{"id":11716,"date":"2014-07-01T20:14:25","date_gmt":"2014-07-01T17:14:25","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11716"},"modified":"2018-06-04T15:34:08","modified_gmt":"2018-06-04T12:34:08","slug":"bilim-sosyolojisi-mi-inanc-sosyolojisi-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/07\/01\/bilim-sosyolojisi-mi-inanc-sosyolojisi-mi","title":{"rendered":"Bilim sosyolojisi mi, inan\u00e7 sosyolojisi mi?"},"content":{"rendered":"

Bilim sosyolojisi en sade tan\u0131m\u0131yla, bilimsel bilginin kendisinin, \u00fcreticilerinin, \u00fcretim alanlar\u0131n\u0131n ve s\u00fcre\u00e7lerinin bilgi sosyolojisinin kapsam\u0131na sokulmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir ifadeyle, <\/em> bilimin t\u00fcm sigortalar\u0131n\u0131 att\u0131rma riski de bulunur. Le\u011fendeki kirli suyla beraber bebe\u011fi de f\u0131rlat\u0131p atmak, baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n (\u00f6zellikle r\u00f6lativizmin) varaca\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz nokta gibidir. <\/em><\/p>\n

Esasen 70\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7mi\u015f olsa da bilimsel bilginin kendisine ili\u015fkin sorgulaman\u0131n k\u00f6kleri derindir. \u00d6zellikle 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n Cermen co\u011frafyas\u0131nda, heterojen bir karakter g\u00f6sterse ve yer yer nasyonal sosyalizm ve fa\u015fizmi beslemi\u015f olsa da makine ve Bat\u0131 ele\u015ftirisi \u00fczerinden (Cermen k\u00fclt\u00fcr alan\u0131nda bu d\u00f6nemde Bat\u0131, ekseriyetle \u0130ngiltere-Fransa ve ABD \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcn\u00fcn temsil etti\u011fi, bireyci de\u011ferler alt\u0131nda yozla\u015fm\u0131\u015f ve yok olmaya mahk\u00fbm co\u011frafyay\u0131 temsil eder) kendisine bir yer bulan bilim ele\u015ftirisi (ki burada referans edilen bilim de asl\u0131nda pozitivizmdir) \u00f6zellikle Oswald Spengler ve Max Scheler\u2019in eserlerinde derin bir yank\u0131 bulur. Ayn\u0131 d\u00f6nemde baz\u0131 Marksistler de -\u00f6rne\u011fin Hessen- bilime ve nesnelli\u011fe inan\u00e7lar\u0131n\u0131 korumakla beraber, tarihsel-sosyal ba\u011flam ile bilimsel faaliyet aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi sergilemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu konuda Marksist kesimden gelen en \u00f6nemli hamle ku\u015fkusuz Lukacs\u2019\u0131n imzas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Bilginin s\u0131n\u0131fsal konum taraf\u0131ndan tamamen belirlendi\u011fini ve sosyal d\u00fcnyadaki baz\u0131 s\u0131n\u0131fsal konumlar\u0131n \u00e7e\u015fitli tarihsel d\u00f6nemlerde nesnel bilgiye ula\u015fabilecek ontolojik imtiyaza sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r: \u00d6rne\u011fin 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n y\u00fckselen s\u0131n\u0131f\u0131 burjuvazi veya Tarih ve S\u0131n\u0131f Bilinci<\/em>\u2019ni yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem i\u00e7in i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131. Zira Lukacs\u2019a g\u00f6re bu s\u0131n\u0131flar\u0131n m\u00fccadeleleri tarihin seyrini takip etmektedir, dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7ekli\u011fi \u00e7arp\u0131tmaya ihtiya\u00e7lar\u0131 yoktur. Lukacs\u2019\u0131n kendisini i\u00e7erisinde buldu\u011fu \u00e7\u0131kmaz, devam\u0131nda pek \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn de d\u00fc\u015fece\u011fi bir \u00e7\u0131kmazd\u0131r. Her bilginin (bilimsel bilgi d\u00e2hil) sosyal-konumsal-s\u0131n\u0131fsal karakteri sabitse konumlar \u00fcst\u00fc nesnel bilgiye nas\u0131l ula\u015f\u0131labilir? G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere Lukacs bu \u00e7\u0131kmazdan (i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na tan\u0131d\u0131\u011f\u0131) ontolojik imtiyaz fikriyle \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130mtiyazl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f fikri bilgi sosyolojisinin bir di\u011fer kurucusu Mannheim\u2019da da vard\u0131r: Konumlar \u00fcst\u00fc \u201cserbest\u00e7e s\u00fcz\u00fclen entelekt\u00fcel\u201di nesnel bilgiye ula\u015fmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f olan tek sosyal fig\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n

Merton\u2019un harikalar diyar\u0131<\/strong><\/p>\n

1940\u2019lardan itibaren Mertoncu i\u015flevselcili\u011fin bu noktadaki m\u00fcdahalesi belirleyici olmu\u015ftur. Bilimsel bilgiyi sosyolojik sorgulaman\u0131n d\u0131\u015far\u0131s\u0131nda b\u0131rakmak gibi \u00f6nemli bir sonu\u00e7 do\u011furmu\u015ftur. Merton, bilgi sosyolojisiyle olan ba\u011f\u0131 kopart\u0131p bir anlamda bilimsel alan\u0131 kendi i\u00e7erisine kapat\u0131r. Merton\u2019un \u201cbilimsel cemaati\u201d Alis\u2019in Harikalar Diyar\u0131 gibidir. Bilime inanan, bilimden ba\u015fka bir ilke tan\u0131mayan, mutlak ger\u00e7ek pe\u015finde sadece bilim i\u00e7in ya\u015fayan biliminsanlar\u0131ndan olu\u015fan b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir d\u00fcnya. Dolay\u0131s\u0131yla bilimin rasyonel \u00f6l\u00e7\u00fctleri \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda elde edilen deneysel bilginin art\u0131k sorgulanmaya ihtiyac\u0131 yoktur. Biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan bilimin rasyonel \u00f6l\u00e7\u00fctleri takip edilerek elde edilmi\u015f olmas\u0131 nesnelli\u011finin garantisidir. Bilimsel bilgi do\u011fas\u0131 gere\u011fi nesneldir, rasyoneldir, sosyal konumlar \u00fcst\u00fcd\u00fcr. Devam\u0131nda hegemonik bir nitelik kazanacak olan Mertoncu bilim sosyolojisi b\u00f6ylece analiz seviyesini \u00f6zerk bir alan olarak bilimsel alan\u0131n i\u015fleyi\u015f mekanizmalar\u0131na \u00e7eker: bilimin normatif yap\u0131s\u0131 (Merton), \u00f6d\u00fcller-te\u015fvikler sistemi (Hagstrom, Storer), niceliksel geli\u015fimi (Price), hiyerar\u015filer ve prestij (Cole, Cole), verimlilik etkenleri (Pelz, Andrews), siyasetle olan ili\u015fkisi (Salomom), yeni disiplinlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n kurumsal ko\u015fullar\u0131 (Ben David, Collins), ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n motivasyonlar\u0131 (Maslow).<\/p>\n

Bilimsel bilginin bizatihi kendisi \u00fczerine herhangi bir sorgulamay\u0131 pe\u015finen diskalifiye eden ve d\u00f6nemin pozitivist (yap\u0131sal-i\u015flevselci) r\u00fczg\u00e2r\u0131yla birlikte egemenli\u011fini peki\u015ftirmekte pek de zorlanmayan bu donan\u0131ml\u0131 bilim \u015fatosundaki ilk delikler 1962 y\u0131l\u0131nda Kuhn\u2019un \u201cparadigmatik\u201d top\u00e7u at\u0131\u015flar\u0131yla a\u00e7\u0131l\u0131r. \u00c7ok k\u0131sa olarak ve sadele\u015ftirerek ge\u00e7mek gerekirse Kuhn i\u00e7in bir paradigma, belli bir tarihsel d\u00f6nemde bir bilimsel topluluk taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f teoriler, y\u00f6ntemler, kavramlar vb. b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Burada \u00f6nemli olan nokta paradigmalar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamama \u00f6zelli\u011fidir. Her paradigma bir d\u00f6nem i\u00e7in do\u011fru ve ger\u00e7ek olan\u0131n veya olabilecek olan\u0131n, ara\u015ft\u0131r\u0131lmaya de\u011fer olan\u0131n veya olmayan\u0131n s\u0131nanma, ifade edilme ve ortaya konma \u015fartlar\u0131n\u0131 sunar. Yani her paradigma kendi ge\u00e7erlilik \u015fartlar\u0131n\u0131 i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bir paradigma di\u011fer paradigman\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan hareketle ele\u015ftirilemez. Dolay\u0131s\u0131yla paradigmalar aras\u0131 tercih rasyonel bir tercih olamaz. \u201cPeki, o zaman di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerin inan\u00e7 sistemlerinin de kendilerine \u00f6zg\u00fc kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamaz bir rasyonaliteleri olamaz m\u0131?\u201d diye sorar Wilson, daha sonras\u0131nda konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan etkisi b\u00fcy\u00fck olacak olan Rationality<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 derleme kitab\u0131nda. Yakla\u015f\u0131k 12 y\u0131l sonra ayn\u0131 soruyu Hollis ve Lukes bilim i\u00e7in soracaklard\u0131r: \u201cBilim de en nihayetinde d\u00fczenlenmi\u015f bir inan\u00e7 sistemi olamaz m\u0131?\u201d E\u011fer \u00f6yleyse paradigmalar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamamas\u0131 gibi, bilimin d\u00e2hil oldu\u011fu inan\u00e7 sistemleri de birbirleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamaz. Bilime bir ayr\u0131cal\u0131k atfetmek i\u00e7in art\u0131k hi\u00e7bir neden kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Gerek g\u00fcnl\u00fck hayatta gerekse bilimde nesnelerin in\u015fa edili\u015f y\u00f6ntemlerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fini ve rasyonalite bi\u00e7imlerinin \u015feylere ve ko\u015fullara g\u00f6re g\u00f6sterdi\u011fi de\u011fi\u015fkenli\u011fi vurgulayan Garfinkel\u2019in etnometodolojisi bu r\u00f6l\u00e2tivist sald\u0131r\u0131n\u0131n barutlar\u0131n\u0131 sa\u011flamakta gecikmeyecektir. Bu nedenle bilimsel bilginin do\u011frudan kendisini hedef alan at\u0131\u015flar\u0131n ileride s\u0131kl\u0131kla etnolojik\/etnometodolojik bir sorgulama \u015feklini alacak olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. R\u00f6lativist kararg\u00e2h\u0131n kurulmas\u0131 i\u00e7in en iyi adres ise ku\u015fkusuz \u0130ngiltere\u2019dir; g\u00fc\u00e7l\u00fc bir k\u00fclt\u00fcrel \u00e7al\u0131\u015fmalar ve sosyal antropoloji gelene\u011finin oldu\u011fu bu \u00fclkeye, 70\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren yava\u015ftan yava\u015ftan esmeye ba\u015flayan neoliberal ve \u201cpost-modern\u201d r\u00fczg\u00e2r\u0131n r\u00f6lativist \u00e7\u0131karma gemilerini yana\u015ft\u0131rmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz gibidir.<\/p>\n

Evrenselin reddi<\/strong><\/p>\n

R\u00f6lativizmin kendi ba\u015f\u0131na bir teori olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilk olarak hat\u0131rlatal\u0131m. S\u00f6z konusu olan daha ziyade, bilimsel bilginin \u00fcretilme ko\u015fullar\u0131 \u00fczerine r\u00f6lativizmin mihenk ta\u015f\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fu bir dizi sorgulama, \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemi veya g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ayr\u0131ca bu dinamik i\u00e7erisinde yer alan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 (Barnes, Bloor, MacKenzie, Collins, Pickering, Pinch vb.) r\u00f6lativist etiketini ta\u015f\u0131maktan \u00e7ekinmezken, bir di\u011fer k\u0131sm\u0131 (Latour, Knorr-Cetina, Forman, Brannigan vb.) bu kullan\u0131m\u0131 reddetmektedir. Ayr\u0131ca aralar\u0131nda tam bir uyum oldu\u011fu da s\u00f6ylenemez. Meseleyi ele al\u0131\u015f tarzlar\u0131 da farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. Bir k\u0131sm\u0131 (Barnes, McKenzie, Forman vb.) sosyalin bilimsel bilginin olu\u015fumu \u00fczerindeki etkisini daha makro bir d\u00fczeyde, tarihsel bir perspektif i\u00e7erisinde ele al\u0131rken, di\u011fer k\u0131sm\u0131 (Collins, Pinch, Pickering, Latour vb.) bilimin mahreminde\/mutfa\u011f\u0131nda yani bilimsel bilginin \u00fcretildi\u011fi yerlerde ne olup bitti\u011fini \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkezine koyar (laboratuvar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131).<\/p>\n

Ancak her iki durumda da benzer aksiyom ve\u00a0post\u00fclalardan ve \u00f6zellikle temel bir reddiye dizisinden hareket edilir: Di\u011fer bilgi bi\u00e7imlerine k\u0131yasla bilimsel bilgiye tan\u0131nan \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn reddi; evrensel bir rasyonalitenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n reddi; bilimsel bilginin pratikteki \u00fcretim ko\u015fullar\u0131n\u0131n tahlilini \u0131skalayan her epistemolojinin reddi; ba\u011flam\u0131ndan kopuk cans\u0131z malumat tarih\u00e7ili\u011fine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir bilim tarihi ve felsefesinin reddi; mitle\u015ftirilen bir bilimsel toplulu\u011fun i\u015fleyi\u015f mekanizmalar\u0131na kitlenmi\u015f ve bu sebeple bilimsel bilginin kendine \u00f6zg\u00fc in\u015fac\u0131-r\u00f6lativist karakterini ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015f bir bilim sosyolojisinin reddi\u2026<\/p>\n

Bu reddiye dizisinden hareketle var\u0131lan temel \u00f6nermeler ise \u015funlard\u0131r (farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rma programlar\u0131 aras\u0131ndaki irili ufakl\u0131 ayr\u0131\u015fmalar\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131rsak): Nas\u0131l tan\u0131mlan\u0131rsa tan\u0131mlans\u0131n bilimsel etkinlik sosyal ba\u011flamdan ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla ba\u015fka ba\u011flamlarda ba\u015fka bilgiler \u00fcretilebilir ve ge\u00e7erli say\u0131labilir (birazdan g\u00f6rece\u011fimiz Bloor\u2019un \u201csimetri\u201d ilkesi buradan beslenecektir). R\u00f6lativizm ifadesinin kullan\u0131m\u0131n\u0131n gerek\u00e7esi de asl\u0131nda burada yatmaktad\u0131r, yani her defas\u0131nda ko\u015fullara g\u00f6re do\u011frulu\u011fu veya yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirilebilecek bir\u00e7ok bilimsel s\u00f6ylem farkl\u0131 tarihsel d\u00f6nemlerde bir arada bulunabilir. O halde mutlak bir yarg\u0131ya ula\u015fmaya olanak tan\u0131yabilecek, i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullara a\u015fk\u0131n, evrensel bir ilkeye (rasyonaliteye) ula\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Rasyonel olarak de\u011ferlendirilen bir kan\u0131t farkl\u0131 ba\u011flamlarda farkl\u0131 bi\u00e7imler alabilir. Kan\u0131t olarak de\u011ferlendirilen bir unsur her zaman verili bir inan\u00e7 sistemi i\u00e7erisinde anlam ifade eder. Dolay\u0131s\u0131yla ba\u011flam-ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Sosyolo\u011fun neyin rasyonel neyin rasyonel olmad\u0131\u011f\u0131, ger\u00e7ek bilginin veya ger\u00e7ekli\u011fin ne oldu\u011fu, s\u0131nama \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin ne oldu\u011fu veya ne olmas\u0131 gerekti\u011fi, bilimsel s\u0131fat\u0131 ta\u015f\u0131yan bilgilerin ger\u00e7ek ve do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131 konular\u0131nda bir de\u011ferlendirme i\u00e7erisinde olmas\u0131 gerekmez. Zaten bu i\u015fi de de\u011fildir. Sosyolog sadece \u015funu belirlemekle yetinmelidir: Bir arg\u00fcman verili bir ba\u011flamda kan\u0131t olarak kendisini dayatt\u0131ysa ve bu y\u00f6nde bir anla\u015fman\u0131n olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131ysa bu, mant\u0131ki-rasyonel bir zorunlulu\u011funun de\u011fil, kan\u0131t\u0131n sunuldu\u011fu grubun \u00f6l\u00e7\u00fctlerine uygunlu\u011funun bir i\u015faretidir. Bu kriterler ba\u011flam-ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r; evrensel bir mant\u0131ktan-rasyonaliteden t\u00fcretilemezler. Dolay\u0131s\u0131yla herhangi bir inan\u00e7 veya norm gibi sosyolojinin nesnesi haline gelebilirler (gelmelidirler).<\/p>\n

Bilimin mahremine inmek<\/strong><\/p>\n

Bilimsel bilginin b\u00f6ylece \u201ckutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d kaybetmesi ve sorgulanabilir bir inan\u00e7 meselesi-sosyal norm haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi, \u00f6zellikle Bloor\u2019un \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc program\u0131\u201d ile yeni bir ivme kazanacakt\u0131r. Knowledge and Social Imagery <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131n\u0131n hemen ba\u015f\u0131nda Bloor salvo at\u0131\u015flar\u0131na ba\u015flar: \u201cBilgi sosyolojisi bilimsel bilginin i\u00e7eri\u011fini ve do\u011fas\u0131n\u0131 inceleyebilir ve a\u00e7\u0131klayabilir mi? \u00c7o\u011fu sosyolog bunun olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u2026 Bana g\u00f6re bu yan\u0131t\u0131 vererek sosyolog konumlar\u0131na ihanet ederler. Asl\u0131nda bilimsel bilginin s\u00f6zde mutlak ve a\u015fk\u0131n karakterine veya herhangi bir \u00f6zel rasyonalite, ge\u00e7erlilik, ger\u00e7eklik veya nesnellik kavram\u0131na i\u00e7kin hi\u00e7bir s\u0131n\u0131r yoktur.\u201d Di\u011fer bir ifadeyle her \u015fey sorgulanabilir\u2026 Dolay\u0131s\u0131yla \u201cprogram\u0131n\u201d \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc\u201d olu\u015fu veya \u201cbilim sosyolojisi\u201d de\u011fil de \u201cbilimsel bilgi sosyolojisi\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131, bilimsel etkinli\u011fin merkezine, bilimsel bilginin \u00e7ekirde\u011fine (hard facts) y\u00f6nelmi\u015f olmas\u0131ndand\u0131r. Bu y\u00f6neli\u015f \u00f6zellikle simetri ilkesi \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fir: \u201cDo\u011fru ve yanl\u0131\u015f inan\u00e7lar [yani r\u00f6lativistlerin dilinde bilgiler] ayn\u0131 tipte nedenlerle a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r\u201d. S\u0131radan bir \u00f6nerme gibi g\u00f6r\u00fcnen bu ilke asl\u0131nda rasyonalist mevzilere y\u00f6neltilmi\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sald\u0131r\u0131d\u0131r; tahribat\u0131 ise \u00e7ok y\u00fcksek olmu\u015ftur. \u015e\u00f6yle ki; bir bilgiyi do\u011fru yapan, ger\u00e7eklikle uygunlu\u011fu (yani rasyonalist-bilimsel bir y\u00f6ntemle s\u0131nanm\u0131\u015f olmas\u0131) de\u011fil, g\u00f6receli bir inan\u00e7 olarak ona inananlar\u0131n g\u00f6receli \u00f6l\u00e7\u00fctleriyle uygunlu\u011fudur. Ba\u015fka bir bilgiyi yanl\u0131\u015f olarak \u00e7\u00fcr\u00fctecek olan da ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlerdir. Dolay\u0131s\u0131yla bir arg\u00fcman\u0131n destek g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmemesi, bir modelin onaylan\u0131p onaylanmamas\u0131, b\u00fct\u00fcn bu ba\u015far\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k \u00f6rnekleri ayn\u0131 nedenle, sunuldu\u011fu-savunuldu\u011fu sosyal ba\u011flamla a\u00e7\u0131klanabilir. O halde sadece, bilimsel etkinli\u011fi \u00e7evreleyen kurumsal veya sosyal fakt\u00f6rlerin veya egemen ideolojilerin makro d\u00fczeyde bir tahlili ile yetinilmemeli, do\u011frudan bilim yap\u0131lan mek\u00e2nlar i\u00e7erisine \u201cs\u0131zmal\u0131\u201d ve ne olup bitti\u011fi, bilimsel olgular\u0131n nas\u0131l \u00fcretildi\u011fi-in\u015fa edildi\u011fi, yerinde g\u00f6zlemlenmelidir. Bloor\u2019un \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc program\u201d\u0131n\u0131n \u0131srarla vurgu yapt\u0131\u011f\u0131 nokta buras\u0131d\u0131r. \u201cKurban\u201d olarak ise do\u011fa bilimleri ve t\u0131p laboratuvarlar\u0131 se\u00e7ilir. Mertoncu paradigmay\u0131 en donan\u0131ml\u0131 noktas\u0131ndan vurmak hedeflenmi\u015f gibidir (ki bunda da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131l\u0131 olunur).<\/p>\n

Y\u00f6ntem farkl\u0131l\u0131klar\u0131 olmakla beraber bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda izlenen temel y\u00f6ntem, biraz polisiye bir soru\u015fturma gibi, bilimin mahremine girmek, mutfa\u011f\u0131na inmek, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, incelenen konular\u0131, kullan\u0131lan dili yerli bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn unsurlar\u0131 olarak g\u00f6rmek ve aynen di\u011fer \u201cegzotik\u201d d\u00fcnyalar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan etnologlar gibi, \u201cyabanc\u0131 olunan\u201d bu k\u00fclt\u00fcrel d\u00fcnyay\u0131 kavramaya, \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Bu ba\u011flamda en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rnek kendisi de bir antropolog olan Latour ve Woolgar\u2019\u0131n Laboratory Life<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131d\u0131r. Profes\u00f6r Roger Guillemin\u2019in San Diego\u2019daki (Kaliforniya-ABD) molek\u00fcler biyoloji laboratuvar\u0131nda (Salk Institute for Biological Studies) iki y\u0131l boyunca g\u00f6zlemler ger\u00e7ekle\u015ftiren Latour, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 \u201crefleksif etnografi\u201d olarak tan\u0131mlar. Do\u011frudan \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc program\u201d\u0131n ekseninde konumlanan bu \u00e7al\u0131\u015fma, titizlikle toplanm\u0131\u015f \u00e7ok zengin bir veri birikimi \u00fczerinde y\u00fckselir. Sorunsal in\u015fas\u0131 ve tahlil d\u00fczeyi hi\u00e7 yabana at\u0131lacak gibi de\u011fildir. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ana omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturan anahtar kavramlar a\u00e7\u0131kl\u0131kla ve yetkinlikle ortaya konulmu\u015ftur: in\u015fa, \u015feyle\u015ftirme, cisimle\u015ftirme, inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k, bilimsel alan\u0131n agnostik yap\u0131s\u0131 vb. Bu kavramlar \u201cbilimsel bilginin sosyal in\u015fas\u0131\u201dn\u0131n incelenmesi, yani biliminsanlar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemlerine anlam atfettikleri s\u00fcre\u00e7lerin tahlilinde ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. \u201cGer\u00e7eklik\u201d laboratuvara veya ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya \u201cd\u0131\u015fsall\u0131\u011f\u0131nda\u201d ve \u201cverili\u011finde\u201d de\u011fil, in\u015fa i\u00e7eren karakterinde, yani referans verilmesi zorunlu bir \u201csosyal norm\u201d veya daha do\u011frusu, bir inan\u00e7 mutabakat\u0131 i\u00e7eren bir \u201cill\u00fczyon\u201d karakterinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Biliminsan\u0131 bu \u201cill\u00fczyonun\u201d sadece bir kurban\u0131 de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda bizatihi kendisi de bir \u201cill\u00fczyonist\u201dtir. \u201c\u0130nand\u0131rmaya\u201d dayal\u0131 bu ill\u00fczyonist \u00e7evrim i\u00e7erisinde yer alan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00e7etin bir rekabet i\u00e7erisinde konumlar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla bir bilimsel olgu \u00fczerinde sa\u011flanan mutabakat, rasyonel arg\u00fcmanlar\u0131n masaya konmas\u0131 ve tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak de\u011fil de farkl\u0131 \u00e7\u0131karlara ve farkl\u0131 iktidar olanaklar\u0131na sahip, ancak ortak bir inan\u00e7 sistemine kat\u0131lan bir grup ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n aralar\u0131ndaki etkile\u015fimin bir sonucudur. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve tan\u0131nma hedefleri, bilimsel olgular\u0131n in\u015fas\u0131na g\u00f6t\u00fcren bu etkile\u015fimde her zaman \u00f6nemli bir yer tutar. Savlar\u0131n inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, kariyer hesaplar\u0131 ve benimsenme kayg\u0131s\u0131 ile her zaman at ba\u015f\u0131 gider ve \u201cinand\u0131r\u0131c\u0131 verilerin \u00fcretimi\u201d olarak bilimsel faaliyeti tan\u0131mlar. Di\u011fer bir ifadeyle bilimsel bilgi, \u00e7e\u015fitli kariyer ve iktidar hesaplar\u0131n\u0131n (\u00f6rne\u011fin rakiplerin olas\u0131 tepkisini \u00f6nceden tahmin etmek, ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n yay\u0131nlanabilece\u011fi prestijli dergileri \u00f6nceden kestirmek ve bu dergilere \u00f6nceden, en az\u0131ndan rakiplerden \u00f6nce \u201cyana\u015fmak\u201d vb.) ve alan d\u0131\u015f\u0131 akt\u00f6rlerin (yay\u0131nevleri, dergiler, projeleri finanse eden kurulu\u015flar vb.) devreye girdi\u011fi \u00e7etin bir s\u00fcre\u00e7 sonucunda in\u015fa edilir. \u00d6yle ki Knorr-Cetina bu yolda \u201cara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n oport\u00fcnizmi\u201d ifadesini kullanacak kadar \u201cileri gider\u201d. Antropolojik anlamda bir inan\u00e7 sistemi olarak bilim temsiline ek olarak art\u0131k burada, \u00e7er\u00e7evesi belirsiz bir \u00e7\u0131kar aksiyomundan hareketle (be\u015feri t\u00fcm davran\u0131\u015flar\u0131 belirleyen evrensel bir ilkeden mi bahsediliyor, bu durumda k\u00fclt\u00fcrel g\u00f6recelik ilkesi tahribata u\u011frayacakt\u0131r, yoksa biliminsanlar\u0131na yani \u201cbilim kabilesine\u201d, bu kabilenin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklara – ekonomik, siyasal ko\u015fullar, vb – has bir nitelikten mi?) homo scientifucus<\/strong>\u2019un sosyal psikolojisine ge\u00e7ilir.<\/p>\n

R\u00f6lativist program\u0131n ele\u015ftirisi<\/strong><\/p>\n

\u00d6zetlemek gerekirse r\u00f6lativist program\u0131n bilim sosyolojisi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na inan\u0131lmaz bir devinim kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bellidir. \u00d6zellikle kuru ve malumat\u00e7\u0131 bir epistemoloji, bilim tarihi veya bilim felsefesi ile yetinilmemesi, analiz d\u00fczeyinin e\u015fzamanl\u0131 olarak bilim yap\u0131lan yerlere, kurumlara, buradaki akt\u00f6rlere, yap\u0131lanmalara, \u00e7at\u0131\u015fmalara, \u00e7\u0131karlara \u00e7ekilmesi, k\u0131sacas\u0131 bilimin mutfa\u011f\u0131n\u0131n etnolojik projeksiyonla ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131 \u201chay\u0131rl\u0131\u201d olmu\u015ftur. Fakat var\u0131lan noktan\u0131n, etnolojik-r\u00f6lativist voltaj\u0131n y\u00fcksekli\u011fi nedeniyle bilimin t\u00fcm sigortalar\u0131n\u0131 att\u0131rma riski de bir o kadar sabittir. Di\u011fer bir ifadeyle, le\u011fendeki kirli suyla beraber bebe\u011fi de f\u0131rlat\u0131p atmak s\u00f6z konusu gibidir. Zira \u201colgu\u201d ve \u201cartefakt\u201d aras\u0131ndaki ayr\u0131m iyice silikle\u015fti\u011fi andan ve ikisi aras\u0131ndaki tek fark in\u015fa a\u015famalar\u0131ndaki sosyal ko\u015fullar\u0131n yap\u0131land\u0131rma farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak ortaya koyuldu\u011fu andan itibaren, bilimsel faaliyetin kendinde bir anlam\u0131 kal\u0131p kalmad\u0131\u011f\u0131 sorulabilir. Bu durumda ise yap\u0131lan art\u0131k \u201cbilimsel bilgi sosyolojisi\u201d de\u011fil inan\u00e7 sosyolojisi olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu saptamalardan hareketle r\u00f6lativist programa \u015fu ele\u015ftiriler getirilebilir.<\/p>\n

1) \u0130lk olarak t\u00fcm ayr\u0131\u015fmalar\u0131na ra\u011fmen g\u00fc\u00e7l\u00fc program\u0131n temel epistemolojik amac\u0131n\u0131n Bloor\u2019un \u015fu form\u00fcl\u00fcnde cisimle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemek ku\u015fkusuz abart\u0131 olmaz: \u201cBilimsel bilginin do\u011fas\u0131 ve i\u00e7eri\u011fini a\u00e7\u0131klamak\u201d. Bu basit g\u00f6r\u00fcnen form\u00fcl asl\u0131nda tam da b\u00fct\u00fcn belirsizliklerin ve k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n kayna\u011f\u0131 gibidir. S\u00f6z konusu olan, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n teorik ve kavramsal tercihlerinin i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplum taraf\u0131ndan belirlendi\u011fini mi s\u00f6ylemektir? E\u011fer b\u00f6yleyse bunun, bilgi sosyolojisinin \u00e7ok s\u0131radan bir \u00f6nermesi oldu\u011funu ve ayn\u0131 amac\u0131n Merton taraf\u0131ndan da (hem de lay\u0131k\u0131yla!) yerine getirildi\u011fini hat\u0131rlatmak gerekir. Ki bu d\u00fczeyde r\u00f6lativist etiketli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u201csosyalin\u201d yerini kestirmekte ciddi g\u00fc\u00e7l\u00fcklerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 hissedilmektedir. Ya \u00e7ok s\u0131radan bir \u201csosyal fakt\u00f6rler\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda toplum-bilim ikili\u011fi yeniden \u201c\u0131s\u0131t\u0131lmakta\u201d ve tam da Durkheimc\u0131 bir perspektif i\u00e7erisinde bilimsel dinamik d\u0131\u015f toplumsal tazyiklerin h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131na sokulmakta ya da yine \u00e7ok yeni olmayan bir sosyolojik damardan beslenilerek (sembolik etkile\u015fim-etnometodoloji) bilimsel etkinlik, laboratuvarlar\u0131n \u201cgizli\u201d d\u00fcnyas\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen etkile\u015fimlere indirgenmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla analiz her defas\u0131nda Durkheimc\u0131 renkler alan s\u0131radan bir makro-sosyolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmleme ve homo scientificus<\/strong>\u2019un dar bir sosyal psikolojisi aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc vermektedir. \u00d6zellikle Bloor, bilimsel inan\u00e7larla-dinsel inan\u00e7lar\u0131 e\u015fitledi\u011finde ve bu yolda Durkheim\u2019a at\u0131f yapt\u0131\u011f\u0131nda yeni olan\u0131n ne oldu\u011funu kavramak iyice g\u00fc\u00e7le\u015fir.<\/p>\n

2) E\u011fer mesele, tam da Bloor\u2019un \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc program\u201d\u0131n\u0131n \u00f6nerdi\u011fi gibi, bilimsel bilginin \u00e7ekirde\u011fine gitmek ve burada g\u00f6receli-tarihsel olan ne varsa if\u015fa etmekse Scheler ve Mannheim\u2019dan, Weber ve Schutz\u2019e, oradan da Luckmann\u2019a kadar t\u00fcm bir bilgi sosyolojisi gelene\u011finin bunu yetkinlikle yapm\u0131\u015f oldu\u011funu hat\u0131rlatmak yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n

3) Buradan r\u00f6lativist ara\u015ft\u0131rma program\u0131n\u0131n temel vurgusu olan \u201cin\u015fa\u201d kavram\u0131na ge\u00e7mek gerekirse, her bilgi gibi bilimsel bilginin de bir in\u015fa oldu\u011funu s\u00f6ylemek biraz malumun ilam\u0131 gibidir. Poincar\u00e9\u2019nin konvansiyonalizminden, Bachelard\u2019\u0131n uygulamal\u0131 ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131na, oradan da Canguilhem\u2019in \u201cbilimsel ideoloji\u201dsine kadar, farkl\u0131 seviye ve derecelerde bu vurgunun daha \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6rmek \u00e7ok g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla e\u011fer bilimsel bilginin her zaman i\u00e7in k\u0131smi bir bilgi oldu\u011funu veya ger\u00e7ekli\u011fi k\u0131smi olarak in\u015fa eden \u201cdaha az yanl\u0131\u015f\u201d bir bilgi oldu\u011funu, di\u011fer bir ifadeyle sosyal-k\u00fclt\u00fcrel anlamda konumlanm\u0131\u015f tarihsel bir rasyonalitenin k\u0131smi bir in\u015fas\u0131 oldu\u011funu kabul edersek ve derdimiz sosyal ba\u011flam\u0131ndan kopuk farazi bir mutlak-evrensel-total bilgi pe\u015finde ko\u015fmak de\u011filse bilimsel bilginin, verili (tarihsel) kurumsal ve sosyal \u015fartlarda, verili (tarihsel) bir rasyonalitenin-biliminsan\u0131n\u0131n (\u00e7\u0131karlar\u0131yla, ideolojileriyle, sosyal belirlenmi\u015flikleriyle vb.) d\u0131\u015fsal bir ger\u00e7ekli\u011fi reddetmeksizin (hatta tam tersine, bu nesnelli\u011fe daha iyi n\u00fcfuz etme y\u00f6n\u00fcnde) ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir in\u015fa (ancak belli y\u00f6ntemlere ve ilkelere uyan ve ampirik olarak s\u0131nanan bir in\u015fa) oldu\u011funu s\u00f6ylemek, neden zorunlu olarak bu bilginin (b\u00fct\u00fcn tarihselli\u011fine ra\u011fmen) t\u00fcm ge\u00e7erlilik ve do\u011fruluk vas\u0131flar\u0131n\u0131 (nesnel ger\u00e7eklikle k\u0131smi uygunluk anlam\u0131nda) ortadan kald\u0131rs\u0131n ve onu herhangi bir bilgi d\u00fczeyine \u00e7eksin? Bilginin in\u015fa i\u00e7eren karakteri neden zorunlu olarak nesnel ger\u00e7ekli\u011fe her t\u00fcrl\u00fc referans\u0131 buharla\u015ft\u0131rs\u0131n, verilerin sa\u011flaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6recele\u015ftirsin (bu verilerin kendileri de bir in\u015fa \u00e7er\u00e7evesinde elde edilmi\u015f olsalar da) ve s\u00fcbjektivizm girdab\u0131na kap\u0131lmaya g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn?<\/p>\n

Bu saptamalar, bilimsel bilginin \u00fcretim ko\u015fullar\u0131 \u00fczerine tart\u0131\u015fmay\u0131 elbette gereksiz k\u0131lmaz. Tersine bu tart\u0131\u015fma, daha \u201cfark\u0131nda\u201d, daha \u201crasyonel\u201d bir bilim prati\u011finin \u00f6nko\u015fulu olarak de\u011ferlendirilmelidir. Bu ba\u011flamda Pierre Bourdieu\u2019n\u00fcn bilim sosyolojisi \u00f6nemli a\u00e7\u0131l\u0131mlar sa\u011flayabilir niteliktedir. Canghuillem\u2019in rahle-i tedrisinden ge\u00e7mi\u015f bir Bourdieu i\u00e7in de bilimsel olgular\u0131n in\u015fa edilmi\u015f karakterinden s\u00f6z etmek malumun ilam\u0131d\u0131r. Ancak buna yap\u0131lacak a\u015f\u0131r\u0131 vurgunun anlams\u0131z ve y\u0131k\u0131c\u0131 bir g\u00f6receli\u011fe y\u00f6neltece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Zira Bourdieu i\u00e7in bilimsel bilgi herhangi bir bilgi de\u011fildir; evet, in\u015fa i\u00e7erir ama bu in\u015fa herhangi bir in\u015fa de\u011fildir; ger\u00e7ekli\u011fin bir y\u00f6n\u00fcn\u00fcn ke\u015ffine g\u00f6t\u00fcren yolda, biliminsan\u0131n\u0131n baz\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fct ve ilkeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda (bilimsel s\u0131nanabilirlik ve ge\u00e7erlilik ilkeleri vb.) ve verili baz\u0131 tarihsel ko\u015fullar alt\u0131nda (bilim alan\u0131nda) in\u015fa etti\u011fi rasyonel bir g\u00fczerg\u00e2h olarak de\u011ferlendirilmelidir. Bu g\u00fczerg\u00e2h\u0131n in\u015fas\u0131n\u0131n \u201cd\u00fczg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc\u201d veya \u201cyerindeli\u011fi\u201d, nesnel ger\u00e7ekli\u011fin derin ve karma\u015f\u0131k dehlizlerinde ilerleyebilmenin ve ona k\u0131smi de olsa n\u00fcfuz edebilmenin ilk \u015fart\u0131d\u0131r. Ve bu \u201cmacera\u201d gizli olan\u0131 (mekanizmalar\u0131, belirlenmi\u015flikleri) ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ve egemenli\u011fini sorgulatmas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiricidir; dolay\u0131s\u0131yla siyasald\u0131r, toplumsal m\u00fccadelelerden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir.<\/p>\n

Oport\u00fcnist biliminsan\u0131ndan kolektif refleksiviteye<\/strong><\/p>\n

Bachelard bilim i\u00e7in, \u201cakl\u0131n ampiriyle s\u00fcrekli polemi\u011fidir\u201d ifadesini kullan\u0131r. Bourdieu bu ilkeden hareketle tam da bu polemi\u011fin sosyal ko\u015fullar\u0131 \u00fczerine yo\u011funla\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc polemi\u011fin, yani akl\u0131n, yani bilimin ilerlemesinin ilk \u015fart\u0131 bu ko\u015fullara n\u00fcfuz etmekten ve y\u00f6n vermekten ge\u00e7er. O halde \u015fu \u00f6nerme yap\u0131labilir; ak\u0131l \u00fczerine bir epistemolojik sorgulama Bourdieu\u2019de s\u00fcratle akl\u0131n ilerleme ko\u015fullar\u0131 \u00fczerine bir sorgulamaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ve buradan da bilim sosyolojisine ge\u00e7i\u015f bir anlamda zorunludur. K\u0131sacas\u0131 Bourdieu\u2019de bilim-bilgi sosyolojisi ve epistemoloji ayr\u0131lmaz bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Le m\u00e9tier de sociologue, pr\u00e9alables \u00e9pist\u00e9mologiques<\/em> bu ba\u011flant\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a serimler. Do\u011fa sadece kendisine sorulan sorulara yan\u0131t vermekle yetinir. Do\u011fru yan\u0131tlara ise ancak do\u011fru sorularla yani do\u011fru in\u015falarla ula\u015f\u0131labilir. Refleksivite, biliminsan\u0131n\u0131n bu in\u015fa s\u00fcre\u00e7lerinde merkezi bir yer tutar. Ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n her a\u015famas\u0131nda, kendi konumu, alg\u0131lama kategorileri, teorik in\u015fas\u0131, y\u00f6ntemi ve sonu\u00e7ta t\u00fcm \u00fcretimi \u00fczerine s\u00fcrekli sorgulamalar ger\u00e7ekle\u015ftiren (veya ger\u00e7ekle\u015ftirmesi gereken) bir biliminsan\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli ihtiyat\u0131d\u0131r refleksivite. Kendisi ve \u00fcr\u00fcnleri \u00fczerine koydu\u011fu bu epistemolojik \u201cihtiyati tedbir\u201d biliminsan\u0131n\u0131n ger\u00e7eklikle giri\u015fti\u011fi polemi\u011fin s\u0131f\u0131r noktas\u0131d\u0131r. Her zaman i\u00e7in bir yanl\u0131\u015f\u0131n k\u0131smi d\u00fczeltmesi olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken ger\u00e7ekli\u011fe n\u00fcfuz ancak bu \u00e7er\u00e7evede olanakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ancak burada s\u0131kl\u0131kla atlan\u0131lan nokta, bu refleksivitenin bireysel bir \u201ciyi niyet\u201d veya \u00e7abay\u0131 a\u015facak d\u00fczeyde kolektif bir giri\u015fim olmas\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bir bilimsel alan\u0131n kendi \u00fczerine geli\u015ftirdi\u011fi bir tart\u0131\u015fma olarak refleksivite alan\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 m\u00fccadele dinami\u011finden beslenir. Ellerinde bulundurduklar\u0131 alana \u00f6zg\u00fc sermaye (bilimsel sermaye) hacmine ve yap\u0131s\u0131na g\u00f6re alanda \u00e7e\u015fitli konumlar i\u015fgal eden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bilimsel otoritenin (yani neyin bilim, kimin biliminsan\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleme) tekelini ele ge\u00e7irmek i\u00e7in alana \u00f6zg\u00fc silahlarla (bilimin silahlar\u0131yla) birbirleriyle k\u0131yas\u0131ya \u00e7arp\u0131\u015f\u0131rlar. Birbirlerinin a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 ararlar, birbirlerini \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, her \u015feyden \u00f6nce rakiplerinin konumunu nesnelle\u015ftirirler, k\u0131sacas\u0131 alandaki konumlar\u0131yla uyumlu \u00e7evrelerinin \u00fcretti\u011fi bir dizi stratejiyi, rakiplerini alt etme yolunda uygulamaya koyarlar. \u201cYanl\u0131\u015f\u201d bir in\u015fay\u0131\u201d \u201cdaha az yanl\u0131\u015f\u201d bir in\u015fadan, \u201chatal\u0131\u201d bir \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131-veriyi, \u201cdaha az hatal\u0131\u201d bir \u00e7\u0131kar\u0131m veya veriden ay\u0131rt etmeye olanak tan\u0131yan ve temelinde rakibin zay\u0131f y\u00f6nlerini bulma \u00e7abas\u0131n\u0131n tetikledi\u011fi kolektif refleksiviteye olanak sa\u011flayan da bu stratejilerdir, m\u00fccadelelerdir. Bilimin ve akl\u0131n ilerlemesi bu ac\u0131mas\u0131z-\u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc ancak d\u00fczenlenmi\u015f itkilerin, \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n, birbirinin yerini kapma m\u00fccadelelerin bir sonucudur. Bu ise ilk ko\u015ful olarak bilimsel alan\u0131n \u00f6zerkli\u011fini varsayar. Alan i\u00e7erisinde birikmi\u015f \u00f6zel sermayenin hacminin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcyle do\u011fru orant\u0131l\u0131 olarak alana giri\u015f-\u00e7\u0131k\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131n zorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ve b\u00f6ylece alana d\u0131\u015far\u0131dan silah sokulmas\u0131n\u0131n (farkl\u0131 sermaye t\u00fcrleri) engellenmesini ve yabanc\u0131 iktidarlar\u0131n (alan d\u0131\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lerin) m\u00fcdahalelerinin asgari seviyede tutulmas\u0131n\u0131 \u00f6n ko\u015ful olarak koyar.<\/p>\n

B\u00f6ylece Mertoncu okuman\u0131n bilim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n mahk\u00fbm ederek oyun d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131, r\u00f6lativist program\u0131n ise bilimsel bilginin kendisinin me\u015fruiyetini sorgulamak i\u00e7in, \u00e7\u0131kar\u0131 pe\u015finde ko\u015fan Makyavelik ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n \u201cs\u0131n\u0131r tan\u0131maz-oport\u00fcnist\u201d e\u011filimine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcm bu stratejiler (konu tercihleri, bilim anlay\u0131\u015flar\u0131, \u015febekeler ve hatta ve hatta \u201cbel-alt\u0131\u201d vuru\u015flar vb.) konum merkezli bir ili\u015fkisellik i\u00e7erisinde kavranarak \u00e7ok yerinde bir \u015fekilde yeniden bilimsel alan\u0131n tahliline yedirilirler. \u00d6rne\u011fin bir sosyolo\u011fun belli bir \u201cara\u015ft\u0131rma program\u0131na\u201d di\u011ferinin ise tam z\u0131dd\u0131na yak\u0131n durmas\u0131 bir \u201ctercih\u201d meselesi olamayabilir. Veya bu \u201ctercih\u201d, \u00e7at\u0131\u015fma ve e\u015fitsizlik i\u00e7eren konumlar\u0131yla alan\u0131n b\u00fct\u00fcn tarihinin sosyolo\u011fun bedeninde, zihninde, yatk\u0131nl\u0131klar\u0131nda cisimlenmesi olarak da tahlil edilebilir. Bir \u00f6rnek vermek gerekirse, Fransa\u2019da 1960\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131na kadar kendisini Mauss ve Gurvitch \u00fczerinden devam ettirmi\u015f egemen Durkheimc\u0131 s\u00f6ylem uzun y\u0131llar boyunca \u00fclkede ba\u015fka bir sosyolojik okuma \u015fekline izin vermemi\u015f ve biraz karikat\u00fcre etmek gerekirse, \u201cbizden olmayan sosyolog de\u011fildir\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 alt\u0131nda (sosyolojik) alan\u0131 di\u011fer gruplara ve etkilere s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya kapam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla 1967\u2019de ilk bask\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f olan Raymond Aron\u2019un Sosyolojik D\u00fc\u015f\u00fcncenin Evreleri<\/em> kitab\u0131n\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, Max Weber\u2019in Frans\u0131z sosyolojisi taraf\u0131ndan yeniden \u201cke\u015ffedili\u015fi\u201d \u201cbilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye s\u0131n\u0131r yoktur\u201d yan\u0131lsamas\u0131 veya safl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok, pratik sebeplere, alan i\u00e7i m\u00fccadelelere dayanmaktad\u0131r. Weber\u2019in sosyoloji anlay\u0131\u015f\u0131, d\u00f6nemin sosyolojik alan\u0131n\u0131n egemenlerine kar\u015f\u0131, 1968 sonras\u0131nda alana yeni girmi\u015f gen\u00e7 \u201coyuncular\u201d taraf\u0131ndan, konumlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirme-me\u015frula\u015ft\u0131rma arac\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilim sosyolojisi en sade tan\u0131m\u0131yla, bilimsel bilginin kendisinin, \u00fcreticilerinin, \u00fcretim alanlar\u0131n\u0131n ve s\u00fcre\u00e7lerinin bilgi sosyolojisinin kapsam\u0131na sokulmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir ifadeyle, bilimin t\u00fcm sigortalar\u0131n\u0131 att\u0131rma riski de bulunur. Le\u011fendeki kirli suyla beraber bebe\u011fi de f\u0131rlat\u0131p atmak, baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n (\u00f6zellikle r\u00f6lativizmin) varaca\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz nokta gibidir. Esasen 70\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7mi\u015f olsa da bilimsel bilginin kendisine […]<\/p>\n","protected":false},"author":592,"featured_media":26207,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[162,28,218],"tags":[879,880],"class_list":["post-11716","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-125-sayi","category-sosyal-bilimler","category-sosyoloji","tag-bilim-sosyolojisi","tag-bilimsel-bilgi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t