{"id":11754,"date":"2014-07-01T21:13:27","date_gmt":"2014-07-01T18:13:27","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11754"},"modified":"2018-06-04T13:15:13","modified_gmt":"2018-06-04T10:15:13","slug":"nazi-doneminde-alman-matematigi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/07\/01\/nazi-doneminde-alman-matematigi","title":{"rendered":"Nazi d\u00f6neminde Alman matemati\u011fi"},"content":{"rendered":"

G\u00fc\u00e7l\u00fc Yahudi ba\u011flar\u0131 ve uygulanamayan matemati\u011fin genel olarak hakir g\u00f6r\u00fclmesi sebebiyle pek \u00e7ok \u00f6nemli fig\u00fcr d\u0131\u015flanm\u0131\u015f ve \u00fclkeden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Geriye kalanlar\u0131n ise farkl\u0131 politik e\u011filimleri vard\u0131 ancak \u015fartlar herkes i\u00e7in olduk\u00e7a zorluydu. Kalanlar\u0131n da bir k\u0131sm\u0131 askere al\u0131nd\u0131ktan sonra, pratik olarak Alman matematik gelene\u011finden geriye hi\u00e7 bir \u015fey kalmad\u0131.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Uluslararas\u0131 Tarih profes\u00f6r\u00fc David Holloway\u2019\u0131n 2010-2011 \u00f6\u011fretin y\u0131l\u0131nda Stanford \u00dcniversitesi\u2019nde verdi\u011fi \u201cScience, Medicine and Technology in Nazi Germany\u201d (Nazi Almanya\u2019s\u0131nda Bilim, T\u0131p ve Teknoloji) isimli dersi kapsam\u0131nda Lucas Garron taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan sunum metnidir. Garron \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, bug\u00fcnk\u00fc matemati\u011fi b\u00fcy\u00fck oranda belirleyen ve zirve noktalar\u0131ndan birisi olan 19-20. y\u00fczy\u0131l Avrupa (\u00f6zellikle Alman) matemati\u011finin ortas\u0131na inen Nazi d\u00f6neminin, matemati\u011fin gidi\u015fat\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fine ve bug\u00fcn kestiremeyece\u011fimiz bi\u00e7imde nas\u0131l etkilemi\u015f olabilece\u011fine, bir anlamda o zirvenin nostaljik yas\u0131n\u0131 tutan bir matematik\u00e7i olarak, vurgu yap\u0131yor. Bu yaz\u0131 hem politik \u00e7alkant\u0131lar\u0131n bilimi de etkileyebilece\u011finin bir k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6rne\u011fi hem de bu d\u00f6nem matemati\u011finin k\u0131sa hatta \u00fcst\u00fcnk\u00f6r\u00fc bir tarihi olarak okunabilir.<\/p>\n

Metin boyunca isimlerin \u0131srarla tekrar\u0131n\u0131n ve koyu harflerle yaz\u0131lmalar\u0131n\u0131n nedeni, metinin asl\u0131na sad\u0131k kalmak ve bu \u00fcst\u00fcnk\u00f6r\u00fc tarihi ge\u00e7i\u015fin karakterler \u00fczerinden okunmas\u0131n\u0131n daha i\u015flevsel ve kolay olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7indir.<\/p><\/blockquote>\n

\u201cWir m\u00fcssen wissen. Wir werden wissen.<\/em>\u201d \u00d6zl\u00fc ve derin anlam\u0131 ve i\u00e7erdi\u011fi ironi nedeniyle en sevdi\u011fim al\u0131nt\u0131 olarak bu sat\u0131rlara s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvururum. Alman Matematik ve Fizik Derne\u011fi’nin 1930 tarihli y\u0131ll\u0131k toplant\u0131s\u0131nda \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7i David Hilbert<\/strong>‘in yapt\u0131\u011f\u0131 emeklilik konu\u015fmas\u0131n\u0131n kapan\u0131\u015f c\u00fcmlesidir bu. Meali: “Bilmeliyiz. Bilece\u011fiz.”<\/em><\/p>\n

Ancak ba\u011flamdan uzak bir \u00e7eviri, al\u0131nt\u0131n\u0131n teknik ve tarihsel \u00f6nemi ve onun Hilbert<\/strong>‘in gayretini ne denli temsil etti\u011fi ger\u00e7e\u011finden uzak kalacakt\u0131r. 1930 y\u0131l\u0131nda Hilbert<\/strong>, d\u00f6nemin en \u00fcnl\u00fc, en etkin matematik\u00e7ilerinden birisidir, G\u00f6ttingen \u00dcniversitesi’nde matematik d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6zbebe\u011fi fak\u00fcltenin ba\u015fkan\u0131d\u0131r. Buna ra\u011fmen 1943 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde cenaze t\u00f6renine sadece 12 ki\u015fi kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131 ise \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bir alt\u0131 ay kadar daha duymayacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n konusu tek ba\u015f\u0131na David Hilbert<\/strong> de\u011fildir; ancak bu muazzam karakterin sonu, beklenmedik d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc 1933\u2019te Hitler’in y\u00fckseli\u015fiyle ayn\u0131 d\u00f6neme denk gelen k\u00f6kl\u00fc Alman matematik gelene\u011finin bir temsili gibidir. Genellikle Hitler’in Nazi rejiminin insan haklar\u0131, politika veya etik gibi sosyal konularda etkisi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken matemati\u011fe etkisi g\u00f6rmezden gelinir. Bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Alman matemati\u011finin ne demek oldu\u011funun ve daha sonra ona ne oldu\u011funun resmini ortaya koymakt\u0131r. Zirvesinde bulunan Alman matematik gelene\u011fi \u00fczerindeki Nazi etkisinin, modern matematik\u00e7ilerin ve tarih\u00e7ilerin ilgisini \u00e7ekmemesi olduk\u00e7a \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Oysa Alman matemati\u011finin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 modern d\u00fcnya akademisi \u00fczerinde \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez bir\u00e7ok etkisiyle birlikte i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 bir olayd\u0131r.<\/p>\n

Bu konudaki ki\u015fisel kayg\u0131m\u0131n nedeni \u00e7ocuklu\u011fumun 10 y\u0131l\u0131n\u0131 Almanya’da ge\u00e7irmem ve matematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na duydu\u011fum ilgidir. Ancak kendimi ve etraf\u0131mdaki d\u00fcnyay\u0131 anlama \u00e7abalar\u0131m s\u0131ras\u0131nda, bir \u015feylerin neden \u00f6yle olduklar\u0131n\u0131 ve rastlant\u0131sal \u015feylerin bug\u00fcnk\u00fc durum \u00fczerindeki etkilerinin ne oldu\u011funu anlamaya \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n de\u011ferini de kavrad\u0131m. Nazi rejiminin matematik \u00fczerindeki etkisi rastgele olmaktan \u00e7ok uzakt\u0131r, \u00f6rne\u011fin bug\u00fcn pek \u00e7ok gen\u00e7 matematik\u00e7i ka\u00e7 tane yerli ismin s\u00fcre\u00e7 boyunca da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve pek \u00e7o\u011fu Amerika’ya gitmek \u00fczere, yuvalar\u0131ndan edildi\u011finin fark\u0131nda de\u011fildir. Ger\u00e7ek bir ama\u00e7 olmadan bir yaz\u0131y\u0131 kaleme alman\u0131n zor oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm ve bu yaz\u0131da amac\u0131m tarihsel ve modern d\u00f6nem aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecindeki Alman matemati\u011fi hakk\u0131nda derin bir kavray\u0131\u015f kazanmakt\u0131r. “Erken yirminci y\u00fczy\u0131l matemati\u011fi\u201d \u00e7e\u015fitli kronolojilerle birlikte pek \u00e7ok konuyu i\u00e7ine al\u0131r; ilgin\u00e7, zorlu ve \u00f6nemli ama matematik tarih\u00e7ileri d\u0131\u015f\u0131nda herkesin g\u00f6z\u00fcnden ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm konular \u00fcst\u00fcne yo\u011funla\u015faca\u011f\u0131m. Bununla birlikte, tarihi matematik\u00e7ilerin isimleri \u00fczerinden ilerleyece\u011fim, b\u00f6ylelikle d\u00f6nemden etkilenen fig\u00fcrlerin izlerini takip etmek daha kolay olacakt\u0131r. \u0130simleri \u00e7ok fazla anmak yaz\u0131y\u0131 kalabal\u0131kla\u015ft\u0131ran gereksiz bir eylem gibi g\u00f6r\u00fclebilir ancak d\u00f6nemin matematik ak\u0131mlar\u0131 onlar\u0131 destekleyenlerin ki\u015fisel itibarlar\u0131yla tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yaz\u0131ya Gauss<\/strong>‘dan ba\u015flayarak G\u00f6ttingen’in ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n merkezi halini al\u0131\u015f\u0131na kadar Alman matematik gelene\u011fini a\u00e7\u0131klayarak ba\u015flayaca\u011f\u0131m. Son derece yetenekli bir matematik\u00e7i olan David Hilbert<\/strong> zamanla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 matematik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n tamam\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirmek, \u00f6zellikle matemati\u011fi uygun temel \u00fczerine oturtmak amac\u0131nda olan formalizm <\/em>program\u0131n\u0131 desteklemek ve b\u00fcy\u00fck matematiksel kavgalarda onu savunmak \u00fczerine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Hilbert<\/strong>‘in ideallerinin pek \u00e7ok olumlu etkisi olmakla birlikte, hayalleri G\u00f6del<\/strong> taraf\u0131ndan yerle bir edilir ve Hilbert’in G\u00f6ttingen’i 1930’larda da\u011f\u0131l\u0131r.<\/p>\n

O d\u00f6nemde Almanya’da bir\u00e7ok matematik derne\u011fi ve bu derneklerin ba\u015fta Hilbert<\/strong>‘in y\u00f6netti\u011fi Mathematische Annalen <\/em>ve Alman Matematik Derne\u011fi’nin (Deutsche Mathematiker-Vereinigung<\/em>– k\u0131saca DMV) y\u0131ll\u0131k yay\u0131n\u0131 DMV Jahresbericht <\/em>olmak \u00fczere bir\u00e7ok yay\u0131n\u0131 vard\u0131r. DMV Jahresbericht<\/em>‘in edit\u00f6rlerinden biri olan Ludwing Bieberbach<\/strong> Alman matemati\u011finin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve teorilerinin gitgide daha hararetli bir savunucusu haline gelmi\u015ftir. G\u00f6r\u00fc\u015fleri Nazi partisinin y\u00fckseli\u015fiyle \u015fiddetlenmi\u015f ve Nazi matemati\u011finin \u00f6ne \u00e7\u0131kan isimlerinden birisi halini alm\u0131\u015ft\u0131r ve bu d\u00f6nemde kendisinden daha politik olan arkada\u015f\u0131 Theodor Vahlen<\/strong> ile bir ba\u015fka matematik dergisi Deutsche Mathematik’<\/em>i \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r. Baz\u0131 sayg\u0131n ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar teorik matematik \u00e7al\u0131\u015fmaya devam edip bir tak\u0131m k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015far\u0131lara imza atsalar da d\u00f6nem daha \u00e7ok Almanlar\u0131n uygulamaya d\u00f6n\u00fck projeleriyle an\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu durum, pek \u00e7ok matematik\u00e7inin farkl\u0131 yazg\u0131larla yitirili\u015finden kaynaklan\u0131r. G\u00fc\u00e7l\u00fc Yahudi ba\u011flar\u0131 ve uygulanamayan matemati\u011fin genel olarak hakir g\u00f6r\u00fclmesi sebebiyle pek \u00e7ok \u00f6nemli fig\u00fcr d\u0131\u015flanm\u0131\u015f ve \u00fclkeden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Geriye kalanlar\u0131n ise farkl\u0131 politik e\u011filimleri vard\u0131 ancak \u015fartlar herkes i\u00e7in olduk\u00e7a zorluydu. Kalanlar\u0131n da bir k\u0131sm\u0131 askere al\u0131nd\u0131ktan sonra, pratik olarak Alman matematik gelene\u011finden geriye hi\u00e7 bir \u015fey kalmad\u0131.<\/p>\n

Alman Matematik Gelene\u011fi, Hilbert ve G\u00f6ttingen<\/strong><\/p>\n

\u201cGelenek\u201d kelimesini kullanmam\u0131n sebebi Almanya’da 19. y\u00fczy\u0131la damgas\u0131n\u0131 vuran ve matematik yapman\u0131n net bir y\u00f6ntemini olu\u015fturan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir matematik camias\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na vurgu yapmak ve nostaljik duygular uyand\u0131rmakt\u0131r. Bununla birlikte, “Almanya” hen\u00fcz yeni yeni bir araya geliyordu, K\u00f6ningsberg (Kaliningrad) ve Viyana gibi yerlerde \u00e7o\u011funlukla Alman isimli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler vard\u0131.<\/p>\n

G\u00f6ttingen gelene\u011fi Carl Friedrick Gauss<\/strong> (1777- 1885) ile ba\u015flam\u0131\u015fsa da, genel olarak say\u0131lar teorisi, analitik ve geometri konular\u0131ndaki katk\u0131lar\u0131yla hat\u0131rlanan Dirichlet<\/strong> (1805-1895), Bernhard Riemann<\/strong> (1826-1866) ve Felix Klein<\/strong>‘e (1849- 1925) giden yolu zaman\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Berlin’de ge\u00e7iren Leonard Euler <\/strong>(1707-1783) d\u00f6\u015femi\u015ftir.<\/p>\n

Klein<\/strong>‘in G\u00f6ttingen i\u00e7in bir\u00e7ok hedefi vard\u0131r ve bir\u00e7ok \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7inin ilgiyle takip etti\u011fi David Hilbert<\/strong>‘i (1862- 1943) fak\u00fclteye getirerek hedeflerine ula\u015f\u0131r. Bu gelene\u011fin kurdu\u011fu matemati\u011fin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na girmekten ka\u00e7\u0131naca\u011f\u0131m ancak Alman matemati\u011fi ve onun zirve noktas\u0131 G\u00f6ttingen, Hilbert<\/strong>‘in matemati\u011fin form\u00fclizasyonu \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 ile ili\u015fkili geli\u015fmelerle an\u0131l\u0131r. Bir matematik\u00e7i olarak Norbert Schappacher G\u00f6ttingen’in d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn yas\u0131n\u0131 tutar: “Bug\u00fcnlerde, Amerika’da biri ge\u00e7mi\u015ften bahsederken Almanya’daki teorik matematikten bahsediyorsa G\u00f6ttingen’den bahsediyordur.” (Schappacher 54)<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131 boyunca bir\u00e7ok ihtilafta hararetli bir rol oynayan David Hilbert<\/strong> muhakkak ki g\u00f6z al\u0131c\u0131 bir fig\u00fcrd\u00fcr ve matemati\u011fe yakla\u015f\u0131m\u0131 ile bir\u00e7ok fikri ve g\u00fc\u00e7l\u00fc tezi somutla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Felix Klein<\/strong>‘in kabul etti\u011fi ve kar\u015f\u0131tl\u0131klara ra\u011fmen Mathematische Annalen<\/em>‘de yay\u0131mlanmas\u0131na yard\u0131m etti\u011fi 1883 tarihli sonluluk teoremi <\/em>Hilbert<\/strong>‘e k\u00f6t\u00fc \u00fcn getirmi\u015ftir. (1) Klein <\/strong>1886’da G\u00f6ttingen b\u00fcnyesine kat\u0131lm\u0131\u015f 1895’te de Hilbert<\/strong>‘in gelmesine \u00f6n ayak olmu\u015ftur, bunu Hermann Minkowski <\/strong>(1902’de) ve Carl Runge<\/strong> (1904’de) gibi di\u011ferleri takip etmi\u015f, b\u00f6ylece G\u00f6ttingen’in alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Hilbert <\/strong>bilhassa 1900 y\u0131l\u0131nda Paris\u2019te Sorbonne\u2019da yap\u0131lan Uluslararas\u0131 Matematik Kongresi’nde sundu\u011fu ve yirminci y\u00fczy\u0131l matemati\u011fini b\u00fcy\u00fck oranda belirleyen \u201c23 problem\u201d ile bilinir. Bu problemleri gelecek y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00f6nemli matematik problemleri olarak duyurur; \u201c23 problem\u201d, 1902’de \u0130ngilizceye \u00e7evrilerek Amerikan Matematik Derne\u011fi\u2019nin (AMS) b\u00fclteninde yay\u0131nlan\u0131r ve G\u00f6ttingen’in y\u00fckseli\u015fte olan fak\u00fcltesi de dahil pek \u00e7ok \u00f6nemli matematik ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n seyrini belirler (Wikipedia: Hilbert’s Problems). Bununla birlikte Hilbert <\/strong>1902-1939 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Mathematische Annalen<\/em>‘in edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6revini de \u00fcstlenir.<\/p>\n

Asl\u0131nda G\u00f6ttingen bir matematik merkezi olarak \u00f6rg\u00fctlenmemi\u015ftir, b\u00fcy\u00fck usta Gauss<\/strong> bile teknik olarak astronomi profes\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Nihayet Klein<\/strong>‘in vizyonuyla enstit\u00fc zamanla daha i\u015flevsel hale gelmi\u015ftir. Ekonomik entegrasyon halindeki Birle\u015fik Devletler\u2019e yap\u0131lan bir ziyaretin sonras\u0131nda Klein<\/strong>, pek \u00e7ok matematik\u00e7inin de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Vereinigung zur F\u00f6derung der angewandten Physik<\/em>‘i (Uygulamal\u0131 Fizi\u011fin Y\u00fckseli\u015fi Derne\u011fi) kurmak zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131. Sonunda 1922’de Felsefeden ayr\u0131larak, Matematik ve Do\u011fa Bilimleri Fak\u00fcltesini kurmu\u015ftur (Neuenschwander).<\/p>\n

Matematik G\u00f6ttingen’de k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm olarak kalm\u0131\u015f ancak pek \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 ismi b\u00fcnyesinde toplayan \u00f6zl\u00fc kadrosuyla geli\u015fmi\u015ftir. (2) Enstit\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6\u011frenci-akademisyen ili\u015fkileri ve yayg\u0131n i\u015fbirli\u011fiyle son derece hareketlidir; pek \u00e7ok akademisyen taraf\u0131ndan bir s\u00fcreli\u011fine de olsa ziyaret edilmi\u015ftir. Fizi\u011fin \u00e7ekicili\u011fi biraz da, yeni fiziksel konular\u0131n soyut matematiksel fikirleri temel almas\u0131na dayan\u0131r; 1930 itibariyle 44 tane Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi \u00fcniversiteyle ili\u015fkilidir.<\/p>\n

\u201cHilbert\u2019in G\u00f6ttingen’i h\u00e2l\u00e2 matemati\u011fin ve fizi\u011fin Camelot’u olarak hat\u0131rlan\u0131r. 1900’den 1933’e kadar t\u00fcm yollar ona \u00e7\u0131kar; \u00f6yle ki, en az\u0131ndan matematik camias\u0131 i\u00e7in, \u015fehir merkezinde \u2018koordinatlar\u0131n orijini\u2019 olarak an\u0131lan bir nokta vard\u0131r.\u201d ( Thomas Huckle)<\/p>\n

Hilbert<\/strong> ateistir, ancak matematik felsefeyle kom\u015fudur. \u00d6zel olarak, o matematikte formalizm savunmas\u0131 ile tan\u0131n\u0131r, nihayetinde 1920’de Hilbert’in program\u0131<\/em> olarak bilinen \u00f6nergesini duyurur. Program, t\u00fcm matemati\u011fin bir tak\u0131m aksiyomlara indirgene bilece\u011finin ve bu sistemin \u00e7eli\u015fkisiz oldu\u011funun ispatlanmas\u0131n\u0131 ama\u00e7lar. (4) Pek \u00e7ok takip\u00e7isi Hilbert<\/strong>‘in amac\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131r; ne yaz\u0131k ki umutlar, G\u00f6del<\/strong>‘in 1930’da eksiksizlik teoremini <\/em>ispatlamas\u0131yla y\u0131k\u0131l\u0131r, ve ne yaz\u0131k ki matematik camias\u0131 bu sonucun etkilerini, sava\u015f onlar\u0131n kayg\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6lgelemeden \u00f6nce, kavramakta yava\u015f kal\u0131rlar.<\/p>\n

Matematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, Hilbert<\/strong>‘in yakla\u015f\u0131m\u0131yla g\u00fcvenli sularda tutmak m\u00fcmk\u00fcn gibi g\u00f6r\u00fcnse de baz\u0131 matematik\u00e7iler program\u0131n \u015fiddetle kar\u015f\u0131s\u0131ndad\u0131r, olu\u015fturmac\u0131l\u0131k<\/em> (5) ve Felemenk matematik\u00e7i L. E. J. Brouwer<\/strong>‘\u0131n ortaya att\u0131\u011f\u0131 sezgicilik <\/em>gibi kar\u015f\u0131t fikirler gelmeye ba\u015flar. Brouwer<\/strong> bir \u015feylerin var oldu\u011funun ya da bir ifadenin ger\u00e7eklendi\u011finin g\u00f6sterilmesindense, ge\u00e7erli matemati\u011fin do\u011frudan yap\u0131land\u0131r\u0131lan ispatlardan olu\u015fmas\u0131 gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde \u0131srarc\u0131d\u0131r. Bu felsefi fark genellikle bir ifadenin ya do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia eden \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Halin \u0130mkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u0130lkesi (Law of the Excluded Middle) <\/em>yakla\u015f\u0131m\u0131 ile \u00f6zetlenir. Bu, \u201cX’in var olmad\u0131\u011f\u0131\u201d \u00f6nermesinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ispatlanmas\u0131yla ili\u015fkilidir. Hilbert <\/strong>gibi formalistler bunu X’in var oldu\u011funun gayet ge\u00e7erli bir ispat\u0131 olarak kabul ederken; Brouwer <\/strong>gibi sezgiciler X’in varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hala g\u00f6sterilmedi\u011finde ve X’in var oldu\u011fu kabul\u00fcn\u00fcn pervas\u0131z bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011fu konusunda \u0131srarc\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u201cBu tart\u0131\u015fmal\u0131 problem iki \u00fcniversitedeki, Berlin ve G\u00f6ttingen, rekabeti alevlendirdi, hem destekledikleri matematik teorileri (sezgiciler-formalistler) hem de politik g\u00f6r\u00fc\u015fleri (liberaller-milliyet\u00e7iler) ba\u011flam\u0131nda.” (Huckle, Jews 3)<\/p>\n

Bu durum bilhassa Nazi d\u00f6nemi matemati\u011fi ile ilgilidir \u00e7\u00fcnk\u00fc Hilbert<\/strong> ve Brouwer<\/strong> aras\u0131ndaki hizip, iki grubun ( Hilbert<\/strong>, Landau<\/strong>, Noether<\/strong>‘li G\u00f6ttingen ile Bieberbach<\/strong>, Schmidt<\/strong>, von Mises<\/strong>‘li Berlin) Mathematische Annalen<\/em>‘in i\u00e7eri\u011finin ne olaca\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki \u00e7eki\u015fmelerine sebep olur. Ayr\u0131ca bu durum, Bieberbach<\/strong> taraf\u0131ndan Nazizmin bir\u00a0 me\u015frula\u015ft\u0131rmas\u0131 olarak ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 nasyonalist Deutsche Mathematik<\/em> hareketinin y\u00fckselmesine de sebep olur. Hareket, matemati\u011fin sadece sezgisel de\u011fil ayn\u0131 zamanda anla\u015f\u0131l\u0131r olmas\u0131 gerekti\u011fi fikriyle karakterize edilir. Nazi partisi b\u00fcnyesindeki matematik\u00e7ilerin e\u011filimi, Annalenstreit’<\/em>de ba\u015flay\u0131p Deutsche Mathematik<\/em>‘de h\u0131z kazanan sezgisel -formalist \u00e7eki\u015fmesine de\u011finilmeden anla\u015f\u0131lamaz.<\/p>\n

Nazizm Ba\u015flang\u0131c\u0131<\/strong><\/p>\n

\u201cMatematik\u00e7ilerin bedensiz zihinler olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yayg\u0131n ama sapk\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc\u201d ortadan kald\u0131rmaya y\u00f6nelik u\u011fra\u015flar ile ilgili: \u201cNazi y\u00f6netimi alt\u0131ndaki Almanya’dan daha gasp edici bir d\u00f6nem tarih boyunca ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r kesinlikle, e\u011fer Yahudi k\u00f6kenli ise, ne apolitik olman\u0131n ve mesafeli bir duru\u015f sergilemenin ne de f\u0131rsat\u00e7\u0131 bir davran\u0131\u015f i\u00e7inde olman\u0131n rejim s\u00fcresince bir matematik\u00e7iye ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi konusunda yard\u0131m\u0131 olmu\u015ftur.\u201d (Siegmund -Schultze)<\/p>\n

Nasyonel Sosyalizm 1930\u2019lar\u0131n Almanya\u2019s\u0131nda ya\u015fam\u0131 her a\u00e7\u0131dan sekteye u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131r ve en p\u00fcr, en soyut alan matematik bile kendini bu so\u011fuk ger\u00e7eklikten uzak tutamam\u0131\u015ft\u0131r. Say\u0131s\u0131z matematik\u00e7i mevcut pozisyonlar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir, Sanford Segal’in kitab\u0131 Mathematicians under the Nazis<\/em>‘de (Nazi D\u00f6neminde Matematik\u00e7iler) de aktard\u0131\u011f\u0131 Siegmund -Schultze’nin g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re geriye kalan bir ka\u00e7 tanesi de bir akademisyen olarak sa\u011f salim kalma f\u0131rsat\u0131na sahip olduklar\u0131ndan dolay\u0131 kendilerini \u015fansl\u0131 saymam\u0131\u015f, meslekta\u015flar\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131na gelenlere ra\u011fmen i\u015flerine devam etmenin su\u00e7lulu\u011funu ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Yine de Bieberbach <\/strong>ve Vahlen<\/strong> gibi bir ka\u00e7 matematik\u00e7i de durumu kendileri ve \u00e7al\u0131\u015fma konular\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir f\u0131rsata d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Bu d\u00f6nemde matematik \u00f6zellikle zarar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr \u00e7\u00fcnk\u00fc Nazi Partisi matemati\u011fe kar\u015f\u0131 destekleyici bir tav\u0131r i\u00e7erisinde de\u011fildir. \u00dcnl\u00fc manifestosu Kavgam<\/em>‘da Hitler \u00f6nemine vurgu yapt\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc e\u011fitime ay\u0131rm\u0131\u015f ve vurgulam\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

\u201cHer \u015feyden \u00f6nce, gen\u00e7 beyinler y\u00fczde 95’i gereksiz olan ve sonradan unutulacak fazla bilgiyle doldurulmamal\u0131d\u0131r.\u201d (Hitler, 464)<\/p>\n

\u201cMateryalist devrimizin farkl\u0131 ve sivrilmi\u015f bir vasf\u0131 da, e\u011fitimde daima faydal\u0131 ilimlere do\u011fru e\u011filim g\u00f6stermesidir. Bu faydal\u0131 ilimler matematik, fizik, kimya ve di\u011ferleridir. \u015e\u00fcphesiz ki, g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131z\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 tekni\u011fin ve kimyan\u0131n faydal\u0131 bilgiler oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir. Fakat bir milletin genel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn hemen daima bu ilimler \u00fczerine oturtulmas\u0131 \u00e7ok tehlikeli olur. Dikkat edilecek husus \u015fudur: Bu k\u00fclt\u00fcr daima bir ideali g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmal\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

Nazi rejimi s\u00fcresince p\u00fcr ve soyut matemati\u011fin, \u201cYahudi\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle ili\u015fkilendirilmesinin yan\u0131 s\u0131ra, son derece gereksiz ve uygulanamaz oldu\u011fu sebebiyle g\u00f6z ard\u0131 edilmesi zaman i\u00e7inde daha belirgin hale geldi. Matematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 devam etti ve bu s\u00fcre zarf\u0131nda Bieberbach<\/strong> kavgas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, fakat sonunda pek \u00e7ok matematik\u00e7inin s\u00fcr\u00fclmesi veya askere al\u0131nmas\u0131yla mesele di\u011fer kayg\u0131lar\u0131n aras\u0131nda kayboldu.<\/p>\n

Uluslararas\u0131 Matematik Kongresi (International Congress of Mathematicians- ICM) <\/em>matematik camias\u0131nda d\u00fczenlenen ilk b\u00fcy\u00fck ve d\u00fczenli kongreydi, ve Almanya en ba\u015f\u0131ndan beri i\u015fin i\u00e7erisindeydi; hatta, fikir s\u0131kl\u0131kla Alman matematik\u00e7iler Felix Klein<\/strong> ve George<\/strong> Cantor<\/strong>‘a atfedilir. \u0130lk kongre 1897’de Z\u00fcrih’de yap\u0131l\u0131r, 1900 (6) y\u0131l\u0131ndan itibaren d\u00f6rt y\u0131lda bir d\u00fczenlenmeye ba\u015flar. Ne yaz\u0131k ki, kongreler her iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda da sekteye u\u011frar 1916’da ve 1937-1949 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda hi\u00e7 bir toplant\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmez (Wikipedia: ICM). Bununla birlikte, 1920’de Strazburg’da Fransa-Almanya s\u0131n\u0131r\u0131nda toplant\u0131 d\u00fczenlense de \u0130ttifak Devletlerinden matematik\u00e7ilerin kat\u0131l\u0131m\u0131 kabul edilmez. Ger\u00e7ekten de, Almanlar 1928’e kadar davetli olmayacaklard\u0131r, bu s\u00fcre\u00e7te bir\u00e7ok Alman matematik\u00e7i bir misilleme boykotu sahnelemeyi istemi\u015flerdir. Bieberbach<\/strong> ve enstit\u00fcs\u00fc Berlin’de evlerinde kalmay\u0131 tercih ederken, Hilbert<\/strong>, Landeu<\/strong>, Courant<\/strong>‘l\u0131 G\u00f6ttingen heyecanla g\u00f6sterilere i\u015ftirak etmi\u015ftir. B\u00f6ylece, bir\u00e7ok ulusal mesele uluslararas\u0131 bilimsel politikalarla i\u00e7 i\u00e7e girmi\u015ftir. (Huckle, Jews 3)<\/p>\n

Her \u015feyden \u00f6nce, ideolojik farkl\u0131l\u0131klara ek olarak Nazi y\u00fckseli\u015fi s\u0131ras\u0131nda Alman akademik camias\u0131nda birtak\u0131m pratik sorunlarda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 trajikti, yine de bu s\u00fcre boyunca fazla de\u011fi\u015fmeden kalan Alman matemati\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan etkileri \u0130kincisi kadar uzun s\u00fcreli de\u011fildi. Fakat profes\u00f6rl\u00fc\u011fe giden uzun s\u00fcre\u00e7 nedeniyle k\u0131sa vadede soyut bir \u00e7al\u0131\u015fmaya giri\u015fmek Weimar d\u00f6neminde (1919-1933) \u00f6\u011frenciler i\u00e7in zorluydu. Sava\u015fa veya ger\u00e7ek ve di\u015fli d\u00fcnyada uygulamal\u0131 olmayan bir kariyer olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n olas\u0131 d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na s\u00fcr\u00fcklenen gen\u00e7lerin say\u0131s\u0131 hi\u00e7 de az de\u011fildi. Sigortac\u0131l\u0131k ve Ekonomi, yeni Cumhuriyet’te ortaya \u00e7\u0131kan matemati\u011fin iki alan\u0131yd\u0131 ve bir\u00e7ok p\u00fcr matematik\u00e7i aday\u0131n\u0131 kariyerleri konusunda endi\u015felendiriyordu. Nazi ideolojisinin akademik ilgili belirgin bir etkisi olup olmad\u0131\u011f\u0131 net de\u011filse de, 1900’lerin ba\u015f\u0131nda anti-Semitizmin y\u00fckseli\u015fi gibi durumlar insanlar\u0131n bu t\u00fcr bir alana girmesini zorla\u015ft\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

Naziler akademiyi gleichschaltung <\/em>ediyordu, yani \u201csenkronize ediyor\u201d ya da \u201chizaya sokuyordu\u201d. Gleichschaltung <\/em>(7) s\u00fcresince bilim insanlar\u0131n\u0131n en az \u00fc\u00e7te biri i\u015flerini b\u0131rakmaya zorland\u0131. Bir savunmac\u0131 Selbstgleichschaltung <\/em>fikrinin laflar\u0131 ortal\u0131kta dola\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131; fikrin \u00f6z\u00fc bilim adamlar\u0131n\u0131n kendi eski y\u00f6ntemlerini b\u0131rak\u0131p zoraki reformun t\u00fcm etkilerini engellemek i\u00e7in parti ideolojisine kat\u0131labilecekleriydi (Peckhaus 62-63). Yine de Gleichschaltung<\/em>, akademisyenleri de i\u00e7eren Berufsbeamtengesetz <\/em>(Devlet Memurlar\u0131 Kanunu) kadar geni\u015f bir etkiye sahip de\u011fildi. Kanun, Yahudileri profes\u00f6rl\u00fck se\u00e7imlerinin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131yor ve gerekti\u011fi durumda ehil olan ki\u015filerin orduya al\u0131nmas\u0131n\u0131 talep ediyordu. B\u00f6yle bir d\u00fczenlemenin net etkisi, kademeli olarak i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lma ve geri kalanlarda artan bir gerginlik olarak kendini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n

Pek \u00e7ok matematik\u00e7inin de \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam etti\u011fini s\u00f6ylemeye gerek yok, Reichsverband Deutcsher Mathematischer Gesellschaften und Vereine<\/em> (Alman Matematik Dernekleri Birli\u011fi) <\/em>(8) 1930’da matematiksel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 s\u00fcreli yay\u0131nlar\u0131yla 16 dernekten olu\u015fan bir kurulu\u015ftu. Bu kurumlardan en \u00fcnl\u00fcs\u00fc di\u011fer \u00fclkelerdeki emsallerinden sonra 1890’da b\u00fcy\u00fck \u00e7abalar sonucu Cantor<\/strong> taraf\u0131ndan kurulan Deutsche Mathematiker -Vereinigung (Alman Matematik Derne\u011fi)<\/em>, en \u00fcnl\u00fc dergi ise 1868’de kurulan ve daha sonralar\u0131 Klein<\/strong> ard\u0131ndan da Hilbert<\/strong>‘in y\u00f6netti\u011fi Mathematische Annalen<\/em>‘dir. Derne\u011fin y\u0131ll\u0131k b\u00fclteni Jahresbericht <\/em>ile birlikte bu dergi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hala ya\u015fam\u0131na devam eden g\u00fc\u00e7l\u00fc yay\u0131nlardand\u0131r, ancak Nazi matemati\u011fi \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n g\u00f6lgesinde \u015fekillenmi\u015ftir.<\/p>\n

Annalenstreit <\/em>dergisi felsefi anlamda bir sorumlulukla kurulmu\u015ftur, ancak sezgicilik- formalizm kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok milliyet\u00e7i politikalardan beslenir. 1925’de Mathematische Annalen <\/em>Bernhard Riemann <\/strong>an\u0131s\u0131na bir say\u0131 derlerken, \u201cyabanc\u0131\u201d Frans\u0131z matematik\u00e7ilerin kat\u0131l\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 Brouwer<\/strong>‘\u0131n (9) \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 ve bu s\u00fcre\u00e7te ilk defa ortaya \u00e7\u0131kan Bieberbach<\/strong>‘\u0131n da \u015fiddetle destekledi\u011fi sesli itirazlar vard\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re, Frans\u0131zlar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n engellenmesi konusunda ba\u015far\u0131l\u0131 oldular, ancak Alman matematik\u00e7ileri aras\u0131ndaki ayr\u0131\u015fma yayg\u0131nla\u015ft\u0131. Bahsi ge\u00e7en kongrede \u00e7at\u0131\u015fmalar devam ediyor, fraksiyonlar aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fme art\u0131yordu: Annalen<\/em> i\u00e7in kontrat yenilemenin vakti geldi\u011finde yay\u0131nc\u0131 Ferdinand Springer ile iyi ili\u015fkileri olan Hilbert<\/strong>, Brouwer<\/strong>‘\u0131n edit\u00f6rl\u00fckten \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. (Heibel, 2.2)<\/p>\n

Tersine DMV, y\u0131ll\u0131k toplant\u0131lar\u0131yla, tek ba\u015fkan\u0131yla ve Jahresbericht <\/em>ile Deutsche Mathematik <\/em>olay\u0131na kadar herhangi bir \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00fc\u015fmeyen bir kurumdu.<\/p>\n

Nazi Matemati\u011fi<\/strong><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Formalizm<\/em><\/td>\nSezgicilik<\/em><\/td>\n<\/tr>\n
Hilbert<\/strong><\/td>\nBrouwer<\/strong>\/ Bieberbach<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
G\u00f6ttingen<\/td>\nBerlin<\/td>\n<\/tr>\n
Liberal\/ uluslaras\u0131<\/td>\nAlman Matemati\u011fi<\/td>\n<\/tr>\n
abstrakt<\/em><\/td>\nanschaulich<\/em><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

1930\u2019lar\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda, yukar\u0131daki ayr\u0131\u015fma neredeyse olu\u015fmu\u015ftu ve Bieberbach<\/strong>‘\u0131n kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini dikte etmesinin yolunu haz\u0131rlad\u0131. Kendisi genellikle Nazi Almanya’s\u0131 matemati\u011fini desteklemek onusundaki niyetiyle an\u0131l\u0131r. Pek \u00e7ok az tan\u0131nm\u0131\u015f matematik\u00e7i Parti’ye kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve kat\u0131l\u0131mlardan daha \u00e7ok Theodor Vahlen <\/strong>sorumlu olsa da, genellikle Bieberbach <\/strong>ad\u0131 Nazi matemati\u011fi ile ili\u015fkilendirilir.\u00a0 Alman matematik gelene\u011finin nas\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u201cNazi matemati\u011fi\u201d te\u015febb\u00fcs\u00fcnde neyin ger\u00e7ekten eksik oldu\u011funu, onun eylemlerine bakarak anlayabiliriz.<\/p>\n

Ludwig George Elias Moses Bieberbach (1886- 1982) <\/strong>1921\u2019den sava\u015f\u0131n sonuna kadar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 Berlin \u00dcniversitesi\u2019ne yerle\u015fmeden \u00f6nce, 1910\u2019a kadar Klein<\/strong>\u2019in y\u00f6netimindeki G\u00f6ttingen\u2019de, bir sonraki on y\u0131l\u0131n\u0131 da K\u00f6nigsberg, Basel ve Frankfurt’ta ge\u00e7irdi. Kesinlikle yetenekli bir bilim insan\u0131yd\u0131; d\u00fczlemin 17 simetri grubu matematik\u00e7ilere a\u015fina gelecektir, Bieberbach<\/strong> herhangi bir boyut i\u00e7in b\u00f6yle bir kesin sonucun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilk ispatlayan matematik\u00e7iydi. 1911’de Mathematische Annalen<\/em>‘de yay\u0131nlan sonu\u00e7, Hilbert’in 18. probleminin <\/em>k\u0131smi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcyd\u00fc. Bununla birlikte o, ba\u015far\u0131l\u0131 matematiksel \u00fcr\u00fcn\u00fcne ek olarak matematiksel hedefiyle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7en g\u00fc\u00e7l\u00fc bir politik g\u00f6r\u00fc\u015f geli\u015ftirdi:<\/p>\n

Kendi web sitesinde Hiner Stauff sorar:<\/p>\n

\u201cDe\u011fil mi ki matematik -di\u011fer t\u00fcm bilimlerden daha fazla- tarafs\u0131z, ve b\u00f6yle uluslararas\u0131 ve bu anlamda Alman olamayan?\u201d<\/p>\n

Ve \u00d6klid uzay\u0131n\u0131n evrensel \u00f6zelli\u011fine dem vurur; \u00dc\u00e7genlerin i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131 toplam\u0131 180 derecedir ve uluslar\u0131n bu konuyla hi\u00e7 bir ilgisi yoktur. Ger\u00e7ekten, Brouwer<\/strong> gibi matemati\u011fin politikas\u0131n\u0131 <\/em>ulusalla\u015ft\u0131rmak daha makul g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bununla beraber, Bieberbach<\/strong> tam olarak, fiili k\u00fclt\u00fcr ile soyut matematiksel ger\u00e7ekleri ili\u015fkilendirmek gibi daha zor bir g\u00f6revi \u00fcstlenerek e\u015fsiz bir Alman matemati\u011fi var etmek istiyordu. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Bieberbach<\/strong> sadece pek \u00e7ok Yahudi ile -\u00f6rne\u011fin Richard von Mises<\/strong>–<\/strong> ili\u015fki i\u00e7inde olan bir Alman milliyet\u00e7isiydi. Ancak Bieberbach<\/strong>‘\u0131n kanaatleri yava\u015f\u00e7a psikolojiye y\u00f6neldi ve anti-Semitik e\u011filimlere d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

1934’de Bieberbach<\/strong> filozof Jaensch<\/strong>‘\u0131n fikirlerini kullanarak insanlar\u0131n- \u00f6zel olarak da matematik\u00e7ilerin- iki par\u00e7al\u0131 psikolojik tipolojisini geli\u015ftirdi, formalistler ve sezgiciler.<\/p>\n

\u201cS-tipi\u201d sembolik \u00f6rg\u00fctlenme ile ger\u00e7ek\u00e7i \u00f6rg\u00fctlenme aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapmaz; formalistler, soyut yap\u0131lar\u0131 ve aksiyomatik dayanaklar\u0131yla S-tipine dahildirler.<\/p>\n

Tersine \u201cJ-tipi\u201d ayaklar\u0131n\u0131 yere basar. Sezgiciler ger\u00e7ek, geometrik g\u00f6rsel matemati\u011fi tercih ederler; onlar matemati\u011fin anla\u015f\u0131l\u0131r (anschaulich) <\/em>olmas\u0131n\u0131 isterler.<\/p>\n

Ger\u00e7ekte, J-tipi daha Aryan<\/em> olarak tan\u0131mlan\u0131r. Vahlen<\/strong>, ger\u00e7ekten matemati\u011fi “\u0131rk\u0131n aynas\u0131” olarak tan\u0131mlayarak Bieberbach<\/strong>‘\u0131n ayr\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (Wikipedia DE: Deuctsche Mathematik). Nazi matematik\u00e7ileri sonunda fikirlerini desteklemek i\u00e7in gerekli olan mecburi anti-Semitik e\u011filimle kendilerini uyumlu hale getirecek olan bir sisteme sahip olmu\u015fturlar:<\/p>\n

\u201c… p\u00fcr mant\u0131ksal usavurum Romen ve Yahudi \u0131rklar\u0131 aras\u0131nda daha zengin bir geli\u015fime sahipken, uzamsal imgelem Alman \u0131rk\u0131n\u0131n bir niteli\u011fidir. … Entelekt\u00fcel \u00e7evrede \u0131rk yarat\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imini, sonu\u00e7lar\u0131n evrimini ve san\u0131yorum temel meselelere bak\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. … Formalizm insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olan matematiksel ger\u00e7eklerin bir \u00fclkesini in\u015fa etmek isterken sezgicilik matematiksel d\u00fc\u015f\u00fcncenin insan gayretinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu ve bu sebeple insandan kopar\u0131lamayaca\u011f\u0131 fikri \u00fcst\u00fcne kuruludur.\u201d (Wikipedia: Ludwing Bieberbach)<\/p>\n

Bieberbach<\/strong> \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0130mparatorluk\u2019ta matemati\u011fin politikayla ilintisini mazur g\u00f6sterme gayreti i\u00e7erisindeydi. O eski \u0130mparatorlu\u011fun d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc ile eski entelekt\u00fcel elitin temel bilimlerinin devam\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan yeni \u015fekilci matematikle ili\u015fkilendiriyordu. B\u00fcy\u00fck bir ki\u015fisel g\u00fc\u00e7 toplad\u0131,\u00a0 \u201cYahudilerin hala akademik komisyonlar\u0131n \u00fcyesi olmas\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 buluyorum.\u201d \u015feklindeki a\u00e7\u0131klamas\u0131nda hemen sonra d\u00f6nemda\u015f\u0131 matematik\u00e7i Issai Schur<\/strong> Prusya Akademisi’nden g\u00f6nderildi.<\/p>\n

Bununla beraber Theodor Vahlen (1869-1945),<\/strong> Deutsche Physik<\/em> gibi \u00e7ok di\u011fer pek hareketin de dahil oldu\u011fu bi\u00e7imde, reel politikan\u0131n \u00e7ok daha i\u00e7erisindeydi. Berufsbeamtengesetz<\/em> sayesinde 1933’de Richard von Mises (10)<\/strong> yerine Berlin \u00dcniversitesine getirildi. Vahlen,<\/strong> Kaiser Wilhelm Toplulu\u011fu ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 (1933-1937) ve Prusya Bilimler Akademisi ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 1938 gibi \u00e7e\u015fitli unvanlar almaya devam etti. Ayr\u0131ca 1933’de SA’ya ve 1936’da SS’e kat\u0131ld\u0131. Politik a\u00e7\u0131dan en \u00f6nemli olan\u0131 ise \u00fcniversite kadrolar\u0131n\u0131n \u00fczerinde etkisinin olaca\u011f\u0131 Reichserziehungsministerium<\/em>‘un (E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131) merdivenlerini t\u0131rmanmas\u0131yd\u0131. 1934’de Bakanl\u0131\u011f\u0131n bilim kolunun ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na getirildi, ancak Deutsche Physik<\/em> ‘in \u00f6nde gelen taraftarlar\u0131ndan Johannes Stark<\/strong>‘la Alman Ara\u015ft\u0131rma Derne\u011fi’nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in girdi\u011fi g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisi sonucu g\u00f6revden ayr\u0131lmak zorunda kald\u0131 1937’de ayr\u0131lmak zorunda kald\u0131. (Heibel)<\/p>\n

Ancak onun g\u00fc\u00e7l\u00fc pozisyonuna ra\u011fmen, Nazi d\u00f6nemi Alman matemati\u011finin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne dair \u00e7ok az belge vard\u0131r. Bu soyut konular \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n zorlu\u011funu g\u00f6sterdi\u011fi kadar Nazi d\u00f6nemi matemati\u011fini me\u015frula\u015ft\u0131rma gayretlerinin destek\u00e7isinin ki\u015fisel terfisiyle nas\u0131l birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funun g\u00f6stergesidir. Asl\u0131nda, Bieberbach<\/strong>‘\u0131n 1934’de DMV’nin F\u00fchrerprinzip<\/em>‘i kabul etmesini \u00f6nermesi gibi eylemleri politik olarak sad\u0131k g\u00f6z\u00fckmenin do\u011frudan mazereti olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6nerisi ba\u015far\u0131l\u0131 olur ancak Nazi matematik\u00e7ilerinin bu yeni matematiksel F\u00fchrercili\u011fin i\u00e7erisine dahil olacak vakitleri olmaz.<\/p>\n

Bieberbach<\/strong>‘\u0131n DMV Jahresbericht’<\/em>deki edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc, Danimarkal\u0131 futbol oyuncusu ve matematik\u00e7i Harald Bohr’a (Niels Bohr’un erkek karde\u015fi) yazd\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur a\u00e7\u0131k mektubuyla 1934’de son buldu. Edit\u00f6r yard\u0131mc\u0131lar\u0131 Hasse<\/strong> ve Knopp<\/strong> mektubun Jahresbericht’<\/em>de yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 derginin politik duru\u015fu olarak alg\u0131lanabilece\u011fi i\u00e7in istemediler. Onlardan gizli olarak Bieberbach<\/strong> son d\u00fczeltmelerde mektubu yay\u0131na verdi. Mektup i\u011fneleyici bir ba\u015fl\u0131kla “Kunst des Zitierens” (Al\u0131nt\u0131 Sanat\u0131) ile yay\u0131nland\u0131. Mektup a\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131yla ilgiliydi<\/p>\n

\u201cKendi soyunu g\u00f6steri\u015fli y\u00f6ntemleriyle bozmaya y\u00f6nelik yabanc\u0131 hevesleri fark eden bir halk bu tipteki yabanc\u0131 \u00f6\u011fretmenlerden kurtulmal\u0131d\u0131r.\u201d (Bieberbach, Zitieren)<\/p>\n

Bieberbach<\/strong>, Bohr’un kendisi hakk\u0131nda kapal\u0131 bir Alman matemati\u011fi taraftar\u0131 oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki aktar\u0131m\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu iddia eder, bu nedenle mektubun ad\u0131 \u201cal\u0131nt\u0131 sanat\u0131d\u0131r\u201d. Mektupta, Bieberbach<\/strong> g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ulusal bilimin hala uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde bulunabilece\u011fini ancak derin k\u00f6klere sahip olmakla (idol\u00fc F\u00fcrer’den bir al\u0131nt\u0131yla: bir g\u00f6lge gibi kaplamak) d\u00fcnyada daha g\u00fc\u00e7l\u00fc kalaca\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. Yaz\u0131s\u0131na \u201cBiz Alman matematik\u00e7ileriyle ve onlar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131yla gurur duyuyoruz, ancak kendimizi yabanc\u0131 bir zaferle s\u00fcslemekten ka\u00e7\u0131n\u0131r\u0131z\u201d diye devam eder. \u201cIrk meselesi\u201d ve Yahudi sorunu \u201cba\u015fka bir \u015fekilde \u00f6zde\u015fle\u015ftirilemez,\u201d ancak Yahudilik Almanya’da yayg\u0131nd\u0131r ve \u201cyery\u00fcz\u00fcnde kendi varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Almanlar kadar \u00e7etin bir sava\u015f vermek zorunda kalan ba\u015fka bir halk yoktur.\u201d (Bieberbach, Zitieren)<\/p>\n

Bu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ve yeteri kadar \u00f6rt\u00fcl\u00fc olmaya \u0131rk\u00e7\u0131 ifadeler DMV’nin di\u011fer \u00fcyeleri i\u00e7in uygun de\u011fildi ve Bieberbach<\/strong>, di\u011fer \u00fcyeler bir \u00f6z\u00fcr yay\u0131nlamaya giri\u015ftiklerinde ba\u015fkanl\u0131k g\u00f6revini b\u0131rakt\u0131. Ancak Bieberbach<\/strong> al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k bi\u00e7imde uzun ba\u015fkanl\u0131k g\u00f6revini s\u00fcrd\u00fcren (1937-1945) Wilhelm <\/strong>S\u00fcss<\/strong>‘le ve di\u011fer \u00fcyelerle iyi ili\u015fkilerini korumaya devam etti. Bieberbach<\/strong>‘\u0131n yoklu\u011funda dahi DMV onun problemlerinden uzak de\u011fildi; pek \u00e7ok matematik\u00e7inin art\u0131k gitti\u011fi ac\u0131 ger\u00e7e\u011fiyle y\u00fcz y\u00fcze devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 koruma meselesinden kaynakl\u0131 \u00f6nemli problemleri. Bununla beraber, Bieberbach <\/strong>yoluna devam etti; a\u00e7\u0131k\u00e7a kendi dergisini in\u015fa etti.<\/p>\n

Bieberbach <\/strong>ve Vahlen<\/strong>, milliyet\u00e7i g\u00f6r\u00fc\u015flerinin desteklenmesi i\u00e7in tasarlad\u0131klar\u0131 Deutsche Mathematik<\/em> dergisinin as\u0131l sahipleri olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Dergi 1936-1942 y\u0131llar\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc ve bug\u00fcn ger\u00e7ekten i\u00e7eri\u011fi ile hat\u0131rlanmamaktad\u0131r. History of Topology <\/em>kitab\u0131nda, niyet \u201ca\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k Aryan\u2019d\u0131\u201d, \u201cancak ilk iki b\u00f6l\u00fcmden sonra ba\u015fka bir matematik dergisi olarak kald\u0131\u201d yazar. (James, 854) Hi\u00e7 bir uygun duru\u015f g\u00f6stermeden G\u00f6ttingen’in ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n yerine g\u00f6z diken Deutsche Mathematik<\/em>, bir hareketin ismi ve onun zay\u0131f dergisi olarak kalmaktan \u00f6teye gidemedi. \u201cS\u00f6yelenecek tek \u015fey: Bieberbach, kendisinin de bir \u00e7ok kamuoyu a\u00e7\u0131klamas\u0131nda duyurdu\u011fu gibi, y\u00f6nteminin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na varacak ve derin bir pi\u015fmanl\u0131k ya\u015fayacakt\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n

Sava\u015f\u0131n bitimiyle, Bieberbach <\/strong>t\u00fcm pozisyonlar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve 1949’da Basel’de bir kadro elde edinceye kadar \u00f6\u011fretmenlik i\u015finden de azledilmi\u015ftir. Sonunda matematik kariyerine devam eder ancak ge\u00e7mi\u015f 95 ya\u015f\u0131nda \u00f6lene kadar yakas\u0131n\u0131 b\u0131rakmayacakt\u0131r. Grusky onun halktan \u00f6z\u00fcr diledi\u011fini iddia eder. Ger\u00e7ekten de bir\u00e7ok matematik\u00e7i onun Alman matemati\u011fine y\u00f6n veren bir lider olma konusundaki bariz h\u0131rs\u0131n\u0131n bir arac\u0131 olan radikal g\u00f6r\u00fc\u015flerini mazur g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n

Nazi D\u00f6nemi’nde Uygulamal\u0131 Matematik<\/strong><\/p>\n

Nazi d\u00f6nemi p\u00fcr matemati\u011fini ele al\u0131\u015f y\u00f6ntemimde rejim s\u00fcresince uygulamal\u0131 matemati\u011fin durumunu ihmal etmem gerekiyordu. Tad\u0131ml\u0131k olarak uygulamal\u0131 matematikte ya\u015fananlar\u0131nda bir se\u00e7mesini verelim:<\/p>\n

    \n
  • 1936 Berlin Olimpiyatlar\u0131 ilk canl\u0131 yay\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131yla an\u0131l\u0131r; canl\u0131 yay\u0131n deneyimi ve radar g\u00fc\u00e7l\u00fc uygulamal\u0131 fizik geli\u015fmesidir.<\/li>\n
  • Werner Heisenberg teorik fizik alan\u0131nda atomik deneylerde ileri ara\u015ft\u0131rmalar yapt\u0131.<\/li>\n
  • Wernher von Broun taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen roket program\u0131 baz\u0131 teorik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7eriyordu. Bir k\u0131s\u0131m b\u00fcy\u00fck hesaplamalar Darmstadt’da Uygulamal\u0131 Matematik Enstit\u00fcs\u00fc’nde Alwin Walther taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131, bunu u\u00e7u\u015f kontrol\u00fc ve roket balisti\u011fi takip etti.<\/li>\n
  • U\u00e7u\u015f ve aerodinamik sadece roketler i\u00e7in gerekli de\u011fildi; Almanlar geli\u015ftirdikleri u\u00e7aklar ve zeplinlerle bilinir.<\/li>\n
  • Konrad Zuse programlanabilir ilk bilgisayar\u0131 yapt\u0131 (Z1, 1936-1938) ve ilk programlama dilini geli\u015ftirdi. Birle\u015fik Devletler\u2019deki benzer geli\u015fmelerden izole olmas\u0131 sebebiyle, modern bili\u015fim geli\u015fmeleri ne yaz\u0131k ki onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayanmaz.<\/li>\n
  • Enigma makinesi bir sava\u015f ileti\u015fimi i\u00e7in gereksiz derece ak\u0131ll\u0131 olan Alman \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Mesajlar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rarak yazan bir mekanizmaya sahip bir \u00e7e\u015fit yaz\u0131 makinesi i\u00e7erir. \u0130ronik bi\u00e7imde, \u0130ngilizler t\u00fcm mesajlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilirler \u00e7\u00fcnk\u00fc Almanlar\u0131n t\u00fcm mesajlar\u0131 ayn\u0131 c\u00fcmleyle biter \u201cHeil Hitler\u201d.<\/li>\n<\/ul>\n

    Alman Matematik Gelene\u011finin Kaderi<\/strong><\/p>\n

    Deutche Mathematik<\/em>\u2019in Berlin\u2019de yer etme \u00e7abalar\u0131yla tezat olu\u015fturacak bi\u00e7imde, Alman matemati\u011finin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc G\u00f6ttingen\u2019in Hitler\u2019in 1933\u2019de iktidara geli\u015finden birka\u00e7 ay \u00f6ncesine rastlayan pratikteki da\u011f\u0131l\u0131\u015f\u0131 ile tasvir edilebilir. Hilbert\u2019in G\u00f6ttingen\u2019inin yukar\u0131da bahsedilen \u00fcn\u00fcne yakla\u015famasalar da g\u00fc\u00e7l\u00fc merkezlerden olan Heidelberg, Berlin, Frankfurt, Freiburg, Viyena, ve K\u00f6ningsberg de bu d\u00f6nemde zarara u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Gelecek olan ko\u015fullar\u0131n fark\u0131na varan pek \u00e7ok matematik\u00e7i erkenden ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131, politik itimats\u0131zl\u0131k, Aryan \u0131rktan olmama, \u201cgerekti\u011fi taktirde itirazs\u0131z devlet g\u00f6revine gitmek\u201d i\u00e7in haz\u0131r oldu\u011funun garantisini verememek gibi nedenlerle i\u015ften \u00e7\u0131karmalara izin veren Berufsbeamtengesetz <\/em>ile 1933’de G\u00f6ttingen’in b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 yara alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

    Noether<\/strong>, Weyl<\/strong> ve Courant<\/strong> gibi \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7iler \u00f6nceleri i\u015fsiz kalm\u0131\u015f daha sonrada Amerika’ya gitmi\u015ftir. Hasse (11)<\/strong> gibi bir k\u0131s\u0131m akademisyen ise kalmak ve G\u00f6ttingen’de devam etmek i\u00e7in direndiler: p\u00fcr matemati\u011fin Vorlesungstatigkeit<\/em>‘i (eylem dersleri) 1933-1936 y\u0131llar\u0131nda yeniden toparland\u0131 ancak bundan sonra 1941’e kadar yerini uygulamal\u0131 matematik dersleri devrald\u0131. Yine de her \u015fey hala zordu: Bieberbach<\/strong>‘\u0131n cesaretlendirmesiyle Oswald Teichm\u00fcller <\/strong>adl\u0131 \u00f6\u011frenci, d\u00f6nem arkada\u015flar\u0131n\u0131 Yahudi \u00f6\u011fretisinden korumak ad\u0131na Landau<\/strong>‘nun derslerini boykot etti, boykot olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131yd\u0131 ve daha sonraki hareketlerin de \u00f6nc\u00fcs\u00fc oldu. (Heibel, 2.3)<\/p>\n

    Hilbert<\/strong> 1943’deki \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar G\u00f6ttingen’de kald\u0131; Naziler emeklilik ve maa\u015f konusunda al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k bi\u00e7imde d\u00fczg\u00fcn davrand\u0131lar. 1940’da geriye kalan tek p\u00fcr matematik\u00e7iler her ikisi de ya\u015fl\u0131 olan Herglotz<\/strong> ve Kaluza<\/strong>‘yd\u0131. Geriye kalan herkes ya orduya al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131 ya da sava\u015fta g\u00f6revlendirilmi\u015flerdi.<\/p>\n

    K\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclen sadece akademik kadro de\u011fildi; matematik ve fizik \u00f6\u011frencilerinin say\u0131s\u0131nda 1932’den 1937’ye y\u00fczde 90 azalma oldu\u011fu s\u00f6ylendi. Matematik k\u00fct\u00fcphanesi de zarar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc: 10 May\u0131s 1933’de bir kitap yak\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015fti ve Naziler kendilerini, geriye kalan \u201ckullan\u0131\u015fs\u0131z\u201d materyali muhafaza etmeye mecbur hissetmedi: tahmini olarak p\u00fcr matematik kitap ve dergilerinin y\u00fczde 80’i, ilgili uygulamal\u0131 alanlardakilerin de y\u00fczde 20’si zarar g\u00f6rd\u00fc. (Schappacher, 51) (11)<\/p>\n

    G\u00f6ttingen sava\u015f s\u00fcresince \u00e7ok bozulmadan kald\u0131; kimi kaynaklara g\u00f6re Almanya ve \u0130ngiltere aras\u0131nda (muhtemelen gayri resmi) Oxford, G\u00f6ttingen ve Cambridge gibi ana akademik merkezleri korumak ad\u0131na yap\u0131lan bir anla\u015fma vard\u0131. (Hanitzsch, Situation) (13) Ger\u00e7ekten, G\u00f6ttingen \u00f6\u011fretim hayat\u0131na yeniden ilk ba\u015flayand\u0131 ve neticesinde \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7ilerin ilgisini tekrar \u00fczerinde toplayan da o oldu. Carl Siegel<\/strong> k\u0131sa s\u00fcrede geri d\u00f6nd\u00fc. G\u00f6ttingen matematikte h\u00e2l\u00e2 hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r sayg\u0131n bir kurumdu; ancak Nazi partisinin ezici etkileri alt\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131na da\u011f\u0131lan o eski parlak matematik kahramanlar\u0131n\u0131n hi\u00e7 birisini geri toplayamad\u0131. Alman matematik gelene\u011finin ancak ruhen devam etti\u011fi ve geli\u015fti\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

    Hilbert’in G\u00f6ttingen’i ve Nazi matemati\u011finin \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131 olmayan matematik\u00e7ilerin ki\u015fisel hik\u00e2yelerine at\u0131fta bulunmaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131m. Bununla beraber, trajedinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 s\u00fcrg\u00fcn yeteneklerin ki\u015fisel hik\u00e2yelerinde sakl\u0131d\u0131r. Thomas Huckle \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u00fcresince, 131 \u00f6nemli orta Avrupa matematik\u00e7isinin ak\u0131betini listelemi\u015ftir. Bunlar\u0131 sayarsak; 14 tanesi \u00f6ld\u00fc, 19 tanesi tutukland\u0131, 4 tanesi kay\u0131p(?), 56 tanesi g\u00f6\u00e7men, 23 tane ge\u00e7ici vizeli, 10 tanesi Alman sava\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131, 5 tanesi Nazi taraftar\u0131…<\/p>\n

    Yahudi olanlara ise tam olarak ne oldu\u011funun \u00e7etelesini tutmak zor; \u00e7o\u011fu zaman Yahudi bir k\u00f6kene sahip olmak riskti; anti- Semitizm bunlardan en ciddisi olsa bile en nihayetinde bir \u00f6nemi yoktu, herkes ya terk edip gitmek ya da eldeki durumlarda idare etmenin bir yolunu bulmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

    Pek \u00e7ok matematik\u00e7i Almanya’dan g\u00f6\u00e7 etti. \u00c7o\u011funlu\u011fu \u0130ngiltere ve Amerika’ya gitti, ancak bir k\u0131sm\u0131 da Rusya veya Filistin gibi yerlere gitti. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 en ge\u00e7 1933’te \u00fclkeyi terk etti, ancak Kurt G\u00f6del<\/strong> (1939) ve Carl Siegel <\/strong>(1940) gibi baz\u0131lar\u0131 da daha sonra g\u00f6\u00e7 etti. Bu matematik\u00e7iler \u00e7e\u015fitli kurulu\u015flarda g\u00f6rkemli bir \u015fekilde kar\u015f\u0131land\u0131lar.<\/p>\n

    G.H. Hardy<\/strong>, 18 matematik\u00e7inin Cambridge’de pozisyon bulmalar\u0131n\u0131 organize etti. Amerika’daki enstit\u00fcler \u00fclkelerinden kovulan Alman matematik\u00e7iler i\u00e7in ayr\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck miktarlardaki ki\u015fisel finansmanlara bel ba\u011flad\u0131lar; ilk olarak Amerikan Rockefeller Vakf\u0131, Courant<\/strong>, Siegel <\/strong>gibi bir\u00e7ok matematik\u00e7inin de i\u00e7inde bulundu\u011fu 300 bilim adam\u0131n\u0131n sponsorlu\u011funu yapt\u0131. Bundan sonra, G\u00f6ttingen’deki yerlerinden edilip kendilerini Birle\u015fik Devletler’de bulan Weyl<\/strong> ( Princeton) ve Noether<\/strong> (Byrn Mawr) kendileriyle ayn\u0131 ko\u015fuldaki meslekta\u015flar\u0131na destek olmak i\u00e7in German Mathematicians’ Relief<\/em> Fund<\/em>‘\u0131 kurdu. Ayr\u0131ca yerlerinden edilen akademisyenlere yard\u0131m amac\u0131yla kurulan bir de Acil Durum Komitesi vard\u0131. (Gabel)<\/p>\n

    Bununla beraber, Amerika’daki matematik\u00e7i g\u00f6\u00e7menler sorunsuz de\u011fildi: Birle\u015fik Devletler ekonomik a\u00e7\u0131dan derin bir durgunluk d\u00f6nemi ya\u015f\u0131yordu, para ve i\u015f garantisi \u00f6zellikle akademi gibi alanlarda eksik kal\u0131yordu. Amerikan matematik\u00e7iler bile i\u015flerini kaybediyorken Almanlar piyasan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131. Bu sebeple Acil Durum komitesi bilim adamlar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmek konusunda ihtiyatl\u0131 davranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Fakat bir k\u0131s\u0131m ki\u015fisel engeller vard\u0131; Amerikal\u0131lar bu yabanc\u0131lar konusunda biraz ihtiyatl\u0131yd\u0131lar ve anti- Semitizm tamamen ortal\u0131klarda yok de\u011fildi.<\/p>\n

    Bununla beraber, Yahudi ya da de\u011fil pek \u00e7ok matematik\u00e7i Birle\u015fik Devletler’de kendine bir yer edindi. Bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, sadece se\u00e7kin bir \u00fcniversitenin evi olmakla kalmayan ayn\u0131 zamanda Alman Yahudi bir aileden gelen Louis Bamberger taraf\u0131ndan finanse edilen Institute for Advanced Study’<\/em>nin de bulundu\u011fu New Jersey’de Princeton’a yerle\u015fti. Genellikle, G\u00f6ttingen \u00fczerindeki matematiksel ilginin y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Amerikan matemati\u011finin \u00fcn\u00fcn\u00fcn artmas\u0131nda rol alarak sava\u015f sonras\u0131 Princeton’da tekrar birle\u015fti\u011fi s\u00f6ylenir. Formalist fikirler modern matematik teorilerde yer bulurken, Alman matematik gelene\u011fi yok olmu\u015ftur.<\/p>\n

    Nazilerden \u00f6nce Alman matemati\u011finin ne demek oldu\u011fu ve 1933-1945 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ba\u015f\u0131na ne geldi\u011fi iyice anla\u015f\u0131lsa da, bu da\u011f\u0131lma s\u0131ras\u0131nda hangi de\u011ferlerin yitip gitti\u011fini a\u00e7\u0131klamak olduk\u00e7a zordur. Kimse tam olarak \u201cHilbert’in program\u0131 G\u00f6del\u2019in program\u0131na tam olarak X \u015feklinde tepki verecek, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda yeterince ilerleme g\u00f6steremeyen Y konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in muhtemelen \u015f\u00f6yle bir yol geli\u015ftirilecekti\u201d diyemez. Bu matematik\u00e7iler bilinebilir olan\u0131n, ispatlanabilir, \u00e7\u0131karsanabilir olan\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lar; kendi tan\u0131mlar\u0131n\u0131 kendileri geli\u015ftirirler. Kimse sava\u015f olmasayd\u0131 i\u015flerin nas\u0131l geli\u015fece\u011fini bilemez?<\/p>\n

    Onlar\u0131n genel yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n matematikte pek \u00e7ok kullan\u0131\u015fl\u0131 sonuca \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz; \u00f6zel olarak, en temel fikirler, bu elektronik \u00e7a\u011fda sistemler i\u00e7in formalizm \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n etkisinde nelerin yap\u0131labilece\u011fi \u00fcst\u00fcnedir ve bir sistem olarak bilgisayar konusunda en \u00f6nemli d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imlerinden ikisi Turing <\/strong>ve von-Neumann <\/strong>taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, her ikisinin de kariyeri Nazi eylemlerinden \u015fiddetli bi\u00e7imde etkilenmi\u015ftir. Nazi d\u00f6neminin matematik \u00fcst\u00fcndeki ilgin\u00e7 etkileri \u00fczerinde durabilece\u011fimiz kadar, Alman matematik gelene\u011finin devam etmesi i\u00e7in ne yapabilece\u011fini s\u00f6yleyemeyiz.<\/p>\n

    Pek \u00e7ok matematik\u00e7i Amerika’ya hatta \u00f6zel olarak Princeton’a yerle\u015fmi\u015f olsa bile kimse gelene\u011fin sadece yer de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ve do\u011fal bir \u015fekilde geli\u015fmeye devam etti\u011fini s\u00f6yleyemez; D\u00fcnya o konuya \u015f\u00f6yle bir de\u011finip ge\u00e7mek zorundayd\u0131, A\u00e7\u0131k bi\u00e7imde zay\u0131f d\u00fc\u015fen Almanya da. Prestijli Field madalyas\u0131 1936’dan beri sadece bir Alman matematik\u00e7iye verildi: Princeton’dan Gerd Faltings.<\/p>\n

    Alman matemati\u011finin i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcm bu aptalca durum i\u00e7in Bieberbach<\/strong>‘\u0131 g\u00fcnah ke\u00e7isi olarak se\u00e7mek i\u015fin kolay\u0131na ka\u00e7mak olacakt\u0131r, gelene\u011fin yeniden tamir edilmesi zor bir karakteri vard\u0131r ancak kimse Alman matemati\u011finin sayg\u0131 duyulacak bir seviyeye d\u00f6nmedi\u011fini s\u00f6yleyemez. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u00fcresince sava\u015f\u0131n bitimine kadar matematik yap\u0131lmaya devam edilmi\u015ftir, \u00f6rne\u011fin 1944’de S\u00fcss <\/strong>taraf\u0131ndan bir matematik enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn kurulmas\u0131… So\u011fuk sava\u015fa ra\u011fmen Matematik\u00e7iler zamanla \u00fclkelerine d\u00f6nmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ve Almanya \u00e7e\u015fitli sayg\u0131n Uluslararas\u0131 roller \u00fcstlenmi\u015ftir, Uluslararas\u0131 Matematik Birli\u011fi’nin ofisi Dahlem’dedir.<\/p>\n

    Modern Alman matemati\u011fi ile ilgili gereksiz kayg\u0131lar olamadan G\u00f6ttingen’in ne anlam ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamakta fayda var: o modern ve eski matematik aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn muazzam bir sembol\u00fc olarak kalacakt\u0131r ve biz ne kaybetti\u011fimizi hi\u00e7 bir zaman unutmayaca\u011f\u0131z. Hilbert<\/strong>‘in 1934’te G\u00f6ttigen’de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir ziyafette kendisine Yahudi etkisinden kurtar\u0131ld\u0131ktan sonra ger\u00e7ekten matemati\u011fin i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 durumda olup olmad\u0131\u011f\u0131 soruldu\u011funda ifade etti\u011fi gibi:<\/p>\n

    \u201c\u0130\u00e7ler ac\u0131s\u0131? \u0130\u00e7ler ac\u0131s\u0131 durumda de\u011fil, say\u0131n Bakan. Art\u0131k mevcut de\u011fil.\u201d<\/p>\n

    Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

    1) Hilbert’in teoremi, Gordon taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lan \u00fcst d\u00fczey bir problem i\u00e7in varl\u0131k ispat\u0131 olmas\u0131 sebebiyle tart\u0131\u015fmal\u0131yd\u0131. Varl\u0131k ispat\u0131, belirli bir matematiksel nesnenin, kendisini in\u015fa etmeden, var olmas\u0131 gerekti\u011finin g\u00f6sterilmesidir. Burada nesnenin var olmamas\u0131 durumunun imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fine dayan\u0131l\u0131r. (Wikipedia: David Hilbert, Constructivism (mathematics)) Bug\u00fcn olduk\u00e7a yayg\u0131n bir y\u00f6ntem olmas\u0131na ra\u011fmen Gorden gibi d\u00f6nemin olu\u015fturmac\u0131<\/em>lar\u0131 (constructivist)<\/em> aras\u0131nda yak\u0131\u015f\u0131ks\u0131z matematik olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Dar kafal\u0131 olduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle olu\u015fturmac\u0131lar\u0131 g\u00f6rmezden gelmek kolay gibi dursa da, \u015funu anlamak \u00f6nemli. Onlar g\u00f6r\u00fc\u015fleri i\u00e7in son derece me\u015fru bir sava sahiptiler: matemati\u011finin tan\u0131mlar\u0131n\u0131n tam olarak ne zaman kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131yd\u0131.<\/p>\n

    2) Bir\u00e7ok erkek matematik\u00e7inin yan\u0131 s\u0131ra, G\u00f6ttingen muhtemelen matematik tarihinin en \u00fcnl\u00fc ve en etkin kad\u0131n matematik\u00e7isi Emmy Noether<\/strong>\u2019e(1882-1935) de ev sahipli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    3) Matematik alan\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc verilmez, bilim dallar\u0131nda verilen Nobel \u00f6d\u00fcller fizik, kimya (daha sonralar\u0131 ekonomi) dallar\u0131nda sahiplerini bulur.<\/p>\n

    4) Her \u015feyi formal bir temele oturtma \u00e7abas\u0131ndan dolay\u0131 Hilbert’in yakla\u015f\u0131m\u0131 bazen temelcilik (foundationalism) <\/em>olarak da an\u0131l\u0131r. Ne var ki sezgicilik de bir temel aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indedir, bu sebeple bu kavram biraz \u015faibelidir.<\/p>\n

    5) Olu\u015fturmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n temeli Leopold Kronecker<\/strong>‘in \u00fcnl\u00fc c\u00fcmlesindeki g\u00f6r\u00fc\u015flerde yatar: \u201c Tanr\u0131 tam say\u0131lar\u0131 yaratt\u0131, geriye kalan her \u015fey insan\u0131n eseridir.\u201d Kroncker t\u00fcm matemati\u011fin do\u011fal say\u0131lar\u0131n direkt sonucu olarak in\u015fa edilebilece\u011fine inanan bir finitist<\/em>dir.<\/p>\n

    6) 1900 y\u0131l\u0131ndaki kongre Hilbert’in \u00fcnl\u00fc 23 Problemini sundu\u011fu kongredir.<\/p>\n

    7) Nazi rejiminin, sosyal hayat\u0131 t\u00fcm y\u00f6nleriyle koordine ve kontrol etmesi amac\u0131ndaki totaliter uygulamalar b\u00fct\u00fcn\u00fc.<\/p>\n

    8) Reichsverband <\/em>dergisi, olduk\u00e7a ilgin\u00e7 bir \u015fekilde, 1920’de G\u00f6ttingen’de kuruldu ve bir kurulu\u015f olarak matematiksel Selbstgleichschaltung\u2019<\/em>in ba\u015fl\u0131ca cephesi halini ald\u0131.<\/p>\n

    9) Brouwer’in Felemenk oldu\u011funu hat\u0131rlarsak, kendisini Alman matemati\u011finin bir par\u00e7as\u0131 olarak nas\u0131l g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131k de\u011fildir, ancak kendisi 1925’de Hilbert, Blumenthal ve Hecke ile birlikte Annalen<\/em>‘\u0131n edit\u00f6rleri aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

    10) Richard von Mises: imtiyazl\u0131 bir uygulamal\u0131 matematik profes\u00f6r\u00fc ve vaftiz edilmi\u015f bir Katoliktir; ancak bunlar\u0131n hi\u00e7 birisi onun Yahudi k\u00f6klerinden kurtulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    11) Hasse Almanya’da kald\u0131 ve Alman matemati\u011finin uluslararas\u0131 sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sava\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131; hatta Nazi partisine kat\u0131lmay\u0131 bile denedi ancak Yahudi k\u00f6kleri sebebiyle kabul edilmedi.<\/p>\n

    12) Gauss, G\u00f6ttingen’in k\u00fct\u00fcphanesinden olduk\u00e7a etkilendi\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n

    13) \u015eehir 8 defa hava sald\u0131r\u0131s\u0131na u\u011frasa da sald\u0131r\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu tren istasyonuna yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

    1) Bieberbach, Ludwig. \u201cKunst Des Zitierens.\u201d Web. 9 Dec. 2010. – Bieberbach, Ludwig. \u201c\u00dcber Die Bewegungsgruppen Der Euklidischen R\u00e4ume.\u201d Springer. Web. 8 Dec. 2010.<\/p>\n

    2) \u201cChronik Der Jahrestagungen.\u201d Deutsche Mathematiker- Vereinigung<\/em>. 2010. Web. 08 Dec. 2010. – Gapel, Andreas, Ahmed Kotb, and Andreas Hirschvogel. Emigration in Die USA<\/em>. Summer 2003. Web. 9 Dec. 2010.<\/p>\n

    3) Grunsky, H. \u201cLudwig Bieberbach Zum Ged\u00e4chtnis.\u201d Jahresbericht Der Deutschen Mathematiker-Vereinigung<\/em>. Vol. 88. Stuttgart: B. G. Teubner, 1986.<\/p>\n

    4) Hanitzsch, Matthias. \u201cMathematiker in G\u00f6ttingen W\u00e4hrend Der NS-Zeit.\u201d Web. 8 Dec. 2010.<\/p>\n

    5) Heibel, Hauke, Thomas Pfennig, and Stefan Rosenegger. \u201cDeutsche Mathematik.\u201d 2003. Web. 8 Dec. 2010.<\/p>\n

    6) Hitler, Adolf. Mein Kampf<\/em>. M\u00fcnchen: Zentralverlag Der NSDAP., 1943.<\/p>\n

    7) Huckle, Thomas. \u201cJ\u00fcdische Mathematiker Im \u2018Dritten Reich\u2019\u201d Web. 8 Dec. 2010.<\/p>\n

    8) Huckle, Thomas. \u201cMathematicians during the Third Reich and World War II\u201d 4 Aug. 2010. Web. 9 Dec. 2010.<\/p>\n

    9) James, Ioan Mackenzie. History of Topology<\/em>. Amsterdam: Elsevier B. V., 2006. – Kugele, Stefan, Florian Wittemann, and Hannes Karger. \u201cMathematik in Der Kriegsforschung in Deutschland.\u201d 2003. Web. 9 Dec. 2010.<\/p>\n

    10) Neuenschwander, Erwin, and Hans-Wilhelm Burmann. \u201cMathematik an Der Universit\u00e4t G\u00f6ttingen.\u201d Mathematik an Der Universit\u00e4t G\u00f6ttingen. Web. 07 Dec. 2010.<\/p>\n

    11) Peckhaus, Volker. \u201cDer Nationalsozialistische \u2018neue Begriff\u2019 Von Wissenschaft Am Beispiel Der \u201eDeutschen Mathematik\u201c \u2013 Programm, Konzeption Und Politische Realisierung.\u201d Philosophische Fakult\u00e4t Der Rheinisch-Westf\u00e4lischen Technischen Hochschule Aachen, 2001. Web. 6 Dec. 2010.<\/p>\n

    12) Remmert, Volker. \u201cDie Deutsche Mathematiker-Vereinigung Im \u201dDritten Reich\u201c II.\u201d 2004. Web. 9 Dec. 2010. – Remmert, Volker. \u201cMathematicians under the Nazis (Review).\u201d Sept. 2003. Web. 9 Dec. 2010.<\/p>\n

    13) Schappacher, Norbert. Das Mathematische Instetitut der Universit\u00e4t G\u00f6ttingen 1929 \u2013 1950. Publication. Apr. 2000. Web. 8 Dec. 2010. Revision of an essay by Schappacher while at G\u00f6ttingen, 1983. German.<\/p>\n

    14) Siegmund-Schultze, Reinhard. \u201cRead This: Mathematicians under the Nazis.\u201d Mathematical Association of America. \u201cMathematicians under the Nazis\u201d by Sanford L. Segal \u2013 Reviewed by Reinhard Siegmund-Schultze, 10 Feb. 2004. – Stauff, Heiner. \u201cDeutsche Mathematik.\u201d Web. 08 Dec. 2010.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    G\u00fc\u00e7l\u00fc Yahudi ba\u011flar\u0131 ve uygulanamayan matemati\u011fin genel olarak hakir g\u00f6r\u00fclmesi sebebiyle pek \u00e7ok \u00f6nemli fig\u00fcr d\u0131\u015flanm\u0131\u015f ve \u00fclkeden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Geriye kalanlar\u0131n ise farkl\u0131 politik e\u011filimleri vard\u0131 ancak \u015fartlar herkes i\u00e7in olduk\u00e7a zorluydu. Kalanlar\u0131n da bir k\u0131sm\u0131 askere al\u0131nd\u0131ktan sonra, pratik olarak Alman matematik gelene\u011finden geriye hi\u00e7 bir \u015fey kalmad\u0131. Sunu\u015f Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Uluslararas\u0131 Tarih profes\u00f6r\u00fc […]<\/p>\n","protected":false},"author":224,"featured_media":26186,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[162,25,222],"tags":[894,727,208,2499],"class_list":["post-11754","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-125-sayi","category-matematik","category-tarih","tag-david-hilbert","tag-fasizm","tag-matematik","tag-naziler"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t