevap \u00fcretti\u011fi, yani nas\u0131l bir toplum ve y\u00f6netim tasavvuruna sahip oldu\u011fu ve bu ba\u011flamda nas\u0131l bir modernle\u015fme alg\u0131s\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi ile ilgilidir. \u0130kincisi ise iktidar olan laisist\/Jakoben modernle\u015fme projesine nas\u0131l bakt\u0131\u011f\u0131 ve bunun \u00fczerinde \u015fekillenen siyaset alan\u0131nda nas\u0131l bir siyasi \u00e7izgiyi takip etti\u011fidir. Bunun i\u00e7in ise liberalizmin k\u00f6kenlerine e\u011filmek gerekiyor.<\/p>\n

\"\"
Tanzimat sonras\u0131 Mustafa Faz\u0131l Pa\u015fa\u2019n\u0131n
ifade etti\u011fi liberal arg\u00fcmanlar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak
modernle\u015fmenin merkeziyet\u00e7i e\u011filimlerine
ve bunu temsil eden b\u00fcrokrasi
\u00fczerine odaklanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Osmanl\u0131 modernle\u015fmesi, liberalizm ve muhafazak\u00e2rl\u0131k <\/em><\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin k\u00f6kenleri, 19. y\u00fczy\u0131l Tanzimat modernle\u015fmesine y\u00f6nelik bir tepkinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak beliren Yeni Osmanl\u0131lara kadar gitmektedir. Yeni Osmanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 topluma d\u00f6n\u00fck kurgular\u0131 ise esas olarak iki nokta \u00fczerinden belirmi\u015f ve bu noktalar tepkici bir nitelik ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Tanzimat\u2019la y\u00fcr\u00fcyen bat\u0131l\u0131la\u015fma toplumsal ya\u015famda kendisine yer bulan geleneksel de\u011ferleri yerinden oynatm\u0131\u015f ve gelenekselli\u011fi bir varl\u0131k sorunu ile ba\u015f ba\u015fa b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk tepki noktas\u0131n\u0131 buras\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Tanzimat modernle\u015fmesine y\u00f6nelik muhafazak\u00e2r refleks bu s\u00fcre\u00e7te geli\u015fmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7te de\u011fi\u015fime g\u00f6sterilen muhafazak\u00e2r diren\u00e7 farkl\u0131 s\u00f6ylemlerle t\u00fcremi\u015f ve bug\u00fcn liberal-muhafazak\u00e2r resmi tarih tezlerinin cumhuriyet modernle\u015fmesine kar\u015f\u0131 y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirilere de tarihsel bir dayanak olu\u015fturmu\u015ftur. Muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclen modernle\u015fme s\u00fcrecine y\u00f6nelik tepkisine bu projenin liberal ele\u015ftirisi e\u015flik etmi\u015ftir. Mustafa Faz\u0131l Pa\u015fa\u2019da ifade edilen liberal arg\u00fcmanlar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak modernle\u015fmenin merkeziyet\u00e7i e\u011filimlerine ve bunu temsil eden b\u00fcrokrasi \u00fczerine odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Mustafa Faz\u0131l Pa\u015fa, Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisi taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen modernle\u015fme s\u00fcrecini, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n modernle\u015ftirilmesi olarak de\u011fil idari mekanizman\u0131n merkeziyet\u00e7i bir devlet yap\u0131s\u0131na do\u011fru d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi olarak yorumlam\u0131\u015f ve II. Mahmut\u2019un yeni\u00e7erileri ortadan kald\u0131ran hamlesi ile \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lan Osmanl\u0131 modernle\u015fmesinin, merkeziyet\u00e7i devletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tesis etmek do\u011frultusunda i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtmi\u015ftir.<\/p>\n

Yukar\u0131da yap\u0131lan de\u011ferlendirmelerden hareketle bir iki nokta a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Her \u015feyden evvel tarihsel k\u00f6klerini ancak 1860\u2019larda bulan liberalizm, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fi olarak de\u011fil, y\u00fcr\u00fcmekte olan politik s\u00fcrece politik bir tepki olarak do\u011fmu\u015ftur. Ancak bu durum muhafazak\u00e2r de\u011ferlerin h\u00e2kim oldu\u011fu ve gelenekselli\u011fin kendini yeniden \u00fcretme direncini g\u00f6sterdi\u011fi bir toplumda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Liberalizm bu a\u00e7\u0131dan de\u011fi\u015fime diren\u00e7 g\u00f6steren gelenekselli\u011fin politik temsiliyeti ile ili\u015fkili bir bi\u00e7imde varl\u0131k bulmu\u015ftur. Muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcr\u00fcyen modernle\u015fme s\u00fcrecine ve onu uygulayan b\u00fcrokrasiye g\u00f6sterdi\u011fi tutucu refleks ile liberalizmin y\u00f6neltti\u011fi b\u00fcrokrasi ele\u015ftirisi bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck olu\u015fturmu\u015ftur. K\u0131sacas\u0131 liberalizmin prati\u011fi muhafazak\u00e2rl\u0131kla ili\u015fkili bir bi\u00e7imde anlam kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de liberalizm d\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynaklar\u0131n\u0131 ise Prens Sabahaddin\u2019de bulmu\u015ftur. Prens Sabahaddin\u2019i kendinden \u00f6nceki d\u00f6nemden ay\u0131ran esas nokta, liberal arg\u00fcmanlar\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 i\u00e7ine yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve bu \u00e7aban\u0131n sonucunda daha \u00f6nceden ifade edilen liberal arg\u00fcmanlar\u0131 s\u00f6ylemsel bir d\u00fczeyde kurmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Peki, Sabahaddin\u2019in liberal d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 neyi anlatmakta ve nas\u0131l bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r?<\/p>\n

Frans\u0131z devrimi ve pozitivizmin \u0130ttihat\u00e7\u0131\/Kemalist \u00e7izginin temel beslenme kaynaklar\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecek olursa bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda konumlanan muhafazak\u00e2r modernle\u015fme projesinin ve onun temsilcilerinden biri olan liberalizmin d\u00fc\u015f\u00fcnsel beslenme kaynaklar\u0131n\u0131n ve Prens Sabahaddin taraf\u0131ndan \u00fcretilen \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin T\u00fcrkiye\u2019deki s\u0131n\u0131fsal ve toplumsal dayanaklar\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu bu a\u00e7\u0131dan \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Sabahaddin\u2019in Osmanl\u0131 i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikrinin hem politik hem de sosyolojik a\u00e7\u0131dan \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n tam kar\u015f\u0131t\u0131ndaki bir konumlan\u0131\u015f\u0131 ifade etti\u011fi s\u00f6ylenebilir. \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n pozitivizmin belirlenimi alt\u0131nda geli\u015fmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, Sabahaddin\u2019de temsil edilen liberal d\u00fc\u015f\u00fcnce, Adam Smith ve John Locke gibi liberal d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden de\u011fil Anglosakson d\u00fc\u015f\u00fcncesinin etkisindeki Le Play okulunun belirlenimi alt\u0131nda geli\u015fmi\u015ftir. Bununla birlikte \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n jakoben bir nitelik ta\u015f\u0131mas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, Sabahaddin\u2019de temsil edilen liberal d\u00fc\u015f\u00fcnce Frans\u0131z devrimi ve jakobenizme bir tepki olarak \u0130ngiltere\u2019de do\u011fan bir burjuva ak\u0131m\u0131 olarak beliren \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Sabahaddin Anglosakson etkisine girmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcreci \u015f\u00f6yle ifade etmektedir:<\/p>\n

\"\"
T\u00fcrkiye\u2019de liberalizm d\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynaklar\u0131n\u0131
Prens Sabahattin\u2019de buldu.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBirg\u00fcn manen, maddaten \u00e7ok yorgun \u00e7ok \u00fczg\u00fcn bir halde Paris\u2019in me\u015fhur caddelerinden birinde giderken bir kitabevinin vitrininde Edmund Demolins\u2019in Anglo-Saksonlar\u0131n Faikiyetlerinin Sebebi Nedir? unvanl\u0131 eseri g\u00f6z\u00fcme ili\u015fti. (\u2026) o gece bir hamlede kitab\u0131 okudum. Yazar\u0131n soruya verdi\u011fi cevapta o zamana kadar sosyoloji ne\u015friyat\u0131nda tesad\u00fcf etmedi\u011fim m\u00fcsbet ilimlerin metotlar\u0131na benzeyen bir ilmi metodun mevcudiyetini sezmi\u015ftim.\u201d (1)<\/p>\n

Peki, nedir Sabahaddin\u2019in \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikrini \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131na yakla\u015ft\u0131ran? Sabahaddin\u2019in yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6r\u00fclen \u015fey, \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikirlerinin onda r\u00fc\u015feym halde bulundu\u011fu ve fikirlerinin bu okul ile temasa ge\u00e7meye ba\u015flad\u0131ktan sonra geli\u015fti\u011fidir. Bu a\u00e7\u0131dan do\u011fru olan \u015fey soruyu tersinden form\u00fcle etmektir. K\u0131sacas\u0131, Sabahaddin\u2019in fikirleri \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131ndan nas\u0131l tahvil edilmi\u015ftir? Bu her \u015feyden evvel Sabahaddin\u2019in beslendi\u011fi bu okulun \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi ile neyi kastetti\u011fini ve modern kapitalist kurumlara nas\u0131l yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamay\u0131 gerekli k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Aykut Kansu, bu okulun soy k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u201cPrens Sabahaddin\u2019in D\u00fc\u015f\u00fcnsel Kaynaklar\u0131 ve A\u015f\u0131r\u0131 Muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n \u0130thali\u201d adl\u0131 makalesinde ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re, Le Play okulunun \u00e2dem-i merkeziyet ile kastetti\u011fi \u015fey, 1789 Frans\u0131z Devrimi \u00f6ncesi Fransa\u2019da var oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri siyasal ve sosyal d\u00fczendir. Bu sistemde, kendi topraklar\u0131 \u00fczerinde her t\u00fcrl\u00fc tasarruf yetkisine sahip olan aristokrasi, devletin kontrol mekanizmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda yer almaktad\u0131r. 1789 \u00f6ncesi merkezile\u015fme e\u011filimlerine kar\u015f\u0131 aristokrasi, merkezin denetiminden ka\u00e7ma e\u011filimini ve bu anlamda \u00e2dem-i merkeziyetin temsilini simgelemektedir. B\u00f6yle bir toplumsal d\u00fczende (\u00e2dem-i merkeziyet olarak tan\u0131mlanan toplumsal yap\u0131da) aristokrasi bir taraftan kendi m\u00fclk\u00fcnde bulunan topraklar\u0131 \u00fczerinde \u201c\u00f6zg\u00fcrce\u201d tasarrufta bulunabilirken di\u011fer yanda bu topraklar \u00fczerindeki k\u00f6yl\u00fcleri tebaas\u0131 addedip onlara dair devlete kar\u015f\u0131 hak iddia edebilmektedir.<\/p>\n

Kansu, Le Play\u2019in fikirsel \u00f6nc\u00fcl\u00fc olan De Bonald\u2019\u0131n da aristokrasinin sahip oldu\u011fu topraklar\u0131n par\u00e7alanmamas\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki fikirlerini aktarmakta ve onun Frans\u0131z Devrimi sonras\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lan veraset kanununa bu do\u011frultuda bir kar\u015f\u0131tl\u0131k \u00fcretti\u011fini ifade etmektedir. Bu okulun bir di\u011fer temsilcisi olan Demolins ise, tarihsel geli\u015fim i\u00e7inde toplumsal d\u00fczenleri \u201ciyi\u201d ve \u201ck\u00f6t\u00fc\u201d kavramlar\u0131 \u00fczerinden kodlayarak bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaya gitmi\u015ftir. Ona g\u00f6re tarihte biri \u201csahte\u201d di\u011feri ise \u201cger\u00e7ek\u201d olan zirveler s\u00f6z konusudur. Sahte zirveler toplumlar\u0131n \u201csefahat an\u0131ndaki \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\u201d ifade etmektedir. Demolins, k\u00f6t\u00fc olan bu d\u00f6nemlerin g\u00fc\u00e7l\u00fc merkezi devletlerin \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu belirtmektedir. De Tourville ise iyi d\u00f6nemlerin feodal d\u00fczene ait \u00e2dem-i merkeziyetin h\u00e2kim oldu\u011fu s\u00fcre\u00e7lerde ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir.<\/p>\n

Kansu\u2019ya g\u00f6re, Le Play okulunun temsil etti\u011fi bu yakla\u015f\u0131mlar, Frans\u0131z Devrimine bir tepki olarak do\u011fan ve onun ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 modern kurumlar\u0131 stat\u00fckocu bir noktadan ele\u015ftiren Anglosakson d\u00fc\u015f\u00fcncesinin etkisini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu okulun kapitalizme ve onun yaratt\u0131\u011f\u0131 modern kurumlara y\u00f6nelik ele\u015ftirileri ile \u00e2dem-i merkeziyet \u00fczerinden feodalizm \u00f6vg\u00fcs\u00fc bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck olu\u015fturmaktad\u0131r. Kansu\u2019ya g\u00f6re, bu ak\u0131m\u0131n \u0130ngiltere\u2019yi model bir \u00fclke olarak almas\u0131n\u0131n gerisinde ise, \u0130ngiltere\u2019nin sanayi devrimini ger\u00e7ekle\u015ftirerek tar\u0131msal bir ekonomiden sanayi \u00fcretimine ge\u00e7mesi ve bu anlamda s\u00f6z konusu s\u00fcrecin modern kurumlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131 de\u011fil, \u0130ngiltere\u2019nin modernle\u015fmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n eski d\u00fczeni tamamen ortadan kald\u0131rmayarak aristokrasinin her \u015feye ra\u011fmen sayg\u0131n pozisyonunu devam ettiriyor olmas\u0131 yatmaktad\u0131r.\"\"<\/p>\n

Sabahaddin\u2019in adem-i merkeziyet d\u00fc\u015f\u00fcncesinde de bu okulun izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc bire bir g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Onun m\u00fclkiyet ili\u015fkileri, idari yap\u0131 ve g\u00fcvenlik i\u015flerine y\u00f6nelik a\u00e7\u0131klamalar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda sahip oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncenin modernitenin gerisine denk d\u00fc\u015fen bir nitelik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Sabahaddin, m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini toprak \u00fczerinden tan\u0131mlam\u0131\u015f ve tapu dairesi idarelerinin toprak ve m\u00fclk sahiplerinin m\u00fclkiyetini koruyacak bir bi\u00e7imde d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir. Burada vurgulanmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir nokta Sabahaddin\u2019in m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri \u00fczerinden tan\u0131mlam\u0131yor olu\u015fudur. Zira Sabahaddin\u2019in tam kar\u015f\u0131s\u0131nda konumlanan Ahmet R\u0131za\u2019da sanayinin geli\u015ftirilmesi temel bir hedef iken Prens Sabahaddin\u2019de bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye rastlanmamaktad\u0131r. Benzer bir yakla\u015f\u0131m onun idarenin \u00e2dem-i merkeziyet \u00fczerinden \u00f6rg\u00fctlenmesi gerekti\u011fi fikirlerine de yans\u0131maktad\u0131r. Yerellerde kurulacak federatif kurumlarda yerel e\u015fraf ve ayan\u0131n -b\u00fcy\u00fck toprak sahipleri- yarg\u0131\u00e7 olarak g\u00f6revlendirilmesi gerekti\u011fini belirtmekte, g\u00fcvenli\u011fin ise t\u0131pk\u0131 feodal toplumlarda oldu\u011fu gibi yerel g\u00fc\u00e7lerden olu\u015fmas\u0131 ve b\u00f6lgenin en b\u00fcy\u00fck toprak sahibi olan yerel y\u00f6netimin denetiminde olmas\u0131 gerekti\u011fini ifade etmektedir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczeydeki \u00f6nemli bir fig\u00fcr\u00fc olan Prens Sabahaddin\u2019in ve onun ilham ald\u0131\u011f\u0131 Le Play okulunun \u00f6zellikleri bir arada de\u011ferlendirildi\u011finde, laisist\/jakoben modernle\u015fme \u00e7izgisinin kar\u015f\u0131s\u0131nda konumlanan liberalizmin stat\u00fckocu bir nitelik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131, modern kurumlara kar\u015f\u0131 muhafazak\u00e2r bir tav\u0131r ald\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcm bunlar\u0131 uluslararas\u0131 alanda temsil eden \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirlenimi alt\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durumu Aykut Kansu \u015f\u00f6yle ifade etmektedir:<\/p>\n

\u201cGerek Le Play gerekse de Demolins\u2019in bahsettikleri \u015fekliyle \u2018te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi\u2019 yaln\u0131z aristokratlar elindeki b\u00fcy\u00fck toprak i\u015fletmecili\u011fini kaps\u0131yor, hem ticaret hayat\u0131 hem de geli\u015fmi\u015f fabrika \u00fcretimi, var olan ve topra\u011fa dayal\u0131 hiyerar\u015fik yap\u0131y\u0131, kapitalist ili\u015fkileri yayg\u0131nla\u015ft\u0131rarak bozdu\u011fu gerek\u00e7esiyle k\u00f6t\u00fcleniyordu. \u00c2dem-i merkeziyet prensibi, Frans\u0131z Devrimi \u00f6ncesi var olan toprak d\u00fczeninin s\u00fcre gidebilmesi i\u00e7in sahip olunan topraklar\u0131n yasal miras\u00e7\u0131lar\u0131na e\u015fit paylarla b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak da Fransa\u2019daki kar\u015f\u0131 devrimci platformun en b\u00fcy\u00fck belirleyici \u00f6zelliklerinden birini olu\u015fturuyordu. Prens Sabahaddin\u2019de de ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f egemendi.\u201d (2)<\/p>\n

Frans\u0131z devrimi ile Anglosakson gelenek aras\u0131ndaki bu tarihsel farkl\u0131l\u0131\u011fa yap\u0131lan vurgu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye modernle\u015fmesinin seyretti\u011fi iki ayr\u0131 ucun da b\u00f6yle bir anlama sahip oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Osmanl\u0131-T\u00fcrkiye modernle\u015fme projeleri esas olarak Frans\u0131z devrimi\/jakobenizm ile \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir m\u00fccadele alan\u0131na sahne olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye\u2019de ideolojik ve siyasal alan\u0131n bir tarafta laisist di\u011fer tarafta ise muhafazak\u00e2r modernle\u015fme projeleri aras\u0131ndaki m\u00fccadele \u015feklinde belirmesinin esas nedenini, bu projelerin y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fclerinin beslenmi\u015f olduklar\u0131 bu iki ayr\u0131 kaynak olu\u015fturmu\u015ftur. Muhafazak\u00e2rl\u0131kla ittifak halinde do\u011fmu\u015f olan T\u00fcrkiye liberalizminin tarihsel olarak Frans\u0131z devriminin gerisine denk d\u00fc\u015fen bir muhafazak\u00e2rl\u0131ktan beslenmi\u015f olmas\u0131 onun muhafazak\u00e2rl\u0131kla ittifak\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran bir i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi ona temel kimli\u011fini veren bir unsur da olmu\u015ftur. Bu durum Prens Sabahaddin\u2019de temsil edilen liberal d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilk niteli\u011fini de ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Nas\u0131l ki Frans\u0131z devrimi ile ona tepki olarak do\u011fan muhafazak\u00e2rl\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fki devrimcilik ve stat\u00fcko aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi temsil ediyorsa, T\u00fcrkiye modernle\u015fmesinin iki ucu da beslenme kaynaklar\u0131 ve bunun icra edilmesi anlam\u0131nda devrimcilik\/tutuculuk aras\u0131ndaki m\u00fccadele anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Liberalizm bu a\u00e7\u0131dan T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc de\u011fil tarihsel olarak stat\u00fckocu-tutucu bir i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015f ve Frans\u0131z devrimine tepki olarak do\u011fan muhafazak\u00e2r d\u00fc\u015f\u00fcncenin bire bir uygulamaya ge\u00e7irilmesi \u00fczerinden bir modernle\u015fme kurgusu geli\u015ftirmi\u015ftir. Bu durumu Sabahaddin\u2019in 28 Eyl\u00fcl 1915\u2019te Lord Kitchener\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n

\u201cY\u0131llard\u0131r halk\u0131m\u0131za Anglo-Sakson d\u00fcnyan\u0131n sosyal ve manevi \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve onunla ittifak yapman\u0131n gereklili\u011fini kan\u0131tlamak i\u00e7in sistematik bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fan biz Osmanl\u0131 reformcular\u0131, \u00fclkemizin itibar\u0131n\u0131 y\u00fckselten soylu s\u00f6zlerinizdeki adalet ruhunu memnuniyetle kar\u015f\u0131lad\u0131k.\u201d (3)<\/p>\n

1860\u2019lar\u0131n ortas\u0131nda b\u00fcrokrasinin merkezde durdu\u011fu modernle\u015fme projesine tepki \u00fcreten muhafazak\u00e2r diren\u00e7 ile ittifak halinde do\u011fan liberalizm, Prens Sabahaddin ile de kendi d\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynaklar\u0131n\u0131 Frans\u0131z Devriminin kar\u015f\u0131s\u0131nda konumlanan \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131nda bulmu\u015ftur. Ancak adem-i merkeziyet fikri yaln\u0131zca \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131ndan beslendi\u011fi i\u00e7in de\u011fil ayn\u0131 zamanda 19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 toplumsal-siyasal tarihinin mevcut durumu de\u011ferlendirildi\u011finde ta\u015f\u0131m\u0131\u015f oldu\u011fu politik anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan da tutucu bir nitelik ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Mithat Pa\u015fa. Prens Sabahattin,
Mithat Pa\u015fa\u2019y\u0131 \u015f\u00f6yle tan\u0131ml\u0131yor: \u201c\u00c7ok nadir
bulunan de\u011ferde bir adam olan
b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk \u0130ngiliz muhibbi.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ki farkl\u0131 proje <\/em><\/strong><\/p>\n

    \n
  1. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 tarihi, bir tarafta gerek bat\u0131l\u0131 devletlerin m\u00fcdahaleleri gerekse de Osmanl\u0131 toplumsal yap\u0131s\u0131n\u0131n geldi\u011fi evre d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde merkezden ka\u00e7ma e\u011filimi g\u00f6steren toplumsal ve politik akt\u00f6rler ile di\u011fer taraftan bu e\u011filimlere kar\u015f\u0131 merkezin egemenli\u011fini tesis etmeye \u00e7al\u0131\u015fan merkeziyet\u00e7i b\u00fcrokrasi aras\u0131nda belirmi\u015ftir. 19. y\u00fczy\u0131l sonuna gelindi\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan g\u00f6r\u00fcn\u00fcm, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanarak Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan ayr\u0131lm\u0131\u015f yeni merkezi ulus devletlerin in\u015fa edildi\u011fi, imparatorluk i\u00e7inde \u00f6zerklik ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k taleplerini dillendiren farkl\u0131 etnisitelerin politik taleplerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc hissettirmi\u015f oldu\u011fu ve toplumsal yap\u0131da kendi iktidar a\u011flar\u0131n\u0131 yerelliklerde \u00f6rmeyi becererek merkezden g\u00f6reli olarak \u00f6zerkle\u015fmi\u015f bir e\u015fraf-ayan s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir tablo olu\u015fturmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131 \u00e2dem-i merkeziyet fikri zaten y\u00fcz y\u0131l boyunca s\u00fcregelen merkezka\u00e7 e\u011filimlerin olu\u015fturdu\u011fu ve merkeziyet\u00e7i e\u011filimi tahrip eden bir s\u00fcrecin devam\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren ve bu anlamda mevcut durumun bu do\u011frultuda korunarak oturtulmas\u0131n\u0131 hedeflemektedir. Peki, bu merkezka\u00e7 e\u011filimler hangi d\u00fcnya tarihsel s\u00fcrecin bir sonucudur? Bu soruya verilecek yan\u0131t merkeziyet\u00e7ilik ile \u00e2dem-i merkeziyet\u00e7ili\u011fin s\u00f6z konusu d\u00fcnya-tarihsel ko\u015fullar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131n ve tarihsel a\u00e7\u0131dan onlardan herhangi birini tutucu ya da devrimci yapan temel \u00f6\u011fenin ne oldu\u011funun da g\u00f6stergesi olacakt\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

    Birincisi d\u00fcnyada merkeziyet\u00e7i e\u011filimler bat\u0131da sanayi devrimini izleyen d\u00f6nemler ile paralel olarak geli\u015fmi\u015ftir. Sabahaddin\u2019in \u00f6rnek model olarak ald\u0131\u011f\u0131 \u0130ngiltere\u2019de bile merkeziyet\u00e7ilik b\u00f6yle bir anlam ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Sabahaddin\u2019in \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikirleri ise yine \u0130ngiltere\u2019nin kulland\u0131\u011f\u0131 ancak Hindistan ve M\u0131s\u0131r gibi s\u00f6m\u00fcrge memleketlerde uygulad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemlere denk d\u00fc\u015fmektedir. \u0130ngilizler kendi s\u00f6m\u00fcrgelerinde gerek idari yap\u0131y\u0131 gerekse de toplumsal yap\u0131y\u0131 Anglosakson geleneklere g\u00f6re kurarak d\u00fcnya kapitalizmine eklemlemi\u015flerdir. \u0130ngiltere\u2019nin merkeziyet\u00e7i e\u011filimleri sermaye birikimini ger\u00e7ekle\u015ftirebildi\u011fi, sanayi devrimini yapt\u0131\u011f\u0131 ve bu anlamda modern toplumsal yap\u0131lar\u0131 in\u015fa etti\u011fi s\u00fcre\u00e7te kulland\u0131\u011f\u0131 bir enstr\u00fcman olarak belirirken, s\u00f6m\u00fcrgelerinde kulland\u0131\u011f\u0131 Anglosakson gelenek -adem-i merkeziyet ve bireyci d\u00fc\u015f\u00fcnce- sermaye birikimini ve do\u011fal olarak kendi d\u00fcnya hegemonyas\u0131n\u0131 korumak \u00fczerinden anlam kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum merkeziyet\u00e7ilik ile \u00e2dem-i merkeziyet\u00e7ili\u011fin tarihsel olarak nas\u0131l bir anlama sahip oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Merkeziyet\u00e7ilik modern kurumlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve kurumsalla\u015fmas\u0131 anlam\u0131nda bir i\u015flev g\u00f6r\u00fcrken \u00e2dem-i merkeziyet burjuvazinin tutucula\u015fmas\u0131 ve sermaye birikimini daim k\u0131lmak do\u011frultusunda i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Osmanl\u0131-T\u00fcrkiye modernle\u015fmesi ise bu a\u00e7\u0131dan bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. Ge\u00e7 kapitalistle\u015fen bir toplumda merkeziyet\u00e7ilik ile \u00e2dem-i merkeziyet\u00e7ilik aras\u0131ndaki ili\u015fkinin tam olarak b\u00f6yle bir boyutu bulunmaktad\u0131r. Bu durum Prens Sabahaddin\u2019de temsil edilen liberal d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir di\u011fer paradoksuna i\u015faret etmektedir; Osmanl\u0131\u2019n\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fi ko\u015fullar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda Anglosakson gelene\u011fin kendi s\u00f6m\u00fcrgelerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikrinin tutucu niteli\u011fi anla\u015f\u0131labilmektedir. K\u0131sacas\u0131 liberal d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00e7eli\u015fkisi s\u00f6z konusu politik, idari ve ideolojik kurgunun Osmanl\u0131 tarihsel-toplumsal ger\u00e7ekli\u011fi ile uyumsuz olmas\u0131ndan ileri gelmektedir. Ge\u00e7 kapitalistle\u015fen bir toplumun temel problemi, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 modern-merkezi bir devleti kurarak m\u0131 devam ettirece\u011fi yoksa Anglosakson gelene\u011fin s\u00f6m\u00fcrgelerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 gibi farkl\u0131 etnik, dinsel topluluklara b\u00f6l\u00fcn\u00fcp idari yap\u0131n\u0131n yerellikler \u00fczerinden emperyalizme ba\u011flanaca\u011f\u0131 bir idare bi\u00e7imi mi olaca\u011f\u0131 \u00fczerinde odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131\u015fma esas olarak bu nokta \u00fczerinden belirmi\u015ftir. \u00c7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r ki merkeziyet\u00e7ilik t\u0131pk\u0131 \u0130ngiltere\u2019nin kendi toplumsal geli\u015fme s\u00fcrecinde nas\u0131l bir anlam ifade etmi\u015fse Osmanl\u0131\u2019n\u0131n kendi toplumsal geli\u015fme d\u00fczeyinin geldi\u011fi evre a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ayn\u0131 anlam\u0131 ifade etmi\u015ftir. \u0130ttihat Terakki\u2019nin ve Kemalizmin iktisadi ve toplumsal ya\u015fama d\u00f6n\u00fck b\u00fct\u00fcn ileri hamleleri bu anlamda merkeziyet\u00e7i bir idari yap\u0131y\u0131 gerekli k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnyada \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile burjuvazinin tutucula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemin ara\u00e7lar\u0131 olan \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikrinin Osmanl\u0131 \u00f6rne\u011finde tutucu bir nitelik ta\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n b\u00f6yle de bir anlam\u0131 vard\u0131r. Ku\u015fkusuz burada devrimcilik ile tutuculu\u011fun hangi anlamda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. Devrimcilik, Osmanl\u0131 siyasal ve toplumsal yap\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ve yerine bir modernle\u015fme kurgusunun ger\u00e7ek k\u0131l\u0131nmas\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131rken, tutuculuk insanl\u0131\u011f\u0131n birikiminin gerisine d\u00fc\u015fen siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011finin bir modernle\u015fme kurgusu olarak sahiplenilmesidir. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki liberalizm T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle stat\u00fckocu bir rol ifa etmi\u015ftir. Bu a\u00e7\u0131dan T\u00fcrkiye\u2019de saf bir liberalizmden de\u011fil muhafazak\u00e2rl\u0131kla do\u011fmu\u015f bir liberal-muhafazak\u00e2r d\u00fc\u015f\u00fcnceden s\u00f6z etmek daha do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p>\n

    \"\"
    Laisist modernle\u015fme projesinin kar\u015f\u0131s\u0131nda
    konumlanan H\u00fcrriyet ve \u0130tilaf Partisi\u2019nin
    \u00f6nde gelen \u00fcyelerinden Ali Kemal.<\/figcaption><\/figure>\n

    Kaynaklar\u0131n\u0131 Adam Smith veya John Locke gibi liberal d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6nc\u00fclerinden almayan T\u00fcrkiye liberalizminin muhafazak\u00e2rl\u0131kla eklemlenmi\u015f bir bi\u00e7imde do\u011fmu\u015f olmas\u0131 onun saf niteli\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131yorsa e\u011fer, adem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi d\u00fc\u015f\u00fcncesi d\u00f6nemin politik atmosferinde nas\u0131l bir i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr? Bu soru liberalizmin temsil etti\u011fi siyasal-ideolojik hatt\u0131n \u0130ttihat ve Terakki\u2019de cisimle\u015fen modernle\u015fme kurgusuna nas\u0131l bir tav\u0131r ald\u0131\u011f\u0131 ve \u00e2dem-i merkeziyet ve te\u015febb\u00fcs-i \u015fahsi fikrinin \u0130ttihat ve Terakki\u2019ye kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadelede nas\u0131l bir i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131klanarak yan\u0131tlanabilir.<\/p>\n

    \u0130ttihat Terakki ve onun temsil etti\u011fi laisist modernle\u015fme projesinin kar\u015f\u0131s\u0131nda konumlanan Ahrar F\u0131rkas\u0131 ve ard\u0131ndan gelen H\u00fcrriyet ve \u0130tilaf Partisi\u2019nin iktidar\u0131 ele ge\u00e7iren \u00e7izgiye kar\u015f\u0131 izledi\u011fi tutum, liberalizmin hangi d\u00fczlemde i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya \u00e7\u0131karabilmektedir. \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin, \u00e7\u00f6z\u00fclen Osmanl\u0131 sosyal ve siyasal d\u00fczenini d\u00fcnya tarihinin ileri birikimlerine yaslanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131larak d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 modernle\u015fme stratejisine diren\u00e7 g\u00f6steren muhafazak\u00e2r \u00e7izginin y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f oldu\u011fu m\u00fccadelede kulland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemler bu noktada \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. 1908 ile birlikte h\u00fcrriyetin de\u011fil de ba\u015fka bir formda bir bask\u0131 rejiminin in\u015fa edildi\u011fi iddias\u0131n\u0131n \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d s\u00f6ylemi ile dile getirilmesi, muhafazak\u00e2rl\u0131kla i\u00e7kin olan liberalizmin \u0130ttihat ve Terakki ile y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadelede stat\u00fckocu \u00e7izgiye yapm\u0131\u015f oldu\u011fu katk\u0131y\u0131 ifade etmektedir. Liberalizm bu anlamda yaln\u0131zca s\u00f6ylemsel d\u00fczeyde kalm\u0131\u015f, <\/strong>kendi klasik referanslar\u0131ndan beslenememi\u015f olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla iktidar ka\u00e7k\u0131n\u0131 olmu\u015f,<\/strong> s\u00f6z konusu siyasal alanda muhalif s\u00f6ylem \u00fczerinden kendisini in\u015fa eden ve bundan dolay\u0131 da sayg\u0131nl\u0131k talep eden bir i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Liberalizmin bu i\u015flevi laisist modernle\u015fme projesine diren\u00e7 g\u00f6steren muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n iktidarla olan m\u00fccadelesinde ihtiya\u00e7 duydu\u011fu s\u00f6ylemleri sa\u011flayabilmi\u015ftir. Liberalizmin muhafazak\u00e2rl\u0131kla ili\u015fkili bir \u015fekilde ve bu anlamda liberal-muhafazak\u00e2r bir i\u00e7erikle do\u011fmu\u015f olmas\u0131, iktidarla y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadelede liberalizmin muhafazak\u00e2rl\u0131\u011fa yatakl\u0131k yapmas\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak liberalizmin katk\u0131s\u0131 yaln\u0131zca bu do\u011frultuda belirmemi\u015ftir. \u0130ttihat ve Terakki ve onda temsil edilen modernle\u015fme \u00e7izgisinin iktidar d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u0130ngiltere\u2019nin a\u00e7\u0131k deste\u011fini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fmak da bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sabahaddin\u2019in Kitchener\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 mektupta bu durumu g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n

    \u201cDaha ilk anayasam\u0131z (Birinci Me\u015frutiyet) d\u00f6neminde \u00e7ok nadir bulunan de\u011ferde bir adam olan b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk \u0130ngiliz muhibbi Midhad Pa\u015fa\u2019y\u0131 benimki kadar gen\u00e7 ve geri kalm\u0131\u015f bir \u00fclke i\u00e7in y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rakarak -bu y\u00fcz\u00fcst\u00fc daha sonra onun hayat\u0131na mal olacakt\u0131-, sizin gizli ve s\u00fcrekli yard\u0131m\u0131n\u0131za ihtiyac\u0131 olan d\u00fcnyan\u0131n bu k\u00f6\u015fedeki \u00fcss\u00fcn\u00fcz\u00fc terk etmi\u015f oldunuz.<\/p>\n

    \u201cGer\u00e7ekten tuhaf bir ba\u015fka tesad\u00fcf sonucu, \u0130kinci me\u015frutiyet d\u00f6neminde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kriz s\u0131ras\u0131nda da b\u00fcy\u00fck dostlar\u0131n\u0131zdan bir ba\u015fkas\u0131 olan Kamil Pa\u015fa\u2019y\u0131 da y\u00fcz\u00fcst\u00fc b\u0131rakarak (ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 raporumda okuyabilirsiniz), dolayl\u0131 ancak tart\u0131\u015fmas\u0131z bi\u00e7imde ad\u0131na \u0130ttihat ve Terakki denen \u015fu s\u00fcr\u00fcn\u00fcn zaferini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131n\u0131z.<\/p>\n

    \u201c(\u2026) \u0130stanbul\u2019dan yeni ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgiler, bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmetinin devrilmesinin h\u00e2l\u00e2 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Ancak h\u0131zla ve daha da \u00f6nemlisi en fazla ba\u015far\u0131 \u015fans\u0131yla hareket edebilmek i\u00e7in burada, yani \u0130svi\u00e7re\u2019de, i\u00e7erideki dostlar\u0131m\u0131zla s\u00fcrekli ili\u015fkiler olu\u015fturmak amac\u0131yla bir \u00f6rg\u00fct merkezi (temel unsurlar\u0131 \u015fimdiden haz\u0131r olan) kurmam\u0131z ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. En temel g\u00f6rev \u015fudur: Bir kez hedefe ula\u015f\u0131l\u0131r ve i\u00e7erisi ile d\u0131\u015far\u0131s\u0131 aras\u0131nda sa\u011flam bir k\u00f6pr\u00fc kurulursa, zann\u0131mca geriye kalan i\u015fin tamamlanmas\u0131 daha kolay olacakt\u0131r. E\u011fer \u015fu anda b\u00fct\u00fcn bu meseleler \u00fczerinde tart\u0131\u015fmaya m\u00fcsaitseniz, ister do\u011frudan Londra\u2019ya gelmek ister i\u015fi burada incelemek i\u00e7in tamam\u0131yla emrinize amade olmaktan mutlu olaca\u011f\u0131z.\u201d (4)<\/p>\n

    \"\"
    \u0130ttihat ve Terakki liderlerinden bir grup: \u00d6nde, ortada Ahmet R\u0131za, sa\u011f\u0131nda Talat Bey (Pa\u015fa);
    arkada, ikisinin ortas\u0131nda Enver Bey (Pa\u015fa).<\/figcaption><\/figure>\n

     <\/p>\n

    Sonu\u00e7 <\/em><\/strong><\/p>\n

    Yukar\u0131da yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalardan hareketle liberalizmin T\u00fcrkiye siyasetinde hangi do\u011frultuda i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc de netle\u015fmektedir. 1860\u2019larda muhafazak\u00e2rl\u0131kla ittifak halinde do\u011fan ve Sabahaddin ile de Le Play Okulu \u00fczerinden \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir akrabal\u0131k kuran liberalizm, \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmesinin ard\u0131ndan de\u011fi\u015fime diren\u00e7 g\u00f6steren stat\u00fckocu g\u00fc\u00e7lerle politik i\u015fbirli\u011fini devam ettirmi\u015f ve y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadelede ihtiya\u00e7 duyulan s\u00f6ylemleri stat\u00fckonun hizmetine sunmu\u015ftur. Daha da \u00f6nemlisi Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131n devam etti\u011fi ve Osmanl\u0131\u2019n\u0131n \u0130ngiltere ile sava\u015f halinde oldu\u011fu d\u00f6nemde Sabahaddin\u2019in Lord Kitchener\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta \u0130ttihat ve Terakki iktidar\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 i\u00e7in iste\u011fi destek, T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin temel niteli\u011fini tamamlayan son bir g\u00f6sterge olarak anlam kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Buradan hareketle T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin k\u00f6klerini laisist\/Jakoben modernle\u015fme projesine g\u00f6sterilen stat\u00fckocu direncin i\u00e7inde, Frans\u0131z devrimine bir tepki olarak do\u011fmu\u015f \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile olan akrabal\u0131\u011f\u0131nda ve hen\u00fcz 1915 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n sava\u015f halinde oldu\u011fu \u0130ngiltere ile girilen i\u015fbirlik\u00e7i bir siyasette bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Bug\u00fcn liberal-muhafazak\u00e2r resmi tarih tezlerini dillendiren Akyol\u2019un k\u00f6kl\u00fc bir ideoloji olarak bahsetti\u011fi liberalizmin temel karakteristi\u011fi budur. Akyol\u2019un da d\u00fc\u015f\u00fcnsel k\u00f6kenlerini bu temel karakteristikten hareketle bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Bug\u00fcn\u00fcn liberal-muhafazak\u00e2r ideologlar\u0131n\u0131n kendi beslenme kaynaklar\u0131 ile olan s\u00fcreklilik-kopu\u015f ba\u011flam\u0131ndaki ili\u015fkisi ise, bir ba\u015fka yaz\u0131n\u0131n konusu olacakt\u0131r.<\/p>\n

    \"\"
    Lord Kitchener\u2019den esinlenerek haz\u0131rlanm\u0131\u015f
    \u0130ngiliz emperyalizminin afi\u015fi. (Sabahattin
    yalvaran mektubunu Kitchener\u2019e yazm\u0131\u015ft\u0131.)<\/figcaption><\/figure>\n

    D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

    1) Akt. Ay\u015fe Kad\u0131o\u011flu, Modern T\u00fcrkiye\u2019de Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcnce: Milliyet\u00e7ilik Ansiklopedisi, Milliyet\u00e7ilik-Liberalizm Ekseninde Vatanda\u015fl\u0131k ve Bireysellik, s.288.<\/p>\n

    2) Aykut Kansu, Modern T\u00fcrkiye\u2019de Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcnce: Tanzimat ve Me\u015frutiyetin Birikimi Ansiklopedisi, Sabahaddin\u2019in D\u00fc\u015f\u00fcnsel Kaynaklar\u0131 ve A\u015f\u0131r\u0131 Muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n \u0130thali, s.165.<\/p>\n

    3) Akt. Cenk Reyhan, \u0130mge Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de Liberalizmin K\u00f6kenleri, s.58.<\/p>\n

    4) Akt. Cenk Reyhan, \u0130mge Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de Liberalizmin K\u00f6kenleri, s.56-57.<\/p>\n

     <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    T\u00fcrkiye\u2019de liberalizmin k\u00f6klerini laisist\/Jakoben modernle\u015fme projesine g\u00f6sterilen stat\u00fckocu direncin i\u00e7inde, Frans\u0131z devrimine bir tepki olarak do\u011fmu\u015f \u0130ngiliz muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile olan akrabal\u0131\u011f\u0131nda ve hen\u00fcz 1915 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n sava\u015f halinde oldu\u011fu \u0130ngiltere ile girilen i\u015fbirlik\u00e7i bir siyasette bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Bug\u00fcn liberal-muhafazak\u00e2r resmi tarih tezlerini dillendirenlerin k\u00f6kl\u00fc bir ideoloji olarak bahsetti\u011fi liberalizmin temel karakteristi\u011fi i\u015fte budur. […]<\/p>\n","protected":false},"author":370,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[111,222,29],"tags":[846,845],"class_list":["post-11572","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-74-sayi","category-tarih","category-toplum","tag-liberalizm","tag-mesrutiyet"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11572","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/370"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11572"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11572\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11572"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11572"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11572"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}