{"id":11624,"date":"2010-04-01T10:41:49","date_gmt":"2010-04-01T07:41:49","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11624"},"modified":"2017-06-08T11:09:17","modified_gmt":"2017-06-08T08:09:17","slug":"olagandisi-yasam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2010\/04\/01\/olagandisi-yasam","title":{"rendered":"Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam"},"content":{"rendered":"

Bir organizma \u00fczerindeki ana fiziksel stres kaynaklar\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hal almas\u0131, bas\u0131n\u00e7, kuruma, asitlik veya baziklik, ozmotik ve iyonik stres ve d\u00fc\u015f\u00fck oksijen seviyeleridir. Di\u011ferleri zehirli kimyasallar ve radyasyon olarak say\u0131labilir. Fiziksel strese ek olarak, organizmalar bir\u00e7ok biyolojik stresle de kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 organizmalar, normal olmayan ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmek i\u00e7in kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 streslerden ortaya \u00e7\u0131kan sorun ve meydan okumalar\u0131 \u00e7\u00f6zmek zorundad\u0131r. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 organizmalar bizleri biyolojinin en d\u0131\u015f s\u0131n\u0131r\u0131na, bize ya\u015fam\u0131n do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda yeni anlay\u0131\u015flar kazand\u0131ran ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 biyolojiye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. <\/em><\/p>\n

David A. Warton<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z dosya, David A. Warton\u2019un \u201cLife at the Limits: Organisms in Extreme Environments\u201d (S\u0131n\u0131rlardaki Ya\u015fam: Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 Ko\u015fullardaki Organizmalar) adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n (Cambridge University Press, 2002) ilk iki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden derlenmi\u015ftir.<\/strong><\/em><\/p>\n

Normal ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar\u0131n ne olabilece\u011fine dair hepimizin bir d\u00fc\u015f\u00fcncesi vard\u0131r. G\u00fcne\u015fli bir havada, elimizde cin tonik \u00e7imenlere s\u0131rt \u00fcst\u00fc uzand\u0131\u011f\u0131m\u0131z normal ya\u015fam ko\u015fullar\u0131m\u0131zdan memnun olabiliriz. Bunun tersine, \u00e7\u00f6l\u00fcn s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 (cin tonik olmaks\u0131z\u0131n!) veya Antarktika\u2019n\u0131n, Kuzey Kutbu\u2019nun so\u011fu\u011fu ve r\u00fczg\u00e2r\u0131 ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 gelebilir. Fakat di\u011fer organizmalar i\u00e7in (hatta di\u011fer insanlar i\u00e7in) buralar evdir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bir\u00e7ok organizma bize g\u00f6receli olarak \u201cnormal\u201d gelen \u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda ya\u015farken, baz\u0131lar\u0131 da bizim \u201cola\u011fand\u0131\u015f\u0131\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ko\u015fullarda hayat\u0131n\u0131 devam ettirmeyi hatta geli\u015fim g\u00f6stermeyi ba\u015far\u0131r. Bu yarg\u0131 sadece kendi \u00e7evremiz hakk\u0131ndaki deneyimimizden ileri gelir. Organizmalar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu daimi olarak denizlerde ya\u015far. \u00d6zel bir ekipman\u0131m\u0131z yoksa deniz suyunun alt\u0131nda basit bir batmadan daha fazlas\u0131n\u0131 ya\u015far\u0131z, fakat bizim ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz durum deniz canl\u0131lar\u0131 i\u00e7in normaldir. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar\u0131 kendi deneyimimizle tan\u0131mlamam\u0131z\u0131n sorunlu oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bir organizma i\u00e7in neyin normal neyin ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olabilece\u011fini a\u00e7\u0131klarken daha az \u00f6znel bir kriter geli\u015ftirebilir miyiz?<\/p>\n

\u00c7evresel ko\u015fullardaki de\u011fi\u015fimlere kar\u015f\u0131 organizmalar\u0131n verdi\u011fi tepkilerin \u00f6l\u00e7\u00fclmesi bize ihtiyac\u0131m\u0131z olan ara\u00e7lar\u0131 sa\u011flayabilir. S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n etkisini bir \u00f6rnek olarak ele alal\u0131m. Organizmalar\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011fa tepkisi karma\u015f\u0131kt\u0131r. S\u0131cakl\u0131\u011fa verilen en basit tepki, aktivite, b\u00fcy\u00fcme oran\u0131 ve metabolizma h\u0131z\u0131n\u0131n en y\u00fcksek oldu\u011fu bir optimum de\u011ferin ve bir organizman\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirebilece\u011fi bir s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r (\u015eekil-1). S\u0131cakl\u0131k, optimum de\u011ferinin alt\u0131na veya \u00fcst\u00fcne ge\u00e7ti\u011finde canl\u0131n\u0131n metabolizmas\u0131 d\u00fc\u015fer. S\u0131cakl\u0131k ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir de\u011fere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise canl\u0131, hareketlerinin uyumsuzla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve normal s\u00fcre\u00e7lerinin bozuldu\u011fu, s\u0131cak veya so\u011fuk bilin\u00e7sizli\u011fi g\u00f6sterebilir. S\u0131cakl\u0131k de\u011ferlerinde dayanma s\u0131n\u0131r\u0131na yakla\u015ft\u0131k\u00e7a canl\u0131 s\u0131cak veya so\u011fuk komas\u0131na girecek veya aktiviteyi tamamen durduracakt\u0131r. S\u0131cakl\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131 a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise \u00f6lecektir. Aktivitede bu t\u00fcr de\u011fi\u015fikliklerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi s\u0131cakl\u0131klar\u0131n saptanmas\u0131 o canl\u0131 i\u00e7in hangi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n \u201cnormal\u201d hangi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n \u201cola\u011fand\u0131\u015f\u0131\u201d oldu\u011funu belirlememizi sa\u011flar. Yine de bu ge\u00e7i\u015f s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131n belirlenmesi, hayatta kalabilme s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek i\u00e7in baz\u0131 biyolojik tepkileri ba\u015flatmak suretiyle -canl\u0131 da de\u011fi\u015fen s\u0131cakl\u0131\u011fa tepki verece\u011fi i\u00e7in- o kadar kolay olmayacakt\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda, metabolizman\u0131n durdu\u011fu s\u0131cakl\u0131k, organizman\u0131n \u00f6lece\u011fi s\u0131cakl\u0131\u011fa denk gelmeyebilir.<\/p>\n

Y\u00fcksek ve d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar\u0131n \u00f6l\u00fcmc\u00fcl etkileri aras\u0131ndaki fark b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n neden oldu\u011fu hasar, proteinler denature oldu\u011fundan (bozulma) veya ba\u015fka geri \u00e7evrilemez de\u011fi\u015fimlere neden oldu\u011fundan dolay\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131d\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n etkisi ise tamamen farkl\u0131d\u0131r. S\u0131cakl\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e kimyasal reaksiyonlar i\u00e7in gerekli olan kinetik enerji d\u00fc\u015fer ve metabolizma yava\u015flar (ve yeteri kadar d\u00fc\u015f\u00fckse durur). Bu etki tersinirdir. Fakat zar fonksiyonunda olu\u015fan geri d\u00f6n\u00fclemez de\u011fi\u015fimlerden dolay\u0131 \u00f6l\u00fcm olu\u015fabilir. Donma, organizma b\u00fcnyesindeki suyun s\u0131v\u0131dan kat\u0131ya faz de\u011fi\u015ftirmesinden kaynaklan\u0131r. Bu ani ve \u015fiddetli bir olay olabilir, organizma strese kar\u015f\u0131 ya\u015fam\u0131n\u0131 idame ettirebilecek mekanizmalara sahip de\u011filse \u00f6l\u00fcme neden olabilecek ba\u015fka baz\u0131 de\u011fi\u015fimler ba\u015flayabilir. Y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k durumunda ise v\u00fccut suyunun faz\u0131ndaki bir de\u011fi\u015fimin \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir etki yaratmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok organizman\u0131n \u00fcst \u00f6l\u00fcmc\u00fcl s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 suyun kaynad\u0131\u011f\u0131 s\u0131cakl\u0131ktan \u00e7ok \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck derecededir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015fam kutusu<\/em><\/strong><\/p>\n

Ya\u015fam\u0131n ve aktivitenin belirli bir s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda devam ettirilmesi gibi, ayn\u0131 \u015fey di\u011fer \u00e7evresel de\u011fi\u015fkenler (tuzluluk, asitlik veya baziklik, oksijen yo\u011funlu\u011fu vb) i\u00e7in de do\u011frudur. Bir organizman\u0131n i\u00e7erisinde bulundu\u011fu \u00e7evre ko\u015fullar\u0131n\u0131 (s\u0131cakl\u0131k, pH, tuzluluk vb) \u00f6l\u00e7ebiliriz. E\u011fer bunu bir canl\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fc boyunca pek \u00e7ok kez yaparsak, canl\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullar aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyebiliriz. Baz\u0131 organizmalar yer de\u011fi\u015ftirir ve bu sayede farkl\u0131 \u00e7evre ko\u015fullar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r, hatta ko\u015fullar da zaman i\u00e7erisinde de\u011fi\u015fim g\u00f6sterir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin \u00e7ok boyutlu uzayda grafik \u00e7izgilerine d\u00f6k\u00fclmesi organizman\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullar aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamaya yard\u0131mc\u0131 olur (canl\u0131n\u0131n \u201cya\u015fam kutusu\u201d; \u015eekil-2). Ayn\u0131 t\u00fcr\u00fcn b\u00fct\u00fcn organizmalar\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmleri yapm\u0131\u015f olsayd\u0131k, o t\u00fcre ait ya\u015fam kutusunu ve dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcr\u00fcn ya\u015fayabilece\u011fi habitat \u00e7e\u015fidini belirlemi\u015f olurduk. E\u011fer b\u00fct\u00fcn t\u00fcrlerin b\u00fct\u00fcn bireyleri i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fcm yapm\u0131\u015f olsayd\u0131k, genel olarak b\u00fct\u00fcn canl\u0131l\u0131k i\u00e7in ya\u015fam kutusunu belirlemi\u015f olurduk. Ko\u015fullar, bir organizman\u0131n kendisini t\u00fcr\u00fcne ait ya\u015fam kutusunun d\u0131\u015f\u0131nda bulaca\u011f\u0131 \u015fekilde de\u011fi\u015firse, o canl\u0131 \u00f6l\u00fcr. E\u011fer ko\u015fullar t\u00fcm canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ya\u015fam kutusunun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kacak \u015fekilde de\u011fi\u015firse, canl\u0131 diye bir \u015fey kalmaz. \u00c7evre bilimciler bir organizman\u0131n ya\u015fam kutusuna onun \u201cekolojik ni\u015f\u201di derler. Bu, hem \u00e7evrenin fiziksel \u00f6zellikleri (s\u0131cakl\u0131k, pH, su miktar\u0131 vb) hem de organizman\u0131n di\u011fer organizmalarla ileti\u015fimi (y\u0131rt\u0131c\u0131l\u0131k, rekabet, hastal\u0131k, kulland\u0131\u011f\u0131 besin kayna\u011f\u0131 vb) yoluyla belirlenir.<\/p>\n

Hangi organizman\u0131n ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 oldu\u011funa karar vermek i\u00e7in, ya\u015fam kutusunu organizmalar\u0131n \u00e7o\u011fu veya canl\u0131 t\u00fcrlerinin \u00e7o\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcnmek yararl\u0131 olacakt\u0131r. Bu \u015fekilde, ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir organizma, \u00e7o\u011fu canl\u0131n\u0131n dayanabildi\u011finin \u00f6tesindeki ko\u015fullarda ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirebilen organizma anlam\u0131na gelecektir. Bu t\u00fcr bir organizma i\u00e7in ko\u015fullar aral\u0131\u011f\u0131 organizmalar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu i\u00e7in olandan farkl\u0131 olacakt\u0131r ve bu organizma bir\u00e7ok organizman\u0131n teorik uzay\u0131ndan daha farkl\u0131 alan kaplayan bir ya\u015fam kutusuna sahip olacakt\u0131r (\u015eekil-3). Bu tip organizmalara ekstremofil denir (s\u0131radan veya ortalamadan uzakla\u015fm\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131 sevenler). En iyi bilinen \u00f6rne\u011fi, canl\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u0131cakl\u0131ktan \u00e7ok daha y\u00fcksek de\u011ferlerin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc s\u0131cak su kaynaklar\u0131 ve derin deniz hidrotermal yar\u0131klar\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren termofilik bakterilerdir. Di\u011fer ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 \u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda koloni olu\u015fturan ekstremofiller de vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00e7ok tuzlu habitatlar (halofilikler), asidik veya bazik ko\u015fullar (asidofilikler, alkalifilikler), d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar (sakrofilikler) ve y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 ko\u015fullar\u0131 (piezofilikler).<\/p>\n

Bunlar\u0131n yan\u0131nda ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilecek bir organizma grubu daha vard\u0131r. Aktivitesini devam ettirebildi\u011fi ko\u015fullara g\u00f6re ele al\u0131rsak, ya\u015fam kutusu di\u011fer organizmalar\u0131n \u00e7o\u011funun ya\u015fam kutusuyla ayn\u0131d\u0131r veya en az\u0131ndan \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. Fakat organizman\u0131n ya\u015famsal aktivitelerini art\u0131k koruyamayaca\u011f\u0131 ko\u015fullar olu\u015ftu\u011funda, \u00f6lmektense metabolizmas\u0131n\u0131 durdurur ve ametabolik hareketsiz bir hale ge\u00e7er. Ko\u015fullar normale d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde aktiviteye devam eder. Di\u011fer bir deyi\u015fle, ya\u015fam\u0131 metabolizma \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bu canl\u0131lar kendi ya\u015fam kutular\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kma ve ko\u015fullar yeniden uyumlu hale geldi\u011finde aktif hale ge\u00e7me yetene\u011fine sahiptir (\u015eekil-4). Bu olaya kriptobiyoz (sakl\u0131 ya\u015fam), anabiyoz (yenilenen ya\u015fam) veya gizli ya\u015fam denir. Gizli ya\u015fam muhtemelen en uygun terimdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc gizli evrede ya\u015fama yetene\u011fi vard\u0131r ama g\u00f6r\u00fcn\u00fcr de\u011fildir. Buna ra\u011fmen kriptobiyoz en \u00e7ok kullan\u0131lan terimdir. Baz\u0131 kriptobiyotik canl\u0131lar ya\u015fam d\u00f6ng\u00fclerinin herhangi bir a\u015famas\u0131nda bu evreye girebilir. Di\u011ferlerinin baz\u0131 \u00f6zel hayatta kalma ve yay\u0131lma evreleri vard\u0131r. Bu evreler canl\u0131y\u0131 yeni habitatlara ta\u015f\u0131yan filika gibidir veya b\u00fcy\u00fcmeleri i\u00e7in uygun olmayan s\u00fcreler boyunca hayatta kalmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur. Bu yetenek, ko\u015fullar\u0131n uyumlu oldu\u011fu yer veya zamana ula\u015fana kadar hayatta kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu filikalar sporlar, yumurtalar, kaps\u00fcller, tohumlar ve diren\u00e7li larva evreleri olabilir.<\/p>\n

Kriptobiyotik organizmalar \u00e7ok \u00e7e\u015fitli \u00e7evresel strese kar\u015f\u0131 durabilirler. Baz\u0131lar\u0131 b\u00fct\u00fcn v\u00fccut suyunu kaybederek ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirir. Bu olaya anhidrobiyoz (susuz ya\u015fam) ad\u0131 verilir. Di\u011fer kriptobiyoz \u00e7e\u015fitleri i\u00e7erisinde kriyobiyoz (ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 so\u011fuk), termobiyoz (s\u0131cak), ozmobiyoz (y\u00fcksek tuz yo\u011funluklar\u0131 gibi ozmotik stres) ve anoksibiyoz (oksijen yoklu\u011fu) vard\u0131r. Baz\u0131 organizmalar, bu t\u00fcr \u00e7evresel streslere kar\u015f\u0131 aktivite seviyelerini d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fckleri bir hareketsizlik d\u00f6nemine girerler. Metabolizma h\u0131z\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi normal dinlenme halinin y\u00fczde 80\u2019ine kadar varabilir, fakat tipik olarak dinlenme halinin y\u00fczde 5\u2019i ile y\u00fczde 40\u2019\u0131 aras\u0131nda bir noktaya iner. Kriptobiyoz, dinlenme de\u011ferlerinin y\u00fczde 1\u2019den daha az\u0131na inmesi veya tamamen durdurmak \u015feklinde bir metabolik h\u0131z gerilimi yaratmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan hareketsizlikten ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Kim sonsuza kadar ya\u015famak ister?<\/em><\/strong><\/p>\n

Organizmalar kriptobiyoz evresinde ne kadar ya\u015fayabilir? Nematodlar (yuvarlak solucanlar) i\u00e7in kay\u0131tlar 39 y\u0131l\u0131 g\u00f6sterir. 120 y\u0131ll\u0131k kurumu\u015f herbaryum \u00f6rneklerinden Rotifer (di\u011fer bir grup mikroskobik omurgas\u0131z hayvan) elde edilmi\u015ftir. Bitki tohumlar\u0131 y\u0131llarca hareketsiz kalabilir. Eski \u0130ngiliz otlar\u0131 olan muhabbet\u00e7i\u00e7e\u011fi ve s\u0131\u011f\u0131rkuyru\u011fu VIII. Henry taraf\u0131ndan 1536 ile 1540 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda manast\u0131rlar\u0131n feshedilmesi s\u0131ras\u0131nda kapanan bir Carthusian manast\u0131r\u0131n\u0131n topra\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Orta\u00e7a\u011f\u2019a kadar \u0130ngiltere\u2019de g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bitkilere ait olan bu 400 y\u0131ll\u0131k tohumlar, i\u00e7erisinde bulundu\u011fu topra\u011f\u0131n arkeolojik kaz\u0131 sayesinde y\u00fczeye gelmesi ile b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Filizlenen en ya\u015fl\u0131 tohum ise \u00c7in\u2019de 1300 ya\u015f\u0131nda bir nil\u00fcfer tohumudur.<\/p>\n

Mikroorganizmalar kay\u0131tl\u0131 en uzun \u00f6mre sahiptir. Bakteriler 118 ya\u015f\u0131nda bir et tenekesindeki (Parry\u2019nin Kuzey Kutbu gezisinde tenekelenmi\u015f dana eti, 1820-1830) sporlardan \u00fcremi\u015ftir. 166 y\u0131ld\u0131r \u0130ngiliz Littlehampton liman\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda duran mavna enkaz\u0131ndaki bir \u015fi\u015fe biradan izole edilen maya ile bira \u00fcretilmi\u015ftir. Daha tart\u0131\u015fmal\u0131 olan milyon y\u0131ll\u0131k bakteri raporlar\u0131 vard\u0131r. Bakteriler kayalardan, tuz \u00e7\u00f6keltilerinden ve tiyal tabakas\u0131ndan (kutuplarda s\u00fcrekli donmu\u015f toprak) izole edilmi\u015ftir. \u00d6rneklere daha yeni bakterilerin bula\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak zor oldu\u011fundan baz\u0131lar\u0131 bu raporlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. En inand\u0131r\u0131c\u0131 iddialar, bula\u015fmaya kar\u015f\u0131 do\u011fal yollarla korunan \u00f6rneklerden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Kehribar i\u00e7erisinde korunmu\u015f ve 20-40 milyon ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilen bir ar\u0131dan bakteri sporlar\u0131 (Bacillus<\/em> cinsinden) izole edilmi\u015ftir. Madde kirlenmeye kar\u015f\u0131 kehribar taraf\u0131ndan korunmu\u015ftur ve bu kehribar\u0131n y\u00fczeyi \u00f6rnek \u00e7\u0131kart\u0131lmadan \u00f6nce dikkatlice sterilize edilmi\u015ftir. Tuz kristalleri i\u00e7erisinde kapal\u0131 kalm\u0131\u015f s\u0131v\u0131 kal\u0131nt\u0131lardan da bakteri (tekrar bir Bacillus<\/em>) izole edilmi\u015ftir ve 250 milyon y\u0131l ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilmektedir. Kehribardan izole edilen di\u011ferleri gibi madde tuz kristalleri sayesinde kirlenmeden korunmu\u015ftur ve \u00f6rnekleme yap\u0131l\u0131rken bula\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck dikkat g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu tip iddialar\u0131n kan\u0131tlar\u0131 desteklenirse bakteri sporlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcms\u00fcz oldu\u011funa inanmamak i\u00e7in bir sebep kalmaz.\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 dil<\/em><\/strong><\/p>\n

Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 \u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda b\u00fcy\u00fcyen veya ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettiren organizmalar\u0131 tan\u0131mlayan bir\u00e7ok terim kulland\u0131k. Daha ileri gitmeden \u00f6nce bu terimleri biraz daha a\u00e7\u0131klamak iyi olabilir. Farkl\u0131 organizmalar ve farkl\u0131 \u00e7evresel stresler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan bilim insanlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu etkileyici bir terminoloji var. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullarda (kendi optimum b\u00fcy\u00fcme ko\u015fullar\u0131 di\u011fer pek \u00e7ok organizman\u0131n ortalamas\u0131ndan \u00e7ok daha y\u00fcksek veya d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr) en iyi b\u00fcy\u00fcyen organizmalar ekstremofilik olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Sondaki \u201c-filik\u201d eki \u201cseven\u201d anlam\u0131na gelir (Yunancada \u201cphilia\u201d, etkilenme veya yak\u0131nl\u0131k anlam\u0131ndad\u0131r). Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullarda ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren ama optimum b\u00fcy\u00fcme ko\u015fullar\u0131 daha normal aral\u0131kta olanlar \u201ctoleransl\u0131\u201d olarak ifade edilir. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar metabolizmada d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe ve canl\u0131n\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 idame ettirebilece\u011fi bir s\u00fcrelik hareketsizli\u011fe neden olur. Metabolizman\u0131n tamamen durdu\u011fu noktada organizmalar kriptobiyotik olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu \u201csakl\u0131 ya\u015fam\u201d anlam\u0131na gelir ve Yunanca kelimeler olan sakl\u0131 (\u201ckryptos\u201d, gizlemek veya sakl\u0131 tutmak) ve ya\u015famdan (\u201cbiosis\u201d) t\u00fcremi\u015ftir.<\/p>\n

Farkl\u0131 \u00e7evresel streslere verilen tepkileri a\u00e7\u0131klayan terimler belirlenen stresin k\u00f6k\u00fcne bu son eklerin eklenmesiyle t\u00fcretilir. K\u00f6klere \u00f6rnekler \u015funlard\u0131r: termo- (\u0131s\u0131, Yunancada \u201ctherme\u201d), kriyo- veya sakro- (so\u011fuk, buz so\u011fu\u011fu i\u00e7in \u201ckryos\u201d ve so\u011fuk veya buz gibi i\u00e7in \u201cpsychros\u201d), anhidro- veya sero- (kuruma, susuz i\u00e7in \u201canhydros\u201d ve kuru i\u00e7in \u201c\u201dxeros\u201d), piezo- veya baro- (bas\u0131n\u00e7, bask\u0131 i\u00e7in \u201cpiezo\u201d ve a\u011f\u0131rl\u0131k i\u00e7in \u201cbaros\u201d), halo- veya ozmo- (ozmotik stres, tuz i\u00e7in \u201chalos\u201d ve itmek i\u00e7in \u201cosmos\u201d) ve asido- veya alkali- (d\u00fc\u015f\u00fck ve y\u00fcksek pH). Oksijen yoklu\u011fu anaerobik (havas\u0131z) veya anoksik (oksijensiz) olarak ifade edilir. Bu terimler Tablo-1\u2019de \u00f6zetlenmi\u015ftir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015fam kutusunun geni\u015fletilmesi<\/em><\/strong><\/p>\n

Kriptobiyotikler daha makul ko\u015fullar ortaya \u00e7\u0131kana kadar ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken, ekstremofiller ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 \u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olurlar. Yine de ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara kar\u015f\u0131 ba\u015fka tepkiler de vard\u0131r. Organizmalar ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullardan daha uygun yerlere g\u00f6\u00e7 ederek ka\u00e7\u0131nabilirler. Kar kaz\u0131, Kuzey Kutbu\u2019nun k\u0131\u015f so\u011fu\u011fundan g\u00fcneydeki daha \u0131l\u0131ml\u0131 ko\u015fullara g\u00f6\u00e7 ederek sak\u0131n\u0131r. \u00c7\u00f6l b\u00f6cekleri g\u00fcn i\u00e7erisindeki kuruma ve \u0131s\u0131dan kumun i\u00e7ine yuva yaparak ka\u00e7\u0131nabilir. Baz\u0131 organizmalar ko\u015fullar\u0131 daha normal ve daha az ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hale getirmek i\u00e7in kendi d\u0131\u015f ve i\u00e7 \u00e7evresini d\u00fczenleyebilir. S\u0131cakl\u0131kla ilgili olarak bu tip tepkiler en \u00e7ok ku\u015flar ve memelilerde bulunur.<\/p>\n

\u00c7o\u011fu organizma ektotermdir, yani \u00e7evresiyle ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131ktad\u0131r. Bunlara ters olarak ku\u015flar ve memeliler endotermdir. Kendi \u0131s\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fcretebilir ve kendilerini \u00e7evreleyen ortamdan daha y\u00fcksek bir s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 muhafaza edebilirler. Bu \u00f6ncelikle metabolizma taraf\u0131ndan \u0131s\u0131 \u00fcretilmesi i\u00e7in yak\u0131t\u0131n yak\u0131lmas\u0131yla (besin) ve ikinci olarak da \u00e7evresine \u0131s\u0131 kayb\u0131n\u0131 azaltacak mekanizmalar taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131r, yal\u0131t\u0131m (post, t\u00fcyler ve derinin alt\u0131ndaki ya\u011f) bir \u00f6rnektir. Bu mekanizmalar ku\u015flar ve memelilerin baz\u0131 \u00e7ok so\u011fuk b\u00f6lgelerde ya\u015famas\u0131na olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsanlar ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara en son tepkiyi verir. Bizler ko\u015fullar\u0131 kendi ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fimiz aral\u0131\u011fa getirmek i\u00e7in d\u0131\u015f ortam\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fczenleriz. Di\u011fer hayvanlar bunu yuvalar ve s\u0131\u011f\u0131naklar in\u015fa ederek s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u015fekilde yapar, fakat kendi \u00e7evremizi d\u00fczenleme yetene\u011fimiz insanl\u0131\u011f\u0131n kolonile\u015fmesini veya en az\u0131ndan D\u00fcnya\u2019da neredeyse her yerde ya\u015famas\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer \u00fc\u015f\u00fcrsek daha fazla \u00f6rt\u00fcn\u00fcr\u00fcz veya bir \u0131s\u0131t\u0131c\u0131y\u0131 a\u00e7ar\u0131z. \u00c7\u00f6le suyu yan\u0131m\u0131za alarak gideriz, suyun az oldu\u011fu yerlerde tatl\u0131 su elde etmek i\u00e7in tuzlu suyu tuzundan ar\u0131nd\u0131r\u0131r\u0131z. Hi\u00e7 oksijenin olmad\u0131\u011f\u0131 bir yerde oksijeni yan\u0131m\u0131zda g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u00fcz. Bizim \u00e7evremizi d\u00fczenleyebilme yetene\u011fimiz en y\u00fcksek da\u011flar\u0131n tepesinde, denizlerin derinliklerinde, en kurak ve s\u0131cak \u00e7\u00f6llerde, Antarktika kutup platosunun \u00e7orak b\u00f6lgelerinde ve hatta uzayda ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmemizi sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u00c7o\u011fu organizma
ektotermdir, yani \u00e7evresiyle
ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131ktad\u0131r.
Bunlara ters olarak ku\u015flar
ve memeliler endotermdir.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Diren\u00e7 ve yetenek adaptasyonlar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Organizmalar ters ko\u015fullara kar\u015f\u0131 iki \u00e7e\u015fit tepki verirler. Diren\u00e7 adaptasyonlar\u0131 ko\u015fullar yeniden uygun hale gelene kadar stresten ka\u00e7\u0131nma veya ona dayanma yetene\u011fi sa\u011flar; yetenek adaptasyonlar\u0131 ise organizman\u0131n zorlu ko\u015fullar alt\u0131nda b\u00fcy\u00fcmesi ve \u00fcremesini sa\u011flar. Bu terimler ilk defa s\u0131cakl\u0131k stresine kar\u015f\u0131 adaptasyonlar i\u00e7in ortaya at\u0131lm\u0131\u015f olsa da (1958\u2019de bir Alman fizyolog olan Precht taraf\u0131ndan) oksijen, ozmotik stres ve kuruma gibi di\u011fer streslere de uygulanabilir. Precht yetenek adaptasyonlar\u0131n\u0131n bir organizma taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan normal s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, diren\u00e7 adaptasyonlar\u0131n\u0131n ise ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 s\u0131cakl\u0131klarda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyordu. Ben Precht\u2019in verdi\u011fi terimleri organizman\u0131n ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ortamlara verdi\u011fi tepkilere uygulan\u0131r hale getirmek i\u00e7in geni\u015flettim. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir habitata yetenek adaptasyonu g\u00f6steren bir organizma i\u00e7in ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar normal ko\u015fullar aral\u0131\u011f\u0131 haline gelir. Enzimler, zarlar ve organizman\u0131n di\u011fer sistemleri ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 durumlarda (\u00e7ok y\u00fcksek veya \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar gibi) \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere optimum hale getirilir. Zorlu bir ortamda ya\u015fayan bir organizman\u0131n optimum b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in gerekli ko\u015fullar daha bereketli bir ortamda ya\u015fayan organizmalar\u0131nkinden farkl\u0131ysa bu yetenek adaptasyonu i\u00e7in kan\u0131t olu\u015fturur: Antarktika\u2019da ya\u015fayan bir canl\u0131n\u0131n optimum b\u00fcy\u00fcme s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha s\u0131cak b\u00f6lgelerdeki akrabalar\u0131ndan daha d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 durumu buna \u00f6rnek te\u015fkil eder.<\/p>\n

Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara kar\u015f\u0131 diren\u00e7 adaptasyonu g\u00f6steren bir organizma i\u00e7in ko\u015fullardaki normal aral\u0131k di\u011fer \u00e7o\u011fu organizma i\u00e7in olanla ayn\u0131d\u0131r. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131nda, genellikle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 aral\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, ko\u015fullar yeniden normalle\u015fene kadar ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirebilir, oysa di\u011fer organizmalar \u00f6lecektir. Diren\u00e7 adaptasyonlar\u0131 k\u0131\u015f uykusu gibi veya dinlenme halindeki kaps\u00fcl, spor veya tohum \u00fcretilmesi gibi bir \u00e7e\u015fit hareketsizlik i\u00e7erir. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hale gelen ko\u015fullar kar\u015f\u0131s\u0131nda veya ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar\u0131n olu\u015fmaya ba\u015flayaca\u011f\u0131na dair belirtilere (k\u0131\u015f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 gibi) kar\u015f\u0131 organizma aktif halinden \u00e7\u0131kar. Bu, organizman\u0131n metabolizma h\u0131z\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc, \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir metabolik aktivitenin kalmad\u0131\u011f\u0131 kriptobiyozdaki son haline ula\u015fmas\u0131n\u0131 kapsar. Metabolizma h\u0131z\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f tek ba\u015f\u0131na bile olsa, besin rezervlerinin t\u00fcketilme h\u0131z\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrerek, ters ko\u015fullara kar\u015f\u0131 bir miktar diren\u00e7 sa\u011flar. Yine de strese kar\u015f\u0131 korunma sa\u011flayan baz\u0131 daha \u00f6zel mekanizmalar bulunmal\u0131d\u0131r, \u00f6rne\u011fin d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klara kar\u015f\u0131 kriyo-koruyucular\u0131n \u00fcretilmesi.<\/p>\n

Ekstremofiller ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ortamlarda yetenek adaptasyonu sa\u011flar, kriptobiyotikler ise diren\u00e7 adaptasyonu g\u00f6sterir. Bu ikisi aras\u0131ndaki fark \u015eekil-2 ve 3\u2019te verilmi\u015ftir. \u0130ki t\u00fcr adaptasyon birbirini d\u0131\u015flayan olgular de\u011fildir ve bir\u00e7ok organizma ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir durumda hem yetenek hem de diren\u00e7 adaptasyonu g\u00f6sterir. Derin denizlerde hidrotermal yar\u0131klarda ya\u015fayan bir ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 termofilik bakteri Pyrococcus furiosus <\/em>100 \u00b0C s\u0131cakl\u0131kta optimum b\u00fcy\u00fcme g\u00f6sterir ve b\u00fcy\u00fcyebilece\u011fi s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131 70 \u00b0C ile 105 \u00b0C aras\u0131d\u0131r. 70 \u00b0C\u2019nin alt\u0131nda hareketsiz hale gelir. Yani bu bakteri y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klara yetenek adaptasyonu g\u00f6sterirken s\u0131cakl\u0131klar kendisine g\u00f6re \u00e7ok d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde diren\u00e7 adaptasyonu g\u00f6stermeye ba\u015flar.<\/p>\n

 <\/p>\n

Normal ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar<\/em><\/strong><\/p>\n

Ya\u015fam i\u00e7in normal ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar nedir? Daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n organizma \u00fczerinde \u00f6nemli etkileri vard\u0131r ve hem y\u00fcksek hem de d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir. Bir\u00e7ok karasal organizma 10 \u00b0C\u2019den 48 \u00b0C\u2019ye uzanan dar aral\u0131kta (38 \u00b0C\u2019lik bir aral\u0131k) normal aktivitelerini korur. D\u00fcnya \u00fczerindeki en d\u00fc\u015f\u00fck do\u011fal s\u0131cakl\u0131k Antarktika Vostok\u2019taki -89.2 \u00b0C\u2019dir (mutlak s\u0131f\u0131r olarak kabul edilen -273 \u00b0C laboratuarda ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir s\u0131cakl\u0131kt\u0131r). D\u00fcnya y\u00fczeyindeki en y\u00fcksek do\u011fal s\u0131cakl\u0131k ise volkanlardaki s\u0131cakl\u0131kt\u0131r. Jeotermal aktivite yoklu\u011funda Libya Al\u2019Az\u00edz\u00edyah\u2019ta en y\u00fcksek g\u00f6lge s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 olan 56 \u00b0C kaydedilmi\u015ftir. Bu bize 147 \u00b0C\u2019lik bir kay\u0131tl\u0131 s\u0131cakl\u0131klar aral\u0131\u011f\u0131 verir (jeotermal aktivite haricinde). Bir b\u00f6lgede kaydedilen en y\u00fcksek do\u011fal s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131 105 \u00b0C\u2019dir (Siberya Verkhoyansk\u2019ta). K\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde ortaya \u00e7\u0131karsa y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar (48 \u00b0C \u00fczeri), d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar (0 \u00b0C alt\u0131) ve b\u00fcy\u00fck s\u0131cakl\u0131k aral\u0131klar\u0131 ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olarak kabul edilebilir.<\/p>\n

Normal s\u0131cakl\u0131klar nedir? Ortalama olarak D\u00fcnya so\u011fuk bir yerdir. D\u00fcnya y\u00fczeyinin \u00fc\u00e7te ikisi okyanuslarla \u00e7evrilidir ve okyanusun \u00e7o\u011funun s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 2 \u00b0C\u2019ye yak\u0131nd\u0131r. Okyanus derinliklerini, buz tabakalar\u0131n\u0131 ve karalar\u0131 da hesaplarsak gezegenimizin be\u015fte d\u00f6rd\u00fc s\u00fcrekli 5 \u00b0C\u2019nin alt\u0131ndad\u0131r. Normal s\u0131cakl\u0131k olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, \u00f6rne\u011fin 10 \u00b0C\u2019den 30 \u00b0C\u2019ye kadar diyelim, tam anlam\u0131yla normal de\u011fildir, d\u00fcnyadaki s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki b\u00f6lgelerde ger\u00e7ekle\u015fir. Ya\u015fam a\u00e7\u0131s\u0131ndan bereketlilik D\u00fcnya\u2019n\u0131n daha \u0131l\u0131k b\u00f6lgelerindedir (ama \u00e7ok s\u0131cak de\u011fil!).<\/p>\n

Yery\u00fcz\u00fcndeki organizmalar \u00fczerlerine bask\u0131 yapan havan\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hisseder. Buna o kadar al\u0131\u015fm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r ki de\u011fi\u015fene kadar hemen hemen hi\u00e7 fark\u0131na varmay\u0131z. \u00d6rne\u011fin bir u\u00e7akta y\u00fckselme veya al\u00e7alma halindeyken kulaklar\u0131m\u0131z patlayabilir, bunun sebebi kulak zar\u0131m\u0131z\u0131n her iki taraf\u0131ndaki bas\u0131n\u00e7 fark\u0131d\u0131r. Deniz seviyesinde bas\u0131n\u00e7 santimetre kare ba\u015f\u0131na 1 kilogramd\u0131r veya 1 atmosferdir. Bu bas\u0131n\u00e7taki de\u011fi\u015fimler bir organizmaya stress ya\u015fat\u0131r. \u00c7o\u011fu organizma do\u011fal olarak d\u00fc\u015f\u00fck bas\u0131nc\u0131 hissetmez. Hatta y\u00fcksek da\u011flar bile bir organizmay\u0131 strese sokacak kadar bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc olu\u015fturmaz (ama oksijen eksikli\u011finden kaynaklanan sorunlar olabilir). Buna ra\u011fmen baz\u0131 bakteriler d\u00fc\u015f\u00fck bas\u0131n\u00e7larda hatta vakumla paketlenmi\u015f bir besin art\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fu gibi bir vakum ortam\u0131nda bile mutlu bir \u015fekilde b\u00fcy\u00fcyebilir.<\/p>\n

\"\"
D\u00fcnya \u00fczerindeki en d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131k Antarktika\u2019da
Vostok \u0130stasyonu\u2019nda kaydedilmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

Karasal organizmalar y\u00fcksek bas\u0131nc\u0131 da nadiren ya\u015far. En derin ma\u011fara bile bas\u0131n\u00e7ta kayda de\u011fer bir y\u00fckselmeye neden olmaz (1500 metre derinlikte bas\u0131n\u00e7 y\u00fczeyde oldu\u011funun sadece alt\u0131da biri kadar daha y\u00fcksektir). Buna ra\u011fmen okyanusta derinli\u011fin olu\u015fturdu\u011fu bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fimleri \u00f6nemlidir. Hidrostatik bas\u0131n\u00e7 (suyun organizma \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 bas\u0131n\u00e7) her 10 metrelik derinlikte 1 atmosfer artar. S\u0131\u011f sahil sular\u0131n\u0131n dibinde bile bas\u0131n\u00e7 y\u00fczeyde hissedilenin birka\u00e7 kat\u0131d\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 11 kilometreyi bulan okyanuslar\u0131n en derinliklerinde bas\u0131n\u00e7 1100 atmosferdir (y\u00fczeyde hissedilenin 1100 kat\u0131d\u0131r). Bu, orada ya\u015fayan herhangi bir organizma i\u00e7in olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir strese denk gelir (santimetre ba\u015f\u0131na 1100 kilograml\u0131k bas\u0131n\u00e7 \u2013 parma\u011f\u0131n\u0131z\u0131n ucunda duran 5 tane fil hayal edin!).<\/p>\n

Baz\u0131 maddeler suda \u00e7\u00f6z\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde su molek\u00fcllerinin (H2<\/sub>O) hidrojen (H+<\/sup>) veya hidroksil (OH–<\/sup>) iyonlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karacak \u015fekilde ayr\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Y\u00fcksek deri\u015fimdeki H+<\/sup> iyonlar\u0131 (ve d\u00fc\u015f\u00fck deri\u015fimdeki OH–<\/sup> iyonlar\u0131) asidik bir \u00e7\u00f6zelti olu\u015fturur, tersine d\u00fc\u015f\u00fck deri\u015fimdeki H+<\/sup> iyonlar\u0131 (ve y\u00fcksek deri\u015fimdeki OH–<\/sup> iyonlar\u0131) bazik bir \u00e7\u00f6zelti olu\u015fturur. Asitlik veya bazl\u0131k seviyesi \u00e7\u00f6zeltinin pH\u2019\u0131 ile ifade edilir. Bu, \u00e7\u00f6zeltideki H+<\/sup> iyon yo\u011funlu\u011funun \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcd\u00fcr (logaritmik bir skala ile). Suyun pH\u2019\u0131 n\u00f6tr (bazik veya asidik olmayan) olarak de\u011ferlendirilen 7\u2019dir ve 7\u2019den b\u00fcy\u00fck pH de\u011feri olanlar baziktir.<\/p>\n

Normal pH nedir? Genellikle pH 7 normal olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr fakat bir\u00e7ok su kayna\u011f\u0131n\u0131n (denizler, g\u00f6ller, nehirler, topraktaki su) pH\u2019\u0131 5,6 civar\u0131ndad\u0131r yani biraz asidiktir. Bu, atmosferdeki karbondioksitin su i\u00e7erisinde \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcp zay\u0131f bir asit (karbonik asit) olu\u015fturmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Az asitli ko\u015fullarda ya\u015f\u0131yor olmalar\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7ok h\u00fccrenin i\u00e7erisindeki pH de\u011feri 7,7\u2019dir. Canl\u0131 h\u00fccreler kendi i\u00e7 pH\u2019lar\u0131n\u0131 bu dengede tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu de\u011fer, enzimlerinin, yani organizmalar\u0131n kimyasal tepkimelerini kontrol eden ve onlar\u0131n b\u00fcy\u00fcmesini, \u00fcremesini ve yap\u0131lar\u0131n\u0131 korumas\u0131n\u0131 sa\u011flayan biyolojik kataliz\u00f6rlerinin, \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in optimum ko\u015fullar\u0131 sa\u011flar. G\u00fc\u00e7l\u00fc asitler (s\u00fclf\u00fcrik asit gibi) ve bazlar (ac\u0131 soda gibi) sadece enzimlerin verimli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engellemez ayn\u0131 zamanda proteinlere, zarlara ve organizman\u0131n v\u00fccudunu olu\u015fturan di\u011fer yap\u0131lara zarar da verebilir.<\/p>\n

Maddeler suda \u00e7\u00f6z\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde pH \u00fczerinde olu\u015fturduklar\u0131 etki haricinde organizma \u00fczerinde ba\u015fka stresler de yaratabilirler. Yayg\u0131n tuz (sodyum klorid) suya eklendi\u011finde \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcr; daha fazla eklerseniz art\u0131k \u00e7\u00f6z\u00fcnemeyece\u011fi miktara gelene kadar \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcr ve \u00e7\u00f6zelti doyar. Suya daha fazla tuz eklenirse tuzun \u00e7\u00f6zelti i\u00e7erisindeki yo\u011funlu\u011fu artar fakat suyun \u00e7\u00f6zelti i\u00e7erisindeki yo\u011funlu\u011fu azal\u0131r (kaptaki su miktar\u0131 sabit kal\u0131r fakat tuz miktar\u0131 art\u0131yordur ve dolay\u0131s\u0131yla suyun yo\u011funlu\u011fu azal\u0131yordur). Tuzlu bir suya bir organizma koyuldu\u011funda ortamdaki su yo\u011funlu\u011fu organizman\u0131n i\u00e7erisindeki yo\u011funluktan d\u00fc\u015f\u00fck ise, dengenin sa\u011flanmas\u0131 (bu, su ve ba\u015fka molek\u00fcllerin yo\u011fun oldu\u011fu yerden daha az yo\u011fun oldu\u011fu yere hareket etmesinden olu\u015fan, dif\u00fczyon ad\u0131 verilen bir s\u00fcre\u00e7tir) i\u00e7in organizman\u0131n i\u00e7erisindeki su d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7\u0131kacakt\u0131r (suyun \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 engelleyemedi\u011fi s\u00fcrece). Bunun alternatifi tuzun canl\u0131n\u0131n v\u00fccuduna girmesidir. Fakat h\u00fccrelerin zarlar\u0131 baz\u0131 maddelerin ge\u00e7mesine izin verirken di\u011ferlerinin ge\u00e7mesine izin vermez (baz\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 ge\u00e7irgendir baz\u0131lar\u0131na de\u011fildir, bu nedenle yar\u0131-ge\u00e7irgen olarak ifade edilirler). H\u00fccre zar\u0131 suya kar\u015f\u0131 ge\u00e7irgendir fakat tuza kar\u015f\u0131 de\u011fildir (ya da en az\u0131ndan suya kar\u015f\u0131 tuza kar\u015f\u0131 oldu\u011fundan daha fazla ge\u00e7irgendir). Yar\u0131 ge\u00e7irgen bir zardan suyun dif\u00fczyonu ozmos diye adland\u0131r\u0131l\u0131r ve bu tip bir harekete neden olan d\u0131\u015f ortam\u0131n durumu ise ozmotik stres olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

H\u00fccrenin i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131ndaki tuz ve su yo\u011funluklar\u0131 e\u015fittir, herhangi bir ozmotik stres g\u00f6r\u00fclmez ve biz bu duruma normal (ya da en az\u0131ndan stressiz) ko\u015ful olarak bakar\u0131z. Kendi i\u00e7 s\u0131v\u0131lar\u0131 d\u0131\u015f \u00e7evrelerindeki deniz suyu ile ayn\u0131 ozmotik yo\u011funlu\u011fa sahip olan bir\u00e7ok deniz organizmas\u0131 i\u00e7in de bu do\u011frudur. \u0130\u00e7 ve d\u0131\u015f ortam ko\u015fullar\u0131 ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131nda organizman\u0131n h\u00fccreleri ozmotik stres ya\u015far. Ozmotik stresin iki \u00e7e\u015fidi vard\u0131r. Hiperozmotik stres h\u00fccrenin d\u0131\u015f\u0131ndaki su yo\u011funlu\u011fu i\u00e7indekinden az oldu\u011funda (daha y\u00fcksek tuz yo\u011funlu\u011fundan kaynaklan\u0131r) olu\u015fur ve su h\u00fccreyi terk eder. Bu durum h\u00fccreyi dehidre eder ve b\u00fcz\u00fc\u015fmesine neden olur. Hipoozmotik stres h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131ndaki su yo\u011funlu\u011fu i\u00e7eridekinden y\u00fcksekse (d\u0131\u015far\u0131da tuz yo\u011funlu\u011fu daha d\u00fc\u015f\u00fckse) ger\u00e7ekle\u015fir ve h\u00fccre i\u00e7erisine su girer. Hipoozmotik stres sonucu suyun i\u00e7eri girmesi h\u00fccrenin \u015fi\u015fmesine neden olur ve e\u011fer h\u00fccre, i\u00e7erisindeki a\u015f\u0131r\u0131 sudan kurtulamazsa patlama tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. \u00c7o\u011fu organizma, h\u00fccre i\u00e7indeki tuz yo\u011funlu\u011funu (veya ozmotik yo\u011funlu\u011fu) d\u0131\u015f \u00e7evreden az da olsa y\u00fcksek olacak \u015fekilde d\u00fczenler. Bu, h\u00fccre i\u00e7erisinde pozitif bir bas\u0131n\u00e7 olu\u015fturur (hafif \u015fi\u015firilmi\u015f bir balon gibi) ve bu sayede h\u00fccre s\u0131k\u0131 (\u015fi\u015fkin) kal\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Tuz g\u00f6lleri canl\u0131lar i\u00e7in s\u0131n\u0131r ya\u015fam ko\u015fullar\u0131ndan biridir.<\/figcaption><\/figure>\n

Deniz suyunda (tuz yo\u011funlu\u011funun yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 0,85 sodyum klorid \u00e7\u00f6zeltisi oldu\u011fu yerde) ya\u015fayan organizmalar tatl\u0131 suya girerse hipoozmotik stres ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r ve \u00e7o\u011fu \u00f6l\u00fcr. Ozmotik stres taraf\u0131ndan olu\u015fturulan bas\u0131n\u00e7 olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck olabilir. \u0130\u00e7indeki ozmotik yo\u011funlu\u011fu deniz suyununkine e\u015fit olan bir h\u00fccre i\u00e7in, tatl\u0131 suya bat\u0131r\u0131lmas\u0131yla olu\u015fan su giri\u015fi 22,4 atmosfer de\u011ferinde bir bas\u0131n\u00e7 (normal atmosfer bas\u0131nc\u0131n\u0131n 22,4 kat\u0131 ve bir dalg\u0131c\u0131n yar\u0131m kilometre derinlikte hissetti\u011fi bas\u0131nc\u0131n ayn\u0131s\u0131) olu\u015fturur. \u00d6te yandan tatl\u0131 su organizmalar\u0131 da deniz suyuna bat\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131nda hissettikleri hiperozmotik stresten dolay\u0131 \u00f6lebilir. A\u015f\u0131r\u0131 hiperozmotik stres \u00e7evredeki kayalardaki tuzun \u00e7\u00f6z\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve suyun buharla\u015fmas\u0131yla daha yo\u011fun hale gelen g\u00f6llerde ve g\u00f6letlerde olu\u015fur. \u00d6l\u00fc Deniz bu t\u00fcr bir yerdir ve y\u00fczde 28\u2019lik bir tuz yo\u011funlu\u011fu vard\u0131r.<\/p>\n

Organizmalar, kendi su i\u00e7eriklerini d\u00fczenleyebildikleri gibi, h\u00fccre i\u00e7i sular\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcnen maddeleri de d\u00fczenleyebilir. Sodyum klorid suda \u00e7\u00f6z\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde bir sodyum iyonu (Na+<\/sup>) ve bir de klorid iyonuna (Cl–<\/sup>) ayr\u0131\u015f\u0131r. Bunlar potasyum iyonlar\u0131 (K+<\/sup>) ile de beraber organizmalar\u0131n s\u0131v\u0131lar\u0131nda bulunan ana inorganik iyonlard\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlukta (Ca2+<\/sup>), magnezyum (Mg2+<\/sup>), s\u00fclfat (SO4<\/sub>2-<\/sup>), fosfat (PO4<\/sub>3+<\/sup>) ve bikarbonat (HCO3<\/sub>–<\/sup>) iyonlar\u0131 da bulunur. Bu farkl\u0131 iyonlar\u0131n y\u00fcksek ve d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlu\u011fa gelmesi organizmay\u0131 strese sokabilir.<\/p>\n

Organizmalar\u0131n \u00e7o\u011fu atmosferdeki oksijeni kullanarak glikoz gibi \u015fekerleri oksitlemek yoluyla bunlardan enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kart\u0131r (kimyasal yap\u0131s\u0131nda bulunan enerjiyi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in aerobik solunum yoluyla bu maddeleri \u201cyakarlar\u201d). Bu aerobik canl\u0131lar i\u00e7in ortamdaki oksijen yo\u011funlu\u011funun d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 stres kayna\u011f\u0131d\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fck miktardaki oksijen, biyolojik aktivite yoluyla oksijenin t\u00fcketildi\u011fi ortamlarda (g\u00fcbre y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n ortas\u0131 veya bir nehir a\u011fz\u0131ndaki bal\u00e7\u0131ktaki gibi) veya oksijen eri\u015fiminin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu yerlerde (bir ine\u011fin ba\u011f\u0131rsaklar\u0131n\u0131n ortas\u0131ndaki gibi) g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Yine de baz\u0131 organizmalar oksijenin olmad\u0131\u011f\u0131 veya az yo\u011funlukta oldu\u011fu ko\u015fullara, anaerobik solunum yaparak (oksijen yoklu\u011funda) ge\u00e7ici veya kal\u0131c\u0131 olarak dayanabilir. Anaerobik solunumdaki \u00e7o\u011fu i\u015flem s\u0131ras\u0131nda besin aerobik solunumdakinden daha az verimli kullan\u0131l\u0131r. Yani anaerobik bir organizma verili bir besin miktar\u0131ndan aerobik olan\u0131n edindi\u011finden daha az enerji elde eder. Bu b\u00fcy\u00fcme ve \u00fcreme h\u0131zlar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayabilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 itibariyle bir organizma \u00fczerindeki ana fiziksel stres kaynaklar\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hal almas\u0131, bas\u0131n\u00e7, kuruma, asitlik veya baziklik, ozmotik ve iyonik stres ve d\u00fc\u015f\u00fck oksijen seviyeleridir. Di\u011ferleri zehirli kimyasallar ve radyasyon (\u00f6zellikle ultraviyole radyasyon) olarak say\u0131labilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015fam\u0131n gereksinimleri<\/em><\/strong><\/p>\n

Ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in sadece \u00fc\u00e7 gereklilik vard\u0131r – bir enerji kayna\u011f\u0131, su ve organizman\u0131n dayanabilece\u011fi ko\u015fullar aral\u0131\u011f\u0131 (\u00f6rn. organizman\u0131n ya\u015fam kutusu i\u00e7erisinde yer alan ko\u015fullar).<\/p>\n

Canl\u0131lar b\u00fcy\u00fcme, \u00fcreme ve v\u00fccut yap\u0131lar\u0131n\u0131n ve sa\u011flaml\u0131klar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan metabolizma i\u00e7in yak\u0131t yakmal\u0131d\u0131r. Hayvanlar ve baz\u0131 mikroplar bu yak\u0131t\u0131 di\u011fer organizmalar\u0131n t\u00fcketilmesi ve bozunmas\u0131ndan sa\u011flarlar (bunlar heterotroftur yani \u201cdi\u011ferlerinden beslenen\u201d). Bitkiler ve di\u011fer baz\u0131 mikroplar inorganik maddeleri (su ve karbondioksit gibi) organik maddeye (canl\u0131lar\u0131n v\u00fccudunu meydana getiren maddeler gibi) \u00e7evirmek i\u00e7in enerjiyi kullanabilenler yani ototroflard\u0131r (\u201ckendi beslenenler\u201d). \u0130ki ana enerji kayna\u011f\u0131 vard\u0131r. Bitkiler ve bitkiye benzeyen mikroplar fotosentez ad\u0131 verilen bir yolla g\u00fcne\u015f enerjisini kullan\u0131rlar (fototrof, \u201c\u0131\u015f\u0131kla beslenenler\u201d). Fotosentez, atmosferden al\u0131nan su ve karbondioksiti bir organik \u015feker olan glikoza \u00e7evirir. Sonra \u015feker h\u00fccrenin metabolizmas\u0131 i\u00e7in bir yak\u0131t olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunu en verimli yapman\u0131n yolu \u015fekeri oksijenin varl\u0131\u011f\u0131nda ve kat\u0131lmas\u0131yla y\u0131kmakt\u0131r (\u015fekeri oksitlemek veya yakmak). Baz\u0131 mikroplar enerjilerini kimyasallar\u0131 oksitleyerek elde ederler (kemotroflar, kimyasalla beslenenler). S\u00fclf\u00fcr bakterisi s\u00fclf\u00fcr\u00fc s\u00fclf\u00fcr oksite \u00e7evirerek enerjisini sa\u011flar, sonra bu s\u00fclf\u00fcr oksit suda \u00e7\u00f6z\u00fcnerek s\u00fclf\u00fcroz asit ve s\u00fclf\u00fcrik aside d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Di\u011fer bakteriler demir, amonyak veya hidrojenle ayn\u0131 hileleri yaparlar.\"\"<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131n di\u011fer gereksinimi sudur veya en az\u0131ndan periyodik olarak suya eri\u015fimdir. Su, canl\u0131y\u0131 olu\u015fturan bir\u00e7ok molek\u00fcl\u00fcn yap\u0131s\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca canl\u0131n\u0131n kimyasal tepkimelerinin i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir ortam sa\u011flar. Su olmadan metabolizma diye bir \u015fey olmaz ve dolay\u0131s\u0131yla ya\u015fam da olmaz. Fakat daha sonra da g\u00f6rece\u011fimiz gibi kriptobiyotlar tamamen su kayb\u0131 durumlar\u0131nda metabolizmalar\u0131n\u0131 hatta belki ya\u015famlar\u0131n\u0131 ask\u0131ya alabiliyor ve sonra devam ettirebiliyorlar. Organizman\u0131n de\u011ferlendirebilece\u011fi s\u0131v\u0131 suyun ve bir enerji kayna\u011f\u0131n\u0131n oldu\u011fu yerlerde ya\u015fam da olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ya\u015fam formlar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Ya\u015fam formlar\u0131 muazzam \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterir. Bilim insanlar\u0131 organizmalar\u0131 benzerlikleri ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00fczerinden gruplara ay\u0131rmak i\u00e7in muhtelif \u015femalar tasarlayarak bu \u00e7e\u015fitlili\u011fi anlamland\u0131rmaya kalk\u0131\u015fm\u0131\u015flar. S\u0131n\u0131fland\u0131rma olarak bilinen bu i\u015flemin uzun bir tarihi vard\u0131r. \u0130sve\u00e7li do\u011fa bilimci Linnaeus (1707-1778) canl\u0131lar\u0131 hayvanlar ve bitkilere ay\u0131rarak bu t\u00fcr bir s\u0131n\u0131fland\u0131rmaya kalk\u0131\u015fan ilk ki\u015fidir. Fakat Linnaeus sadece \u00e7\u0131plak g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6rebildi\u011fi canl\u0131larla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131. Mikroskobun icad\u0131 ve \u00e7ok \u00e7e\u015fitli mikroorganizmalar\u0131n ke\u015ffi her \u015feyi daha karma\u015f\u0131k hale getirdi. Sonraki \u015femalar, organizmalar aras\u0131ndaki evrimsel akrabal\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamay\u0131 ama\u00e7layan s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in \u00e7ok \u00e7e\u015fitli kan\u0131tlardan (morfoloji, embriyoloji, jeografik da\u011f\u0131l\u0131mlar, fizyoloji ve fosil kay\u0131tlar\u0131 gibi) yard\u0131m ald\u0131.<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131 b\u00f6l\u00fcmlere ay\u0131r\u0131rken, en \u00f6nemlisi organizmalar\u0131n tek h\u00fccreden olu\u015fanlar (tek h\u00fccreli) ve \u00e7ok h\u00fccreden olu\u015fanlar (\u00e7ok h\u00fccreli) olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnmesidir. \u00c7o\u011fu organizma tek h\u00fccrelidir. Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, c\u0131v\u0131k mantarlar ve baz\u0131 algler \u00e7ok h\u00fccrelidir. Di\u011fer \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcmleme organizmay\u0131 olu\u015fturan h\u00fccrelerin \u00e7e\u015fidini temel al\u0131r. \u00d6karyotik h\u00fccreler kal\u0131tsal materyallerini zar ile \u00e7evrelenmi\u015f bir \u00e7ekirde\u011fin i\u00e7erisinde ta\u015f\u0131rlar. H\u00fccrenin geri kalan\u0131, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli tipte ve i\u015flevde zarla \u00e7evrili organeller i\u00e7eren sitoplazmadan olu\u015fur. Prokaryot h\u00fccreler \u00e7ok daha basittir. Bir prokaryot h\u00fccrenin kal\u0131t\u0131m materyali \u00f6zel bir b\u00f6l\u00fcmde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r, fakat bunu h\u00fccrenin geri kalan\u0131ndan ay\u0131ran bir zar yoktur, yani \u00e7ekirdek de yoktur. Ayr\u0131ca prokaryot h\u00fccrelerde herhangi bir organel de bulunmaz. Tek h\u00fccreli protistalar ve mayalar di\u011fer \u00e7o\u011fu \u00e7ok h\u00fccreli canl\u0131 gibi \u00f6karyottur. Geri kalan tek h\u00fccreli canl\u0131lar ise prokaryottur.<\/p>\n

\u00c7o\u011funlukla morfoloji ve ya\u015fam tarz\u0131 kriterlerine g\u00f6re yap\u0131lan bu s\u0131n\u0131fland\u0131rma \u015femalar\u0131, ya\u015fam\u0131 be\u015f ana gruba veya aleme (\u015eekil-5) ay\u0131ran be\u015f-alem modelinde (1969\u2019da Cornell \u00dcniversitesi\u2019nden Robert Whittaker taraf\u0131ndan \u00f6nerilmi\u015ftir) sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu be\u015f alem hayvanlar, bitkiler, mantarlar, protistalar ve bakterilerden olu\u015fmaktad\u0131r. Hayvanlar bir organik madde kayna\u011f\u0131 olarak di\u011fer organizmalara ba\u011f\u0131ml\u0131 olan (genellikle onlar\u0131 yerler) \u00e7ok h\u00fccreli \u00f6karyotlard\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 30 kadar hayvan filumu (fakl\u0131 v\u00fccut planlar\u0131na denk gelen) vard\u0131r ve bunlar\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcngerlerden, denizanalar\u0131ndan ve kurtlardan ku\u015flar, memeliler ve insanlara kadar uzan\u0131r. Bitkiler g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n enerjisini kullanarak fotosentez yoluyla kendi organik maddelerini \u00fcreten ve \u00e7o\u011funlukla karada ya\u015fayan \u00e7ok h\u00fccreli \u00f6karyotlard\u0131r. En basit bitkilerin (koyunotu, yosunlar veya likenler gibi) k\u00f6kleri veya iyi geli\u015fmi\u015f damarl\u0131 dokular\u0131 (su ve besini ta\u015f\u0131yan t\u00fcpler) yoktur. En basit damarl\u0131 bitkiler (e\u011freltiotu ve k\u0131rkkilit otu gibi) tohum \u00fcretmezler, sporlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00fcrerler. A\u00e7\u0131k tohumlular (kozalakl\u0131 a\u011fa\u00e7lar ve sago palmiyeleri) bir tohum k\u0131l\u0131f\u0131 taraf\u0131ndan korunmayan, yani \u00e7\u0131plak tohumlar \u00fcretir, kapal\u0131 tohumlular (\u00e7i\u00e7ekli bitkiler) ise korunan tohumlar \u00fcretirler.<\/p>\n

Mantarlar fotosentez yapmayan fakat hayvanlar gibi de besini sindirmeyen, v\u00fccutlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na enzim salg\u0131lad\u0131ktan sonra besini emen \u00f6karyotlard\u0131r. \u00c7o\u011funlukla \u00e7ok h\u00fccrelidirler, fakat tek h\u00fccreli olan maya da bu gruptad\u0131r. Hayvan, bitki veya mantarlara uymayan baz\u0131 \u00e7ok h\u00fccreli \u00f6karyotlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra geri kalan tek h\u00fccreli \u00f6karyotlar protistalar olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Yani protistalar muhtemelen pek yak\u0131n akraba olmayan organizmalar\u0131n karma\u015fas\u0131d\u0131r (30-40 kadar filum i\u00e7erir). Protistalar hayvana benzeyen (protozoa), bitkiye benzeyen (alg) ve mantara benzeyen (\u00e7ok h\u00fccreli c\u0131v\u0131k mantarlar) organizmalar\u0131 i\u00e7erir. Deniz yosunlar\u0131 \u00e7ok h\u00fccreli algdir.<\/p>\n

Be\u015f-alem modelinde b\u00fct\u00fcn prokaryotik organizmalar, bakteriler (Monera) olarak hep birlikte gruplanm\u0131\u015ft\u0131r. Daha yak\u0131n y\u0131llardaki \u00e7al\u0131\u015fmalar prokaryotlardaki \u00e7e\u015fitlili\u011fin en az \u00f6karyotlar kadar ve belki de daha fazla oldu\u011funu ve prokaryotlar i\u00e7erisinde de bir\u00e7ok alemin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildiriyor. Bakteriler heterotroflar (organik molek\u00fcllerden beslenen) ve ototroflar (kendi besini \u00fcretenler) dahil \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ya\u015fam tarzlar\u0131na sahip organizmalar\u0131 kapsar. Ototroflar fotoototroflar\u0131 (siyanobakteriler gibi, fotosentez yapanlar) ve kemototraflar\u0131 (\u00e7e\u015fitli inorganik maddeleri oksitlemek yoluyla enerji elde edenler) i\u00e7erir. \u00c7o\u011fu tek h\u00fccrelidir, fakat baz\u0131lar\u0131 koloniler veya k\u00fcmelenmeler olu\u015fturur, hatta baz\u0131lar\u0131 bir veya iki \u00f6zelle\u015fmi\u015f h\u00fccre \u00e7e\u015fidi aras\u0131nda i\u015f payla\u015f\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren ilkel \u00e7ok h\u00fccreli yap\u0131lanma (baz\u0131 siyanobakteriler) g\u00f6sterir.<\/p>\n

Be\u015f-alem modeli D\u00fcnya \u00fczerinde g\u00f6zlemleyebildi\u011fimiz b\u00fct\u00fcn organizmalar\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131rmada s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bir modeldi. Bu, ek alemlerin \u00f6nerilmesine ve baz\u0131 organizma gruplar\u0131n\u0131n bir alemden di\u011ferine ta\u015f\u0131nmas\u0131na (bitkilerin yan\u0131 s\u0131ra baz\u0131 \u00e7ok h\u00fccreli alglerin kapsanmas\u0131 gibi) neden oldu. Fakat baz\u0131 organizmalar bu \u015femalarla uyum sa\u011flam\u0131yor. Vir\u00fcsler protein bir k\u0131l\u0131f i\u00e7erisinde genetik maddelerini (DNA veya RNA) ta\u015f\u0131rlar ve tam anlam\u0131yla h\u00fccre de\u011fillerdir. Sadece, bir ba\u015fka organizman\u0131n h\u00fccresini enfekte ederek ve konak h\u00fccrenin mekanizmas\u0131n\u0131 vir\u00fcs kopyalar\u0131 \u00fcretmek i\u00e7in kullanarak \u00fcreyebilirler. Belki de konak h\u00fccrenin yard\u0131m\u0131 olmadan \u00fcreyemedikleri i\u00e7in vir\u00fcsler canl\u0131 olarak bile say\u0131lmayabilir. Likenler s\u0131kl\u0131kla kayalar\u0131n, duvarlar\u0131n ve mezar ta\u015flar\u0131n\u0131n y\u00fczeyinde g\u00f6zlemlenir. Ayr\u0131 bir organizma \u00e7e\u015fidi olmaktan \u00e7ok, biri mantar di\u011feri alg veya siyanobakteri olan iki farkl\u0131 \u00e7e\u015fit organizman\u0131n yak\u0131n ili\u015fkisinden (simbiyoz) meydana gelirler.<\/p>\n

\"\"
Likenler ayr\u0131 bir organizma \u00e7e\u015fidi olmaktan \u00e7ok, biri mantar di\u011feri
alg veya siyanobakteri olan iki farkl\u0131 \u00e7e\u015fit organizman\u0131n yak\u0131n
ili\u015fkisinden (simbiyoz) meydana gelirler.<\/figcaption><\/figure>\n

Geleneksel s\u0131n\u0131fland\u0131rma modelleriyle ilgili ana problem kullan\u0131lan kriterlerin en az\u0131ndan bir miktar da olsa \u00f6znel olmas\u0131d\u0131r. Molek\u00fcler biyoloji alan\u0131ndaki ilerleme s\u0131n\u0131fland\u0131rmay\u0131 daha nesnel kriterlere dayand\u0131ran molek\u00fcler tekniklerin geli\u015fmesini sa\u011flad\u0131. Bu teknikler, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lacak organizman\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcnde bulunan belirli proteinlerin ve n\u00fckleik asitlerin yap\u0131s\u0131ndaki alt birimlerin dizilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. Mutasyonlar zamanla birikerek bu molek\u00fcllerin dizisinde de\u011fi\u015fimler yarat\u0131r. Birbirine benzer diziler i\u00e7eren iki organizma yak\u0131n akraba, farkl\u0131 diziler i\u00e7erenler ise uzak akraba olacakt\u0131r. Ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 evrimsel zaman ne kadar uzaksa farkl\u0131l\u0131k derecesi o kadar y\u00fcksektir. Bu teknikler morfolojik ve fizyolojik kriterlere dayanandan \u00e7ok farkl\u0131 bir resim ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r (\u015eekil-6). Prokaryotlar aras\u0131ndaki \u00e7e\u015fitlilik a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bakterilerin iki sahadan (domain – her biri birka\u00e7 alem i\u00e7erir) olu\u015ftu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir: ger\u00e7ek bakteriler ve arkeler. Bunlar\u0131n biri ile di\u011feri aras\u0131ndaki fark, zehirli mantar ile bir balina aras\u0131ndaki farktan daha fazlad\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc saha olan \u00f6karyotlar b\u00fct\u00fcn \u00f6karyotik organizmalar\u0131 kapsar. Arkeler \u00f6zel olarak ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ortamlarda ya\u015far. \u00dc\u00e7 ana i\u015flevsel gruptan olu\u015fur: metanojenler (metabolizmalar\u0131n\u0131n son \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak metan \u00fcretirler), ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 halofilikler (\u00e7ok tuzlu ko\u015fullarda ya\u015farlar) ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 termofilikler (s\u0131cak su kaynaklar\u0131 ve derin deniz yar\u0131klar\u0131 gibi \u00e7ok s\u0131cak ortamlarda ya\u015farlar). Arkeler \u00f6nceleri bir bakteri t\u00fcr\u00fc olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc (arke bakteriler) fakat art\u0131k farkl\u0131 bir grup olarak ele al\u0131n\u0131yor.<\/p>\n

Organizmalar\u0131 grupland\u0131rman\u0131n bir di\u011fer yolu da ya\u015fam bi\u00e7imlerine g\u00f6re ay\u0131rmakt\u0131r. Birincil \u00fcreticiler g\u00fcne\u015ften ald\u0131\u011f\u0131 enerji ile (bitkiler, algler, siyanobakteriler ve di\u011fer fotosentez yapan bakteriler) veya \u00e7e\u015fitli inorganik maddeleri oksitleyerek (baz\u0131 bakteri gruplar\u0131) \u015fekeri ve di\u011fer organik bile\u015fikleri \u00fcretir. T\u00fcketiciler (hayvanlar, mantarlar, baz\u0131 bakteriler ve protistalar) organik madde ve enerji ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 birincil \u00fcreticileri (veya di\u011fer t\u00fcketicileri) yiyerek sa\u011flarlar. Baz\u0131 t\u00fcketiciler, kendi besinlerini, d\u0131\u015fk\u0131 ve yere d\u00fc\u015fen yapraklar gibi \u00f6l\u00fc organizmalar veya organik at\u0131klardan elde eden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lard\u0131r (mantarlar, bakteriler, baz\u0131 hayvanlar) ve baz\u0131lar\u0131 ise di\u011fer organizmalara (i\u00e7inde veya \u00fczerinde) ba\u011fl\u0131 ya\u015fayan parazitlerdir (veya di\u011fer simbiyont \u00e7e\u015fitleri).<\/p>\n

 <\/p>\n

Boyut meselesi<\/em><\/strong><\/p>\n

Bir organizman\u0131n boyutu \u00e7evresel bir stresle ne kadar sorunu oldu\u011funu bir dereceye kadar belirler. Ak\u015fam yeme\u011fine ge\u00e7 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu ilk de\u011fil, e\u015finiz size sinirlenmi\u015f ve ak\u015fam yeme\u011finizi f\u0131r\u0131na geri koymaktansa masan\u0131n \u00fczerinde b\u0131rakm\u0131\u015f. E\u011fer sadece 10 dakika geciktiyseniz patatesler h\u00e2l\u00e2 s\u0131cak olabilir, fakat bezelyeler so\u011fumu\u015ftur. On dakika daha gecikince art\u0131k patatesler de so\u011fumu\u015f olur. Bezelyeler nas\u0131l olur da patateslerden daha \u00e7abuk so\u011fur? Yan\u0131t tabi ki boyut meselesindedir. K\u00fc\u00e7\u00fck \u015feyler \u0131s\u0131y\u0131 b\u00fcy\u00fck \u015feylerden daha \u00e7abuk kaybeder (veya kazan\u0131r). \u00c7\u00fcnk\u00fc nesneler \u0131s\u0131y\u0131 y\u00fczeylerinden kaybeder ve bir nesneden \u0131s\u0131n\u0131n kaybedilme h\u0131z\u0131n\u0131 hacmine oranla y\u00fczeyinin kaplad\u0131\u011f\u0131 alan belirler. Bir bezelye, hacmine g\u00f6re patatesten daha b\u00fcy\u00fck bir y\u00fczey alan\u0131na sahiptir, b\u00f6ylece daha \u00e7abuk \u0131s\u0131 kaybeder. Ayr\u0131ca k\u00fc\u00e7\u00fck bir nesne b\u00fcy\u00fck bir nesneden daha az \u0131s\u0131ya sahiptir. K\u00fc\u00e7\u00fck organizmalar s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131 dengelerken b\u00fcy\u00fck organizmalara oranla daha fazla sorun ya\u015farlar.<\/p>\n

Is\u0131 i\u00e7in do\u011fru olan durum bir organizmaya y\u00fczeyden giren veya \u00e7\u0131kan maddeler i\u00e7in de do\u011frudur. Oksijenin k\u00fc\u00e7\u00fck bir organizman\u0131n y\u00fczeyinden ge\u00e7me (dif\u00fczyon) h\u0131z\u0131 bu organizman\u0131n ihtiya\u00e7 duydu\u011fu oksijeni sa\u011flamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterli olabilir. \u0130nsan gibi b\u00fcy\u00fck organizmalar i\u00e7in y\u00fczeyden dif\u00fczyon, ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in yeterli de\u011fildir. Bu sorun insanlarda ve di\u011fer \u00e7o\u011fu karasal omurgal\u0131da akci\u011ferlerin geli\u015fmesiyle \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Akci\u011ferler, hava ceplerinde (alveoller) sonlanan hava kanallar\u0131n\u0131n (soluk borusu, bron\u015flar, bron\u015fioller) dallanma yapt\u0131\u011f\u0131 a\u011flardan olu\u015fur. Bu \u015fekilde oksijen al\u0131m\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi geni\u015f bir y\u00fczey alan\u0131 sa\u011flan\u0131r. \u0130nsan derisinin y\u00fczey alan\u0131 2 metre kare iken akci\u011ferinin toplam y\u00fczey alan\u0131 100 metre karedir. Bu sayede, oksijen al\u0131m\u0131 i\u00e7in akci\u011fer yoluyla sa\u011flanan mevcut alan, deri \u00fczerinden sa\u011flanan mevcut alandan 50 kat daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck organizmalar, oksijen al\u0131m\u0131 konusunda b\u00fcy\u00fck organizmalardan daha az problem ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen sorun kuruma noktas\u0131 olunca tersi do\u011frudur. Kurumayla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca y\u00fczeyinden su kaybeden k\u00fc\u00e7\u00fck bir organizma, hacmine oranla daha b\u00fcy\u00fck bir y\u00fczey alan\u0131na sahip oldu\u011fu i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir organizmadan daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde dehidre olacakt\u0131r. Yani kuruma durumu, b\u00fcy\u00fck bir organizmadansa k\u00fc\u00e7\u00fck bir organizma i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck bir sorundur. Organizma suya kar\u015f\u0131 tamamen ge\u00e7irmez hale gelerek kurumay\u0131 engelleyemez – e\u011fer organizma suya kar\u015f\u0131 ge\u00e7irgen olmazsa nefes de alamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. Suya ge\u00e7irgen olmayan ama oksijene ge\u00e7irgen olan bir biyolojik olu\u015fum yoktur. E\u011fer ge\u00e7irgen olmayan bir deri veya \u00fcst deri yard\u0131m\u0131yla v\u00fccuttan su kayb\u0131 azalt\u0131l\u0131rsa, burnumuz, bir b\u00f6ce\u011fin \u00fcst derisindeki porlar (hava delikleri) veya bir bitkinin y\u00fczeyi (g\u00f6zenek) gibi organizman\u0131n nefes almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan a\u00e7\u0131kl\u0131klara ihtiya\u00e7 duyulur.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 biyoloji<\/em><\/strong><\/p>\n

Fiziksel strese ek olarak, organizmalar bir\u00e7ok biyolojik stresle de kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. Bunlar, di\u011fer organizmalarla rekabet, y\u0131rt\u0131c\u0131l\u0131k, hastal\u0131klar veya parazitler ve besine eri\u015fim olabilir. Di\u011fer organizmalar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarda ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirebilen veya geli\u015fen organizmalar avantajl\u0131 durumdad\u0131r. Di\u011ferlerinin eri\u015femedi\u011fi habitatlar\u0131 veya besin kaynaklar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirerek rekabeti bertaraf edebilirler. Bunun yan\u0131nda, bu ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 evlerinde kendilerini etkileyebilecek y\u0131rt\u0131c\u0131lar, parazitler ve hastal\u0131klar da bulunmayabilir. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 organizmalar, normal olmayan ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmek i\u00e7in kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 streslerden ortaya \u00e7\u0131kan sorun ve meydan okumalar\u0131 \u00e7\u00f6zmek zorundad\u0131r. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 organizmalar bizleri biyolojinin en d\u0131\u015f s\u0131n\u0131r\u0131na, bize ya\u015fam\u0131n do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda yeni anlay\u0131\u015flar kazand\u0131ran ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 biyolojiye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir organizma \u00fczerindeki ana fiziksel stres kaynaklar\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hal almas\u0131, bas\u0131n\u00e7, kuruma, asitlik veya baziklik, ozmotik ve iyonik stres ve d\u00fc\u015f\u00fck oksijen seviyeleridir. Di\u011ferleri zehirli kimyasallar ve radyasyon olarak say\u0131labilir. Fiziksel strese ek olarak, organizmalar bir\u00e7ok biyolojik stresle de kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. Ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 organizmalar, normal olmayan ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmek i\u00e7in kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":415,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[111,21],"tags":[731],"class_list":["post-11624","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-74-sayi","category-biyoloji","tag-adaptasyon"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11624","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/415"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11624"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11624\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11624"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11624"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11624"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}