{"id":11720,"date":"2014-07-01T20:22:08","date_gmt":"2014-07-01T17:22:08","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11720"},"modified":"2018-06-04T15:22:41","modified_gmt":"2018-06-04T12:22:41","slug":"vezuvun-aldigi-can-plinius","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/07\/01\/vezuvun-aldigi-can-plinius","title":{"rendered":"Vez\u00fcv\u2019\u00fcn ald\u0131\u011f\u0131 can: Plinius"},"content":{"rendered":"

Bilimsel merak\u0131 ve olay\u0131 yerinde inceleme iste\u011fi kendisini harekete ge\u00e7irmi\u015fti. Ye\u011fenine g\u00f6re onun enerjisi her \u015feyin \u00fcstesinden gelebilirdi ancak Vez\u00fcv\u2019\u00fcn yok edici g\u00fcc\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda dayanamad\u0131. Belki g\u00f6zlerinde, bo\u011faz\u0131nda, g\u00f6\u011fs\u00fcnde hissetti ac\u0131y\u0131; belki so\u011fuk suyu yudumlay\u0131nca d\u00fczelece\u011fini sand\u0131. O an neler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ne kadar \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bize kalan, efsanevi bir yap\u0131t, Do\u011fa Tarihi oldu. Spartak\u00fcs\u2019\u00fc a\u011f\u0131rlayan Vez\u00fcv\u2019\u00fcn ald\u0131\u011f\u0131 can: Plinius.<\/em><\/p>\n

\u201cBirka\u00e7 saat uyurmu\u015f, evlenmemi\u015f, \u00e7ocu\u011fu yokmu\u015f, yorulmak bilmeden \u00e7al\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015f, do\u011fan\u0131n tarihini yazm\u0131\u015f ve ya\u015fam\u0131, ac\u0131 bir \u015fekilde sona ermi\u015f.\u201d<\/p>\n

Ona dair ilk okumalar\u0131mdan akl\u0131mda kalanlar b\u00f6yleydi ve \u00e7ok etkilenmi\u015ftim. Romal\u0131 bilge Plinius, kendisiyle tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131mdan beri g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131n i\u00e7inde oldu. \u00d6ld\u00fc\u011f\u00fcnde, daha ilk y\u00fczy\u0131l bile bitmemi\u015fti ve hen\u00fcz \u201cB\u00fcy\u00fck Hakan – K\u00fc\u00e7\u00fck Hakan\u201d ayr\u0131m\u0131 yoktu.<\/p>\n

Futbolla ilgilenenler bu isimleri bir \u015fekilde duymu\u015ftur. Genellikle ayn\u0131 tak\u0131mdaki iki ada\u015f\u0131 ay\u0131rt etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rd\u0131, \u015fimdi pek rastlam\u0131yoruz. Pliniuslar da b\u00f6yledir asl\u0131nda; \u0130ngilizce\u2019de \u201cPliny the Elder\u201d ve \u201cPliny the Younger\u201d olarak tan\u0131n\u0131rlar, T\u00fcrk\u00e7e kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in \u201cB\u00fcy\u00fck Plinius\u201d ve \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck Plinius\u201d tercih edilebilir. Yaz\u0131n\u0131n kahraman\u0131 olan ki\u015fi sadece Plinius olarak an\u0131lacak, ye\u011feni s\u00f6z konusu oldu\u011funda bunu ayr\u0131ca belirtece\u011fim.<\/p>\n

\"\"
Plinius\u2019un ba\u015fyap\u0131t\u0131 Do\u011fa Tarihi\u2019nden bir sayfa.<\/figcaption><\/figure>\n

Asker, avukat ve yazar<\/strong><\/p>\n

Gaius Plinius Secundus, MS 23 sonunda (kimi kaynaklara MS 24 ba\u015f\u0131nda), imparator Tiberius\u2019un h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131ndaki Kuzey \u0130talya\u2019da bulunan ve eski ad\u0131 Comum olan Como\u2019da do\u011fdu. B\u00fcy\u00fck huzursuzluklar\u0131n, birlikler aras\u0131nda isyan\u0131n, iktidar kavgas\u0131n\u0131n oldu\u011fu bir d\u00f6nemdi. Hakk\u0131nda bilgi edinebilece\u011fimiz \u00fc\u00e7 ana kaynak var: Suetonius\u2019a atfedilen k\u0131sa bir biyografi, ye\u011feninin \u00fc\u00e7 adet mektubu ve bu incelemede \u00f6nemli bir yer kaplayacak, kendisine ait \u00fcnl\u00fc Do\u011fa Tarihi<\/em> eseri. Ye\u011feni, day\u0131s\u0131n\u0131n 55 ya\u015f\u0131nda, 79\u2019da \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtti\u011fi i\u00e7in do\u011fum y\u0131l\u0131n\u0131n 24 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz; ancak bug\u00fcnk\u00fc genel kabul 23\u2019te do\u011fdu\u011fu y\u00f6n\u00fcndedir.<\/p>\n

Anne ve babas\u0131na dair pek bir kay\u0131t maalesef yok, fakat babas\u0131n\u0131n atl\u0131lar s\u0131n\u0131f\u0131na (equestrian class) <\/em>mensup olmas\u0131 dikkate al\u0131n\u0131nca, varl\u0131kl\u0131 bir aileden geldi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Plinius resmi e\u011fitimine iyi tan\u0131nm\u0131\u015f bir asker, trajik \u015fair ve amat\u00f6r dramaturg Pomponius Secundus\u2019un yan\u0131nda ba\u015flad\u0131. O d\u00f6nemin gelene\u011fine uygun olarak bu s\u00fcrecin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131n\u0131, daha sonra s\u0131kl\u0131kla ele\u015ftirilece\u011fi edebi \u00fcslubuna b\u00fcy\u00fck etkisi olan retorik olu\u015fturmaktayd\u0131. \u0130lgi alanlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda edebiyat, hitabet, sanat, felsefe ve bilim geliyordu.<\/p>\n

Roma\u2019n\u0131n Cermenya\u2019da bulunan ordular\u0131nda posta memuru olarak \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Chauci fethinde ve Maas ile Ren nehirleri aras\u0131ndaki kanal yap\u0131m\u0131nda bulundu. Bir askeri m\u00fcfrezede komutan yard\u0131mc\u0131s\u0131, bir birlikte kurmay subay, bir s\u00fcvari taburunda komutan yard\u0131mc\u0131s\u0131 olduktan sonra, temsilci se\u00e7ildi. Gitti\u011fi yerlerde imparatorun finansal vekili ve kamu hizmetleri idarecisi rol\u00fcndeydi. Geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde bir nevi imparator dan\u0131\u015fman\u0131yd\u0131, sonra Napoli K\u00f6rfezi\u2019ndeki, Vez\u00fcv yanarda\u011f\u0131n\u0131n etki alan\u0131nda bulunan Miseno\u2019ya (eski ad\u0131yla Misenum) donanma sorumlusu olarak atand\u0131. Dava avukatl\u0131\u011f\u0131na soyundu. 59\u2019da Roma\u2019ya d\u00f6nme nedeni hukuk prati\u011fini geli\u015ftirmekti.<\/p>\n

Plinius\u2019un temsilcilik yapt\u0131\u011f\u0131 yerler konusunda kimi belirsizlikler bulunmakla beraber, d\u00f6rt b\u00f6lge ad\u0131 s\u0131ralayabiliriz: Gallia Narbonensis, Africa, Hispania Tarraconensis ve Gallia Belgica. Eski bir Roma eyaleti olan Gallia Narbonensis, Fransa s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde, g\u00fcneyde yer almaktad\u0131r. Plinius\u2019un Cermenya yolcuklar\u0131 s\u0131ras\u0131nda buraya u\u011frad\u0131\u011f\u0131, temsilci olarak bulunmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Eserlerinde, bu co\u011frafyada kullan\u0131lan dile ait kelimelere pek rastlanmaz. Afrika \u00fczerine bilgisi, Afrika\u2019da konu\u015fulan dillere a\u015final\u0131\u011f\u0131, kaynaklar ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam \u00fczerine canl\u0131 anlat\u0131mlar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Plinius\u2019un Kuzey Afrika temsilcisi oldu\u011fu kabul edilmektedir. Kuzeybat\u0131 \u0130spanya\u2019da, alt\u0131n kaynaklar\u0131 ile me\u015fhur bir yer olan Hispania Tarraconensis, Plinius\u2019un temsilcilik tarihlerinin net olarak bilindi\u011fi (72-77) tek b\u00f6lgedir. Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde g\u00f6rece daha az referans verilmi\u015f Gallia Belgica\u2019da resmi temsilcilik yapt\u0131\u011f\u0131na dair destekleyici bulgulara ula\u015f\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Eserler<\/strong><\/p>\n

\u0130\u015fi sayesinde gezme, g\u00f6zlem yapma, bilgi toplama ve yazma imk\u00e2n\u0131 buluyordu Plinius. Ye\u011feninin mektuplar\u0131, resmi g\u00f6revleri d\u0131\u015f\u0131ndaki hemen her dakikas\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na adad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Ba\u015fyap\u0131t\u0131 Do\u011fa Tarihi<\/em> olmakla beraber, tarih, hitabet, dil bilgisi, askeri taktikler alanlar\u0131nda verdi\u011fi eserler, Columella ile beraber onu, d\u00f6nemin en \u00fcnl\u00fc yazarlar\u0131ndan biri yapm\u0131\u015ft\u0131; ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar sadece Do\u011fa Tarihi<\/em> varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebildi.<\/p>\n

Plinius 47-57 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, Cermanya\u2019daki g\u00f6revinde On the Use of the Javelin as a Cavalry Weapon <\/em>(Bir S\u00fcvari Silah\u0131 Olarak M\u0131zra\u011f\u0131n Kullan\u0131m\u0131 \u00dczerine) ile ilk geni\u015f \u00e7apl\u0131 eseri olan History of Rome\u2019s Wars against the Germans<\/em>\u2019\u0131 (Roma\u2019n\u0131n Cermenlere Kar\u015f\u0131 Sava\u015flar\u0131n\u0131n Tarihi) yazd\u0131. \u0130kinci kitaba ba\u015flamas\u0131n\u0131n nedeni ilgin\u00e7tir. Plinius r\u00fcyas\u0131nda, Drusus Nero\u2019nun ruhunun, unutulmamak i\u00e7in kendisine yalvard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr ve bir an \u00f6nce Romal\u0131lar ile Cermenler aras\u0131ndaki sava\u015flar\u0131n tarihini yazmaya koyulur. Ye\u011feninin Baebius Macer\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta, day\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yay\u0131n tarihlerine g\u00f6re \u015f\u00f6yle s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r (Healy, s.33):<\/p>\n

62-66: De jaculatione equestri <\/em>(s\u00fcvari sava\u015flar\u0131n\u0131n tekni\u011fi, tek kitap)<\/p>\n

62-66: De vita Pomponi Secundi <\/em>(ilk resmi e\u011fitmeni Pomponius Secundus\u2019un biyografisi, iki kitap)<\/p>\n

62-66 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz Bella Germaniae<\/em> (\u0130mparatorluk\u2019un kuzeydo\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n askeri tarihi, 20 kitap)<\/p>\n

66-67: Studiosus <\/em>(Hatip E\u011fitimi, 3 kitap, 6 cilt)<\/p>\n

67-68: Dubius sermo <\/em>(Do\u011fru Latince, 8 kitap)<\/p>\n

70-76: A fine Aufidi Bassi <\/em>(kendi d\u00f6nemini anlatt\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck tarih yap\u0131t\u0131, 31 kitap)<\/p>\n

76-77 veya 78: Naturae historia <\/em>veya Naturalis historia <\/em>(Do\u011fa Tarihi, 37 kitap)<\/p>\n

\"\"
Plinius, resmi g\u00f6revleri d\u0131\u015f\u0131ndaki hemen her dakikas\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na adam\u0131\u015ft\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Plinius\u2019tan \u00f6nce<\/strong><\/p>\n

Ansiklopedi s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc Yunanca k\u00f6kenli olsa da, Plinius\u2019un belirtti\u011fi gibi, Romal\u0131lardan \u00f6nce bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Plinius Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde, kitab\u0131n\u0131n konusunun encyclios paideia <\/em>oldu\u011funu yazar, yani \u2018genel e\u011fitim\u2019 veya \u2018\u00f6zg\u00fcr bir insana yak\u0131\u015fan bilgi\u2019 (Murphy, s.12). Bu t\u00fcr bir e\u011fitim aritmetik, geometri, astronomi, m\u00fczik, diyalektik, dil bilgisi ve retori\u011fi kapsar. Kelimenin k\u00f6keninin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi, ansiklopediler sadece bilgi -isim, yer, tarih- listelenen eserler de\u011fildir. B\u00f6yle kalsalard\u0131, Murphy\u2019nin tabiriyle \u201ctelefon rehberi\u201dnden \u00f6teye ge\u00e7emezlerdi. M\u00fchim olan, daha genel bir bak\u0131\u015f verebilmek, bilginin \u00fcretilme y\u00f6ntemi, d\u00f6nemin k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131, vb. \u00fczerinde fikir y\u00fcr\u00fctebilmektir. Dolay\u0131s\u0131yla ansiklopedi yazar\u0131n\u0131n neyi nas\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131, bilgilerin hangilerini al\u0131p hangilerini almad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r, ki nihayetinde ortaya konan \u015fey insan \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Bug\u00fcn bizim anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fekilde bir ansiklopedi olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin farkl\u0131 ve \u00f6zg\u00fcn yanlar\u0131 vard\u0131r ama benzerlikler g\u00f6rmezden gelinemeyecek kadar \u00e7oktur. Plinius\u2019un hayranl\u0131k uyand\u0131ran eseri, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren ilk ansiklopedi niteli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r ancak ondan \u00f6ncesini ele almadan yola devam etmeyelim.<\/p>\n

Bilinen ilk ansiklopedi M\u00d6 33 veya 34 y\u0131l\u0131nda, 9 kitap halinde yay\u0131mlanm\u0131\u015f olup, bilge Marcus Terentius Varro\u2019ya (M\u00d6 116-27) aittir: Disciplinae<\/em>. Artes <\/em>isimli ikinci ansiklopedi ise, Aulus Cornelius Celsus (yakla\u015f\u0131k M\u00d6 50-25) taraf\u0131ndan, ilkine yak\u0131n bir tarihte yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Her iki eserin ortak amac\u0131, okuyucuyu mimari, t\u0131p, sava\u015f, tar\u0131m gibi farkl\u0131 konularda geli\u015ftirmektir. M\u00d6 184 ve sonras\u0131nda, B\u00fcy\u00fck Cato\u2019nun (M\u00d6 234-149) ilk ansiklopediyi (tar\u0131m, t\u0131p, retorik, askerlik, hukuk, vb.) tamamlam\u0131\u015f oldu\u011fu iddias\u0131 bir kesinlik ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu alan\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc olarak Varro kabul edilmektedir.<\/p>\n

Paha bi\u00e7ilemez miras: Do\u011fa Tarihi<\/strong><\/p>\n

Trevor Murphy\u2019ye g\u00f6re, Varro, Celsus ve Plinius, Yunanlar\u0131n geleneksel e\u011fitimi olan encyclios paideia <\/em>ile yeni entelekt\u00fcel ak\u0131m\u0131n bir araya getirilmesine yaz\u0131l\u0131 bir form vermi\u015flerdir. Bununla beraber Plinius\u2019un kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, Varro ile Celsus\u2019un eserlerinin yerini alm\u0131\u015ft\u0131r, ancak onlardan farkl\u0131 olarak, okuyucuyu belirli bir konuda uzmanla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedeflemez. Murphy\u2019nin \u201cAnsiklopedideki \u0130mparatorluk\u201d adland\u0131rmas\u0131n\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yap\u0131t, Roma\u2019dan bize kalan, Latince yaz\u0131lm\u0131\u015f bir evrensel mirast\u0131r. Britanya \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nu anlamak i\u00e7in Britannica Ansiklopedisi neyse, Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nu anlamak i\u00e7in de Do\u011fa Tarihi<\/em> odur.<\/p>\n

\"\"
Do\u011fa Tarihi, Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun elde etti\u011fi g\u00fc\u00e7 ve bilginin, yorulmak bilmez bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n elinde yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclmesidir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130mparatorlar\u0131n tekelindeki bilgi g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisinin bir arac\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu yorucu \u00e7al\u0131\u015fmada sadece d\u00f6nemin do\u011fa ve evren bilgisi, bu alanlardaki geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015fler, fanteziler, \u00f6nyarg\u0131lar yoktur. Eserin i\u00e7eri\u011fi Roma egemenli\u011fini do\u011frudan yans\u0131t\u0131r; \u0130mparatorlu\u011fun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131, kapasitesini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, vb. pek \u00e7ok y\u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131\u011fa vurur. Roma\u2019n\u0131n bir d\u00fcnya g\u00fcc\u00fc olmas\u0131n\u0131n Plinius\u2019a gerekli malzemeyi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Murphy, onun, bu bilgi hazinesini de\u011ferlendirebilecek tek ki\u015fi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir. Ula\u015fabildi\u011fi t\u00fcm insanl\u0131k birikimini bir yerde toplamay\u0131 ama\u00e7 edinmi\u015f Plinius\u2019un, kesin olmamakla beraber 100 farkl\u0131 otoriteye ait 2000 adet kitab\u0131 okudu\u011fu kabul edilmektedir. Al\u0131nt\u0131larla ilgili yap\u0131lan say\u0131mlardan biri (1), en az 146 Romal\u0131, 327 Yunan yazardan, di\u011feri (2) ise toplamda 453 kaynaktan yararlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. (1) Ona g\u00f6re do\u011fa hayatt\u0131r. Mary Beagon daha da ileri giderek, do\u011fan\u0131n Plinius\u2019un g\u00f6z\u00fcnde her \u015feyi kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer. K\u0131saca ifade etmek gerekirse Do\u011fa Tarihi<\/em>, \u0130mparatorlu\u011fun elde etti\u011fi g\u00fc\u00e7 ve bilginin, yorulmak bilmez bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n elinde yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclmesidir.<\/p>\n

Kitaplar ve konular\u0131<\/strong><\/p>\n

Do\u011fa bilimlerinin t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131 etkilemi\u015f olan Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin ilk kitab\u0131 bir nevi i\u00e7indekiler listesidir ve kalan 36 kitaptaki konulardan s\u00f6z edilir. Plinius, Italo Calvino\u2019nun da belirtti\u011fi gibi, \u00f6znel olmaktan ka\u00e7\u0131narak bilgi aktar\u0131c\u0131s\u0131 rol\u00fcne soyunmu\u015ftur. Zaten bu eser uzun bir s\u00fcre s\u0131rf bilgi de\u011ferinden dolay\u0131 okunmu\u015f, k\u00fclt\u00fcrel zenginli\u011finin fark edilip de\u011fer kazanmas\u0131 zaman alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Plinius\u2019un fizik tarihinin \u00f6zg\u00fcn bir ismi olmad\u0131\u011f\u0131 kesindir, ancak \u00f6zellikle Lucretius\u2019u referans alarak d\u00f6nemin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 aktarm\u0131\u015f olmas\u0131 b\u00fcy\u00fck de\u011fer ta\u015f\u0131r. \u00d6zel olarak mekanikle veya mekanik aletlerle ilgilenmemi\u015ftir. Antik d\u00fcnyadaki pek \u00e7ok ke\u015fif kazara yap\u0131lm\u0131\u015f, tesad\u00fcf eseri bulunmu\u015ftur ve buna metalurji ile ilgili olanlar da dahildir. Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin 7. kitab\u0131nda bilim ve sanat\u0131n \u00f6nc\u00fc isimlerinin bir listesi verilmi\u015fse de buradan Yunanlar ve Romal\u0131lar\u0131n teknolojiye katk\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Kanalizasyon sistemi Roma\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck m\u00fchendislik ba\u015far\u0131lar\u0131ndan biridir, Romal\u0131lar Yunanlara g\u00f6re daha pratiktir. Bunlara ra\u011fmen Healy, teknik ar\u0131zalar\u0131n giderilmesi, gelecek vaat eden yenilikler yap\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda, Roma\u2019da dikkate de\u011fer bir yava\u015fl\u0131k g\u00f6r\u00fcyor ve hem onlar\u0131n hem de Yunanlar\u0131n neyi ba\u015far(a)mad\u0131klar\u0131n\u0131 da sorguluyor. Di\u015fli sistem bilindi\u011fi halde neden bir saatin geli\u015ftirilmedi\u011fi veya buhar t\u00fcrbininden s\u00f6z edilirken neden \u00e7al\u0131\u015fan bir buhar makinesinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getiriyor (Healy, s.348-349).<\/p>\n

\"\"
Yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplardan Plinius hakk\u0131nda bilgi edindi\u011fimiz, Plinius\u2019un ye\u011feni \u201cPliny the Younger\u201d.<\/figcaption><\/figure>\n

Kendisinden \u00f6nceki \u00e7o\u011fu isim gibi Plinius da evreni d\u00f6rt temel element ekseninde a\u00e7\u0131kl\u0131yor: ate\u015f, hava, su ve toprak. A\u00e7\u0131klamalar\u0131 farkl\u0131l\u0131klar bar\u0131nd\u0131rsa da (Stoac\u0131lar ve di\u011ferleri ile) sonu\u00e7ta ayn\u0131 elementlerden yararlan\u0131yorlar. Plinius\u2019un, yine astronomi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda de\u011ferlendirilebilecek di\u011fer notlar\u0131na bakarak g\u00fcn uzunlu\u011fu, g\u00fcne\u015fin do\u011fu\u015fu ve bat\u0131\u015f\u0131, zaman \u00f6l\u00e7\u00fcm aletleri, takvimlerle ilgili bilgi edinebiliyoruz.<\/p>\n

Healy, bir kimyac\u0131 olmamas\u0131na ra\u011fmen kendisinin ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemlerine dayanarak yazd\u0131klar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Plinius\u2019u bu alanda ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Yazd\u0131klar\u0131 sistematik bir ara\u015ft\u0131rma-inceleme ve s\u0131n\u0131fland\u0131rmadan uzak, yer yer tutars\u0131z ve efsanevi bilgilerle harmanlanm\u0131\u015f olsa da, mineralojinin o g\u00fcnk\u00fc durumunu anlamam\u0131za ciddi katk\u0131 sunmu\u015ftur. \u00a0Plinius nadir ve de\u011ferli ta\u015flara, en \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6ren metal olan alt\u0131na geni\u015f yer ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u0131n madencili\u011fi ve ar\u0131tmas\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere ilgili di\u011fer i\u015flemlere dair kendi deneyimleri mevcuttur. Yunanlar ve Romal\u0131lar\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131 ana metaller ve ala\u015f\u0131mlar\u0131n (alt\u0131n, g\u00fcm\u00fc\u015f, bak\u0131r, kur\u015fun, kalay, c\u0131va ve demir) her biri ayr\u0131 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Plinius\u2019un, antik d\u00f6nemin ilk teknolojik ba\u015far\u0131lar\u0131ndan biri olan cam\u0131n nas\u0131l \u00fcretildi\u011fi, nelerden olu\u015ftu\u011fu, papir\u00fcsten yararlan\u0131lma y\u00f6ntemleri konular\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz biliminsanlar\u0131nca incelenmi\u015ftir. Bu tarifler takip edilmi\u015f, i\u015flemler yeniden ger\u00e7ekle\u015ftirilerek hatalar ve do\u011frular ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131 en y\u00fcksek t\u00fcr olarak kabul eden ve do\u011fan\u0131n, di\u011fer her \u015feyi onun faydalanmas\u0131 i\u00e7in sunmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirten Plinius, insan\u0131n do\u011fal kaynaklara ve \u00e7evreye verdi\u011fi zarar konusunda endi\u015feli oldu\u011funu gizlemez. Sera gaz\u0131 etkisi, asit ya\u011fmuru, s\u0131nai at\u0131k, hava kirlili\u011fi yoktur tabii ancak farkl\u0131 sorunlar vard\u0131r. Plinius\u2019un anlat\u0131mlar\u0131na bak\u0131l\u0131rsa en \u00e7ok zarar veren insan faaliyeti madenciliktir. Kuyular\u0131n yap\u0131s\u0131 bozulmakta, zehirli gazlar ve dumanlar yay\u0131lmakta, g\u00fcm\u00fc\u015f madenlerinin civar\u0131nda \u00f6zellikle hayvanlar zarar g\u00f6rmektedir. Ocaklardan ta\u015f \u00e7\u0131karma, cilalama, kur\u015fun i\u015fleme, vb. i\u015flemler do\u011fa ve canl\u0131lar\u0131 olumsuz etkilemektedir. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, bu t\u00fcr tehlikelerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in bir giri\u015fimde bulunulmam\u0131\u015f. Samimi bir \u00e7evreci olan Plinius, do\u011fan\u0131n insana pek \u00e7ok kaynak sunmaya devam etti\u011fini yazar ve insan\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131na hayranl\u0131k duyarken, t\u00fcketime dayal\u0131 a\u00e7g\u00f6zl\u00fc yap\u0131s\u0131n\u0131 ele\u015ftirmekten geri kalmaz. G\u00fcm\u00fc\u015f tabaklar\u0131n hediye edilmesini, cenazelerde a\u015f\u0131r\u0131 malzeme harcanmas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fma konusu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Son tahlilde,\u00a0 A. Wallace-Hadrill\u2019in de belirtti\u011fi gibi (aktaran Healy, 1999, s.371) Plinius i\u00e7in bilimin i\u015flevi, do\u011fadan do\u011fru ve yerinde bir \u015fekilde yararlanmay\u0131 sa\u011flamak ve kaynaklar\u0131 insanl\u0131\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131na sunmakt\u0131r. \u015e\u00f6yle der Plinius: \u201cAma d\u00fcnya kibar, nazik ve anlay\u0131\u015fl\u0131, daima \u00f6l\u00fcml\u00fc insanlar\u0131n hizmetinde, bizim bask\u0131m\u0131z alt\u0131nda veya kendi iste\u011fiyle ne kokular ve tatlar, ne \u00f6zsular, dokunulacak ne y\u00fczeyler, ne renkler \u00fcretiyor! Kendisine y\u00f6nelen ilgiye nas\u0131l bir d\u00fcr\u00fcstl\u00fckle kar\u015f\u0131l\u0131k veriyor! Ne \u00fcrettiyse, bizim yarar\u0131m\u0131za geli\u015ftiriyor!\u201d (aktaran Healy, 1999, s.378).<\/p>\n

\"\"
Hatalar\u0131 ve yanl\u0131\u015flar\u0131na, kimi s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 ve efsanevi bilgilerine ra\u011fmen Plinius\u2019un Do\u011fa Tarihi, geni\u015f etkisi olan \u00f6rnek te\u015fkil etmi\u015f bir yap\u0131tt\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Co\u011frafya dendi\u011finde Plinius\u2019un anlad\u0131\u011f\u0131, yer, ulus, deniz, \u015fehir, liman, da\u011f, ada, nehir, \u00f6l\u00e7\u00fcm, ya\u015fayan ve ya\u015fam\u0131\u015f insan bilgisinin toplam\u0131d\u0131r. K\u0131y\u0131lar ve nehirler b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahiptir; \u00e7\u00fcnk\u00fc kentler ve kabileler onlara g\u00f6re \u015fekillenir. Denizler ve nehirler referans noktas\u0131 olarak al\u0131nm\u0131\u015f olup yerle\u015fim yerleri, sular aras\u0131ndaki par\u00e7alar olarak kabul edilmi\u015ftir. Plinius\u2019un s\u0131n\u0131rlar ve yolculuklar ba\u011flam\u0131nda inceledi\u011fi nehirler, Romal\u0131lar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131nda, zaferlerin kazan\u0131lmas\u0131nda olduk\u00e7a de\u011ferli bir konumda bulunur, dini ve sembolik de\u011fer ta\u015f\u0131r. Nehirler ele avuca s\u0131\u011fmaz, hareketlidir, kendi yolunu a\u00e7acak g\u00fcc\u00fc vard\u0131r ve kayna\u011f\u0131na g\u00f6re \u00f6nem kazan\u0131r. Plinius, do\u011fduklar\u0131 yerden itibaren nehirlerin g\u00fczerg\u00e2h\u0131n\u0131 bir \u00f6yk\u00fc gibi anlat\u0131r, her nehrin kendi hik\u00e2yesi vard\u0131r. Co\u011frafyayla ilgili di\u011fer \u00f6nemli ba\u015fl\u0131k da\u011flard\u0131r. Antik d\u00f6nemde bir b\u00f6lgenin fethedilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikli olarak y\u00fcksek bir yerden incelenmesi gerekmi\u015ftir. Da\u011flar do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131 olu\u015fturur, nehirler ile z\u0131t \u00f6zelliklere sahiptir, kararl\u0131d\u0131r, sa\u011flamd\u0131r. Eserin bu b\u00f6l\u00fcmlerini yorumlayan Murphy, da\u011flar\u0131n as\u0131l amac\u0131n\u0131n nehirleri dizginlemek ve s\u0131n\u0131rlamak oldu\u011funun \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fini belirtir. Beagon ise da\u011flar ve nehirlerin, bir sava\u015f\u0131n iki taraf\u0131 gibi tasvir edildi\u011fini ileri s\u00fcrer. Bu sava\u015f hali emperyal g\u00fcc\u00fcn, zaferlere dayal\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr ki, do\u011fan\u0131n kendisi, Plinius\u2019un g\u00f6z\u00fcnde ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na sava\u015f alan\u0131d\u0131r. Benzer bir anlat\u0131ma Bo\u011fazi\u00e7i ve Karadeniz s\u00f6z konusu oldu\u011funda da rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Plinius\u2019un ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131n, onlar\u0131 \u00f6nceleyenlerin eserlerinde, bir edebi gelenek halini alm\u0131\u015f olan etnografyaya rastlamak \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Anlat\u0131larda sadece s\u00f6z konusu \u00fclkelerde ya\u015fayan insanlar ve hayvanlar, do\u011fa yoktur; alt\u0131n \u00e7a\u011flar, \u00fctopyalar da ele al\u0131n\u0131r. Ayr\u0131ca 7. kitap tamamen insana ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r fakat t\u00fcm bunlara ra\u011fmen Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde etnografya \u00f6zel bir yer te\u015fkil etmez. Daha \u00e7ok, birbirinden kopuk, kesintili ifadeler vard\u0131r. Plinius, aralar\u0131nda tarih\u00e7i Tacitus\u2019un da bulundu\u011fu yazarlar taraf\u0131ndan, Cermenler aras\u0131ndaki en soylu ve asil topluluk, Roma\u2019n\u0131n zorlu bir rakibi olarak g\u00f6r\u00fclen Chauci kabilesinin sefaletini konu edinmi\u015ftir. Kuzeybat\u0131 Cermenya\u2019da bulunan bu toplulukla ilgili yazd\u0131klar\u0131n\u0131n, genel kabullerle pek fazla ortak y\u00f6n\u00fc bulunmaz; hatta ifadeleri aras\u0131nda, arkeolojik bulgularla ters d\u00fc\u015fen k\u0131s\u0131mlar vard\u0131r. Claudius\u2019un h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde (MS 41-54), Taprobane adas\u0131ndaki (3) el\u00e7ilerin Roma\u2019y\u0131 ziyaret etmesiyle elde edilen yeni bilgiler, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde kayda ge\u00e7mi\u015ftir. Genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Plinius farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikleri, gelenekleri, vs. aktar\u0131r ancak Roma ve benzerlerine kar\u015f\u0131, yabanc\u0131lar\u0131n basit ya\u015famlar\u0131n\u0131 \u00f6vmez, idealize etmez, \u00e7ok fazla ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc davranmaz.<\/p>\n

Piramitler, tap\u0131naklar, labirentler gibi yap\u0131lara e\u011filen Plinius\u2019ta, kendi d\u00f6neminin fantezilerini bulmak \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Yunan ve Roma d\u00f6neminin geneline ait olan, ger\u00e7ek ile mucizenin tuhaf kar\u0131\u015f\u0131m\u0131na bu eserde de rastlan\u0131r. S\u0131ra d\u0131\u015f\u0131, al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k, garip canl\u0131lardan, ilgin\u00e7 olaylar ve yerlerden, insanlar\u0131n sahip olamayacaklar\u0131 \u00f6zelliklerden s\u00f6z edilir. Tabii Plinius, yar\u0131 at yar\u0131 insan gibi canl\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lmas\u0131 hususunda uyar\u0131da bulunur. Devlet kay\u0131tlar\u0131na bile ge\u00e7mi\u015f, 500 y\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve k\u00fcllerinden yeni bir \u00fcyesinin do\u011fdu\u011funun kabul edildi\u011fi Phoenix\u2019in bir uydurma oldu\u011fundan \u015f\u00fcphe edilemeyece\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r. Konu\u015fan a\u011fa\u00e7lar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, Plinius bu fikrin olu\u015fumunu, geceleri a\u011fa\u00e7lara t\u00fcneyen s\u0131\u011f\u0131rc\u0131klar\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcne dayand\u0131r\u0131r, yine de bunlar, hatal\u0131 ifadelerinin, yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, \u00e7eli\u015fkilerinin oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini gizlemez.<\/p>\n

Yazar\u0131 bir sanat\u00e7\u0131 olmasa da, Do\u011fa Tarihi<\/em> ve sanat \u00fczerine incelemeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lgilenenler i\u00e7in, G. Isager\u2019in Pliny on Art and Society: The Elder Pliny\u2019s Chapters on the History of Art <\/em>(Londra, 1991) eseri yararl\u0131 olabilir.<\/p>\n

Y\u00f6ntem ve dil \u00fczerine de\u011ferlendirmeler<\/strong><\/p>\n

Ya\u015famdaki olaylar\u0131 z\u0131tl\u0131klar \u00fczerinden a\u00e7\u0131klamak, Antik Yunan\u2019a kadar giden bir y\u00f6ntemdir. Murphy, Plinius\u2019un bu gelene\u011fi takip ederek bilgileri birbirleriyle kar\u015f\u0131t y\u00f6nleri \u00fczerinden aktard\u0131\u011f\u0131n\u0131, kimi zaman ise benzerliklere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Plinius, Roma\u2019n\u0131n itibar\u0131n\u0131n zedelenmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde, \u0130mparatorlu\u011fun eri\u015fmi\u015f oldu\u011fu bilgi birikimi kaybolmadan, onu tek bir eserde toplamay\u0131 hedeflemi\u015ftir lakin genel bir bak\u0131\u015f sa\u011flamakta yeterince ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Son kitab\u0131n sonunda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu k\u0131sa de\u011ferlendirme doyurucu de\u011fildir. Konular aras\u0131 ge\u00e7i\u015flerin s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, bu s\u0131rada mant\u0131ksal ili\u015fki kurulmamas\u0131 ve arg\u00fcman geli\u015ftirilmemesi, kitaplar\u0131n okunmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r. De\u011fi\u015fken, karma\u015f\u0131k ve aceleci dil, anla\u015f\u0131labilirli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. T\u00fcm bunlar\u0131n temel nedeninin zaman oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir, ki Plinius esere pek \u00e7ok ekleme yap\u0131labilece\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n

Zaman sorunundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, bu dev yap\u0131tta kullan\u0131lan dil ile ilgili daha farkl\u0131 ele\u015ftiriler mevcuttur. Kitlelere ula\u015fmada kolayl\u0131k sa\u011flayabilirse de, sade de\u011fil s\u00fcslemeli bir anlat\u0131m\u0131n tercih edilmesi, ciddi bir bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmaya uygun g\u00f6r\u00fclmez. Ayn\u0131 \u015fekilde, Roma i\u00e7in \u00f6nemli olmas\u0131na ra\u011fmen, retori\u011fin bu t\u00fcr bir yap\u0131ta zarar verdi\u011fi kan\u0131s\u0131 yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n

Italo Calvino konuya farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan bakarak, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde g\u00fczelli\u011fi buldu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131r. Onun Man, the Sky, and the Elephant <\/em>isimli kitab\u0131ndan yola \u00e7\u0131kan Murphy\u2019ye g\u00f6re, Calvino, Plinius\u2019ta \u015fiirsel bir anlat\u0131mla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde ifadeler aras\u0131nda bir s\u00fcreklilik olmamas\u0131, bir sonraki c\u00fcmlede neyin gelece\u011finin bilinmemesi, birbirinden uzak ba\u015fl\u0131klar aras\u0131nda ili\u015fki kurulmas\u0131, anlat\u0131mda analojinin \u00f6nemli bir yer tutmas\u0131, usta romanc\u0131y\u0131 heyecanland\u0131rm\u0131\u015f olabilir. Bu arada Murphy, evreni kendi tarz\u0131nda yeniden yorumlad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Plinius\u2019un karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131nda estetik bir yan g\u00f6renlerin var oldu\u011funu da ekliyor.<\/p>\n

Dil meselesinin bir ba\u015fka boyutu, erken d\u00f6nem bilim ve teknoloji kavramlar\u0131n\u0131n, olumlu veya olumsuz anlamda Plinius\u2019tan etkilenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Latincenin \u00f6zellikle tekni\u011fi ve felsefeyi ilgilendiren alanlardaki zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131, Cicero, Lucretius ve Seneca taraf\u0131ndan dile getirilmi\u015ftir. Healy, Cicero ve Lucretius d\u0131\u015f\u0131nda Plinius\u2019un, bug\u00fcn pek \u00e7ok farkl\u0131 disiplinden ki\u015fiyi heyecanland\u0131rabilecek kadar Latinceye katk\u0131 koydu\u011funu ifade eder. Yunan s\u00f6zc\u00fck da\u011farc\u0131\u011f\u0131na \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu olan Plinius\u2019un dili, g\u00f6revleri, retorik e\u011fitimi, Stoac\u0131 felsefesi ve klasik yazarlar\u0131n etkisiyle \u015fekillenmi\u015ftir. Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde Yunanca, \u0130spanyolca, Cermence, Arap\u00e7a, Hint\u00e7e, Kelt\u00e7e, vb. pek \u00e7ok kelimeye rastlan\u0131r. Bu zenginlik bir yana, kimi yerli s\u00f6zc\u00fckleri kullanmas\u0131, g\u00fcndelik dile teknik anlamlar y\u00fcklemesi, zaman zaman yazd\u0131klar\u0131n\u0131n yorumlanmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Uzun bir kaynak listesi olan Plinius\u2019un, direkt g\u00f6zlem yapmak yerine ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yazd\u0131klar\u0131n\u0131 okuyarak \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmesi, \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken bir konudur. Murphy\u2019nin g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktard\u0131\u011f\u0131 G. E. R. Lloyd, bu yorulmak bilmez okuyucunun ba\u015fvurdu\u011fu kaynaklara dikkat \u00e7eker. Plinius, Aristoteles, Antonius Castor ve Theophrastus gibi \u00f6nemli isimlerden yararlanm\u0131\u015f olsa bile, Homer, Aeschylus, Vergil gibi \u015fairlerden, Presokratik filozoflardan, krallardan, prenslerden de al\u0131nt\u0131lar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Healy\u2019nin belirtti\u011fi gibi, ele\u015ftirel yarg\u0131laman\u0131n eksikli\u011fi, Plinius\u2019un yanl\u0131\u015flar\u0131 tekrarlamas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Lloyd\u2019a g\u00f6re, Plinius kitaplar yerine okuma-yazmas\u0131 olmayan k\u00f6yl\u00fcye ve ta\u015fradaki halka dan\u0131\u015fsayd\u0131 daha do\u011fru tasvirler yapm\u0131\u015f olacakt\u0131. \u00d6rne\u011fin, do\u011fa \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131yla tan\u0131nan bir isim olan Aelian, kendisinden \u00f6nce hayvanlar konusunda ula\u015f\u0131lan bilgileri bir yana b\u0131rakm\u0131\u015f, ilk elden g\u00f6zlemlerini kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen genel anlamda Aelian da, Lucretius ve Seneca gibi yaz\u0131nsal d\u00fcnyaya ba\u011fl\u0131d\u0131r ve Plinius, bilginin aktar\u0131m arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden, bu gelene\u011fi takip etmi\u015ftir. Kendisini farkl\u0131 k\u0131lan, pek \u00e7ok antik yazar\u0131n aksine ba\u015fvuru kaynaklar\u0131n\u0131 listelemesi, onlara ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki a\u00e7\u0131kl\u0131k ve \u00f6v\u00fcn\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n

Do\u011fa Tarihi\u2019nin etkisi<\/strong><\/p>\n

Hatalar\u0131 ve yanl\u0131\u015flar\u0131na, kimi s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 ve efsanevi bilgilerine, u\u011frad\u0131\u011f\u0131 tahrifata ra\u011fmen Do\u011fa Tarihi<\/em>, geni\u015f etkisi olan, al\u0131nt\u0131lar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u00f6rnek te\u015fkil etmi\u015f bir yap\u0131tt\u0131r. Do\u011fa Tarihi<\/em> d\u0131\u015f\u0131nda Plinius\u2019un di\u011fer eserleri de dahil olmak \u00fczere, antik d\u00f6nemin \u00fcr\u00fcnleri \u00e7o\u011funlukla ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcremediler. Bir kitab\u0131n kopyas\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a zahmetli ve masrafl\u0131yd\u0131. S\u00f6z konusu bir ansiklopedi ise bu zorluklar katlanarak b\u00fcy\u00fcyordu. Do\u011fa Tarihi<\/em>, bunlara ra\u011fmen g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Murphy\u2019ye g\u00f6re bunun birden fazla nedeni var. \u0130lk akla gelenler; Solinus gibi isimlerin kitaptan al\u0131nt\u0131lar yapmas\u0131, eserin ilgi \u00e7ekici olmas\u0131 ve dostu, silah arkada\u015f\u0131, Vespasian\u2019\u0131n o\u011flu imparator Titus\u2019a adanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Antik \u00e7a\u011f ile orta\u00e7a\u011f aras\u0131ndaki en \u00f6nemli ba\u011flant\u0131lardan biri olan Sevilla piskoposu Isidorus Hispalensis\u2019in (570-636) temel kaynaklar\u0131ndan biri Plinius\u2019tur. \u00d6\u011frencilerini Isidorus\u2019un \u201cyalan\u201dlar\u0131ndan koruma iddias\u0131yla De rerum natura <\/em>isimli bir eser yazan Bede de Plinius\u2019tan yararlanm\u0131\u015f, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin pop\u00fcler h\u00e2le gelmesi i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermi\u015ftir. Martianus Capella, 9. ve 12. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda bilimsel bilginin \u00f6nemli bir dayana\u011f\u0131 olan astronomi kitab\u0131 i\u00e7in Plinius\u2019a \u00e7ok \u015fey bor\u00e7ludur. Manast\u0131rlardaki \u0130ncil<\/em> yorumlar\u0131nda bile Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin ad\u0131 ge\u00e7mektedir. 11. ve 12. y\u00fczy\u0131llarda okul say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131yla, az bilinen klasik metinler \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalarda art\u0131\u015f olmu\u015f, Yunanca ve Arap\u00e7a eserler Latinceye \u00e7evrilmi\u015ftir. Paris\u2019in 96 km g\u00fcneybat\u0131s\u0131nda bulunan Chartres kentinin piskoposu Johannes Parvus (4), do\u011fa felsefesi kitab\u0131nda Plinius\u2019un eserini kaynak g\u00f6sterir. Kent genelinde Plinius okunmaktad\u0131r. G\u00fcne\u015f merkezli i\u00e7eri\u011finden dolay\u0131 tutarl\u0131 olan Plinius astronomisi, erken orta\u00e7a\u011fda \u00fcn\u00fcn\u00fcn zirvesindedir. Do\u011fa Tarihi<\/em>, sayg\u0131n bir otorite ve bilgi deposu olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckten sonra, zamanla yerini skolastik felsefeci ve realist William of Conches\u2019e (5) b\u0131rakm\u0131\u015f ancak etkisi tamamen kaybolmam\u0131\u015ft\u0131r. Ansiklopediler orta\u00e7a\u011fda, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7leri nedeniyle yayg\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 korumu\u015flard\u0131r. 13. y\u00fczy\u0131lda Vincent de Beauvais (6) taraf\u0131ndan yaz\u0131lan ve 18. y\u00fczy\u0131la gelene kadar, Healy\u2019nin \u201cmuhtemelen en b\u00fcy\u00fck Avrupa ansiklopedisi\u201d dedi\u011fi Speculum maius <\/em>isimli eserin kaynaklar\u0131ndan biri yine Plinius\u2019tur. De proprietatibus rerum <\/em>(On the Properties of Things) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla tan\u0131nan, Yunan-Arap-Yahudi d\u00f6nemlerinin \u00f6zellikle t\u0131p bilgisiyle ilgilenmi\u015f 13. y\u00fczy\u0131l Fransiskan bilgini Bartholomeus Anglicus\u2019un (Bartholomew of England) referanslar\u0131 aras\u0131nda da Plinius bulunur.<\/p>\n

Yunanca metinlerin zarar g\u00f6rmesi ve yok olmas\u0131, Plinius\u2019un hedefledi\u011fi gibi, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin genel e\u011fitimde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa literat\u00fcr\u00fcnde ona \u00f6nemli bir yer verilmesinin nedenlerinden biri, orta\u00e7a\u011fda, b\u00fcy\u00fck manast\u0131r k\u00fct\u00fcphanelerinde eserin kopyalar\u0131n\u0131n var olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u0130talyan h\u00fcmanistlerinden Petrarca (1304-1374), Boccaccio (1313-1375), Colluccio Salutati (1331-1406) ve Niccol\u00f2 de Niccoli (7), Plinius\u2019tan yararlanan isimler aras\u0131ndad\u0131rlar. Petrarca, klasik eserlerin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zarar\u0131n, onlar\u0131 sahiplerinin bile tan\u0131yamayaca\u011f\u0131 bir noktaya getirmi\u015f olmas\u0131ndan \u015fik\u00e2yet eder. 15. y\u00fczy\u0131l sona erdi\u011finde, Do\u011fa Tarihi<\/em> h\u00e2l\u00e2 bilginler nezdinde hayranl\u0131k uyand\u0131r\u0131c\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak kabul g\u00f6rmektedir. Erken d\u00f6nem Latince metinler aras\u0131nda, bask\u0131s\u0131 ilk yap\u0131lanlardan biri Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019dir (1469). 15. y\u00fczy\u0131l sonu ve 16. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda, eser \u00fczerinde d\u00fczeltme giri\u015fimleri g\u00f6ze \u00e7arpar. \u00d6ne \u00e7\u0131kan iki isim, Hermolaos Barbarus (1454-1493) ve Beatus Rhenanus\u2019tur (1485-1547). Niccol\u00f2 Leoniceno (1428-1524) ise kitaplardaki hatalarla ilgilenmi\u015ftir. Barbarus ile Leoniceno aras\u0131nda, Plinius \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcyen tart\u0131\u015fma ilgi \u00e7ekici olup daha geni\u015f bir \u00e7evreye yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Leoniceno\u2019nun, Plinius\u2019un bilimsel y\u00f6ntem konusundaki eksiklerine y\u00f6nelik ele\u015ftirisi, ilk ciddi kar\u015f\u0131 koyu\u015ftur. Bu noktada Healy bir dipnot d\u00fc\u015ferek, Yunanca okuyup kaynak taramas\u0131 yapmas\u0131na ra\u011fmen Latince yazan Romal\u0131 Plinius\u2019a y\u00f6nelik tenkitin arkas\u0131nda, Leoniceno\u2019nun ate\u015fli bir Helen taraftar\u0131 olmas\u0131n\u0131n yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Leoniceno Helen gelene\u011fini takip ederek, Plinius\u2019ta bir t\u0131p ve felsefe bilgisi arad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak bulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftir. Plinius\u2019un, doktorlar\u0131 a\u00e7g\u00f6zl\u00fc ve hilek\u00e2r olarak nitelemesi ve cezalardan muaf tutulmalar\u0131na dikkat \u00e7ekmesi, doktor olan Leoniceno\u2019nun yorumunda etkili olmu\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

200\u2019den fazla tam veya k\u0131smi kopyas\u0131n\u0131n bulunmas\u0131, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve pop\u00fclaritesininin boyutlar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Xenophon ve Livy \u00e7evirileri ve derin Yunanca-Latince bilgisiyle \u00fcnl\u00fc Philemon Holland (1552-1637), en \u00e7ok, 1601\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Do\u011fa Tarihi<\/em> \u00e7evirisiyle tan\u0131n\u0131r. Kesin olmamakla beraber, Shakespeare\u2019in g\u00f6ndermelerinde bu \u00e7evirinin \u00f6nemli bir kaynak oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Kendi d\u00f6neminin yap\u0131tlar\u0131ndan uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmakla kalmay\u0131p, \u00e7o\u011fu orta\u00e7a\u011f ansiklopedisinden daha fazla bilinir duruma gelen Do\u011fa Tarihi<\/em>, R\u00f6nesans ve sonras\u0131nda, farkl\u0131 alanlardaki bilginin tek bir metin etraf\u0131nda toplanmas\u0131 ve bilimsel metinlerin yaz\u0131m\u0131nda \u00f6rnek te\u015fkil etmi\u015ftir. Farkl\u0131 disiplinlerdeki radikal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler ve devrimlerle beraber ise, zamanla yerini kaybetmi\u015f, bir s\u00fcre sonra okunmaz duruma gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Plinius\u2019un di\u011fer y\u00f6nleri<\/strong><\/p>\n

Meslek hayat\u0131 ve eserleri incelendi\u011finde, Plinius\u2019un \u00e7ok geni\u015f bir ilgi alan\u0131n\u0131n bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nemli ansiklopedi yazar\u0131 Buffon (1707-1788), Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin zenginli\u011fini \u00f6ver, Aristoteles\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan bile b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu belirtir (8). Kitaplardaki resim, heykel, vb. ba\u015fl\u0131klar \u00fczerine notlardan hareketle, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin sadece do\u011fa bilimlerini de\u011fil, sanatlar\u0131 da kapsad\u0131\u011f\u0131 fikrini ileri s\u00fcrer. Cuvier (1769-1832), ele\u015ftirileri bir yana b\u0131rak\u0131rsak, Plinius\u2019un bir asker ve devlet adam\u0131 olarak engin bilgisinden etkilenmi\u015ftir. Oscar Wilde ise, The Decay of Lying<\/em> isimli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, Plinius\u2019tan tarihin b\u00fcy\u00fck yalanc\u0131lar\u0131ndan biri diye s\u00f6z eder. Murphy\u2019ye g\u00f6re bunun sebebi, Wilde\u2019\u0131n zaman\u0131nda Plinius\u2019un yeterince incelenmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bir teori sahibi olmamas\u0131, bir ke\u015fif yapmamas\u0131, baz\u0131 isimlerin onu, d\u00f6nemin b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri aras\u0131nda saymamas\u0131na neden olmu\u015ftur. Yine de, kendisinden sonra gelen bilim-teknoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na katk\u0131s\u0131 yads\u0131namaz. Plinius, bir filozof olmaktan \u00e7ok, biliminsan\u0131d\u0131r. Columella\u2019n\u0131n zarif ve klasik \u00fcslubuna g\u00f6re (De re rustica) <\/em>zay\u0131ft\u0131r, Seneca\u2019n\u0131n bilimsel seviyesine (Questiones naturales)<\/em> eri\u015femez fakat y\u00fcksek zihin kapasitesi, odaklanma g\u00fcc\u00fc, hamaratl\u0131\u011f\u0131, derin birikimi ve Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin kapsam\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6zel bir yeri vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Vez\u00fcv\u2019\u00fcn kitlesel \u00f6l\u00fcmlere yol a\u00e7an as\u0131l patlamas\u0131, 25 A\u011fustos 79 tarihinde ger\u00e7ekle\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Plinius\u2019un ye\u011feninin tarih\u00e7i Tacitus\u2019a yazd\u0131klar\u0131 aras\u0131nda, Healy\u2019nin aktard\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcme rastl\u0131yoruz. K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius, kayda de\u011fer bir i\u015f yapma veya okunmaya de\u011fer bir \u015feyler yazma g\u00fcc\u00fc olanlar\u0131n tarihte \u015fansl\u0131 insanlar olarak nitelebilece\u011fini; day\u0131s\u0131 gibi ki\u015filiklerin ise her ikisini birden yapabilen en \u015fansl\u0131lar olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

Son derece yo\u011fun bir hayat\u0131n sahibi Plinius i\u00e7in, \u00e7al\u0131\u015fmaya harcanmayan her an kay\u0131pt\u0131r ve bu nedenle, ye\u011fenini azarlad\u0131\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Hi\u00e7bir kitab\u0131n, bir par\u00e7as\u0131 dahi kullan\u0131lamayacak kadar k\u00f6t\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131na inan\u0131r. \u00c7ok az uyudu\u011funu, h\u0131zla uykuya dal\u0131p k\u0131sa bir s\u00fcre dinlendikten sonra yeniden notlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius\u2019tan biliyoruz. Yolculuklar\u0131nda taht\u0131revanla ta\u015f\u0131nma nedeninin, daha fazla okuyabilmek oldu\u011fu kabul edilir. Yemek veya masaj s\u0131ras\u0131nda, bir k\u00f6lesine kitap okutturup bir ba\u015fkas\u0131na ise not ald\u0131rd\u0131\u011f\u0131, \u015fehir efsanesi de\u011fildir.<\/p>\n

\"\"
Plinius\u2019un iki k\u00f6le taraf\u0131ndan yard\u0131m ald\u0131\u011f\u0131 fakat sonras\u0131nda aniden yere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc an\u0131n \u00e7izimi.<\/figcaption><\/figure>\n

Kaynak g\u00f6stererek tek bir eserde toplad\u0131\u011f\u0131 bilgiyi, kendine saklamak yerine geni\u015f bir kitleye ula\u015ft\u0131rmay\u0131 tercih etmi\u015ftir. Plinius, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00e7evreden \u00f6tesine kar\u015f\u0131 \u015feffaf olmayan bilginleri ay\u0131plar. Bilgiye eri\u015fmenin uzun y\u0131llara dayanan, \u00f6zenli, azim dolu bir \u00e7abay\u0131 gerektirdi\u011finin fark\u0131nda olmakla beraber, elde edilenin toplumdan uzak tutulmas\u0131n\u0131, dar bir toplulukla payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 kabul edilemez bulur. A\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131r. Kitaplar\u0131ndan olu\u015fan hazineden, \u00e7ift\u00e7inin, esnaf\u0131n, zanaatk\u00e2r\u0131n, k\u0131sacas\u0131 toplumun genelinin yararlanmas\u0131n\u0131 ister. Trivium <\/em>(diyalektik, retorik, dil bilgisi) ve quadrivium<\/em>\u2019dan (aritmetik, geometri, astronomi ve m\u00fczik) olu\u015fan liberal arts<\/em>\u2019\u0131n (9), \u00f6zelle\u015fmi\u015f, y\u00fcksek bir soyutlama derecesine ula\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, teori yerine prati\u011fe ihtiyac\u0131 olan insanlara hitap etmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla eseri, y\u00f6neticiler i\u00e7in rehber olmaktan \u00e7ok, sokaktaki vatanda\u015f\u0131n hizmetindedir.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius\u2019un mektuplar\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, bu \u00f6zg\u00fcn yap\u0131t, bir ba\u015fka isme, Larcius Licinus\u2019a ait olabilirdi. Plinius\u2019un \u0130spanya\u2019da temsilci olarak bulundu\u011fu ve bo\u015f zamanlar\u0131nda kitab\u0131yla ilgilendi\u011fi bir d\u00f6nemde, ondan daha \u00fcst bir pozisyona sahip Licinus, 400.000 sikke kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda eseri almak istedi\u011fini belirtir. Edebiyat tutkusu ve kendine g\u00fcveni y\u00fcksek olsa da, Licinus yazarlar d\u00fcnyas\u0131nda itibar\u0131 olan biri de\u011fildir. Murphy, \u00f6nerilen rakam\u0131n cezbedici ve doyurucu bir miktar oldu\u011fundan s\u00f6z eder. \u00d6te yandan Healy bu g\u00f6r\u00fc\u015fte de\u011fildir ve Lollia Paulina isimli bir ki\u015finin, ni\u015fan yeme\u011finde 40 milyon sikkelik m\u00fccevher ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktar\u0131r. Burada tek meselenin para oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemeli, o s\u0131ralar benzer \u00f6rneklere rastl\u0131yoruz. Plinius, teklifi reddetmi\u015f olsa da, \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na de\u011fer verildi\u011fini g\u00f6rmekten ho\u015fnut bir \u015fekilde, bu hik\u00e2yeyi keyifle anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Licinus\u2019tan ve eseri sat\u0131n alma giri\u015fiminden Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nde utand\u0131r\u0131c\u0131 s\u0131fatlarla s\u00f6z ederek, bir nevi intikam ald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Roma\u2019n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar kenti haline geldi\u011fi bir zaman diliminde, Plinius Mark Antony, Caligula ve \u00f6zellikle Neron\u2019un l\u00fcks ve para eksenli ya\u015fam\u0131n\u0131 yerer; onlar\u0131, Augustus, dostu Vespasian ve senato d\u00fczeniyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r; bu konudaki kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Neron\u2019un y\u00fcksek harcamalarla d\u00f6\u015fenmi\u015f Domus Aurea<\/em>\u2019s\u0131 (Golden House – Alt\u0131n Ev) bir yanda, yoksullar\u0131n kalabal\u0131k ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc gecekondu bloklar\u0131 bir yandad\u0131r. D\u0131\u015f kaynakl\u0131 l\u00fcks malzemelerin t\u00fcketiminin \u0130mparatorlu\u011fa zarar verdi\u011fini, sistemi zay\u0131flat\u0131p otoritesini sarst\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. L\u00fcks ya\u015fam ve kad\u0131nlar\u0131n harcamalar\u0131n\u0131n, en d\u00fc\u015f\u00fck tahminle, Hindistan, \u00c7in ve Arap yar\u0131madas\u0131na akan y\u0131ll\u0131k 100 milyon sikkeden sorumlu oldu\u011funu yazmaktad\u0131r. Ayn\u0131 ihti\u015fam Roma\u2019n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc savunmak i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndaysa, Plinius l\u00fckse m\u00fcsamaha g\u00f6sterip \u00e7ilecili\u011fi yerer.<\/p>\n

Neron ile beraber (54-68) politik durumun daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fti\u011fi Roma\u2019da, zul\u00fcm hakimdir. Plinius, Neron\u2019u insanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr, onun savurganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ele\u015ftirmek i\u00e7in hi\u00e7bir f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rmaz. Bu s\u0131ralarda toplumsal ya\u015famdan uzaktad\u0131r, herhangi bir temsilcilik g\u00f6revi verilmemi\u015ftir. Bask\u0131 ve tehlikenin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcnlerde, kendisini dilbilgisi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na adad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ye\u011fenine g\u00f6re buradaki amac\u0131, s\u0131k\u0131nt\u0131lardan uzak durabilmektir. Ger\u00e7ekten b\u00f6ylesi bir hedefi vard\u0131ysa ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc 65 y\u0131l\u0131nda ya\u015fanan Pisonian komplosunu takiben, tiranl\u0131k senat\u00f6rlere dahi y\u00f6neldi\u011finde, Plinius bir zarara u\u011framam\u0131\u015ft\u0131r. Murphy ise dil ve retorik gibi alanlar\u0131n apolitik say\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131, \u00fcst d\u00fczey g\u00f6revlere gelebilmek i\u00e7in Romal\u0131 se\u00e7kinlerin bu ba\u015fl\u0131klarda e\u011fitim almalar\u0131 gerekti\u011fini belirtiyor. Sonu\u00e7 olarak, Neron h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na yo\u011funla\u015farak atlatan Plinius, onun \u00f6l\u00fcm\u00fcyle, Vespasian taraftar\u0131 olarak y\u00f6netim sahnesine geri d\u00f6ner. \u0130mparatorluk sistemini genel anlamda ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn bir sistemi tart\u0131\u015fma konusu yapmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Geni\u015fleyen s\u0131n\u0131rlar, daha \u00f6nce incelenmemi\u015f b\u00f6lgelerle temas sa\u011flanmas\u0131, \u00fcnl\u00fc generallerden yap\u0131lan al\u0131nt\u0131lar, Roma\u2019n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019ne etkisini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterir. Murphy, Plinius\u2019u, Sezar\u2019\u0131n olu\u015fturdu\u011fu emperyal mitin kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131ndan biri olarak de\u011ferlendirmektedir. G\u00fc\u00e7 ve ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n temsilcisi biri gibi g\u00f6r\u00fcnmemeye \u00e7ok dikkat etmi\u015ftir ama otorite ile yak\u0131n ili\u015fkisi oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Hayvanlarla, bitkilerle, co\u011frafyayla ilgili sayfalarda, zaferler g\u00f6ze \u00e7arpar. Bir insan toplulu\u011fu, hayvan veya bitkiye dair bilgiler verilse bile bununla yetinilmez. Plinius i\u00e7in, konu edinilen canl\u0131n\u0131n Roma taraf\u0131ndan ilk ne zaman g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc de \u00f6nemlidir. Tarih anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, Roma\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemi kapat\u0131p bir di\u011ferini a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck birimler halinde ya\u015fayan insanlar aras\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131klar silinmi\u015f, topluluklar aras\u0131 ileti\u015fim olana\u011f\u0131 do\u011fmu\u015ftur. Farkl\u0131 \u00fclkelerde dar bir alana hapsolmu\u015f ve evrenselli\u011fe eri\u015femeyen bilgi, yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, s\u0131n\u0131rlar\u0131 kald\u0131ran Roma\u2019n\u0131n, yerel bilgiyi ve kimi kendi geleneklerini yok etti\u011fi de olmu\u015ftur, ki \u0130mparatorlu\u011fun ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n onu y\u0131k\u0131ma g\u00f6t\u00fcren nedenlerden biri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen pek \u00e7ok ki\u015fi vard\u0131r.<\/p>\n

\u0130ntihar ve politik y\u00f6n\u00fc, Plinius\u2019un \u0130mparatorluk sistemi ve otoriteyle ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda incelenebilecek ba\u015fl\u0131klardand\u0131r. H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n zorbal\u0131\u011f\u0131 artt\u0131k\u00e7a, bir protesto y\u00f6ntemi olarak intihar \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Plinius\u2019un da dahil oldu\u011fu kimi yazarlar, iktidarla \u00e7at\u0131\u015fmamak ad\u0131na her olay\u0131 eserlerine almam\u0131\u015flard\u0131r. Tacitus\u2019un \u015fehit diye and\u0131\u011f\u0131, Neron\u2019a kar\u015f\u0131 ilkeli bir duru\u015fun sembol\u00fc olan Thrasea Paetus ad\u0131na, Plinius\u2019ta rastlamay\u0131z. \u0130ntihar olaylar\u0131n\u0131 genel haliyle ifade edip, \u00f6zel durumlara de\u011finmemesi, dikkat \u00e7ekicidir. \u0130ntihar etmek, her ne kadar \u00f6zg\u00fcr bireye atfedilen bir eylem olsa da, Murphy\u2019nin de vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00f6zg\u00fcr birey asl\u0131nda aristokratt\u0131r. Roma d\u0131\u015f\u0131ndaki topluluklar\u0131 kaleme ald\u0131\u011f\u0131 sat\u0131rlarda, Plinius intihar\u0131n, ki\u015fisel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn en \u00f6nemli garantisi ve ya\u015fama kar\u015f\u0131 bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck belirtisi oldu\u011funu ifade eder.<\/p>\n

\u00d6l\u00fcmden sonra bir ya\u015fam\u0131n oldu\u011funa dair, Roma\u2019da yayg\u0131nl\u0131k kazanm\u0131\u015f inanca ve \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck iddias\u0131na kar\u015f\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fleri, ruhun beden ile birlikte \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc dile getiren Epikuros ve taraftarlar\u0131n\u0131nkiler ile benzerlik g\u00f6sterir. Plinius, ilahi m\u00fcdahale ve \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 ya\u015fam fikrini kabul etmeyen, do\u011fum \u00f6ncesi ile \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 aras\u0131nda bir fark olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Lucretius\u2019a yak\u0131nd\u0131r. Bedenin ve akl\u0131n, do\u011fmadan \u00f6nce ve \u00f6ld\u00fckten sonra bir anlam ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazar. Plinius ile Lucretius\u2019un iki temel amac\u0131 vard\u0131r:<\/p>\n

1) Evreni ve olgular\u0131 ak\u0131lc\u0131 terimlerle a\u00e7\u0131klamak.<\/p>\n

2) Zihinleri bat\u0131l inan\u00e7lar\u0131n korkusundan uzakla\u015ft\u0131r\u0131p d\u00fcnyay\u0131 anlamaya y\u00f6nlendirmek.<\/p>\n

Lucretius, hayalg\u00fcc\u00fcn\u00fcn yard\u0131m\u0131yla bir \u015fair ve Epikuros\u00e7u olarak eser vermi\u015ftir. Plinius ise Stoac\u0131 e\u011filimleri olan bir do\u011fa bilimcidir. \u0130kili aras\u0131ndaki as\u0131l b\u00fcy\u00fck fark ise, Do\u011fa Tarihi<\/em>\u2019nin kapsam\u0131, derinlemesine yorum ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Plinius, din konusunda do\u011fa merkezli hareket eder, tanr\u0131 ile do\u011fay\u0131 birbirine e\u015fit sayar. Do\u011faya her \u015feyin anas\u0131 olarak yakla\u015f\u0131r, onu her y\u00f6n\u00fcyle \u00f6ver. Plinius\u2019ta inan\u00e7 ve \u015f\u00fcphecilik i\u00e7 i\u00e7edir. Tanr\u0131lar \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalara uzakt\u0131r. Lucretius, Cicero, Seneca ve Juvenal gibi, Yunan mitolojisindeki deh\u015fetli anlat\u0131mlar\u0131 alaya al\u0131r. Genelde Yunanlara ele\u015ftirel yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu konuda tipik bir Romal\u0131 oldu\u011fu kan\u0131s\u0131 hakimdir.<\/p>\n

Roma d\u00f6neminden kalan bir Plinius portresi, heykeli, vb. bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi, fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne ili\u015fkin bir anlat\u0131m da mevcut de\u011fildir. Healy\u2019nin, kaynaklar aras\u0131nda listelenmi\u015f kitab\u0131n\u0131n kapa\u011f\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131, Tommaso Rodari\u2019ye ait bir 15. y\u00fczy\u0131l resimlemesi (ill\u00fcstrasyon), bu a\u00e7\u0131dan \u00f6nemlidir. \u00d6n cepheden Como Katedrali \u00e7izilmi\u015ftir, Plinius ise masada \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bunun haricinde, 19. y\u00fczy\u0131la ait bir temsili portresi vard\u0131r.<\/p>\n

Yak\u0131p y\u0131kan A\u011fustos g\u00fcnleri<\/strong><\/p>\n

Napoli\u2019nin, Maradona\u2019l\u0131 kadrosuyla \u00fclkenin kuzeyindeki g\u00fc\u00e7l\u00fc tak\u0131mlara kar\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flay\u0131p ligin en iyi futbolunu oynad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde, Milan ve Torino trib\u00fcnlerine, Napoli\u2019yi a\u015fa\u011f\u0131layan pankartlar as\u0131l\u0131rm\u0131\u015f. \u0130\u00e7lerinden biriyle yak\u0131ndan ilgiliyim: \u201cVez\u00fcv yanarda\u011f\u0131 sana g\u00fcveniyoruz!\u201d (10, s.215)<\/p>\n

\"\"
Ye\u011fenine g\u00f6re Plinius\u2019un enerjisi her \u015feyin \u00fcstesinden gelebilirdi ancak Vez\u00fcv\u2019\u00fcn yok edici g\u00fcc\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda dayanamad\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Aktif bir yanarda\u011f\u0131n \u00e7evresi, lavlar d\u0131\u015f\u0131nda, \u00fcretti\u011fi zehirli gazlar nedeniyle de \u00f6l\u00fcm tehlikesi ta\u015f\u0131r. Kraterlerde, milyonlarca ton asit i\u00e7eren g\u00f6llere rastlanabilir. Yanarda\u011f\u0131n p\u00fcsk\u00fcrtt\u00fc\u011f\u00fc kaya ve ta\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n sadece insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmekle kalmad\u0131\u011f\u0131, \u00e7evredeki yerle\u015fim yerlerine b\u00fcy\u00fck zararlar verdi\u011fi \u00f6rneklere yabanc\u0131 de\u011filiz. S\u00f6z konusu Vez\u00fcv yanarda\u011f\u0131 olunca, pankart sahiplerinin asl\u0131nda tarihsel bir ger\u00e7ekten yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 daha kolay anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

79 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131 sonlar\u0131na gidiyoruz. Plinius\u2019un, Napoli K\u00f6rfezi\u2019nin kuzeybat\u0131s\u0131ndaki Miseno\u2019da donanma amirali ve y\u00f6netici konumunda oldu\u011fu g\u00fcnlere. Miseno\u2019dan deniz yoluyla ula\u015f\u0131labilen, s\u0131ras\u0131yla \u00fc\u00e7 tatil merkezi bulunuyor: Herculaneum, Pompeii ve Stabiae. Pompeii, Vez\u00fcv\u2019\u00fcn etki alan\u0131ndaki bu yerle\u015fim yerleri aras\u0131nda, ticaret merkezi olmas\u0131 ve \u015f\u0131k ancak g\u00f6steri\u015ften uzak evleri ve s\u00fctunlu bah\u00e7eleriyle ayr\u0131 bir havaya sahiptir. \u00a0K\u0131sa bir s\u00fcre sonra ise, bu b\u00f6lgede her \u015fey alt\u00fcst olacakt\u0131r. Neler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 hayal edebilmek i\u00e7in, annesi ile beraber, day\u0131s\u0131n\u0131n Miseno\u2019daki villas\u0131nda ya\u015fayan 18 ya\u015f\u0131ndaki K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius\u2019un iki mektubuna d\u00f6nelim.<\/p>\n

Ay\u0131n 24. g\u00fcn\u00fc. Plinius \u00f6nce g\u00fcne\u015f banyosu yapar, ard\u0131ndan so\u011fuk bir du\u015f al\u0131r. Yeme\u011fini yer, dinlenir ve kitaplar\u0131yla ilgilenmeye koyulur. \u00d6\u011fleden sonra 1-3 sular\u0131nda, karde\u015fi, uzakta beliren al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fckte ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcmdeki dumana dikkatini \u00e7eker. Plinius ayakkab\u0131lar\u0131n\u0131 giyip, y\u00fcksek bir yere \u00e7\u0131kar ancak mesafe, duman\u0131n nereden geldi\u011fini anlamaya imk\u00e2n vermez. Buna ra\u011fmen, yak\u0131ndan incelemeyi gerektirecek kadar \u00f6nemli bir durumun oldu\u011fu kanaatine var\u0131r ve bir bot haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 ister. Evden ayr\u0131laca\u011f\u0131 s\u0131rada, Vez\u00fcv\u2019\u00fcn ete\u011finde evi bulunan Tascus\u2019un (Tascius veya Bassus) e\u015fi Rectina\u2019dan bir mektup al\u0131r. Bilgi toplamak ve neler oldu\u011funu \u00f6\u011frenmek amac\u0131yla yola \u00e7\u0131kmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, karar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirir. Arkada\u015flar\u0131na ve Pompeii halk\u0131na yard\u0131m etmesi gerekmektedir. K\u00fcrek\u00e7ilerden olu\u015fan bir kad\u0131rga ve ba\u015fka pek \u00e7ok gemi haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 emreder. (11)<\/p>\n

Uzun s\u00fcredir aktif olmayan Vez\u00fcv, insanlarda, g\u00fcvende olduklar\u0131 hissini uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa da\u011f\u0131n zirvesinde o g\u00fcn beliren duman, sabah ba\u015flam\u0131\u015f olan b\u00fcy\u00fck bir patlaman\u0131n i\u015faretidir. Haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakalanan halk durumu fark etti\u011finde, \u00e7evrede panik havas\u0131 hakimdir. Plinius, ye\u011feninin tabiriyle bir Stoac\u0131 cesaret fig\u00fcr\u00fc olarak, b\u00f6yle bir anda sakinli\u011fini yitirmez ve ekibiyle birlikte denize a\u00e7\u0131l\u0131r. S\u0131\u011f sulara yakla\u015ft\u0131klar\u0131nda, k\u0131y\u0131n\u0131n da\u011fdan gelen kayalar ve ta\u015flarla kapland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrler. D\u00fcmencinin geri d\u00f6nme \u00f6nerisini bir an i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Plinius ancak \u015fans\u0131n, cesaretin yan\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yleyerek devam etme karar\u0131 al\u0131r. Her an b\u00fcy\u00fcyebilecek tehlikeye kar\u015f\u0131 so\u011fukkanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirmeden, arkada\u015f\u0131n\u0131 cesaretlendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bir du\u015f al\u0131p, ak\u015fam yeme\u011fini yer. Karanl\u0131k \u00e7\u00f6k\u00fcp de gece ilerledi\u011finde, artan endi\u015feyi hafifletmek i\u00e7in \u00e7aba harcar, ard\u0131ndan uyur.<\/p>\n

G\u00f6revlendirdi\u011fi di\u011fer gemiler, volkandan gelen ate\u015f kapl\u0131 kayalar nedeniyle etkisizdir. Plinius\u2019un iste\u011fiyle Stabiae\u2019ye y\u00f6nelmi\u015f olan kad\u0131rga, gece boyu k\u00fcllere maruz kal\u0131r, ta\u015flar dolay\u0131s\u0131yla zarar g\u00f6r\u00fcr. Arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan uyand\u0131r\u0131lan Plinius, geceyi ekibiyle birlikte ayakta ge\u00e7irir. G\u00fcn do\u011fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcne\u015fi g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Yo\u011fun ve karanl\u0131k havada, me\u015fale ve lamba kullan\u0131rlar. Plinius, dalgalar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc ve tehlikeli oldu\u011funu anlay\u0131nca, karaya \u00e7\u0131kmaktan vazge\u00e7er. Olduk\u00e7a yorulmu\u015ftur, dinlenmesi i\u00e7in yere bir \u00e7ar\u015faf serilir. So\u011fuk su isteyip i\u00e7er. Alevler ve s\u00fclf\u00fcr kokusunu, yakla\u015fmakta olan bir yang\u0131na yorduklar\u0131ndan, onu kald\u0131rmaya karar verirler. \u0130ki k\u00f6le yard\u0131mc\u0131 olur ancak Plinius aniden yere d\u00fc\u015fer. (12) Bir g\u00fcn sonra, 26 A\u011fustos\u2019ta g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda cesedini bulurlar. B\u0131rakt\u0131klar\u0131 gibidir Plinius, yaralanmam\u0131\u015ft\u0131r. Elbiseleri \u00fczerinde, \u00f6lmemi\u015f de uykudaym\u0131\u015f gibi.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius, amcas\u0131n\u0131n soluk borusunun zay\u0131f bir yap\u0131s\u0131n\u0131n bulundu\u011funu ve s\u0131k s\u0131k iltihapland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Day\u0131s\u0131n\u0131n nefes t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. G\u00f6r\u00fcnen o ki, karanl\u0131k 25 A\u011fustos g\u00fcn\u00fc, k\u00fcller ve s\u00fclf\u00fcr bu rahats\u0131zl\u0131kla birle\u015ferek Plinius\u2019u \u00f6l\u00fcme g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ye\u011feninin Tacitus\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta, o g\u00fcnk\u00fc patlamalar\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 etkisinden s\u00f6z edilir. Kad\u0131nlar\u0131n ve bebeklerin \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131, erkeklerin ba\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 ve sa\u011fa sola ka\u00e7\u0131\u015fan insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ezilme tehlikesi, panik havas\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Karanl\u0131k, ays\u0131z veya bulutsuz bir geceyle de\u011fil, lamban\u0131n s\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc kapal\u0131 bir odayla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius, kendisiyle birlikte t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n da \u00f6lmekte olmas\u0131yla avundu\u011funu yazar. Annesi Plinia ile beraber day\u0131s\u0131n\u0131 beklemi\u015fler ancak ondan bir haber alamay\u0131nca, bulunduklar\u0131 yerden ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Patlaman\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemde, Pompeii\u2019nin tahmin edilen n\u00fcfusu 20.000\u2019dir. 24 A\u011fustos gece yar\u0131s\u0131na kadar, h\u0131z\u0131 saatte 100 km civar\u0131nda olan ve k\u00fcller, kayalar, gazlardan olu\u015fan ak\u0131nt\u0131 ba\u015flamam\u0131\u015ft\u0131r. Kitlesel \u00f6l\u00fcmlere yol a\u00e7an as\u0131l patlama, 25 A\u011fustos sabah\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. O g\u00fcn Herculaneum yanm\u0131\u015f, toprak kaymas\u0131 ve sars\u0131nt\u0131lar g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f; Pompeii taraf\u0131nda, boyu 3 metreyi bulan ve oksijensiz b\u0131rakan dalgalar olu\u015fmu\u015ftur. \u0130lk g\u00fcn 2000 ki\u015finin kurtulabildi\u011fi, toplamda 13.000 insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi tahmin ediliyor. Olduk\u00e7a y\u00fcksek seviyelere \u00e7\u0131kan duman ve k\u00fcl yaratabilen b\u00f6ylesi \u015fiddetli patlamalar, volkanlarla ilgilenen biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan Plinian <\/em>olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131yor. En \u015fiddetli t\u00fcrler ise ultra-Plinian <\/em>kategorisine giriyor.<\/p>\n

1595\u2019te, bir su kemerinin in\u015fas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Pompeii kentinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131na ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f, 1748\u2019de ba\u015flayan kaz\u0131larla, s\u00f6z konusu yerle\u015fim yerlerine ili\u015fkin yeni bilgiler elde edilmi\u015ftir. Sava\u015flarda binlerce vatanda\u015f\u0131n\u0131 yitiren Romal\u0131lar i\u00e7in, bu felaket bir istisna olarak kayda ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

Olaylardan sa\u011f kurtulan K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius, y\u00f6netici, yazar, hatip ve \u015fair s\u0131fat\u0131yla an\u0131lmas\u0131na imk\u00e2n veren bir ya\u015fam s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Day\u0131s\u0131n\u0131n evlat edinilmi\u015f o\u011fludur ayn\u0131 zamanda. \u0130mparator Trajan\u2019\u0131n dert orta\u011f\u0131d\u0131r K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius. Kendisine kalan miras sayesinde maddi sorun ya\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Bir okul ve k\u00fct\u00fcphane kurmu\u015f, Como\u2019daki kad\u0131n ve \u00e7ocuklar i\u00e7in fon sa\u011flam\u0131\u015f, ta\u015f\u0131nmaz mal sahibi olmu\u015f ve hatta kimi arkada\u015flar\u0131n\u0131n parasal zenginli\u011finin artmas\u0131na yard\u0131mda bulunmu\u015ftur. Bitinya olarak bilinen ve T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yer alan b\u00f6lgeye vali olarak atanm\u0131\u015f, 113 y\u0131l\u0131nda vefat etmi\u015ftir.<\/p>\n

Vez\u00fcv yanarda\u011f\u0131 bug\u00fcn milli park s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde yer al\u0131yor. Belirli bir yere kadar arabayla gittikten sonra kratere y\u00fcr\u00fcyerek ula\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn ancak \u00f6zellikle dik yerlerde zorluk ya\u015fanmakta. Yanarda\u011f\u0131n 18 Mart 1944\u2019teki patlamas\u0131nda 26-28 ki\u015fi ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015fti. M\u00d6 73\u2019te, Spartak\u00fcs \u00f6nderli\u011findeki isyanc\u0131 k\u00f6leler buraya \u00e7ekilmi\u015flerdi. G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal, bir benzerlik g\u00f6r\u00fcyor ve Vez\u00fcv\u2019\u00fc \u201ctoprak anan\u0131n isyank\u00e2r \u00e7ocu\u011fu\u201d olarak nitelendiriyor. (13)<\/p>\n

\u0130ronik bir \u00f6l\u00fcm<\/strong><\/p>\n

\u0130kinci el kaynaklar kullanmakla ele\u015ftirilen Plinius\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fc, Calvino\u2019nun da belirtti\u011fi gibi bir ironidir. O g\u00fcn kendisine ula\u015ft\u0131r\u0131lan yard\u0131m mektubunu okumadan \u00f6nce, bilimsel merak\u0131 ve olay\u0131 yerinde inceleme iste\u011fi zaten kendisini harekete ge\u00e7irmi\u015fti. Ye\u011fenine g\u00f6re onun enerjisi her \u015feyin \u00fcstesinden gelebilirdi ancak Vez\u00fcv\u2019\u00fcn yok edici g\u00fcc\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda dayanamad\u0131. Belki g\u00f6zlerinde, bo\u011faz\u0131nda, g\u00f6\u011fs\u00fcnde hissetti ac\u0131y\u0131; belki so\u011fuk suyu yudumlay\u0131nca d\u00fczelece\u011fini sand\u0131. O an neler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ne kadar \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bize kalan, efsanevi bir yap\u0131t, Do\u011fa Tarihi<\/em> oldu.<\/p>\n

Spartak\u00fcs\u2019\u00fc a\u011f\u0131rlayan Vez\u00fcv\u2019\u00fcn ald\u0131\u011f\u0131 can: Plinius.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Klaus G. Sallmann, Die Geographie des aelteren Plinius<\/em>. Aktaran Murphy (2004), s.54.<\/p>\n

2) William D. E. Coulson, The Reliability of Pliny\u2019s Chapters on Greek and Roman Sculpture<\/em>. Aktaran Murphy (2004), s.54.<\/p>\n

3) Ge\u00e7mi\u015fte Seylan, bug\u00fcnk\u00fc ad\u0131yla ise Sri Lanka.<\/p>\n

4) John of Salisbury olarak bilinir. Do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm tarihleri net de\u011fildir. Healy\u2019yi referans alarak 1115-1180 diyebiliriz.<\/p>\n

5) Chartres kentinin \u00f6nemli isimlerindendir. Do\u011fay\u0131 atomcu bak\u0131\u015fla a\u00e7\u0131klar, g\u00f6r\u00fc\u015fleri panteizme dayan\u0131r. Do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm tarihleri net de\u011fildir. Healy\u2019yi referans alarak 1110-1154 diyebiliriz.<\/p>\n

6) Do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm tarihleri net de\u011fildir. Healy\u2019yi referans alarak 1190-1264 diyebiliriz.<\/p>\n

7) Do\u011fum tarihi net de\u011fildir. Healy\u2019yi referans alarak 1364-1437 diyebiliriz.<\/p>\n

8) Littr\u00e9 (1801-1881), Plinius\u2019a en ele\u015ftirel yakla\u015fan isimlerden biri olarak, onunla Aristoteles aras\u0131nda hi\u00e7bir ortakl\u0131k g\u00f6rmez. Dahas\u0131, Plinius\u2019u \u00f6nceki do\u011fa ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ile k\u0131yaslamamaktad\u0131r. Healy, Aristoteles\u2019in Plinius\u2019a g\u00f6re daha derli toplu ve b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131, okuyucu dostu oldu\u011funu not d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

9) Bu yedi disiplin, seven liberal arts <\/em>olarak kabul edilir. Yedi temel bilim <\/em>\u015feklinde bir kar\u015f\u0131l\u0131k uygun g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ek olarak, mimari ve t\u0131p da dahil edilebilir.<\/p>\n

10) Eduardo Galeano, G\u00f6lgede ve G\u00fcne\u015fte Futbol<\/em>, Can Yay\u0131nlar\u0131, 2. bas\u0131m, A\u011fustos 1998. \u00c7evirenler: Ertu\u011frul \u00d6nalp ve Mehmet Necati Kutlu.<\/p>\n

11) K\u00fc\u00e7\u00fck Plinius\u2019un, olaydan birka\u00e7 y\u0131l sonra, ya\u015fananlar\u0131 arkada\u015f\u0131 Cornelius Tacitus\u2019a anlatmak amac\u0131yla yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplar 16. y\u00fczy\u0131lda bulunmu\u015ftur. Tek bir \u00e7eviri olmad\u0131\u011f\u0131 ve birinci elden bilgiler, Plinius\u2019un ekibinden sa\u011f kalanlara dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, olaylar\u0131n detaylar\u0131na dair farkl\u0131 anlat\u0131mlar mevcuttur. Duman fark edildi\u011finde saatin 1 mi 2-3 aras\u0131 m\u0131 oldu\u011fu, kurtarma botlar\u0131n\u0131n m\u0131 yoksa kad\u0131rga veya sava\u015f gemisinin mi devreye sokuldu\u011fu, vb.<\/p>\n

12) Plinius\u2019un iki k\u00f6le taraf\u0131ndan yard\u0131m ald\u0131\u011f\u0131 fakat sonras\u0131nda aniden yere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc an\u0131n \u00e7izimi:<\/p>\n

http:\/\/digitalgallery.nypl.org\/nypldigital\/dgkeysearchdetail.cfm?trg=1&strucID=1762414&imageid=1623991&total=1&e=w<\/p>\n

13) G\u00fcng\u00f6r \u015eenkal, Gezi Notlar\u0131: Vez\u00fcv<\/em>, Kurgu D\u00fc\u015f\u00fcn – Sanat – Edebiyat Dergisi, Kas\u0131m-Aral\u0131k 2010, Say\u0131: 5<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) John F. Healy, Pliny the Elder on Science and Technology<\/em>, Oxford University Press, 1999.<\/p>\n

2) Trevor Murphy, Pliny the Elder\u2019s Natural History<\/em>, The Empire in the Encyclopedia, Oxford University Press, 2004.<\/p>\n

3) Mary Beagon, Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder<\/em> (Oxford, 1992).<\/p>\n

4) A. N. Sherwin-White, The Letters of Pliny: A Historical and Social Commentary <\/em>(Oxford, 1966).<\/p>\n

5) http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Pliny_the_Elder<\/p>\n

6) http:\/\/www.bbc.co.uk\/history\/ancient\/romans\/pompeii_portents_01.shtml<\/p>\n

7) http:\/\/www.pbs.org\/empires\/romans\/empire\/pliny_elder.html<\/p>\n

8) http:\/\/www.history.com\/this-day-in-history\/eruption-of-mount-vesuvius-begins<\/p>\n

9) http:\/\/ancienthistory.about.com\/od\/pompeii\/a\/PlinyPompeii.htm<\/p>\n

10) http:\/\/www.eyewitnesstohistory.com\/pompeii.htm<\/p>\n

11)\u00a0http:\/\/www.smatch-international.org\/PlinyLetters.html<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilimsel merak\u0131 ve olay\u0131 yerinde inceleme iste\u011fi kendisini harekete ge\u00e7irmi\u015fti. Ye\u011fenine g\u00f6re onun enerjisi her \u015feyin \u00fcstesinden gelebilirdi ancak Vez\u00fcv\u2019\u00fcn yok edici g\u00fcc\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda dayanamad\u0131. Belki g\u00f6zlerinde, bo\u011faz\u0131nda, g\u00f6\u011fs\u00fcnde hissetti ac\u0131y\u0131; belki so\u011fuk suyu yudumlay\u0131nca d\u00fczelece\u011fini sand\u0131. O an neler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ne kadar \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bize kalan, efsanevi bir yap\u0131t, Do\u011fa Tarihi oldu. Spartak\u00fcs\u2019\u00fc a\u011f\u0131rlayan […]<\/p>\n","protected":false},"author":441,"featured_media":26201,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[162,222,29],"tags":[886,885,238,430],"class_list":["post-11720","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-125-sayi","category-tarih","category-toplum","tag-plinius","tag-roma","tag-tarih","tag-toplum"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11720","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/441"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11720"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11720\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/26201"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11720"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11720"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}