{"id":11591,"date":"2010-04-01T23:16:39","date_gmt":"2010-04-01T20:16:39","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11591"},"modified":"2017-06-07T23:46:53","modified_gmt":"2017-06-07T20:46:53","slug":"olagandisi-habitatlar-ve-yasam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2010\/04\/01\/olagandisi-habitatlar-ve-yasam","title":{"rendered":"Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 habitatlar ve ya\u015fam"},"content":{"rendered":"

D\u00fcnya \u00fczerinde bir\u00e7ok ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 habitatlar vard\u0131r. Bize ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmelerinin sebebi y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k (s\u0131cak kaynak sular\u0131, hidrotermal su kaynaklar\u0131, s\u0131cak \u00e7\u00f6ller), d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131k (kutup b\u00f6lgeler, alp b\u00f6lgeleri, k\u0131\u015f iklimi b\u00f6lgeleri, so\u011fuk \u00e7\u00f6ller), susuzluk (\u00e7\u00f6ller), y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 (okyanus dipleri), asidik ve alkalin ko\u015fullar\u0131 (asit at\u0131k b\u00f6lgeleri, mide, soda g\u00f6lleri), y\u00fcksek tuz konsantrasyonu (tuz g\u00f6lleri) ve oksijensiz (organik maddelerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi, hali\u00e7 \u00e7amurlar\u0131, omurgal\u0131 hayvanlar\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131) olmalar\u0131d\u0131r. Baz\u0131 organizmalar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerler bize \u00e7ok k\u00f6t\u00fc g\u00f6r\u00fcnse bile bu organizmalar i\u00e7in bu yerler \u201cev\u201ddir. <\/em><\/p>\n

David A. Warton<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Ev gibisi yoktur (John Howard Payne\u2019nin \u015fiirinden). Baz\u0131 organizmalar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerler bize \u00e7ok k\u00f6t\u00fc g\u00f6r\u00fcnse bile bu organizmalar i\u00e7in bu yerler \u201cev\u201ddir. D\u00fcnya \u00fczerinde bir\u00e7ok ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 habitatlar vard\u0131r. Bize ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmelerinin sebebi y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k (s\u0131cak kaynak sular\u0131, hidrotermal su kaynaklar\u0131, s\u0131cak \u00e7\u00f6ller), d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131k (kutup b\u00f6lgeler, alp b\u00f6lgeleri, k\u0131\u015f iklimi b\u00f6lgeleri, so\u011fuk \u00e7\u00f6ller), susuzluk (\u00e7\u00f6ller), y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 (okyanus dipleri), asidik ve alkalin ko\u015fullar\u0131 (asit at\u0131k b\u00f6lgeleri, mide, soda g\u00f6lleri), y\u00fcksek tuz konsantrasyonu (tuz g\u00f6lleri) ve oksijensiz (organik maddelerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi, hali\u00e7 \u00e7amurlar\u0131, omurgal\u0131 hayvanlar\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131) olmalar\u0131d\u0131r. Di\u011fer ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar i\u00e7inde toksik kimyasallar ve ultraviyole radyasyona maruz kalma gibi durumlar vard\u0131r. Bir\u00e7ok ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 habitat burada ya\u015fayan canl\u0131lara bu zorluklardan birka\u00e7\u0131n\u0131n bile\u015fimi ile meydan okur. \u015eimdi bu ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar\u0131n \u00f6zelliklerini ve buralara ev diyen canl\u0131lar\u0131n adaptasyonlar\u0131n\u0131 inceleyelim.<\/strong><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00d6LLER<\/strong><\/p>\n

T\u00fcm \u00e7\u00f6ller s\u0131cak ve kumlu de\u011fildir. \u00c7\u00f6l\u00fc \u00e7\u00f6l yapan \u015fey s\u0131cakl\u0131k de\u011fil susuzluktur. Bunun anlam\u0131 hi\u00e7 su olmas\u0131 de\u011fil, ya\u011fmur ve di\u011fer su ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131n d\u00fczensiz ve seyrek olmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00f6ller d\u00fcnya y\u00fcz \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7te birini kaplar (\u015eekil-1). Bu orana yar\u0131-kurak alanlar (y\u0131ll\u0131k ya\u011f\u0131\u015f\u0131n 600 mm\u2019den az oldu\u011fu b\u00f6lgeler), kurak b\u00f6lgeler (200 mm\u2019den d\u00fc\u015f\u00fck b\u00f6lgeler) ve a\u015f\u0131r\u0131-kurak b\u00f6lgeler (25 mm\u2019den az) dahildir. \u00c7\u00f6ller da\u011f s\u0131ralar\u0131n\u0131n r\u00fczg\u00e2r alt\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda okyanuslardan uzak kal\u0131c\u0131 kuru hava k\u00fctlelerinin olu\u015ftu\u011fu ya\u011fmur getiren ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 ak\u0131mlar\u0131 engelleyen i\u00e7 b\u00f6lgelerde olu\u015furlar. D\u00fcnyan\u0131n s\u0131cak \u00e7\u00f6llerinin \u00e7o\u011fu (Avustralya ve Arap \u00e7\u00f6lleri ve Sahra \u00e7\u00f6l\u00fc gibi subtropikal \u00e7\u00f6ller) kuru havan\u0131n ana r\u00fczg\u00e2r ku\u015faklar\u0131 ve f\u0131rt\u0131na sistemleri aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ekvatorun kuzey ve g\u00fcneyinde 25\u00b0 – 35\u00b0 enlemleri aras\u0131nda yer al\u0131rlar. So\u011fuk k\u0131y\u0131 \u00e7\u00f6lleri (Namib \u00c7\u00f6l\u00fc, Peru-\u015eili \u00e7\u00f6lleri, Meksika\u2019daki Baja California \u00e7\u00f6l\u00fc gibi) ise kutuplardan so\u011fuk deniz ak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n oldu\u011fu subtropikal b\u00f6lgelerde olu\u015furlar. So\u011fuk deniz ak\u0131nt\u0131s\u0131 ile temas sonucu olu\u015fan nemli ve so\u011fuk hava, s\u0131cak ve kuru tropik havan\u0131n alt\u0131nda ince bir katman olarak kara i\u00e7lerine do\u011fru hareket eder. Bu durum ya\u011fmur olu\u015fturmaz ama bu \u00e7\u00f6llerde ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n nem kayna\u011f\u0131 olarak kullanabilecekleri \u015fekilde geceleri yo\u011funla\u015fmaya neden olur. Il\u0131ml\u0131 veya so\u011fuk \u00e7\u00f6ller s\u0131rada\u011flar\u0131n ya\u011fmur g\u00f6lgelerinde veya okyanuslardan uzak mesafelerde olu\u015furlar. Y\u00fcksekli\u011fi ve deniz k\u0131y\u0131s\u0131na uzakl\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 kuru ve so\u011fuk ko\u015fullara neden olan Merkez Asya\u2019daki Gobi \u00e7\u00f6l\u00fc bunun bir \u00f6rne\u011fidir. D\u00fcnya temiz su rezervinin y\u00fczde 90\u2019\u0131n\u0131 i\u00e7erdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ve y\u00fczeyinin y\u00fczde 99\u2019u buzla kapl\u0131 Antarktika\u2019da su k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in buradaki \u00e7\u00f6ller biraz daha farkl\u0131d\u0131r. Ancak kar veya buz \u015feklindeki su organizmalar\u0131n kullan\u0131m\u0131na uygun de\u011fildir ve Antarktika\u2019n\u0131n buzla kapl\u0131 olmayan k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6lgeleri ise olduk\u00e7a kurudur. Victoria B\u00f6lgesinin (Ross \u00c7\u00f6l\u00fc olarak da bilinir) Kuru Vadileri buzla kapl\u0131 olmayan Antarktika\u2019n\u0131n en geni\u015f alan\u0131d\u0131r. Olduk\u00e7a kurudurlar ve baz\u0131 b\u00f6lgelerinin en az\u0131ndan son iki milyon y\u0131ld\u0131r herhangi bir ya\u011f\u0131\u015f almad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. \u00c7\u00f6ller d\u00fc\u015f\u00fck ya\u011fmur nedeniyle olu\u015furlar ama ayn\u0131 zamanda ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 s\u0131cakl\u0131klar\u0131n veya s\u0131cakl\u0131ktaki h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimlerin oldu\u011fu yerlerdir. Sahra \u00c7\u00f6l\u00fcnde hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenli olarak 50 \u00b0C \u00fczerine \u00e7\u0131karken yer s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 70 \u00b0C\u2019ye ula\u015fabilmektedir, Gobi \u00c7\u00f6l\u00fcnde ise hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 geceleri -40 \u00b0C\u2019ye d\u00fc\u015febilmektedir.<\/p>\n

\"\"
\u00c7\u00f6l\u00fc \u00e7\u00f6l yapan \u015fey, s\u0131cakl\u0131k de\u011fil susuzluktur.
(Sahra \u00c7\u00f6l\u00fc-Libya).<\/figcaption><\/figure>\n

Bir \u00e7\u00f6le ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131nda ya\u011fmur \u00e7ok a\u011f\u0131r olabilir. Bu durum sellere neden olabilir ancak su h\u0131zla kurur veya zemin taraf\u0131ndan emilir. Bu nedenle suyun topland\u0131\u011f\u0131 veya daha uzun s\u00fcre kullan\u0131labilir oldu\u011fu yerlere gitmedikleri takdirde su \u00e7\u00f6l organizmalar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine uygun durumdad\u0131r. \u00c7\u00f6l organizmalar\u0131 nadir ve tahmin edilemez su eri\u015fimi ile ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli mekanizmalar geli\u015ftirmi\u015flerdir. Ortamda hi\u00e7 nem yoksa ya\u015fam da yoktur. \u00c7\u00f6l organizmalar\u0131 i\u00e7in suya s\u0131n\u0131rl\u0131 eri\u015fim kadar \u00f6nemli bir di\u011fer konu sahip olduklar\u0131 suyu tutmalar\u0131d\u0131r. Havan\u0131n \u00e7ok kuru olmas\u0131 yan\u0131 s\u0131ra y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k ve r\u00fczg\u00e2rlar da v\u00fccutlar\u0131ndan \u00e7ok miktarda su kayb\u0131na neden olur. Ya su kayb\u0131na ra\u011fmen hayatta kalacaklard\u0131r ya da tekrar su bulana kadar yeterli suyu tutacak \u015fekilde bu su kayb\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayacaklard\u0131r.<\/p>\n

\u00c7\u00f6l organizmalar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ana s\u0131k\u0131nt\u0131lar suya nadir ve tahmin edilemeyen eri\u015fim, y\u00fcksek su kayb\u0131 oran\u0131, ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 s\u0131cakl\u0131klar ve b\u00fcy\u00fck s\u0131cakl\u0131k farklar\u0131d\u0131r. Di\u011fer sorunlar\u0131n aras\u0131nda periyodik sellerin, r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n ve sa\u011flam olmayan zeminin neden oldu\u011fu istikrars\u0131z \u00e7evre ko\u015fullar\u0131, g\u00fcne\u015f radyasyonu ve yiyecek ve besinlere s\u0131n\u0131rl\u0131 eri\u015fim say\u0131labilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00f6lde ya\u015famak<\/em><\/strong><\/p>\n

Organizmalar \u00e7\u00f6lde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara kar\u015f\u0131 iki a\u00e7\u0131k yan\u0131t \u00fcretmi\u015flerdir. D\u00fc\u015f\u00fck su eri\u015fimi ve y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda hayatta kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan adaptasyonlar geli\u015ftirmi\u015f veya faaliyetlerini ve b\u00fcy\u00fcmelerini daha iyi d\u00f6nemlere g\u00f6re k\u0131s\u0131tlam\u0131\u015f ve bu zor durumlardan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. Bir\u00e7ok organizma bu iki adaptasyonun kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sergiler. Habitat\u0131n \u00f6zel ihtiya\u00e7lar\u0131na, evrimsel ge\u00e7mi\u015fi ve boyut ve hareketlilik gibi fakt\u00f6rlere g\u00f6re organizma i\u00e7in hangi adaptasyon daha iyiyse o adaptasyon daha fazla geli\u015fir.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fck su eri\u015fimine g\u00f6re kapasite adaptasyonu mevcut su kaynaklar\u0131na eri\u015fim, organizman\u0131n su kayb\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlama ve su depolama yeteneklerini i\u00e7erir. Y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klara adaptasyon organizman\u0131n \u0131s\u0131 kazan\u0131m\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 ve \u0131s\u0131 kaybetme yetene\u011fini i\u00e7erir. B\u00fcy\u00fck organizmalar (deve gibi) k\u00fc\u00e7\u00fck organizmalara g\u00f6re (bakteri gibi) daha fazla su depolayabilirler ve su kayb\u0131 konusunda toplam hacimlerine g\u00f6re y\u00fczey alanlar\u0131 daha az oldu\u011fu i\u00e7in su kayb\u0131 konusunda daha az sorun ya\u015farlar. Is\u0131 kazan\u0131m\u0131 da ayn\u0131 nedenden \u00f6t\u00fcr\u00fc daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr ancak tersine \u0131s\u0131 kaybetme konusunda yetenekleri daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Organizman\u0131n geli\u015ftirece\u011fi adaptasyonlar organizman\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Memeliler bakterilerden daha karma\u015f\u0131k adaptasyonlar geli\u015ftirirler. B\u00fcy\u00fck hayvanlar k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlardan daha uzun mesafeler kat edebilirlerken mikroorganizmalar ve bitkilerin hareket kabiliyetleri yoktur veya \u00e7ok azd\u0131r. Ayr\u0131ca hayvanlar zorlu ko\u015fullara kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015fsal adaptasyonlar geli\u015ftirebilirken (\u00f6rne\u011fin su bulmak i\u00e7in g\u00f6\u00e7 etmek gibi), bitki ve mikroorganizmalar\u0131n bu \u015fekilde bir adaptasyon yetenekleri yoktur veya s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.\"\"<\/p>\n

Diren\u00e7 adaptasyonu zorlu ko\u015fullardan sak\u0131nmak veya ka\u00e7may\u0131 kapsar. Bu durum g\u00fcn\u00fcn en s\u0131cak zamanlar\u0131nda hareketten ka\u00e7\u0131nmak ve sadece geceleri aktif olmak veya ya\u011fmur ya\u011f\u0131ncaya veya ko\u015fullar organizman\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in daha iyi hale gelene kadar uyku durumunda yatmak gibi farkl\u0131 zaman \u00f6l\u00e7\u00fclerinde ger\u00e7ekle\u015fir. Organizman\u0131n ametabolik bir uyku durumunda y\u0131llarca hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan kriptobiyoz en geli\u015fmi\u015f diren\u00e7 adaptasyonudur. Yine organizman\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi adaptasyon t\u00fcrleri evrimsel ge\u00e7mi\u015fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Kuma saklanmak gibi davran\u0131\u015fsal tepkiler i\u00e7eren adaptasyonlar hayvanlarda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bitki ve mikroorganizmalar\u0131n \u00f6zellikle uygun ko\u015fullar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 beklerken y\u0131llarca uyku halinde kalan tohum ve spor halindeyken uyku hali e\u011filimleri daha y\u00fcksektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00f6l memelileri<\/em><\/strong><\/p>\n

Memeliler en karma\u015f\u0131k organizmalard\u0131r ve \u00e7evre ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re karma\u015f\u0131k davran\u0131\u015fsal ve psikolojik yan\u0131tlar geli\u015ftirmi\u015flerdir. Ancak boyutlar\u0131 ve karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131 geli\u015ftirebildikleri adaptasyonlar\u0131 s\u0131n\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r, \u00f6rne\u011fin kriptobiyoz ger\u00e7ekle\u015ftiremezler. Deve belki de en bilinen \u00e7\u00f6l memelisi oldu\u011fu i\u00e7in biz de neden bu kadar ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00e7\u00f6l canl\u0131s\u0131 oldu\u011funu inceliyoruz.<\/p>\n

\u0130ki deve t\u00fcr\u00fc vard\u0131r: Hecin devesi (tek h\u00f6rg\u00fc\u00e7l\u00fc veya Arap) ve Asya (Bactrian, iki h\u00f6rg\u00fc\u00e7l\u00fc) devesi. Hecin develeri s\u0131cak kuru d\u00fcz \u00e7\u00f6llerde (Sahra ve Arap \u00c7\u00f6lleri gibi subtropikal \u00e7\u00f6ller) ya\u015farken Asya develeri da\u011fl\u0131k, kayal\u0131k b\u00f6lgelerde (Gobi \u00c7\u00f6l\u00fc gibi so\u011fuk \u00e7\u00f6ller) ya\u015farlar. T\u00fcrkiye, Afganistan ve T\u00fcrkmenistan\u2019da bu develerin her ikisi de ya\u015far; ayr\u0131ca melezlenmi\u015f olmalar\u0131 yak\u0131n t\u00fcrler olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Biz burada Hecin devesi \u00fczerine odaklanaca\u011f\u0131z ve bundan sonra sadece deve olarak adland\u0131raca\u011f\u0131z. Hecin develeri tamamen evcille\u015ftirilmi\u015flerdir ve biyolojilerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 insanlarla olan ili\u015fkileri taraf\u0131ndan belirlenmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
\u0130ki h\u00f6rg\u00fc\u00e7l\u00fc Asya devesi (Bactrian).<\/figcaption><\/figure>\n

Develer ot\u00e7uldur ve \u00e7\u00f6l bitkileriyle beslenirler. D\u00fc\u015f\u00fck ya\u011f\u0131\u015f nedeniyle \u00e7\u00f6l bitkileri nadirdir. Bol otlak sa\u011flayan y\u0131ll\u0131k bitkiler sadece ya\u011f\u0131\u015ftan sonra ortaya \u00e7\u0131karlar ve g\u00fcvenilir bir yiyecek kayna\u011f\u0131 de\u011fildirler. Develer daha \u00e7ok s\u00fcrekli besin kayna\u011f\u0131 olu\u015fturan d\u00fc\u015f\u00fck ya\u011f\u0131\u015fa adapte olmu\u015f dayan\u0131kl\u0131 bitkilerle beslenirler. Bu besinin deve i\u00e7in temel \u00f6zelli\u011fi k\u0131vr\u0131k, seyrek sert ve tuzlu yapraklar\u0131n\u0131n olmas\u0131d\u0131r. Develer yemek aramak i\u00e7in g\u00fcnde 50 km gibi uzun bir yol kat ederler. Geni\u015f bir alan\u0131 tarayarak bir bitkiden bir \u0131s\u0131r\u0131k di\u011ferinden bir \u0131s\u0131r\u0131k al\u0131rlar. Bu durum bitkiden a\u015f\u0131r\u0131 beslenmeyi engeller ve bitkinin tekrar b\u00fcy\u00fcmesine izin verir; develer besin kaynaklar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olarak kullan\u0131rlar. Di\u011fer hayvanlar\u0131n yiyemedikleri bitkilerde dahil olmak \u00fczere bir\u00e7ok bitkiyi yiyebilirler. Su olmadan uzun yolculuklar yapabilmeleri su kaynaklar\u0131ndan uzak alanlardan da beslenebilmelerini sa\u011flar. Sert dudak ve dilleri, sert bitkileri ve hatta dikenleri bile yiyebilmelerini sa\u011flar. Devenin fizyolojisi tuzlu yiyecekler ve tuzlu su ile ald\u0131\u011f\u0131 tuzla ba\u015f edebilmesini sa\u011flar, asl\u0131nda tuza ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r ve do\u011fal tuz kaynaklar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda g\u00fcnl\u00fck 45-60 gr tuz verilmelidir.<\/p>\n

\"\"
Tek h\u00f6rg\u00fc\u00e7l\u00fc Hecin (Arap) devesi. Develer ot\u00e7uldur ve \u00e7\u00f6l bitkileriyle beslenirler.<\/figcaption><\/figure>\n

Y\u0131l\u0131n daha so\u011fuk aylar\u0131 boyunca develer sadece bu mevsimde y\u00fczde 50-60 oran\u0131nda su i\u00e7eren bitkilerden su ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 giderebilirler. S\u0131cakl\u0131k 30-35\u00b0C\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda bile develer su i\u00e7meden 15 g\u00fcn dayanabilirler. Sadece s\u0131cakl\u0131k 40\u00b0C\u2019yi a\u015ft\u0131\u011f\u0131nda k\u0131sa ve d\u00fczenli aral\u0131klarla su i\u00e7meleri gerekir. Su i\u00e7tiklerinde develerin su alma kapasiteleri \u00e7ok fazlad\u0131r. S\u0131cak ko\u015fullarda g\u00fcnlerce susuz kalm\u0131\u015f bir deve ilk su i\u00e7me s\u0131ras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 130 litre (neredeyse tam bir k\u00fcvet) birka\u00e7 saat i\u00e7inde ise 200 litreye yak\u0131n su i\u00e7ebilir. Bu su h\u0131zla devenin kan dola\u015f\u0131m\u0131na ve oradan dokular\u0131na ula\u015f\u0131r. Su giri\u015fi ile kan\u0131n bu kadar h\u0131zl\u0131 seyrelmesi sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan ozmotik bas\u0131n\u00e7 k\u0131rm\u0131z\u0131 kan h\u00fccrelerinin par\u00e7alanmas\u0131na neden olaca\u011f\u0131ndan bir\u00e7ok canl\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olabilir. Ancak devenin k\u0131rm\u0131z\u0131 kan h\u00fccreleri etkilenmez. Bu kadar k\u0131sa s\u00fcrede bu kadar \u00e7ok su alabilme yetene\u011fi a\u015f\u0131r\u0131 otlan\u0131lan b\u00f6lgelerde su kaynaklar\u0131nda harcanan zaman\u0131 en d\u00fc\u015f\u00fck seviyede tutar. Susuz kald\u0131klar\u0131 ko\u015fullarda emziren develerin s\u00fctleri yavrunun hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in daha suludur.<\/p>\n

Develer v\u00fccut a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n y\u00fczde 20-25\u2019inin (toplam v\u00fccut suyunun y\u00fczde 30\u2019u) kayb\u0131na neden olan ciddi susuzluklar\u0131 atlatabilirler. \u0130nsanlar ise toplam v\u00fccut a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n y\u00fczde %12\u2019sini kaybettiklerinde \u00f6l\u00fcrler. Bu suyun \u00e7o\u011fu devenin karn\u0131nda ve h\u00fccreler aras\u0131ndaki bo\u015fluklarda bulunur. Susuzluk s\u0131ras\u0131nda g\u00f6rece daha az su ise devenin h\u00fccrelerinden kaybedilir. Susuz kalm\u0131\u015f bir deve kaburgalar\u0131n\u0131n aras\u0131nda bir bo\u015fluk olu\u015fturur. Bedeviler bu bo\u015flu\u011fun \u015fekline g\u00f6re devenin ne kadar su i\u00e7mesi gerekti\u011fini 10 litre gibi yan\u0131lmayla anlayabilirler. Ba\u015fka hi\u00e7bir memeli haftalarca susuz kalarak aktif kalamaz. Bu \u00f6zellik develeri kurak b\u00f6lgelerdeki insanlar i\u00e7in paha bi\u00e7ilmez k\u0131lmaktad\u0131r. Y\u00fcksek seviyede susuzlu\u011fa dayanman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra develerin suyu v\u00fccutlar\u0131nda tutmak i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi baz\u0131 mekanizmalar vard\u0131r. Devenin b\u00fcy\u00fck v\u00fccut boyutu nedeniyle deriden buharla\u015fma ile kaybedilen su, daha k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlara g\u00f6re daha azd\u0131r. Develer y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda terleme ile so\u011fuma ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 azaltm\u0131\u015flard\u0131r. Konsantre bir idrar (tuz ve \u00fcre oran\u0131 y\u00fcksek ancak su oran\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck), g\u00f6rece daha kuru d\u0131\u015fk\u0131 \u00fcretirler, daha yava\u015f soluk al\u0131rlar ve nefes yoluyla su kayb\u0131n\u0131 azalt\u0131rlar. Y\u00fcksek tuz ihtiyac\u0131 konsantre idrar \u00fcretimine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Genizlerindeki b\u00fcy\u00fck bo\u015fluklar ald\u0131klar\u0131 kuru havay\u0131 nemlendirir verdikleri havadaki suyu ise geri kazan\u0131r.<\/p>\n

Develerin v\u00fccutlar\u0131n\u0131n bir yerinde su depolad\u0131klar\u0131na dair hi\u00e7bir kan\u0131t yoktur. Pliny the Elder (MS 23-79, Gaius Plinius Secundus) develerin midelerinde su depolad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden ilk ki\u015fidir. Ancak develerin midelerinde veya v\u00fccutlar\u0131n\u0131n herhangi bir yerinde su depolad\u0131klar\u0131na dair anatomik veya fizyolojik bir kan\u0131t yoktur. Su h\u00f6rg\u00fc\u00e7lerde depolanmaz. H\u00f6rg\u00fc\u00e7lerde esas olarak ya\u011f ve besin depolan\u0131r. Ya\u011f m\u00fckemmel bir yal\u0131tkand\u0131r ve devenin deri alt\u0131na e\u015fit miktarda da\u011f\u0131l\u0131rsa y\u00fczey yolu ile devenin etkili \u0131s\u0131 kaybetmesi \u00e7ok daha zorla\u015f\u0131r. Ya\u011f rezervinin h\u00f6rg\u00fc\u00e7te depolanmas\u0131 (ve b\u00f6brek \u00e7evresinde) ile \u0131s\u0131 derideki art\u0131klarla engellenmeden at\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Memelilerin \u00e7o\u011fu v\u00fccut s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a s\u0131k\u0131 s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde kontrol eder. Terleme, soluma ve deri yolu ile \u0131s\u0131 kaybederler. Bu mekanizmalar ayr\u0131ca su kayb\u0131na neden olur. Develer v\u00fccut s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131n di\u011fer memelilerden daha fazla dalgalanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak su kayb\u0131n\u0131 azalt\u0131rlar. Devenin v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sabah ve \u00f6\u011fleden sonraki de\u011ferleri aras\u0131nda 6\u00b0C gibi farkl\u0131l\u0131klar olabilir. \u0130\u00e7 s\u0131cakl\u0131klar\u0131ndaki art\u0131\u015f\u0131 tolere ederek develer terleme ve di\u011fer \u0131s\u0131 kayb\u0131 mekanizmalar\u0131nda kaybedilen suyu korurlar. Develerin i\u00e7 s\u0131cakl\u0131klar\u0131ndaki dalgalanmalar sayesinde g\u00fcnde 5 litre su koruduklar\u0131 tahmin edilmektedir. Develer v\u00fccutlar\u0131n\u0131 g\u00fcne\u015fe kar\u015f\u0131 koruyan a\u00e7\u0131k renkli ve ince y\u00fcnl\u00fc derileri sayesinde \u0131s\u0131 kazan\u0131m\u0131n\u0131 azalt\u0131rlar. G\u00fcne\u015fe y\u00fczlerini d\u00f6nerler ve \u0131s\u0131 kayna\u011f\u0131na mazur kalan b\u00f6lgelerini azalt\u0131rlar, h\u00f6rg\u00fc\u00e7lerindeki ya\u011f ise daha fazla maruz kalan arka k\u0131sm\u0131 yal\u0131t\u0131r. Uzun v\u00fccut \u015fekilleri ve uzun bacaklar\u0131 \u0131s\u0131n\u0131n v\u00fccudun t\u00fcys\u00fcz az yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f alt k\u0131sm\u0131ndan \u0131s\u0131 kayb\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r ve v\u00fccudu s\u0131cak zeminden uzak tutar. Develerin \u00e7\u00f6lde hayatta kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanizmalar \u015eekil-2\u2019de \u00f6zetlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Subtropikal \u00e7\u00f6llerde ya\u015fayan di\u011fer otlayan memeliler aras\u0131nda antiloplar, ceylanlar, hint \u00f6k\u00fczleri, vah\u015fi e\u015fekler ve Avustralya \u00e7\u00f6llerindeki kanguru ve valabiler vard\u0131r. Bu hayvanlar \u00e7\u00f6l ortam\u0131na kar\u015f\u0131 develere benzer adaptasyonlar geli\u015ftirmi\u015flerdir, ancak hi\u00e7birisi ayn\u0131 seviyede diren\u00e7 sergileyemez. Memeli \u00e7\u00f6l et\u00e7illeri tilkiler, \u00e7akallar, s\u0131rtlanlar, k\u0131r kurtlar\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck kediler, porsuklar, kokarcalar, da\u011f gelincikleri ve baz\u0131 et\u00e7il Avustralya keselileri ve yaban k\u00f6peklerinden olu\u015fur. \u00c7ok kurak alanlarda sadece tilkiler vard\u0131r. Bu et\u00e7iller her zaman olmasalar da \u00e7o\u011fu zaman su ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 avlar\u0131n\u0131n t\u00fcketilmesi yoluyla kar\u015f\u0131larlar.<\/p>\n

\"\"
Dingo<\/figcaption><\/figure>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7\u00f6l memelileri g\u00fcn i\u00e7inde veya g\u00fcn\u00fcn en s\u0131cak evresinde oyuk ve kaya yar\u0131klar\u0131na girerek en k\u00f6t\u00fc s\u0131cak ve kurakl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda hayatta kalabilirler. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu fareden daha b\u00fcy\u00fck olmayan kemirgenlerdir. Kemirgenlerin sakland\u0131klar\u0131 \u00e7ukurda s\u0131cakl\u0131k d\u0131\u015far\u0131dakinden daha d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda hayvan\u0131n nefesi nedeniyle nem de d\u0131\u015far\u0131dakinin iki ile be\u015f kat\u0131 daha fazlad\u0131r. \u00c7\u00f6l kemirgenleri g\u00fcn\u00fcn s\u0131ca\u011f\u0131ndan ka\u00e7\u0131narak g\u00fcne\u015fe maruz kald\u0131klar\u0131nda ya\u015fayabilecekleri \u0131s\u0131 d\u00fczenleme sorunlar\u0131n\u0131 engellerler. K\u00fc\u00e7\u00fck v\u00fccut boyutlar\u0131 ve g\u00f6rece b\u00fcy\u00fck y\u00fczey alanlar\u0131 nedeniyle terlemezler, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir su kayb\u0131na dayanamazlar. Ancak bir kemirgen kendisini -\u00f6rne\u011fin bir avc\u0131 taraf\u0131ndan oyu\u011fundan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda- g\u00fcn i\u00e7inde d\u0131\u015far\u0131da k\u0131s\u0131lm\u0131\u015f bulabilir. Keseli farelerin bu t\u00fcr durumlarda hayatta kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan acil s\u0131cakl\u0131k d\u00fczenleme sistemleri vard\u0131r. \u00c7ene ve bo\u011fazlar\u0131n\u0131n k\u00fcrk\u00fcn\u00fc \u0131slatan bol t\u00fck\u00fcr\u00fck \u00fcretirler ve bu t\u00fck\u00fcr\u00fck buharla\u015fma ile so\u011fuma sa\u011flar. Normal olarak su kayb\u0131 nefes verirken ya\u015fan\u0131r ve burnu terk eden hava so\u011futulur ve daha az su ta\u015f\u0131mas\u0131 sa\u011flanarak su kayb\u0131 azalt\u0131l\u0131r. Di\u011fer su tutma mekanizmalar\u0131 i\u00e7inde konsantre idrar ve kuru d\u0131\u015fk\u0131 \u00fcretimi say\u0131labilir. Bir\u00e7ok \u00e7\u00f6l kemirgeni su kayna\u011f\u0131 olarak tamamen yiyeceklerine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Arap tav\u015fan\u0131 ve Amerikan keseli fareleri sadece bitki tohumlar\u0131 yiyerek ya\u015fayabilirler. Metabolik su, besinlerin oksidasyonu sonucu \u00fcretilir ve kurak b\u00f6lgelerde ya\u015fayan canl\u0131lar i\u00e7in ana su kayna\u011f\u0131n\u0131 olarak kullan\u0131labilir.<\/p>\n

\"\"
K\u0131rm\u0131z\u0131 kanguru<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Di\u011fer \u00e7\u00f6l omurgal\u0131lar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00c7\u00f6l ku\u015flar\u0131 su bulmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck mesafeler kat edebilirler. Su sorunlar\u0131 yavrular\u0131n\u0131n da ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak zorunda olduklar\u0131 yavrulama d\u00f6nemlerinde daha \u015fiddetli bir hal al\u0131r. Afrika kum kekli\u011fi \u00e7o\u011fu zaman sudan 40 km uzakta yuva kurar. Erkek ku\u015f karn\u0131ndaki t\u00fcyleri suya bat\u0131rarak yavrular\u0131na su ta\u015f\u0131r. Bu t\u00fcyler suyu emen ve tutan s\u00fcnger benzeri e\u015fsiz bir yap\u0131ya sahiptir. Amerikan \u00e7\u00f6l ku\u015fu (Roadrunner) midesinde \u00fcretti\u011fi s\u0131v\u0131y\u0131 bo\u011faz\u0131ndan ak\u0131tarak yavrular\u0131na i\u00e7irir. Ku\u015flar\u0131n t\u00fcyleri sadece u\u00e7malar\u0131na yaramaz ayr\u0131ca \u00e7ok iyi izolasyon sa\u011flayarak ku\u015fu g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131ndan korur. Is\u0131 kaybetmeleri gerekirse bo\u011fazlar\u0131na do\u011fru kanat \u00e7\u0131rparak a\u011f\u0131zlar\u0131n\u0131n i\u00e7ine do\u011fru serinletici bir hava ak\u0131m\u0131 yarat\u0131rlar. Deveku\u015flar\u0131 s\u0131rtlar\u0131nda seyrek olarak da\u011f\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcylerini kald\u0131rarak serin hava ak\u0131m\u0131n\u0131n derilerini so\u011futmas\u0131n\u0131 sa\u011flarlar.<\/p>\n

\"\"
Amerikan \u00e7\u00f6l ku\u015fu (Roadrunner) midesinde \u00fcretti\u011fi s\u0131v\u0131y\u0131 bo\u011faz\u0131ndan ak\u0131tarak yavrular\u0131na i\u00e7irir.<\/figcaption><\/figure>\n

Y\u0131lanlar, kertenkeleler, gekolar ve kaplumba\u011falar gibi \u00e7\u00f6l s\u00fcr\u00fcngenleri di\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck memeliler gibi g\u00fcn\u00fcn en s\u0131cak b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde topra\u011f\u0131n i\u00e7inde veya kaya yar\u0131klar\u0131nda saklan\u0131rlar. \u0130\u00e7 s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in hassas bir denge kurmak zorundad\u0131rlar. S\u0131cakl\u0131k hayvan\u0131n aktif olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak kadar y\u00fcksek olmal\u0131d\u0131r ama \u00e7ok y\u00fckselirse hayvan \u00f6l\u00fcr. S\u00fcr\u00fcngenler kendi \u0131s\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fcretmek konusunda memeli ve ku\u015flara g\u00f6re zay\u0131ft\u0131rlar ve metabolik aktivitelerin ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in gerekli \u0131s\u0131y\u0131 g\u00fcne\u015ften al\u0131rlar. Geceleri \u00e7\u00f6l so\u011fuktur ve s\u00fcr\u00fcngenlerden \u00e7ok az\u0131 geceleri aktiftir. Sabahlar\u0131 g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131karak aktif hale gelmek i\u00e7in gerekli v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na ula\u015fana kadar g\u00fcne\u015ften \u0131s\u0131 depolarlar. G\u00fcn i\u00e7inde s\u0131cakl\u0131k artt\u0131k\u00e7a korunaklar\u0131na \u00e7ekilirler. \u00d6\u011fleden sonra ve ak\u015fam\u0131n erken saatlerinde s\u0131cakl\u0131k tekrar aktif olabilecekleri seviyelere d\u00fc\u015fer. S\u00fcr\u00fcngenler aktif olduklar\u0131 d\u00f6nemleri gerekti\u011finden daha h\u0131zl\u0131 \u0131s\u0131 kazanmalar\u0131n\u0131 veya kaybetmelerini sa\u011flayan adaptasyonlar\u0131 sayesinde uzatabilirler. Baz\u0131 Namip kumul kertenkeleleri sabahlar\u0131 d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda v\u00fccutlar\u0131n\u0131 topra\u011fa yap\u0131\u015ft\u0131rarak daha h\u0131zl\u0131 \u0131s\u0131n\u0131rlar. S\u0131cakl\u0131k y\u00fckselince v\u00fccutlar\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131rlar ve daha fazla \u0131s\u0131 kayb\u0131na izin vermek i\u00e7in d\u00fczenli olarak bacaklar\u0131n\u0131 y\u00fckseltirler.<\/p>\n

\"\"
Y\u0131lanlar, kertenkeleler, gekolar ve kaplumba\u011falar gibi \u00e7\u00f6l s\u00fcr\u00fcngenleri g\u00fcn\u00fcn en s\u0131cak b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde topra\u011f\u0131n i\u00e7inde veya kaya yar\u0131klar\u0131nda saklan\u0131rlar.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7\u00f6l amfibileri yumurtalar\u0131n\u0131 suya b\u0131rakmak zorunda olduklar\u0131 i\u00e7in su eri\u015fimi konusunda \u00f6zellikle sorun ya\u015farlar. Sonu\u00e7 olarak ya\u015fam alanlar\u0131 \u00e7\u00f6l\u00fcn su k\u00fctlesinin en az\u0131ndan periyodik olarak eri\u015filebilir oldu\u011fu alanlar\u0131yla k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00f6l g\u00f6letleri a\u011f\u0131r ya\u011fmurlardan sonra olu\u015fur ve h\u0131zla kurur. Amfibilerin yumurtlamas\u0131 i\u00e7in yeterli su sa\u011flayan ya\u011f\u0131\u015flar aras\u0131nda uzun kurak d\u00f6nemler olabilir. Kuzey Amerika\u2019n\u0131n Sanoran \u00c7\u00f6l\u00fcnde ya\u015fayan kara kurba\u011fas\u0131 (Spadefoot toad) en bilinen \u00e7\u00f6l amfibileri aras\u0131nda yer al\u0131r. Bu canl\u0131 kurak d\u00f6nemde uyku haline ge\u00e7er. Dokuz ay gibi uzun bir s\u00fcre kalabildikleri bu uyku hali s\u0131ras\u0131nda gerekli nemi bulabilmek i\u00e7in topra\u011f\u0131n yakla\u015f\u0131k 1 metre alt\u0131na saklan\u0131rlar. Baz\u0131 amfibiler \u00e7amurdan bir koza ile sar\u0131l\u0131rken baz\u0131 amfibiler h\u0131zl\u0131 su kayb\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in kuru \u00f6l\u00fc deriden bir koza olu\u015ftururlar. Bu hayvanlar ozmotik konsantrasyonu art\u0131ran \u00fcreyi biriktirirler ve kendilerini \u00e7evreleyen topraktan su ak\u0131\u015f\u0131 sa\u011flarlar. Ayr\u0131ca h\u00fccrelerinin susuz kalmas\u0131na dayanabilirler ve mesanelerinde seyrek idrar formunda su depolayabilirler. Ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131nda kara kurba\u011fas\u0131 y\u00fczeye \u00e7\u0131kar ve yumurtlar. Yumurtalar hemen geli\u015fir ve g\u00f6let iriba\u015flarla dolar. G\u00f6lette ayr\u0131ca algler ve tatl\u0131su karidesleri (k\u00fc\u00e7\u00fck kabuklular) kolonile\u015fmi\u015f olabilir. Tatl\u0131su karidesleri varsa iki \u00e7e\u015fit iriba\u015f geli\u015fir. Ot\u00e7ul iriba\u015flar sadece alglerle beslenirken daha b\u00fcy\u00fck et\u00e7il iriba\u015flar hem tatl\u0131su karidesleriyle hem de ot\u00e7ul arkada\u015flar\u0131yla beslenirler. Bu iki t\u00fcr iriba\u015f\u0131n geli\u015fimi kara kurba\u011fas\u0131 i\u00e7in bir sigorta poli\u00e7esi gibidir. Tekrar ya\u011fmur ya\u011farsa g\u00f6let suyu bulan\u0131r ve et\u00e7il iriba\u015flar\u0131n avlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeleri zorla\u015faca\u011f\u0131ndan yeterince b\u00fcy\u00fcyemezler. Ot\u00e7ul iriba\u015flar alglerle beslenmeye devam ederler ve \u00e7ok fazlas\u0131 olgunla\u015f\u0131rlar. E\u011fer ya\u011fmur ya\u011fmazsa en az\u0131ndan i\u00e7lerinden birisi geli\u015fimin tamamlayacakt\u0131r. Et\u00e7il ve yamyam iriba\u015flar karde\u015flerini yiyerek h\u0131zla geli\u015firler. H\u0131zla yok olan su birikintisi ile yar\u0131\u015f\u0131rlar ve i\u00e7lerinden \u00e7ok az\u0131 bir sonraki ya\u011f\u0131\u015fta yumurtlamak i\u00e7in hayatta kal\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00f6l omurgas\u0131zlar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00dc\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00f6l omurgas\u0131z\u0131 grubu vard\u0131r: s\u00fcrekli olarak toprakta ya\u015fayanlar (\u00e7o\u011funlukla nematodlar, maytlar ve yay kuyruklar), zaman\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda toprak \u00fczerinde aktif olanlar (\u00f6r\u00fcmcekler, k\u0131rkayaklar, akrepler ve \u00e7e\u015fitli b\u00f6cekler) ve ge\u00e7ici sularda ya\u015fayanlar (karidesler, yenge\u00e7ler, nematodlar, ve baz\u0131 b\u00f6cekler). Daha az belirgin di\u011fer \u00e7\u00f6l omurgas\u0131zlar\u0131 aras\u0131nda salyangozlar, tesbih b\u00f6ce\u011fi, toprak kurtlar\u0131 ve k\u0131rkayak t\u00fcrleri bulunur.<\/p>\n

Toprak omurgas\u0131zlar\u0131 ya\u011fmur ve r\u00fczg\u00e2r etkisi ile g\u00f6m\u00fclen ve \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fcler taraf\u0131ndan par\u00e7alanan organik materyallerle veya di\u011fer toprak omurgas\u0131zlar\u0131 ile beslenirler. Ayr\u0131ca termit ve di\u011fer b\u00f6cekler gibi toprak \u00fczerinde aktif hayvanlarca bitki par\u00e7alar\u0131 g\u00f6m\u00fcl\u00fcr. En y\u00fcksek nematod yo\u011funlu\u011fu \u00e7\u00f6l bitkilerine yak\u0131n yerlerde topra\u011f\u0131n en \u00fcst 10 santimetresinde bulunur. Her ne kadar bitkinin yak\u0131n\u0131nda olmalar\u0131 ve toprak onlar\u0131 y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klara ve y\u00fcksek su kayb\u0131na kar\u015f\u0131 korusa da kuruma hayatta kalmalar\u0131 i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck sorundur.<\/p>\n

Toprak y\u00fczeyinde aktif olan eklem bacakl\u0131lar zamanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 yine toprak alt\u0131nda ge\u00e7irirler ve ancak yiyecek, su ve belki e\u015f bulmak i\u00e7in y\u00fczeye \u00e7\u0131karlar. Kar\u0131ncalar ve termitler \u00e7\u00f6l omurgas\u0131z faunas\u0131n\u0131n ana bile\u015fenleridir ve toplam k\u00fctleleri di\u011fer \u00e7\u00f6ldeki veya ba\u015fka yerdeki di\u011fer t\u00fcm omurgas\u0131zlardan fazlad\u0131r. \u00c7\u00f6llerde bir\u00e7ok kar\u0131nca \u00e7e\u015fidi vard\u0131r, \u00f6zellikle Avustralya\u2019n\u0131n kurak \u00e7\u00f6llerinde yerin alt\u0131ndaki yuvalarda ya\u015farlar. Termitler d\u00fcnyadaki \u00e7\u00f6llerin tamam\u0131nda bulunurlar. Yuvalar\u0131 topra\u011f\u0131n hem alt\u0131nda hem de \u00fcst\u00fcndedir ama en s\u0131cak \u00e7\u00f6llerde yuvalar neredeyse tamamen toprak alt\u0131ndad\u0131r. Yuvan\u0131n etraf\u0131nda bir yiyecek arama alan\u0131 kurulmu\u015ftur. \u00c7o\u011fu \u00e7\u00f6l termitinin su kayb\u0131na dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 azd\u0131r ve sadece nem y\u00fcksekse yemek aramaya \u00e7\u0131karlar. Kar\u0131ncalar su kayb\u0131na daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131rlar ancak yine de y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda yuvalar\u0131na \u00e7ekilirler. Dikkatle in\u015fa edilmi\u015f termit yuvas\u0131n\u0131n mimarisi yuvay\u0131 serinleten ve havaland\u0131ran hava ak\u0131m\u0131n\u0131n i\u00e7eri girmesini sa\u011flar; ayr\u0131ca yuvalar d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda \u0131s\u0131 emmek i\u00e7in g\u00fcne\u015fe g\u00f6re ayarlanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

B\u00f6ceklerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 \u00e7\u00f6l bitkilerinden beslenirler, bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u00e7ekirgeler ve p\u0131rp\u0131rlar gelir. \u00c7\u00f6l \u00e7ekirgeleri uzun zaman farkl\u0131 t\u00fcr oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen iki bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcleri ya\u011fmur sonras\u0131 geli\u015fen \u00e7\u00f6l bitkilerinden faydalanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flar. Kuru aylar boyunca renk olarak solukturlar ve y\u0131lda bir kez yavrularlar. Ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131nda bitkilerin geli\u015fimi kuru d\u00f6nemlere g\u00f6re daha fazla yavrunun ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu durumda \u00e7ekirgeler daha sonraki d\u00f6nemlerde azalan bitkiler \u00fczerinde kalabal\u0131kla\u015f\u0131rlar. Bu kalabal\u0131k daha koyu o\u011fullar vermelerine neden olur ve bu o\u011ful verme bazen milyonlara varan rakamlara ula\u015f\u0131r. Al\u00e7ak bas\u0131n\u00e7 sistemleri onlar\u0131 daha fazla ya\u011fmur ve sonucunda daha fazla bitki olan yerlere ta\u015f\u0131r. Bu s\u00fcr\u00fclerin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m g\u00fcc\u00fc vard\u0131r ve insan tar\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 ger\u00e7ek bir tehdittir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yollar\u0131na \u00e7\u0131kan her t\u00fcrl\u00fc bitkiyi yok ederler. Sonu\u00e7 olarak say\u0131lar\u0131 azal\u0131r ve tekli bi\u00e7ime d\u00f6nerler.<\/p>\n

Tenebriobiade ailesinden b\u00f6cekler \u00e7o\u011fu zaman \u00e7\u00f6l ya\u015fam\u0131na en iyi adapte olmu\u015f b\u00f6cekler olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler, artan say\u0131lar\u0131 di\u011fer ya\u015fam formlar\u0131 i\u00e7in tehlikelidir. Hi\u00e7 su olmadan kuru yiyeceklerle ya\u015fayabilirler ve baz\u0131lar\u0131 g\u00fcn\u00fcn en s\u0131cak zamanlar\u0131nda aktiftir. V\u00fccut s\u0131v\u0131lar\u0131n\u0131n ozmotik bas\u0131nc\u0131 (dola\u015f\u0131m sistemi) dehidrasyon ve rehidrasyon s\u0131ras\u0131nda korunur ve dola\u015f\u0131m sistemi hacmen de\u011fi\u015fse bile h\u00fccrelerinin fizyolojik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc korunur. Tenebriobiade\u2019lerin balmumuna benzer bir kabuklar\u0131 vard\u0131r ve bu y\u00fczeyden su kayb\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Arka kanat kabuklar\u0131 (elytra) kayna\u015f\u0131r ve arkalar\u0131n\u0131 koruyan bir bo\u015fluk olu\u015fturur. Solunum a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131 bu bo\u015flu\u011fa a\u00e7\u0131l\u0131r ve b\u00f6ylece kuru hava ile do\u011frudan temas etmez. Bu durum solunum ile su kayb\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Rektumdan su \u00e7ekerler ve kuru d\u0131\u015fk\u0131 \u00fcretirler. Namib tenebrionid b\u00f6cekleri Namib \u00c7\u00f6l\u00fc k\u0131y\u0131s\u0131nda uzaktaki so\u011fuk k\u0131y\u0131 ak\u0131nt\u0131lar\u0131ndan kaynaklanan sisten nem toplarlar. Geceleri sis olu\u015ftu\u011funda kafalar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da r\u00fczg\u00e2ra do\u011fru dururlar. Sisteki nem arkalar\u0131nda yo\u011funla\u015f\u0131r ve a\u011f\u0131zlar\u0131na do\u011fru akar (\u015eekil-3).<\/p>\n

B\u00f6cekler ve di\u011fer eklem bacakl\u0131lar \u00e7\u00f6l ya\u015fam\u0131na o kadar iyi adapte olurlar ki k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlar\u0131na ve geni\u015f y\u00fczey alanlar\u0131na ra\u011fmen su kayb\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayabilirler. Bunu su ge\u00e7irmez bal mumu benzeri kabuklar\u0131, dokulara oksijen ta\u015f\u0131yan ama su kayb\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan epiderm ve hava t\u00fcpleri ile (trake ve trakeol) d\u0131\u015far\u0131 a\u00e7\u0131lan solunum sistemleri ile ger\u00e7ekle\u015ftirirler. D\u0131\u015fk\u0131 yolu ile su kayb\u0131 rektumdan suyun geri emilimi ile \u00f6nlenir. Su, besinlerin sindiriminden, havadaki yo\u011funla\u015fmadan ve baz\u0131 t\u00fcrler i\u00e7in ba\u011f\u0131l nem y\u00fczde %81 gibi d\u00fc\u015f\u00fckken bile havadaki suyun emiliminden edinilir. Dehidrasyon s\u0131ras\u0131nda v\u00fccut bo\u015flu\u011fundaki su hacmi azalsa dahi ozmotik bas\u0131nc\u0131 koruyarak h\u00fccre i\u00e7indeki su korunur. En sert ko\u015fullar topra\u011f\u0131n alt\u0131na girerek uyku hali ve g\u00fcnl\u00fck ve mevsimlik aktivitelerin ve \u00e7o\u011falman\u0131n kontrol\u00fc ile atlat\u0131l\u0131r. S\u0131cakl\u0131k d\u00fczenlemesi v\u00fccut rengini ve davran\u0131\u015flarla, duru\u015flar ve hayvan\u0131n \u0131s\u0131 kazanmas\u0131n\u0131 veya kaybetmesini sa\u011flayan ayarlamalarla yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u00c7\u00f6llerde bir\u00e7ok kar\u0131nca \u00e7e\u015fidi vard\u0131r, \u00f6zellikle Avustralya\u2019n\u0131n kurak \u00e7\u00f6llerinde yerin alt\u0131ndaki yuvalarda ya\u015farlar. Termitler d\u00fcnyadaki \u00e7\u00f6llerin tamam\u0131nda bulunurlar.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00f6l bitkileri<\/em><\/strong><\/p>\n

Kumullar ve \u00e7\u0131plak kayalar en az bitkiye ev sahipli\u011fi yapmakla beraber neredeyse t\u00fcm \u00e7\u00f6llerde bir \u00e7e\u015fit bitki vard\u0131r. \u00c7\u00f6llerde bitkiler de ba\u015fta ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 y\u00fcksek veya al\u00e7ak s\u0131cakl\u0131k, d\u00fc\u015f\u00fck ve d\u00fczensiz su kayna\u011f\u0131 olmak \u00fczere hayvanlar\u0131nkine benzer sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar. Bir \u015fekilde hayvanlar gibi yemeklerinden su alamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in su kayna\u011f\u0131 sorunlar\u0131 daha yak\u0131c\u0131 durumdad\u0131r. Bitkiler fotosentez yoluyla \u00fcrettikleri \u015fekeri metabolizmalar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131rlar. Fotosentez i\u00e7in havadan karbondioksite ve suya ihtiya\u00e7 duyarlar. Karbondioksit yapraklardaki g\u00f6zeneklerden (stomata) bitkiye girer. Stomatalar havan\u0131n girmesine izin verecek bi\u00e7imde a\u00e7\u0131k iseler ayr\u0131ca su kayb\u0131na da neden olurlar. Bu i\u015fleme terleme (transpirasyon) ad\u0131 verilir. Bitkiler terleme ile kaybettikleri suyu k\u00f6klerinden ald\u0131klar\u0131 suyla telafi ederler. Bir \u00e7\u00f6lde hava \u00e7ok kurudur ve bu durum y\u00fcksek terleme oran\u0131na neden olur. Bu durum d\u00fc\u015f\u00fck su kayna\u011f\u0131 ile birle\u015fince \u00e7\u00f6l bitkilerinin i\u00e7lerindeki suyu tutmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\u00c7\u00f6l bitkileri su sorunlar\u0131n\u0131 bir dizi yolla \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015flerdir. \u00c7\u00f6l bitkilerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu ge\u00e7icidir. Do\u011fada g\u00f6r\u00fclebilecek en \u00f6zel olaylardan birisi ya\u011fmur sonras\u0131 k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc \u00e7\u00f6l bitkilerinin b\u00fcy\u00fcmesi ve \u00e7i\u00e7ek a\u00e7mas\u0131d\u0131r. Ge\u00e7ici y\u0131ll\u0131k bitkiler sadece ya\u011fmurdan sonra \u00e7imlendikleri i\u00e7in tohum olarak uyku halinde kal\u0131rlar. Sonra b\u00fcy\u00fcrler, \u00e7i\u00e7ek a\u00e7\u0131p tohum verirler ve b\u00f6ylece su varken birka\u00e7 hafta i\u00e7inde ya\u015fam d\u00f6ng\u00fclerini tamamlarlar. Bu elbette bitkinin tohum olarak daha iyi ko\u015fullar geri gelene dek uyku halinde kalmas\u0131 ile beraber bir diren\u00e7 stratejisidir. Tohumlar metabolizmalar\u0131 durup anhidrobiyotik olana kadar kuruyabilirler. Ya\u011fmurdan sonra tohumun \u00e7imlenmesi yeterli su olmamas\u0131 nedeniyle geli\u015fimini tamamlay\u0131p tekrar tohum vermeden solup kalabilece\u011fi i\u00e7in riskli bir stratejidir. Baz\u0131 \u00e7\u00f6l bitkileri bu sorunu tohumlar\u0131nda \u00e7imlenmeyi inhibe eden kimyasallarla \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015flerdir. Yeterli ya\u011fmur varsa kimyasal y\u0131kan\u0131r ve gider ancak yeterli ya\u011f\u0131\u015f yoksa ve \u00e7ok az su varsa \u00e7imlenme \u00f6nlenir. Y\u0131ll\u0131klar (tohum verdikten sonra \u00f6lenler) ge\u00e7ici bitkilerin \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015ftururlar. Ge\u00e7ici \u00e7ok y\u0131ll\u0131k bitkiler yeralt\u0131 so\u011fan veya k\u00f6k\u00fc \u015feklinde b\u00fcy\u00fcrler. Ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n \u00e7ok \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7\u00f6llerde y\u0131ll\u0131k ge\u00e7ici bitkiler daha kolay ya\u015farlar. Ya\u011fmurun \u00e7ok de\u011fi\u015fken oldu\u011fu \u00d6l\u00fcm Vadisi gibi Kuzey Amerika \u00e7\u00f6llerinin en kurak b\u00f6lgelerinde ge\u00e7ici y\u0131ll\u0131k bitkiler t\u00fcm bitkilerin y\u00fczde 96\u2019s\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Ya\u011fmurun daha az de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterdi\u011fi yerlerde uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc bitkiler daha yo\u011fundur.<\/p>\n

Uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc ge\u00e7ici bitkiler \u00e7\u00f6l ortamlar\u0131nda suyu etkili bi\u00e7imde toplayarak ve suyu tutmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan adaptasyonlar geli\u015ftirerek ya\u015farlar. Ge\u00e7ici a\u011fa\u00e7lar ve \u00e7al\u0131lar yer \u00fcst\u00fcnde oldu\u011fu kadar yerin alt\u0131nda da k\u00f6k \u015feklinde dokulara sahiptirler. \u00c7\u00f6l bitkileri topra\u011f\u0131n alt\u0131nda \u00fcst\u00fcndekinden 2 ila 6 kat daha fazla doku bulundururlar, bu durum k\u00f6klerinin geni\u015f bir alandan su toplamas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bunun anlam\u0131 bitkiler aras\u0131nda geni\u015f alanlar bulunmas\u0131 gerekti\u011fidir zaten \u00e7\u00f6l bitkileri nadir g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler. Baz\u0131 \u00e7\u00f6l a\u011fa\u00e7lar\u0131 ve \u00e7al\u0131lar\u0131 su kaynaklar\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in k\u00f6kleriyle 75 metreye uzan\u0131rlar. Terleme ile su kayb\u0131 y\u00fczey alan\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclerek azalt\u0131l\u0131r. \u00c7\u00f6l bitkilerinin epiderm k\u0131sm\u0131 balmumu gibidir ve su kayb\u0131 sadece a\u00e7\u0131k stomatalardan ger\u00e7ekle\u015fir. Bitki dokusunun \u00e7o\u011fu topra\u011f\u0131n alt\u0131ndad\u0131r, yapraklar k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ve diken \u015fekline indirgenir veya tamamen yok olur. Saplar fotosentez yapma i\u015fini \u00fcstlenirler. Baz\u0131 bitkiler sadece ya\u011fmurdan sonra yapraklan\u0131r ve toprak kuruyunca bunlar\u0131 d\u00f6kerler. Di\u011fer \u00e7\u00f6l bitkilerinin ya\u011fmur ya\u011fd\u0131ktan sonra su tutmak i\u00e7in \u00f6nemli yetenekleri vard\u0131r. Kakt\u00fcs, yuka ve s\u00fctle\u011fenlere kal\u0131n s\u00fcngerimsi yapraklar\u0131 nedeniyle sulu denir, g\u00f6vdeleri de b\u00fcy\u00fck miktarda su \u00e7eker ve depolar. Baz\u0131 kakt\u00fcslerin g\u00f6vdeleri oluk \u015feklinde katlanm\u0131\u015ft\u0131r ve ya\u011fmurdan sonra bunlar\u0131 a\u00e7arak daha fazla su tutarlar. Yeti\u015fkin saguaro kakt\u00fcs\u00fc sekiz tona yak\u0131n su depolayabilir ve iki y\u0131l ya\u011fmur olmadan hayatta kalabilir. Bu sulu bitkiler geceleri \u00fcrettikleri karbon dioksiti de depolayabilirler ve g\u00fcn i\u00e7inde fotosentez i\u00e7in kullan\u0131rlar. Bu karbon dioksit d\u00f6ng\u00fcs\u00fc bitkiye hava giri\u015fine gerek b\u0131rakmaz ve terleme ile kaybedilen suyu korur.<\/p>\n

\"\"
Baz\u0131 kakt\u00fcs t\u00fcrleri sekiz tona yak\u0131n su depolayabilir ve iki y\u0131l ya\u011fmur olmadan hayatta kalabilir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7\u00f6l bitkilerinin adaptasyonlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu su kayb\u0131n\u0131 \u00f6nlemekten \u00e7ok bitkinin a\u015f\u0131r\u0131 \u0131s\u0131ya kar\u015f\u0131 korunmas\u0131 ile ilgilidir. \u00c7\u00f6l bitkilerinin yapraklar\u0131 ve saplar\u0131n\u0131n etli k\u0131s\u0131mlar\u0131 ince kenarlar\u0131n\u0131 g\u00fcne\u015fe d\u00f6nerek \u0131s\u0131 kazan\u0131m\u0131n\u0131 azalt\u0131rlar. Diken olu\u015fturarak yapraklar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131mas\u0131 ile \u0131s\u0131 kazan\u0131m\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Dikenler ayr\u0131ca hareketsiz bir tabaka olu\u015fturarak \u00e7evredeki havadan \u0131s\u0131 al\u0131m\u0131n\u0131 azalt\u0131r ve bitkiyi otlayan hayvanlara kar\u015f\u0131 korur.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u00f6l mikroorganizmalar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta \u00e7\u00f6l topra\u011f\u0131 \u00f6l\u00fc ve steril g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Asl\u0131nda bakteri, alg, protozoa ve mantar gibi say\u0131s\u0131z mikroorganizmaya ev sahipli\u011fi yapar. D\u00fcnya \u00fczerinde \u00e7\u00f6l de dahil olmak \u00fczere tam olarak steril toprak yoktur. Elbette mikroorganizma say\u0131s\u0131 besin ve su kayna\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. En \u00e7ok mikroorganizma topra\u011f\u0131n y\u00fczeyinde ve bitki k\u00f6klerinin etraf\u0131nda vard\u0131r. \u00c7\u00f6llerin geni\u015f alanlar\u0131 \u00e7\u00f6l kald\u0131r\u0131m\u0131, \u00e7\u00f6l kabu\u011fu veya \u00e7\u00f6l cilas\u0131 ad\u0131 verilen sert y\u00fczeylerle kapl\u0131d\u0131r. Bu topraklar mikroorganizmalar\u0131n olu\u015fumuna katk\u0131da bulunur ve ev sahipli\u011fi yapar. Bu t\u00fcr topraklar tohumsuz bitki kabu\u011fu olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu kabuklar habitat\u0131 daha dengeli bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftirir, daha \u00e7ok su tutar ve bu \u015fekilde mikroorganizmalar\u0131n hayatta kalmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur. Kuzey \u015eili\u2019nin Atacama \u00c7\u00f6l\u00fcndeki mavi ye\u015fil alg, j\u00f6le benzeri bir k\u0131l\u0131fla kum tanelerini tutarak minder benzeri bir topak olu\u015fturarak bunun alt\u0131nda olu\u015fan g\u00f6lgede su tutar.<\/p>\n

\u00c7\u00f6l mikroorganizmalar\u0131 b\u00fcy\u00fcmelerini desteklemek i\u00e7in ya\u011f\u0131\u015f veya yo\u011funla\u015fmadan yeterli nemi alabilirler, ancak toprak kurudu\u011funda say\u0131lar\u0131 \u015fiddetle d\u00fc\u015fer. Baz\u0131lar\u0131 su kayb\u0131n\u0131 azaltan ve su olmadan ya\u015famalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan kaps\u00fcller, sporlar veya zamk \u00fcretirler. Ancak normal b\u00fcy\u00fcme bi\u00e7imlerinin su kayb\u0131n\u0131 \u00f6nleme yetenekleri azd\u0131r. Kuru toprakta ya\u015famak i\u00e7in mikroorganizmalar ya kurumaya kar\u015f\u0131 anhydrobiyoz ile hayatta kalabilirler ya da su tekrar geldi\u011finde ayn\u0131 yerde tekrar koloni kurarlar. Mikroorganizmalar\u0131n kuru ko\u015fullarda hayatta kalmalar\u0131 ile ilgili olarak, y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda hayatta kalmalar\u0131 (termofiller) veya y\u00fcksek tuz konsantrasyonlar\u0131nda hayatta kalmalar\u0131 (halofiller) ile ilgili bildiklerimizden daha az \u015fey biliyoruz.<\/p>\n

Baz\u0131 mikroorganizmalar bir kaya veya \u00e7ak\u0131l\u0131n alt\u0131 gibi daha iyi bir habitatta korunarak sert ko\u015fullardan ka\u00e7\u0131n\u0131rlar. Hatta baz\u0131lar\u0131 kayalar\u0131n i\u00e7inde (endolithic mikroorganizmalar), yar\u0131klarda veya \u00e7atlaklarda (chasmoendolithic) veya kayan\u0131n kendisinin g\u00f6zenekli yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde (cryptoendolithic) ya\u015farlar. Fotosentetik bakteri (siyanobakteri) veya algler bu mikrobiyal topluluklar\u0131n temelini olu\u015ftururlar; mantar, liken ve di\u011fer bakteriler de buralarda g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler. Fotosentez i\u00e7in gerekli \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bakteriye ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in kaya ge\u00e7irgen olmal\u0131d\u0131r ve bakteriler y\u00fczeye yak\u0131n olmal\u0131d\u0131rlar; ancak \u00fczerlerindeki kaya tabakas\u0131 ayn\u0131 zamanda onlar\u0131 kuruluk ve di\u011fer tehlikelerden koruyacak kadar kal\u0131n olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

GE\u00c7\u0130C\u0130 \u00c7\u00d6LLER VE GE\u00c7\u0130C\u0130 SULAR <\/strong><\/h3>\n

\u00c7\u00f6ller organizmalar\u0131n kuruluk sorunu ya\u015fayabilecekleri tek yerler de\u011fildir. Son zamanlarda \u00e7at\u0131 oluklar\u0131n\u0131z\u0131 temizlediniz mi? E\u011fer cevab\u0131n\u0131z \u201cevet\u201dse i\u00e7lerinde b\u00fcy\u00fcyen bir \u015feyler bulmu\u015fsunuzdur. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u0130ngiltere\u2019deki ana tar\u0131msal ara\u015ft\u0131rma merkezi olan Harpenden\u2019deki Rothamsted Deney \u0130stasyonu\u2019nda \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6\u011frenci ve bilim insanlar\u0131na ev sahipli\u011fi yapan Rothamsted Yurdu\u2019nda yaz\u0131yorum. Odamda yang\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 olarak kullan\u0131lan \u00e7at\u0131ya \u00e7\u0131kan bir merdiven var. Yurdun \u00e7at\u0131s\u0131 ge\u00e7ici bir \u00e7\u00f6l ekosistemi gibi. Kiremitler likenlerle kapl\u0131 ve aralar\u0131nda yosunlar b\u00fcy\u00fcyor. Yurdun b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc 16. y\u00fczy\u0131la dayan\u0131yor, baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar ise 12. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015f, yani bu likenler y\u00fczlerce y\u0131l ya\u015f\u0131nda olabilir. Yosunlar ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131nda su biriken yerlerde b\u00fcy\u00fcmeye elveri\u015flidirler. Ya\u011fmur s\u0131ras\u0131nda su nerede birikirse ve g\u00f6rece olarak kendi haline b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015fsa orada yosunlar\u0131 g\u00f6rebilirsiniz. Daha kuru alanlar (\u00e7at\u0131 kiremitlerinin y\u00fczeyi gibi) likenler veya siyanobakteriler taraf\u0131ndan i\u015fgal edilirler. Kuru yosundan bir par\u00e7a ald\u0131m ve bir gece suda beklettikten sonra mikroskop alt\u0131nda inceledim. Yosunlarla beraber ya\u015fayan \u00e7ok farkl\u0131 t\u00fcrlerde canl\u0131lar g\u00f6rebildim. Bunlar\u0131n i\u00e7inde mikroskobik hayvanlar -rotorlar, su domuzlar\u0131, nematodlar- protozoa, mantar ve bakteri gibi mikroorganizmalar da vard\u0131. Yurdun \u00e7at\u0131s\u0131nda ya\u015fayan ger\u00e7ek bir organizma toplulu\u011fu var.<\/p>\n

Yurdun \u00e7at\u0131s\u0131 ge\u00e7ici bir \u00e7\u00f6ld\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc her ne kadar y\u0131l boyunca olduk\u00e7a bol ya\u011f\u0131\u015f olsa da \u00e7abucak kuruyor ve \u00e7at\u0131da ya\u015fayan canl\u0131lar kurumaya kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ediyorlar. Su tutacak \u00e7ok az malzeme var ve yosunlar\u0131n \u00e7o\u011fu kuruyor. \u00c7at\u0131 toplulu\u011fu a\u015f\u0131r\u0131 kurulukla ge\u00e7en g\u00fcnler hatta haftalarca hayatta kalmak zorunda. Olduk\u00e7a y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klara maruz kal\u0131yorlar. Burada hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ben bunu yazarken 29\u00b0C\u2019di ve g\u00fcne\u015f enerjisini emen koyu renkli \u00e7at\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok daha y\u00fcksektir. Di\u011fer yap\u0131lar\u0131n yan ve \u00fcst duvarlar\u0131 ve \u015fi\u015feler, metal kutular, tencereler ve araba lastikleri gibi \u201ckonteyn\u0131r habitatlar\u201d insan etkinlikleri taraf\u0131ndan sa\u011flanan benzer habitatlar olarak say\u0131labilir. Do\u011fal ve yapay konteyn\u0131r habitatlar s\u0131tma ve sar\u0131 humma gibi hastal\u0131klar\u0131 yayan sivrisineklerin yumurtlama b\u00f6lgelerini olu\u015fturduklar\u0131 i\u00e7in \u00f6zellikle \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Her ne kadar genel olarak b\u00f6lgedeki ya\u011f\u0131\u015flar yeterli olsa da, mikro habitatlar\u0131 ge\u00e7ici bir \u00e7\u00f6l olan organizmalar kuruma sorunuyla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar. Bunun \u00f6rne\u011fi su seviyesi d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde g\u00f6l ve g\u00f6let k\u0131y\u0131lar\u0131nda kalan b\u00f6lgelerde ya\u015fan\u0131r. Baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck sular tamamen kurur. Bitkilerin havadaki k\u0131s\u0131mlar\u0131nda ya\u015fayan organizmalar (a\u011fa\u00e7lar\u0131n kabu\u011funda veya orman\u0131n en \u00fcst kesiminde ya\u015fayanlar) veya bitki dokusunda ya\u015fayanlar bitki kurudu\u011funda veya \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde kurumayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. Do\u011fal konteyn\u0131r habitatlar\u0131 i\u00e7inde a\u011fa\u00e7 bo\u015fluklar\u0131, yapraklar\u0131n, saplar\u0131n ve \u00e7i\u00e7eklerin aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131lar (bromeliad gibi) say\u0131labilir. Bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 d\u00fczenli olarak kururlar.<\/p>\n

Di\u011fer hayvanlar\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131nda ya\u015fayan parazitler kendi ya\u015famlar\u0131n\u0131 garantilemek i\u00e7in konaklar\u0131n\u0131 hasta ederler. Yumurta, larva veya kaps\u00fcller b\u0131rak\u0131rlar ancak bunlar d\u0131\u015fk\u0131 ile konaktan \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda ya\u015fam d\u00f6ng\u00fclerinde serbest ya\u015fam d\u00f6nemleri ba\u015flar. G\u00fcbre i\u00e7inde nematodlar, toprak kurtlar\u0131, sinek larvas\u0131, b\u00f6cekler, mantar ve bakteri gibi serbest ya\u015fayan canl\u0131lar vard\u0131r. Sinek larvas\u0131 g\u00fcbre kurumadan geli\u015fip ayr\u0131lmak zorundad\u0131r ve bu y\u00fczden \u00e7ok h\u0131zl\u0131 geli\u015fir. Serbest ya\u015fayan nematodlar, mikroorganizmalar ve serbest ya\u015fam evresindeki parazitler kurumaya kar\u015f\u0131 daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131rlar ve ya\u011fmurla \u00f6zg\u00fcrle\u015fene kadar g\u00fcbre i\u00e7inde kal\u0131rlar.<\/p>\n

Her ne kadar i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z alan bize \u00e7\u00f6l gibi g\u00f6r\u00fcnmese de daha dikkatle bakarsak organizmalar\u0131n kurumaya ve di\u011fer ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 \u00e7evresel ko\u015fullara maruz kald\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7ici \u00e7\u00f6l alanlar\u0131 bulabiliriz. Ge\u00e7ici g\u00f6let ve \u0131rmaklar d\u00fczenli olarak kururlar ve d\u00fcnyan\u0131n her yerinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler. Buralarda farkl\u0131 aral\u0131klar ve yo\u011funluklarla s\u00fcren kuru d\u00f6nemlere dayan\u0131kl\u0131 canl\u0131lar ya\u015far. \u00c7\u00f6l g\u00f6let ve \u0131rmaklar\u0131 bu t\u00fcr habitatlardan en ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olanlar\u0131d\u0131r. Bunlar ya\u011f\u0131\u015ftan sonra olu\u015fur. R\u00fczg\u00e2rlar ve kuru s\u0131cak hava buharla\u015fmay\u0131 h\u0131zland\u0131rarak bu g\u00f6letlerin bir iki hafta i\u00e7inde kurumas\u0131na neden olur. Ya\u011fmurun doldurdu\u011fu kaya bo\u015fluklar\u0131 derinlik olarak s\u0131\u011fd\u0131r ve tropik ve subtropik b\u00f6lgelerin ortak \u00f6zelli\u011fidir. Bunlar bir g\u00fcn ile bir hafta aras\u0131nda de\u011fi\u015fen zamanlarda su tutarlar. Havuzlar ne kadar k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc olurlarsa orada ya\u015fayan organizmalar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 da o kadar b\u00fcy\u00fck olur.<\/p>\n

Organizmalar\u0131n ge\u00e7ici su birikintilerinden faydalanmak i\u00e7in farkl\u0131 y\u00f6ntemleri vard\u0131r. G\u00f6\u00e7ebe olabilirler. Su doldu\u011funda yerle\u015fip kurudu\u011funda habitat\u0131 terk ederler. \u00c7o\u011fu b\u00f6cek bu sularda sadece larva olarak ya\u015far ve geli\u015fince daha kal\u0131c\u0131 sular bulmak i\u00e7in ayr\u0131l\u0131r. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi \u00e7\u00f6l amfibileri g\u00f6let kuruyunca kendilerini \u00e7amura g\u00f6merler ve sonraki ya\u011fmura kadar uyku halinde kal\u0131rlar. Her ne kadar kurba\u011fa ve karakurba\u011falar\u0131n\u0131 hep nemli ortamlarla ili\u015fkilendirsek de asl\u0131nda s\u00fcrekli kuruyan ortamlarda ba\u015far\u0131yla ya\u015farlar. Avustralya\u2019n\u0131n bat\u0131 \u00e7\u00f6llerinde ya\u011fmurdan sonra yerin alt\u0131ndan \u00e7\u0131kan kurba\u011fa say\u0131s\u0131 o kadar fazlad\u0131r ki binlerce kurba\u011fa trenlerin alt\u0131nda ezilince tren yolu kayganla\u015f\u0131r ve ula\u015f\u0131mda aksakl\u0131klar ya\u015fan\u0131r. Di\u011fer hayvanlar da kendilerini g\u00f6merek kurakl\u0131ktan ka\u00e7arlar. Baz\u0131 tatl\u0131 su \u0131stakozlar\u0131 zemin suyuna ula\u015fmak i\u00e7in kendilerini bir metre kadar derine g\u00f6merler. Baca in\u015fa ederek g\u00f6m\u00fcl\u00fc kald\u0131klar\u0131 yerde aktif olarak ya\u015farlar ancak bu bacalar kuru havalarda su kayb\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in \u00e7amurla kapat\u0131labilir. Bu \u0131stakoz yataklar\u0131n\u0131n alt\u0131ndaki su bir\u00e7ok omurgas\u0131z i\u00e7in s\u0131\u011f\u0131nakt\u0131r ve i\u00e7lerinde bir s\u00fcr\u00fc hayvan toplulu\u011fu ya\u015far. Di\u011fer kabuklular da salyangozlar gibi zorlu ko\u015fullardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in kendilerini g\u00f6merler.<\/p>\n

Afrika bal\u00e7\u0131k bal\u0131\u011f\u0131 (lungfish) nehir habitat\u0131 kurudu\u011funda da hayatta kal\u0131r. Su seviyesi d\u00fc\u015f\u00fcnce nehrin \u00e7amuruna g\u00f6m\u00fcl\u00fcr ve mukustan bir koza \u00f6rer (\u015fekil-4). Bu koza bir ya\u011f katman\u0131 ile su ge\u00e7irmez hale gelir ve bal\u0131k kendisini katlayarak kafas\u0131 kozan\u0131n tepesindeki bir a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa gelecek \u015fekilde yatar. Bal\u0131\u011f\u0131n oksijen al\u0131m\u0131 normalin y\u00fczde 10\u2019una d\u00fc\u015fer, kalp at\u0131\u015flar\u0131 yava\u015flar, dokular\u0131 k\u0131smen kurur, idrar \u00fcretimi durur ve bal\u0131k amonyak \u00fcretiminden daha az zararl\u0131 olan ve dokulara zarar vermeden kan dola\u015f\u0131m\u0131na giren \u00fcre \u00fcretimine ge\u00e7er. Kozan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 bal\u0131\u011f\u0131n a\u011fz\u0131na do\u011fru uzar ve solunum t\u00fcp\u00fc g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcr. Bal\u0131k bu uyku halinde an az alt\u0131 ay ya\u015fayabilir. Su geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde bal\u0131k birka\u00e7 dakika i\u00e7inde tekrar aktif hale gelir. Bal\u0131k solunga\u00e7lar\u0131 ile ya\u015fayamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in bo\u011fulmadan \u00f6nce oksijen almak i\u00e7in y\u00fczeye y\u00fczmelidir.<\/p>\n

Bir\u00e7ok omurgas\u0131z hayvan ve t\u00fcm mikroorganizmalar \u00e7ok derine g\u00f6m\u00fclerek kurakl\u0131ktan ka\u00e7amayacak kadar k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ve hacimlerine g\u00f6re b\u00fcy\u00fck olan y\u00fczey alanlar\u0131 nedeniyle su kayb\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Uyku halinde anhidrobiyoz\u2019a girerek hayatta kal\u0131rlar. Ge\u00e7ici sular\u0131n en bilinen canl\u0131lar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kabuklulard\u0131r. Bunlar\u0131n i\u00e7inde tatl\u0131 ve tuzlu su karidesleri (Anostraca) iriba\u015f karidesler (Notostraca), istiridye karidesler (Conchostraca), su sinekleri (Cladocera) yavru karides (Ostracoda) ve copedodlar say\u0131labilir. Baz\u0131 t\u00fcrler anhidrobiyotik olarak da ya\u015fayabilirler, baz\u0131lar\u0131 ise koruyucu kaps\u00fcller olu\u015fturur. \u00c7o\u011fu t\u00fcr kuru ko\u015fullarda uyku halinde g\u00f6let \u00e7amurunda yatan, su gelince b\u00fcy\u00fcyen yumurtalar b\u0131rak\u0131r. Anhidrobiyoz bu nedenle hayvan\u0131n sadece kurakl\u0131k s\u0131ras\u0131nda hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaz, ayr\u0131ca iyi ko\u015fullara g\u00f6re ayarlanm\u0131\u015f bir ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fc olu\u015fturur. Ya\u011fmurdan sadece birka\u00e7 g\u00fcn sonra bu g\u00f6lc\u00fckler \u00e7amurun i\u00e7inde yatan yumurtalardan \u00e7\u0131kan milyonlarca k\u00fc\u00e7\u00fck karidesle dolar.<\/p>\n

Ge\u00e7ici sular\u0131n di\u011fer omurgas\u0131zlar\u0131 anhidrobiyoz ko\u015fullar\u0131 ile kurak d\u00f6nemleri atlat\u0131rlar. Bunlar\u0131n i\u00e7inde nematodlar, rotorlar, su ay\u0131lar\u0131 ve baz\u0131 b\u00f6cek larvalar\u0131 vard\u0131r. Bunlardan en g\u00f6ze \u00e7arpanlar\u0131ndan birisi Polypedilium vander-planki isimli Afrika tatarc\u0131\u011f\u0131n\u0131n larvas\u0131d\u0131r. Bu Afrika\u2019da Nijerya ve Uganda\u2019da \u201ckopjes\u201dlerde (izole tepeler) ya\u011fmurun doldurdu\u011fu s\u0131\u011f kaya havuzlar\u0131nda ya\u015farlar. Ya\u011fmurlu mevsimin ba\u015f\u0131nda bu havuzlar dolar ve defalarca kururlar. Kuru mevsim s\u0131ras\u0131nda bile ya\u011fmur ya\u011far ve havuzlar k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7in dolabilir. Bu nedenle larva dihidrasyon ve rehidrasyona maruz kal\u0131r. Larva anhidrobiyotik olarak v\u00fccut suyunun y\u00fczde 99\u2019unu kaybetse bile hayatta kalabilir. Bu anhidrobiyoz ile hayatta kalan bilinen en b\u00fcy\u00fck canl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Protozoa, bakteri, mantar ve alg gibi mikroorganizmalar ge\u00e7ici sularda bolca bulunurlar. Her ne kadar anhidrobiyotik olarak ya\u015famak i\u00e7in kaps\u00fcller (protozoa), sporlar (bakteri ve alg) veya kal\u0131n duvarl\u0131 de\u011fi\u015fik h\u00fccreler, zamks\u0131 zarlar veya ya\u011f birikimi (algler) \u00fcretseler de bu habitatlara adaptasyonlar\u0131 ile ilgili \u00e7ok az \u015fey bilinmektedir.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

TUZ G\u00d6LLER\u0130 VE SODALI G\u00d6LLER<\/strong><\/p>\n

Tatl\u0131 su asla sadece sudan olu\u015fmaz ayr\u0131ca i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f halde atmosferden veya topraktan maddeler de i\u00e7erir. Kolay \u00e7\u00f6z\u00fcnen mineraller i\u00e7eren toprak ve kayalar\u0131n \u00fczerinden akan nehirlerce beslenen g\u00f6ller olduk\u00e7a tuzlu olur. G\u00f6l nehirlerle besleniyorsa ancak \u00e7\u0131k\u0131\u015f suyu yoksa, buharla\u015fma giren su miktar\u0131n\u0131 a\u015fabilir ve kalan mineraller daha konsantre halde bulunurlar. Bu mineraller a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak sodyum klor\u00fcr (sofra tuzu) ve magnezyum klor\u00fcrden olu\u015fuyorsa bu g\u00f6llerin sular\u0131 farkl\u0131 bi\u00e7imde tuzlu olur. Litre ba\u015f\u0131na 5 gramdan daha fazla tuz i\u00e7eren g\u00f6ller tuz g\u00f6l\u00fc olarak kabul edilir. Deniz suyu litre ba\u015f\u0131na 35 gram tuz i\u00e7erir, ancak baz\u0131 tuz g\u00f6lleri denizlerden kat ve kat fazla tuz i\u00e7erir. \u00d6zellikle volkanik b\u00f6lgelerde minerallerin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak karbonatlar, bikarbonatlardan olu\u015fmas\u0131 ile tuz alkalin ve sabunlu hale gelir ve soda g\u00f6lleri olu\u015fur.<\/p>\n

D\u00fcnya \u00fczerindeki en b\u00fcy\u00fck tuz g\u00f6l\u00fc Hazar Denizi\u2019dir. Volga nehrinden tatl\u0131 su ile beslenen bu denizin \u00e7\u0131k\u0131\u015f nehri yoktur ve bu nedenle tuz birikir. Her ne kadar Hazar Denizi olduk\u00e7a tuzlu olsa da organizmalar\u0131n ya\u015famas\u0131 i\u00e7in normal bir aral\u0131k olu\u015fturacak kadar seyreltik bir suya sahiptir. Baz\u0131 tuz g\u00f6lleri o kadar tuzludur ki i\u00e7lerinde sadece baz\u0131 \u00f6zelle\u015fmi\u015f canl\u0131lar ya\u015fayabilir. Bunlar\u0131n en bilinenleri Ortado\u011fu\u2019daki \u00d6l\u00fc Deniz ve ABD\u2019deki B\u00fcy\u00fck Tuz G\u00f6l\u00fc\u2019d\u00fcr, ancak bunlardan d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok b\u00f6lgesinde vard\u0131r. Bir tuz g\u00f6l\u00fcne akan su miktar\u0131ndan daha fazlas\u0131 buharla\u015fma ile g\u00f6lden uzakla\u015f\u0131rsa g\u00f6l, sonunda parlak beyaz kristallerden olu\u015fan bir tuz tabakas\u0131 b\u0131rakarak tamamen kurur. Bu durum Avustralya \u00e7\u00f6llerindeki bir\u00e7ok tuz g\u00f6l\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131na gelmi\u015ftir, ancak bilinen en b\u00fcy\u00fck tuz tabakas\u0131 Bolivya\u2019daki And da\u011flar\u0131n\u0131n y\u00fcksek kesimlerindeki Salar de Uyuni\u2019dir. Burada 100 mil uzunlu\u011funda 85 mil geni\u015fli\u011finde bir tuz tabakas\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Yo\u011fun ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n ard\u0131ndan tuz tabakalar\u0131 tekrar su ile dolabilir, ancak g\u00fc\u00e7l\u00fc r\u00fczg\u00e2rlar veya y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar buharla\u015fmay\u0131 \u00f6yle etkili ger\u00e7ekle\u015ftirir ki k\u0131sa zamanda g\u00f6l tekrar kurur.<\/p>\n

Lut G\u00f6l\u00fc d\u00fcnya \u00fczerinde konsantrasyonu en y\u00fcksek do\u011fal tuz g\u00f6l\u00fcd\u00fcr ve d\u00fcnya y\u00fczeyinin en derin noktas\u0131nda yer al\u0131r. Hacminin yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7te biri \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f minerallerden olu\u015fmaktad\u0131r ve bu durum i\u00e7inde y\u00fczenlerin batmas\u0131n\u0131 veya dalmas\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z hale getirir. Bu kadar y\u00fcksek tuz konsantrasyonundaki ciddi ozmotik bas\u0131n\u00e7 sadece birka\u00e7 organizman\u0131n ya\u015famas\u0131na izin verir. Lut G\u00f6l\u00fc\u2019nde y\u00fcksek seviyede bulunan magnezyum ve kalsiyum \u00f6zellikle bir sorun gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. G\u00f6l\u00fcn besin zinciri bu ko\u015fullara dayanabilen sadece iki grubu i\u00e7ermektedir: bir alg ve \u00e7e\u015fitli t\u00fcrdeki halobakteriler (tuza dayan\u0131kl\u0131 arkeler). Zamanla g\u00f6l k\u0131z\u0131l\u0131ms\u0131 bir renk al\u0131r. Bunun nedeni tuzlu g\u00f6l ve birikintilerin sakini ve ayn\u0131 zamanda yak\u0131n t\u00fcrler olan alglerin ve Dunaliella parva\u2019n\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131d\u0131r. Halobakteriler algler taraf\u0131ndan \u00fcretilen bile\u015fiklerle beslenirler. Halobacterium halobium da dahil halobakterinin bir\u00e7ok t\u00fcr\u00fc sadece Lut G\u00f6l\u00fc\u2019nde ya\u015farlar. Tatl\u0131 su kayna\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u00dcrd\u00fcn Nehri\u2019nden gelen suyun b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 ba\u015fka bir yere y\u00f6nlendirilmi\u015ftir ve bu durum tuz konsantrasyonunu bu canl\u0131lar\u0131n bile ya\u015fayamayaca\u011f\u0131 seviyelere \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r: Lut g\u00f6l\u00fc \u00f6lmektedir.<\/p>\n

Baz\u0131 di\u011fer tuz g\u00f6llerindeki tuz konsantrasyonlar\u0131 baz\u0131 \u00e7ok h\u00fccreli canl\u0131lar\u0131n geli\u015fimine izin verecek kadar d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Bu tuz g\u00f6llerinin en karakteristik canl\u0131s\u0131 tuzlu karides Artemia\u2019d\u0131r. Bu kabuklu, ge\u00e7ici g\u00f6letlerin ve tuzlu sularda s\u0131k g\u00f6r\u00fclen tatl\u0131 su karidesi (Anastaca) olarak bilinen grubun \u00fcyesidir. Bunlar halobakteriler ve alglerle beslenirler ve birka\u00e7 rakipleri oldu\u011fu i\u00e7in iyi ko\u015fullar alt\u0131nda muazzam say\u0131lara ula\u015f\u0131rlar. Kendilerini yiyecek bal\u0131k ve di\u011fer avc\u0131lar\u0131n ya\u015fayamayaca\u011f\u0131 kadar tuzlu sularla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

En bilinen soda g\u00f6llerinin ba\u015f\u0131nda Do\u011fu Afrika Yar\u0131k Vadisindeki Nakuru G\u00f6l\u00fc gelir. Buran\u0131n \u00fcnl\u00fc olmas\u0131n\u0131n nedenlerinden birisi 1,5 milyon flamingoya ev sahipli\u011fi yapmas\u0131d\u0131r. G\u00f6ldeki mineraller g\u00f6l\u00fc alkalin yapan karbonatlar ve bikarbonatlardan olu\u015fur. G\u00f6lde ya\u015fayan canl\u0131lar alkalin ko\u015fullar\u0131na oldu\u011fu kadar buharla\u015fma ile artan di\u011fer mineral konsantrasyonlar\u0131 ile de ba\u015f etmek zorundad\u0131rlar. Ana fotosentetik canl\u0131 Spirulina platensis ad\u0131ndaki siyano bakteridir. Bu cappepod kabuklu, bir bal\u0131k ve k\u00fc\u00e7\u00fck flamingolar taraf\u0131ndan yenir. G\u00f6lde rotorlar, dalg\u0131\u00e7 sine\u011fi ve tatarc\u0131k larvas\u0131 da bulunur. Spirulina al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k derecede y\u00fcksek protein i\u00e7erir. Soda g\u00f6llerinin kenarlar\u0131nda Meksika ve \u00c7ad\u2019da yerel halk\u0131n besleyici b\u00fcskiviler yapmak i\u00e7in toplad\u0131\u011f\u0131 kal\u0131n bir k\u00f6p\u00fck olu\u015fturur. Hem protein kayna\u011f\u0131 hem de hayvan yemi olarak faydal\u0131d\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck flamingo Spirulina\u2019y\u0131 sudan ay\u0131rmak i\u00e7in gagas\u0131n\u0131 filtre gibi kullan\u0131r. Daha b\u00fcy\u00fck flamingolar\u0131n gagalar\u0131ndaki bo\u015fluk daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ve onlar k\u00fc\u00e7\u00fck omurgas\u0131zlarla beslenirler. Ayn\u0131 yerdeki flamingolar yemek i\u00e7in rekabet etmezler.<\/p>\n

 <\/p>\n

GELECEK SAYI<\/strong><\/p>\n

Antarktika ve Arktik \/ Y\u00fcksek da\u011flar \/ Karak\u0131\u015f \/ Derin deniz \/ S\u0131cak ventler ve so\u011fuk s\u0131z\u0131nt\u0131lar \/ Yeralt\u0131 \/ Ortak ya\u015fam (simbiyoz)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

D\u00fcnya \u00fczerinde bir\u00e7ok ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 habitatlar vard\u0131r. Bize ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmelerinin sebebi y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k (s\u0131cak kaynak sular\u0131, hidrotermal su kaynaklar\u0131, s\u0131cak \u00e7\u00f6ller), d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131k (kutup b\u00f6lgeler, alp b\u00f6lgeleri, k\u0131\u015f iklimi b\u00f6lgeleri, so\u011fuk \u00e7\u00f6ller), susuzluk (\u00e7\u00f6ller), y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 (okyanus dipleri), asidik ve alkalin ko\u015fullar\u0131 (asit at\u0131k b\u00f6lgeleri, mide, soda g\u00f6lleri), y\u00fcksek tuz konsantrasyonu (tuz g\u00f6lleri) ve oksijensiz (organik […]<\/p>\n","protected":false},"author":842,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[111,21],"tags":[856,406],"class_list":["post-11591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-74-sayi","category-biyoloji","tag-coller","tag-zooloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t