{"id":11770,"date":"2014-07-01T21:28:32","date_gmt":"2014-07-01T18:28:32","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11770"},"modified":"2018-05-17T17:04:56","modified_gmt":"2018-05-17T14:04:56","slug":"bilis-dil-kultur-iliskileri-baglaminda-kuran-kuran-mutlak-mi-kuran-zaman-ve-mekandan-bagimsiz-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/07\/01\/bilis-dil-kultur-iliskileri-baglaminda-kuran-kuran-mutlak-mi-kuran-zaman-ve-mekandan-bagimsiz-mi","title":{"rendered":"Bili\u015f, dil-k\u00fclt\u00fcr ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda Kuran Kuran mutlak m\u0131? Kuran zaman ve mek\u00e2ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z m\u0131?"},"content":{"rendered":"

\u0130slam dinsel bildirilerinin s\u00f6ylem olarak her as\u0131rda ge\u00e7erli genel hakikatleri i\u00e7erdi\u011fi iddias\u0131n\u0131n, nesnel bir temeli yoktur. Kuran, 7. y\u00fczy\u0131l Araplar\u0131n\u0131n, dili, kavramlar\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, genel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ile konu\u015fmakta, mesajlar\u0131n\u0131 o toplum \u00f6zelinde, o toplumunun yap\u0131s\u0131ndan, toplumdaki insanlar\u0131n idrak d\u00fczeylerinden yola \u00e7\u0131karak ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Kuran\u2019\u0131 her okuyan, kendi istemi ve beklentisi do\u011frultusunda onu yeniden yazmaktad\u0131r. Oysa do\u011frusu, Kuran\u2019\u0131 kendi diline, kavram ve anlam \u00f6rg\u00fcs\u00fcne, k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 olarak tarihsel ba\u011flam\u0131 i\u00e7inde okumakt\u0131r. Ancak Kuran\u2019\u0131 b\u00f6yle okuyunca, basit, yal\u0131n, yorumsuz tarihsel ve y\u00f6resel bir metin ortaya \u00e7\u0131kar.<\/em><\/p>\n

Dinlerin dayana\u011f\u0131 olan kutsal kitaplar, insanl\u0131\u011f\u0131n zihinsel ve k\u00fclt\u00fcrel evriminin belli a\u015famalar\u0131nda Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6zc\u00fcleri oldu\u011funa inan\u0131lan d\u00f6nemin se\u00e7kin insanlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortaya konmu\u015flard\u0131r. Tanr\u0131 el\u00e7isi (resul), haberci (nebi) ya da peygamber olarak nitelenen Tanr\u0131 s\u00f6zc\u00fclerinin temel s\u00f6ylemleri, Tanr\u0131 ile ileti\u015fim kurup ondan \u00f6ncesiz ve sonras\u0131z, bir ba\u015fka deyi\u015fle, salt\u0131k\/mutlak, de\u011fi\u015fmez, genel ge\u00e7er bilgiler ald\u0131klar\u0131 iddias\u0131na dayanmaktad\u0131r. Bu iddia, teologlara bak\u0131l\u0131rsa, peygamberlik kurumunun temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlara g\u00f6re Tanr\u0131, nesnel d\u00fcnyan\u0131n \u00f6tesinde, zaman ve mek\u00e2ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z salt\u0131k\/mutlak\/a\u015fk\u0131n bir varl\u0131kt\u0131r ve salt\u0131k\/mutlak bir bilgiye ve salt\u0131k\/mutlak otoriteye (kudrete) sahiptir. Bu durumda \u00f6zel bir ileti\u015fim yolu olan vahiy kanal\u0131yla Tanr\u0131 ile ileti\u015fim kuran peygamber ya da Tanr\u0131 s\u00f6zc\u00fcs\u00fc, Tanr\u0131\u2019n\u0131n salt\u0131k\/mutlak bilgisinden esinsel\/vahiysel bir pay almakta; bu da, t\u0131pk\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi gibi salt\u0131k say\u0131lmaktad\u0131r. Bu iddian\u0131n, \u00e7o\u011fu kez kutsal kitaplar\u0131n \u2018olmu\u015f, olan ve olacaklar\u0131\u2019 \u00f6z olarak i\u00e7erdi\u011fi t\u00fcr\u00fcnden bir anlat\u0131mla desteklendi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. S\u00f6zgelimi Kuran<\/em>, \u201cbiz kitapta hi\u00e7bir \u015feyi eksik b\u0131rakmad\u0131k\u201d (1) ve \u201csana kitab\u0131, her \u015feyi a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 ve bir yol g\u00f6sterici, bir esirgeyici ve M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in m\u00fcjde olarak g\u00f6nderdik\u201d (2) deyi\u015fiyle, s\u00f6z konusu anlay\u0131\u015f\u0131 yal\u0131n bir bi\u00e7imde ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n

Kutsal kitaplara inan\u00e7sal ya da teologlar\u0131n penceresinden bakan birisi i\u00e7in, tanr\u0131sal esine\/vahye ba\u011fl\u0131 oldu\u011funa inan\u0131lan dinsel bildirilerin salt\u0131kl\u0131\u011f\u0131\/mutlakl\u0131\u011f\u0131, apa\u00e7\u0131k gelebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc otorite yani Tanr\u0131, be\u015fer \u00fcst\u00fcd\u00fcr, yan\u0131lmazd\u0131r, her \u015feyin hem nedeni hem de ere\u011fidir. Ne var ki, konuya ku\u015fkucu ve sorgulay\u0131c\u0131 olan felsefi bir yakla\u015f\u0131mla y\u00f6nelen ve kutsal kitaplar\u0131n sat\u0131r aralar\u0131nda emekle ilerleyen birisi i\u00e7in, durum birden de\u011fi\u015fmeye ba\u015flar. \u00c7\u00fcnk\u00fc sorgulay\u0131c\u0131, nesnel-deneysel ak\u0131l, zaman ve mek\u00e2ndan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 imleyen salt\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\/mutlakl\u0131\u011f\u0131n, be\u015feri d\u00fczeyde bulunup bulunamayaca\u011f\u0131n\u0131 sorma gereksinimi duyar. Bu tutum olduk\u00e7a do\u011fald\u0131r; zira kutsal kitaplar ve onda yer alan bildiriler, kavramsal boyutuyla salt\u0131k\/mutlak\/a\u015fk\u0131n olan Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirilmi\u015f olsalar bile, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle insansal bir bili\u015f, insansal bir dil, insansal bir mant\u0131k, insansal uslamlamalar ve yap\u0131lar i\u00e7ermektedirler. T\u00fcm bunlara ek olarak, tarihsel zaman ve mek\u00e2n dilimlerinde kendisini a\u00e7\u0131\u011fa vuran peygamber ve seslendi\u011fi toplum ekseninde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olaylara de\u011finmekte ve onlara s\u0131k s\u0131k at\u0131flar yapmaktad\u0131rlar. Teologlar, ele\u015ftirici, sorgulay\u0131c\u0131 ve irdeleyici y\u00f6neli\u015flere genelde g\u00fcnah, k\u00fcf\u00fcr vb. kavramlarla kar\u015f\u0131 koymaya \u00e7al\u0131\u015fsalar da, kutsal metne y\u00f6nelen kimseler, ister istemez, s\u00f6z konusu \u00f6\u011feler \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnme ve ele\u015ftiri s\u00fczgecinden ge\u00e7irme ve sorgulama gereksinimi duymaktad\u0131r.<\/p>\n

Biz teologlar\u0131n dogmatik tutumunu bir kenara b\u0131rak\u0131p, dinsel bildirilerin \u00f6ncesizli\u011fi ve sonras\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sav\u0131n\u0131n ne \u00f6l\u00e7\u00fcde tutarl\u0131 oldu\u011funu, Kuran<\/em> \u00f6rnekli\u011finde dil-k\u00fclt\u00fcr-bili\u015f ili\u015fkilerinden hareketle, refleksif bir yakla\u015f\u0131mla tart\u0131\u015fmaya a\u00e7aca\u011f\u0131z. Zira kutsal kitaplar kendilerini mutlak bilgi sahibi olan Tanr\u0131\u2019ya dayand\u0131rsalar da, ortaya koyduklar\u0131 \u00f6\u011fretileri bir tak\u0131m tarihsel olaylara ba\u011fl\u0131 olarak a\u00e7\u0131\u011fa vurmalar\u0131 bir yana, hem be\u015feri olan dilsel kal\u0131plar i\u00e7erisinde ortaya koymaktad\u0131rlar hem de bir bo\u015flu\u011fa de\u011fil, belli bir k\u00fclt\u00fcrel birikimi olan toplum ya da toplumlara seslenmektedirler. Bu durum do\u011fal olarak, bili\u015f, dil-k\u00fclt\u00fcr etkile\u015fimini irdelemeyi gerektirmektedir.<\/p>\n

Dil-k\u00fclt\u00fcr ili\u015fkisi ve Kuran<\/strong><\/p>\n

\"\"
Hz. Muhammed Hira Da\u011f\u0131\u2019nda (Siyer-i Nebi minyat\u00fcrlerinden).<\/figcaption><\/figure>\n

Dil, en genel deyi\u015fle, belli bir toplumda bireyler aras\u0131 ileti\u015fimi olurlu k\u0131lan simgeler \u00f6rg\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Ku\u015fkusuz bu simgeler \u00f6rg\u00fcs\u00fcn\u00fcn en temel yap\u0131 ta\u015flar\u0131 olan s\u00f6zc\u00fckler ve kavramlar ile bu s\u00f6zc\u00fck ve kavramlar\u0131n i\u00e7erimleri, onlar\u0131 \u00fcreten ve kullanan toplumlar\u0131n ya\u015famsal deneyimlerinin ve bilgi birikimlerinin toplam\u0131 olan k\u00fclt\u00fcrel kodlar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc dili olu\u015fturan toplumlar, dil arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendi kazan\u0131mlar\u0131n\u0131, do\u011fayla girdikleri ili\u015fkinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan bilgi birikimlerini, duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ideallerini nesnelle\u015ftirdikleri gibi, sonraki nesillere de aktarmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131rlar. Kald\u0131 ki, dildeki s\u00f6zc\u00fck ve kavramlar\u0131n toplumun bireyleri aras\u0131ndaki ileti\u015fimi ve anla\u015fmay\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in ortak i\u00e7erimlerinin olmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu ortak i\u00e7erim de, en a\u00e7\u0131k zeminini ortak bir k\u00fclt\u00fcr ve ortak bir ya\u015fam bi\u00e7iminde bulur. \u00d6te yandan, toplumlar\u0131n kendi k\u00fclt\u00fcrlerini i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 do\u011fal ve toplumsal \u00e7evreyle girdikleri ili\u015fki sonucu olu\u015fturduklar\u0131 ger\u00e7e\u011fi dikkate al\u0131n\u0131rsa, toplumlar\u0131n deneyimledi\u011fi co\u011frafi \u00f6zelliklerin ve bunlardan izler ta\u015f\u0131yan ya\u015fam bi\u00e7imlerinin, insan ve evren tasar\u0131mlar\u0131n\u0131n, \u00fcretim bi\u00e7imlerinin ve duygular\u0131n\u0131n dildeki s\u00f6zc\u00fck ve kavramlarda yans\u0131mas\u0131n\u0131 bulmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla toplumsal geli\u015fime ko\u015fut bir bi\u00e7imde dil de devinir, evrilir ve geli\u015fir. Bu anlamda bir g\u00f6\u00e7ebe toplumun diliyle, yerle\u015fik-tar\u0131m toplumun dili, yine yerle\u015fik-sanayi toplumunun dili aras\u0131nda s\u00f6zc\u00fckler ve kavramsal yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan k\u00f6kl\u00fc farklar vard\u0131r. Dil, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fime ko\u015fut olarak, \u00fcretilen yeni s\u00f6zc\u00fck ve kavramlarla insanlara yeni d\u00fcnyalar a\u00e7ar. \u0130mdi, kutsal kitaplar, devingen olan dilin, tarihin belli zaman kesitindeki halini ve olana\u011f\u0131n\u0131 ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullanmak ve belli bir k\u00fclt\u00fcr birikimine sahip toplulu\u011fa seslenmekle, tarihsel bir dili, tarihsel bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00fcretti\u011fi ve ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 insan, toplum, evren anlay\u0131\u015f\u0131yla, tarihsel ve yerel bir ya\u015fam bi\u00e7imini ve t\u00fcm bunlara kaynakl\u0131k eden birtak\u0131m toplumsal de\u011ferleri ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131racakt\u0131r. Bu, adeta g\u00fcndelik dilden do\u011fan bir yazg\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kutsal kitaplar\u0131 kuramsal olarak Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirmek, onlar\u0131 salt\u0131k\/mutlak Tanr\u0131 s\u00f6ylemi olarak g\u00f6rmek, insansal bili\u015f ve tarihsel-yerel-k\u00fclt\u00fcrel etkiyi ortadan kald\u0131ramamaktad\u0131r. Aksi bir durum, kutsal kitaplar\u0131n hem onlar\u0131 dillendiren peygamberler hem de onlar\u0131n seslendikleri insanlar taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n olanaks\u0131zla\u015fmas\u0131 demektir. Bu \u00e7er\u00e7eve i\u00e7erisinde Kuran<\/em>\u2019a bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, 14 as\u0131r \u00f6ncesine ait Hicaz b\u00f6lgesinin Arap dilini, dolay\u0131s\u0131yla da o y\u00f6renin bir par\u00e7a reforme edilmi\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc esas ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Hatta kulland\u0131\u011f\u0131 dil, bedevi ya\u015fam bi\u00e7iminden hen\u00fcz yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7mi\u015f bir toplumun dilidir ve dil hen\u00fcz \u00e7ok geli\u015fmemi\u015ftir. Bunu \u015furadan da \u00e7\u0131karsamak olas\u0131d\u0131r:<\/p>\n

Kuran<\/em>\u2019da bilimsel ve felsefi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn temeli olan, varl\u0131k, cevher, ilinek, tan\u0131m, bi\u00e7im\/suret, do\u011fa, cisim, madde, nedensellik, mutlakl\u0131k gibi \u00fcst d\u00fczey s\u00f6zc\u00fckler yer almamaktad\u0131r. Arap\u00e7aya bu s\u00f6zc\u00fckler 9-10. y\u00fczy\u0131llarda Grek\u00e7eden yap\u0131lan \u00e7eviriler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla girmi\u015ftir. Hatta Arap dilinin grameri ve yaz\u0131s\u0131 da \u00e7ok geli\u015fmemi\u015ftir; Kuran<\/em> konusundaki k\u0131raat ihtilaflar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli nedenlerinden birisi de budur. (3) Arap gramerinin yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131, noktalama ve hareketleme i\u015flemlerin sabitlenmesi 8-9. y\u00fczy\u0131llara aittir. Yani Kuran<\/em>\u2019\u0131n n\u00fcz\u00fblundan yakla\u015f\u0131k y\u00fcz elli, iki y\u00fczy\u0131l sonrad\u0131r. \u00dcnl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr \u0130bn Hald\u00fbn Arap yaz\u0131s\u0131n\u0131n bu durumuna dikkat \u00e7ekerek \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cArap yaz\u0131s\u0131n\u0131, Mudar (kabilesi ve Kurey\u015f), H\u0131myer\u2019den \u00f6\u011frenmi\u015fti. Ancak b\u00e2diyede\/\u00e7\u00f6lde ya\u015famalar\u0131 nedeniyle, di\u011fer sanatlarda oldu\u011fu gibi, bu yaz\u0131y\u0131 da iyi bilmiyorlard\u0131. Bundan dolay\u0131 yaz\u0131 usulleri sa\u011flam olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, m\u00fckemmele ve zarafete meyyal de\u011fildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bedevilik ile sanat aras\u0131nda (kolay kolay kapat\u0131lamayan bir mesafe ve) a\u00e7\u0131kl\u0131k vard\u0131r. Ekseriya bedeviler yaz\u0131ya ihtiya\u00e7 duymazlar. Onun i\u00e7in Arap yaz\u0131s\u0131, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zdaki Arap yaz\u0131s\u0131 gibi veya bu yaz\u0131ya yak\u0131n bir seviyede bedevi (ibtidai) idi. Veya \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zdaki yaz\u0131 o yaz\u0131dan daha g\u00fczeldir de diyebiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zdaki Araplar, hadarate\/uygarl\u0131\u011fa daha yak\u0131n bulunmakta, \u015fehirlerde ve hanedanl\u0131klarda kar\u0131\u015f\u0131k halde ya\u015famaktad\u0131r. Mudar kabilesi ve Kurey\u015f ise bedevi hayat\u0131n i\u00e7ine daha ziyade dal\u0131p gitmi\u015fler ve Yemen, Irak, Suriye ve M\u0131s\u0131r ahalisindeki hadaretten\/uygarl\u0131ktan \u00e7ok daha fazla uzak kalm\u0131\u015flard\u0131r. \u015eu halde, \u0130slamiyet\u2019in ba\u015flang\u0131\u00e7 d\u00f6nemlerinde Arap yaz\u0131s\u0131 sa\u011flam, i\u015flek ve iyi olma (ihk\u00e2m, itk\u00e2n ve icad) bak\u0131m\u0131ndan son haddine ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fildi. Hatta orta halli bile de\u011fildi. Bu da Araplar\u0131n bedevi, vah\u015fi (ibtidai) ve sanatlardan uzak kalm\u0131\u015f olmalar\u0131ndan ileri geliyordu. Bahsedilen sebepten dolay\u0131, sahabenin kendi hatlar\u0131yla yazd\u0131klar\u0131 Kuran<\/em> yaz\u0131s\u0131nda (resm-i Mushaf) g\u00f6r\u00fclen hususa dikkat ediniz. Bu yaz\u0131 iyi ve sa\u011flam (bir imla ile yaz\u0131lm\u0131\u015f) de\u011fildi. O y\u00fczden, sahabenin yaz\u0131s\u0131 bir\u00e7ok yerde, ehline g\u00f6re hat sanat\u0131ndaki resmin (ve imla kaidelerinin) icab\u0131na muhalif d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.\u201d (4)<\/p>\n

\"\"
\u00dcnl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr \u0130bn Hald\u00fbn da Hz. Muhammed d\u00f6nemi Arap yaz\u0131s\u0131n\u0131n geli\u015fmemi\u015f durumuna dikkat \u00e7eker.<\/figcaption><\/figure>\n

Yaz\u0131 gibi Arap dilin s\u00f6zc\u00fckleri ve kavramlar\u0131 da hen\u00fcz berrakla\u015fmam\u0131\u015f ve belirgin, tutarl\u0131 tan\u0131mlar olu\u015fturulmam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00f6nemin Arap\u00e7as\u0131, bir bedevinin pratik ya\u015fama d\u00f6n\u00fck, sadece pratik ya\u015fam\u0131n gereksinimlerini gidermeye yetecek bir dildir. \u0130\u015fte Kuran<\/em>, tarihsel olarak bu dilin olanaklar\u0131n\u0131 kullanmaktad\u0131r; kulland\u0131\u011f\u0131 dil, d\u00f6nemi a\u00e7\u0131s\u0131ndan felsefi spek\u00fclasyondan uzak, olduk\u00e7a maddi, somut ve biraz da \u015fairlerin kulland\u0131\u011f\u0131 imgesel bir dildir. Kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Kuran<\/em> meram\u0131n\u0131 i\u015fte b\u00f6ylesi bir dilsel ortamda anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. S\u00f6ylemimizi nesnelle\u015ftirmek i\u00e7in somut birka\u00e7 \u00f6rnek \u00fczerinde durmakta yarar vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Kuran\u2019\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 dil, bedevi ya\u015fam bi\u00e7iminden hen\u00fcz yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7mi\u015f bir toplumun dilidir.<\/figcaption><\/figure>\n

S\u00f6zgelimi erken d\u00f6nem Arap dilinde, \u201cik\u00e2l\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcretilen ve en nesnel anlat\u0131m\u0131n\u0131, devenin tutulmas\u0131nda, ba\u011flanmas\u0131nda ve s\u0131ms\u0131k\u0131 kavranmas\u0131nda (ik\u00e2l e-ba\u2019ir); ilac\u0131n kar\u0131n\u0131 tutmas\u0131nda (akl ed-deva el-batne) bulan ak\u0131l s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc (5) Kuran<\/em>\u2019\u0131n n\u00fczul\u00fc d\u00f6neminde hen\u00fcz kavramsal-felsefi bir i\u00e7erik kazanmam\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla d\u00f6nemin Araplar\u0131 i\u00e7in ak\u0131l, \u00e7\u00f6l ortam\u0131nda yolu \u015fa\u015f\u0131rmamak i\u00e7in iz s\u00fcren, izleri haf\u0131zada saklayan, evreni ve sonsuzlu\u011fu kaderin ac\u0131lar\u0131yla ili\u015fkilendiren ve en \u00f6nemlisi de, yolu \u015fa\u015f\u0131rmamak i\u00e7in gelene\u011fe\/s\u00fcnnete\/marufa ba\u011flayan bir ara\u00e7t\u0131r. Kuran<\/em> Araplar\u0131n bu pratik ak\u0131l anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 aynen al\u0131r; s\u00fcnnete\/marufa\/gelene\u011fe ba\u011flamas\u0131na vurgu yapsa da, akl\u0131, evrendeki tanr\u0131sal i\u015faretleri g\u00f6ren bir araca d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. (6) Bunu yaparken, d\u00f6nemin Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131 aras\u0131nda yayg\u0131n olan politeizmin ele\u015ftirisinden hareket eder ve akl\u0131n evrendeki s\u00fcnnetullah\u0131\/adetullah\u0131 g\u00f6rmesini; bu s\u00fcnnetullahtaki\/adetullahtaki tekd\u00fczeli\u011fi, tek Tanr\u0131\u2019ya ba\u011flamas\u0131n\u0131 talep eder. Yani Kuran<\/em> akl\u0131, g\u00f6r\u00fcnen evrenden g\u00f6r\u00fcnmeyen evrene uzanan bir ara\u00e7 olarak konumland\u0131r\u0131r, ona metafizik i\u015flevler ve erekler y\u00fcklemeye y\u00f6nelir. (7) Ancak bu arada d\u00f6nemin kavramsal yap\u0131s\u0131n\u0131n etkisiyle, ak\u0131l ve kalp aras\u0131nda ayr\u0131m yapmaz ve kalbi de d\u00fc\u015f\u00fcnce merkezi olarak g\u00f6r\u00fcr. (8) Kuran<\/em>\u2019\u0131n akla, s\u00fcnnete\/marufa ba\u011flanman\u0131n onu koruman\u0131n yan\u0131nda verdi\u011fi metafizik i\u015flev, \u0130slam teoloji\/kelam gelene\u011finde, redd\u00fc\u2019\u015f-\u015fahid ale\u2019l-gaib ilkesiyle ifade edilecektir. (9) Kuran<\/em>\u2019\u0131n ak\u0131l kavram\u0131nda hen\u00fcz, a priori ilkeler, \u00e7e\u015fitli tas\u0131m formlar\u0131, karma\u015f\u0131k nedensellik ba\u011flant\u0131lar\u0131 vb. yoktur; bunlar \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Eski Yunan felsefesinin etkisiyle 9.-10. y\u00fczy\u0131llarda geli\u015fecektir. Hatta teoloji\/kelam gelene\u011fi, akl\u0131 a priori bilgilerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcp, akl\u0131 metafizi\u011fin hizmetine ko\u015fsa da, nedensellik ba\u011f\u0131n\u0131 Kuran<\/em>\u2019dan yola \u00e7\u0131karak b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yads\u0131yacakt\u0131r. Tek neden olarak Tanr\u0131\u2019y\u0131 g\u00f6recektir. (10) Ak\u0131l kavram\u0131na y\u00f6nelik bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlememiz, Kuran<\/em>\u2019daki ak\u0131l anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n modern anlamdaki ele\u015ftiren, sorgulayan \u00f6zg\u00fcr ak\u0131l anlay\u0131\u015f\u0131ndan tamamen farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir. Bu do\u011fal ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r; s\u00f6zc\u00fcklerin kavramsalla\u015fmas\u0131, i\u00e7erimlerinin tarihsel s\u00fcre\u00e7te geli\u015fmesi ve \u00e7e\u015fitlenmesi a\u00e7\u0131k bir realitedir. \u0130nsan\u0131 metafizik olana y\u00f6nelten, nesneler d\u00fcnyas\u0131na Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fmak i\u00e7in bakan ve tanr\u0131sal hikmetlere odaklanan akl\u0131n modern deneysel ak\u0131l olmad\u0131\u011f\u0131 a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Bu ak\u0131l, hikmet metafizi\u011fine odaklanman\u0131n yan\u0131nda, ayn\u0131 zamanda estetik ve etik olana y\u00f6nelen bir ak\u0131ld\u0131r.<\/p>\n

Bilgi, e\u015fitlik, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, adalet, evren, Tanr\u0131 vb. kavramlar\u0131n i\u00e7erikleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da durumun hemen ayn\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Erken d\u00f6nem Araplar bilgiyi, g\u00fcndelik anlam\u0131yla kullanmaktad\u0131r; hen\u00fcz onu bilimsel ve felsefi bir temele oturtamam\u0131\u015ft\u0131r. Bilgi geleneksel olarak aktar\u0131lan, gelene\u011fe i\u015faret eden, bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131na ya da yoklu\u011funa h\u00fckmeden, basit duyusal ve ussal temele dayanan \u00f6\u011frenilere\/malumatlara i\u015faret etmektedir. Toplumun entelekt\u00fcelleri olan \u015fairler, bilgeliklerini cinlerle ili\u015fkilendirmektedirler. \u015eairin iyi \u015fiir s\u00f6ylemesinin alt\u0131nda yatan ger\u00e7ek nedenin, kendi yetileri de\u011fil, sahip oldu\u011fu cinin esinlemesi oldu\u011funa inan\u0131lmaktad\u0131r. (11) Kuran<\/em>, Araplar\u0131n geli\u015fmemi\u015f ilim\/bilgi kavram\u0131n\u0131 al\u0131r, semantik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frat\u0131r; duyular\u0131n zan olu\u015fturdu\u011funu vurgular; insan\u0131n kendi olanaklar\u0131yla ancak san\u0131ya ula\u015fabilece\u011fini ileri s\u00fcrer ve \u015fairlerin bilgi iddialar\u0131n\u0131 yads\u0131r; hakiki bilgiyi t\u00fcm\u00fcyle tanr\u0131sal bir temele ta\u015f\u0131r. Bilgi, her \u015feyden \u00f6nce Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisidir. \u0130nsan hakiki bilgiye ancak tanr\u0131sal \u00f6\u011fretimle ula\u015fabilir; bu anlamda hakiki bilgi tanr\u0131sal esine dayal\u0131 bilgidir. (12) Kuran<\/em> daha da ileriye giderek, uygarl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm bilgisel kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00f6\u011fretmesine ba\u011flamaya y\u00f6nelir. <\/em>\u2018Tanr\u0131 bilir, siz ise bilmezsiniz\u2019 (13) diyen Kuran<\/em>, sadece san\u0131ya ula\u015ft\u0131ran yetilere sahip olan insanlara, (14) tarihin belirli d\u00f6nemlerinde Tanr\u0131 el\u00e7ileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kitap ve hikmetin (15), nesneleri adland\u0131rman\u0131n (16), kalemle yaz\u0131 yazman\u0131n (17), \u00e7e\u015fitli zanaatlar\u0131n (18) ve daha bilmedikleri bir\u00e7ok \u015feyin \u00f6\u011fretildi\u011fini (19) ifade eder. B\u00f6ylelikle, evrendeki varl\u0131k, nesne ve olaylar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131nda, bug\u00fcn bizim insansal \u00fcr\u00fcnler olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u2018bilgi, bilim, dil, yaz\u0131, zanaatlar\u2019 gibi uygarl\u0131\u011f\u0131n temel kazan\u0131mlar\u0131n\u0131, vahiy ya da ilham ald\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lan se\u00e7kinler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile tanr\u0131sal bilgi ile ili\u015fkilendirir. Bunu yaparken de, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6r\u00fclen (\u015f\u00e2hid) ve g\u00f6r\u00fclmeyen (g\u00e2\u2019ib) olarak b\u00f6l\u00fcmlenen ikili bir evren anlay\u0131\u015f\u0131na (20) dayan\u0131r. B\u00f6ylelikle, bir yandan tanr\u0131sal bilginin s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (21) ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer yandan da, g\u00f6r\u00fclmeyen evren hakk\u0131nda, insan\u0131n bilgisizli\u011finden hareketle, tanr\u0131sal vahye bir gerek\u00e7e sa\u011flamaya ve Tanr\u0131 odakl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00e7er\u00e7eveyi temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. (22)<\/p>\n

Kuran<\/em>\u2019\u0131n i\u00e7ine do\u011fdu\u011fu Arap toplumu, s\u0131n\u0131fl\u0131 bir toplumdur ve toplumda, k\u00f6lelik, cariyelik gibi kurumlar bulundu\u011fu gibi, bunlar\u0131n hizmet etti\u011fi aristokratlar da bulunmaktad\u0131r. Yine erkekle kad\u0131n aras\u0131nda k\u00f6kl\u00fc farklar vard\u0131r; kad\u0131n ikincildir. Hen\u00fcz kabile d\u00fczeni egemendir; devlet \u00f6rg\u00fct\u00fc kurulmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu anlamda Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131n\u0131 devletle\u015ftirenin de Hz. Muhammed oldu\u011funu belirtmek gerekir. Bu yap\u0131, de\u011ferlere damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015ftur ve d\u00f6nemin Arap dili, insanlar\u0131 farkl\u0131 adlarla s\u0131n\u0131fland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan Kuran<\/em> bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bir yandan \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten s\u00f6z ederken di\u011fer yandan k\u00f6lelik ve cariyelik gibi Hicaz b\u00f6lgesinde yayg\u0131n olan kimi kurumlar\u0131 k\u0131smi reformlarla onaylad\u0131\u011f\u0131 (23); b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde aristokratlar\u0131n ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 reddetti\u011fi; ancak e\u015fitlik kavram\u0131n\u0131n i\u00e7erisine mirasta erke\u011fe bir, kad\u0131na yar\u0131m pay vererek (24), erke\u011fi kad\u0131n\u0131n \u00fczerinde y\u00f6netici olarak g\u00f6stererek (25) ve unutkanl\u0131k bahanesiyle bir erke\u011fin \u015fahitli\u011fini iki kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011fine e\u015f sayarak (26) kad\u0131n erkek e\u015fitsizli\u011fini onaylad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. (27) Yine inanc\u0131 temele oturtarak dilsel bak\u0131mdan toplumu yeniden s\u0131n\u0131flad\u0131\u011f\u0131; m\u00fcsl\u00fcman\/m\u00fc\u2019min, kafir, m\u00fc\u015frik, kitap ehli, z\u0131mm\u00ee gibi yeni kategoriler olu\u015fturdu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. (28) Tabi bu kategorilere ko\u015fut olarak, ki\u015filerin hukuksal ili\u015fkilerinin yeniden d\u00fczenlendi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Kuran<\/em> hukuksal ve stat\u00fc bak\u0131m\u0131ndan an\u0131lan kategoriler aras\u0131nda fark g\u00f6rmesine ra\u011fmen, adalet kavram\u0131na da s\u0131k s\u0131k vurgu yapar ve k\u00f6leye k\u00f6le, kitap ehline kitap ehli, m\u00fc\u015frike m\u00fc\u015frik olarak bakmay\u0131 ve ona g\u00f6re davranmay\u0131 adalet olarak niteler. Hatta m\u00fc\u015frik kategorisini, \u0130slam toplumundan d\u0131\u015flar ve onlar\u0131 sava\u015f halinde olunanlar olarak konumland\u0131r\u0131r. (29) \u015eimdi bu durum, Kuran<\/em> reformlar yapmaya giri\u015fse de, \u0130slam \u00f6ncesi Araplar\u0131n \u00fcretim bi\u00e7imleriyle bu eksene oturan de\u011fer anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ve dilsel kategorilerinin Kuran<\/em>\u2019\u0131n dilsel mant\u0131\u011f\u0131na ve anlam \u00f6rg\u00fcs\u00fcne yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k kan\u0131tlar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

\"\"
III. Murad\u2019\u0131n \u00e7izdirdi\u011fi bir minyat\u00fcr. Hz. Muhammed Ay\u2019\u0131 ikiye b\u00f6lerek mucize g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuran<\/em>\u2019daki kozmolojik betimlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bunlar\u0131n da \u0130slam \u00f6ncesi Arap gelenekleriyle ve Ortado\u011fu\u2019daki yayg\u0131n k\u00fclt\u00fcrle ba\u011flant\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Evrene g\u00f6nderme yapmak i\u00e7in kullan\u0131lan \u00e2lem s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, i\u015faret anlam\u0131na gelmektedir ve Tanr\u0131\u2019ya i\u015faret etmektedir. (30) Bu nedensiz de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015fey Allah\u2019\u0131n yarat\u0131s\u0131d\u0131r. Kuran<\/em>\u2019\u0131n deyi\u015fiyle, yer ve g\u00f6k biti\u015fikken onlar\u0131 Tanr\u0131 ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (31), yeri yayd\u0131k\u00e7a yaym\u0131\u015ft\u0131r (32); g\u00f6ky\u00fcz\u00fc direksiz (33), korunmu\u015f tavan gibi (34), ta\u015flardan bina edilmi\u015ftir, g\u00f6\u011f\u00fcn kap\u0131lar\u0131 (35) ve bur\u00e7lar\u0131 bulunmaktad\u0131r (36); her \u015fey g\u00f6kten gelmektedir; Tanr\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcn \u00fcst\u00fcndeki ar\u015f\u0131ndan\/taht\u0131ndan evreni y\u00f6netmektedir. (37) Nitekim Kuran<\/em>\u2019da ortaya konulan kozmolojik anlay\u0131\u015f\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak tart\u0131\u015fan W. M. Watt \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\u201cHer dinsel metin gibi Kuran<\/em> da ilk muhataplar\u0131na kendi dilleri, kendi gelenekleri ve onlar\u0131n genel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle hitap eder. E\u011fer Kuran<\/em> tesad\u00fcfen bile olsa yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemi\u015f olsayd\u0131, bu o zamanki Araplar i\u00e7in inan\u0131lmaz bir \u015fey olacakt\u0131 ve d\u00fc\u015fmanlar\u0131na Kuran<\/em>\u2019\u0131 reddetmek i\u00e7in ekstra gerek\u00e7eler sunacakt\u0131. Bunun yerine Kuran<\/em>\u2019da olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k ifadelerle Tanr\u0131\u2019n\u0131n yayd\u0131k\u00e7a yayd\u0131\u011f\u0131 bir yery\u00fcz\u00fcnden bahsedilir. (\u2026) G\u00f6ky\u00fcz\u00fc yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00fczerinde bir \u00e7at\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Kimi zaman da, muhtemelen g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn ta\u015flardan bina edildi\u011fi s\u00f6ylenmektedir. Ancak da\u011flardan \u00e7ad\u0131r dire\u011fi olarak s\u00f6z eden bir ayet var ki, bu da muhtemelen g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn bedevi \u00e7ad\u0131r\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etmektedir. Tabi bunlar\u0131n yan\u0131nda yedi g\u00f6\u011fe i\u015faret eden ayetler de vard\u0131r.\u201d (38)<\/p>\n

Konuyu daha anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131lmak i\u00e7in kozmolojiye ili\u015fkin kimi ayetleri yorumsuz bir bi\u00e7imde, oldu\u011fu gibi sunmakta yarar vard\u0131r:<\/p>\n

\u201cG\u00f6kleri, yeri ve ikisinin aras\u0131ndakileri alt\u0131 g\u00fcnde yaratan, sonra ar\u015fa istiva eden\/taht\u0131na oturan Rahman’d\u0131r. Bunu bir bilene sor.\u201d (39)<\/p>\n

\"\"
Hz. Muhammed ve ordusu Uhud Sava\u015f\u0131\u2019nda (Siyer-i Nebi minyat\u00fcrlerinden).<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cDe ki: Ger\u00e7ekten siz, yeri iki g\u00fcnde yaratan\u0131 ink\u00e2r edip O\u2019na ortaklar m\u0131 ko\u015fuyorsunuz? O, \u00e2lemlerin Rabbidir. O, yery\u00fcz\u00fcne sabit da\u011flar yerle\u015ftirdi. Orada bereketler yaratt\u0131 ve orada tam d\u00f6rt g\u00fcnde isteyenler i\u00e7in fark g\u00f6zetmeden g\u0131dalar takdir etti. Sonra duman halinde olan g\u00f6\u011fe y\u00f6neldi, ona ve yerk\u00fcreye: \u0130steyerek veya istemeyerek, gelin! dedi. \u0130kisi de \u2018\u0130steyerek geldik\u2019 dediler. B\u00f6ylece onlar\u0131, iki g\u00fcnde yedi g\u00f6k olarak yaratt\u0131 ve her g\u00f6\u011fe g\u00f6revini vahyetti. Ve biz, yak\u0131n semay\u0131 kandillerle donatt\u0131k, bozulmaktan da koruduk. \u0130\u015fte bu, aziz, alim Tanr\u0131\u2019n\u0131n takdiridir.\u201d (40)<\/p>\n

\u201cSizi yaratmak m\u0131 daha zor yoksa g\u00f6\u011f\u00fc m\u00fc? Onu (Tanr\u0131) bina etti. Onun \u00e7at\u0131s\u0131n\u0131 y\u00fckseltti ve onu d\u00fczenledi. Gecesini karartt\u0131 ve g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131. Ard\u0131ndan yeri yayd\u0131k\u00e7a yayd\u0131. Ondan suyunu ve otla\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. Da\u011flar\u0131 da, sa\u011flam bir bi\u00e7imde oturttu. Size ve hayvanlar\u0131n\u0131za bir r\u0131z\u0131k olsun diye.\u201d (41)<\/p>\n

\u201c(O \u00f6yle l\u00fctufk\u00e2r) Tar\u0131\u2019d\u0131r ki, g\u00f6kleri ve yeri yaratt\u0131, g\u00f6kten suyu indirip onunla r\u0131z\u0131k olarak size t\u00fcrl\u00fc meyveler \u00e7\u0131kard\u0131; izni ile denizde y\u00fcz\u00fcp gitmeleri i\u00e7in gemileri emrinize verdi; nehirleri de sizin (yararlanman\u0131z) i\u00e7in ak\u0131tt\u0131.\u201d (42)<\/p>\n

\u201cDevelerin nas\u0131l yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na, g\u00f6\u011f\u00fcn nas\u0131l y\u00fckseltildi\u011fine, da\u011flar\u0131n nas\u0131l dikildi\u011fine, yerin nas\u0131l d\u00f6\u015fendi\u011fine bir bakmazlar m\u0131?\u201d (43)<\/p>\n

\u201cG\u00f6\u011f\u00fc biz yapt\u0131k kendi ellerimizle ve biziz onu geni\u015fletmekte olan. Yeri de biz d\u00f6\u015fedik. Ne g\u00fczel d\u00f6\u015feyiciyiz.\u201d (44)<\/p>\n

\u201cG\u00f6rmekte oldu\u011funuz g\u00f6kleri direksiz olarak y\u00fckselten, sonra ar\u015fa istiva eden\/tahta oturan, G\u00fcne\u015f\u2019i ve Ay\u2019\u0131 emrine boyun e\u011fdiren Tanr\u0131\u2019d\u0131r. (Bunlar\u0131n) her biri belli bir vakte kadar ak\u0131p gitmektedir. O, Rabbinize kavu\u015faca\u011f\u0131n\u0131za kesin olarak inanman\u0131z i\u00e7in her i\u015fi d\u00fczenleyip ayetleri a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.\u201d (45)<\/p>\n

\u201cO\u2019dur, sizin i\u00e7in, yeri d\u00f6\u015fek yapan ve sizin i\u00e7in, yollar a\u00e7an.\u201d (46)<\/p>\n

\u201cYeri yayan, \u00fczerinde sabit da\u011flar ve \u0131rmaklar var eden, orada b\u00fct\u00fcn meyvelerden \u00e7ift \u00e7ift yaratan ve geceyi g\u00fcnd\u00fcze b\u00fcr\u00fcyen O\u2019dur.\u201d (47)<\/p>\n

Ayetlerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, kozmolojiye y\u00f6nelik ifadelerin Kuran<\/em>\u2019\u0131n seslendi\u011fi d\u00f6nemlerdeki Araplar\u0131n ve Ortado\u011fu\u2019daki yayg\u0131n k\u00fclt\u00fcrlerin genel evren tasar\u0131mlar\u0131na kimi g\u00f6ndermelerde bulundu\u011fu ortadad\u0131r. Bu g\u00f6ndermeler, kozmolojik bilgi vermekten \u00e7ok, yayg\u0131n bilgilerden yola \u00e7\u0131karak, Tanr\u0131\u2019n\u0131n kudretine dikkat \u00e7ekmek, evrende var olan her \u015feyin Tanr\u0131 taraf\u0131ndan insan\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na uygun bir bi\u00e7imde yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtmek ve bu yolla seslenilen insanlar\u0131 gerek zihinsel gerekse psikolojik a\u00e7\u0131dan etkilemek, dinsel bildirilere inanmaya y\u00f6nlendirmek ve Tanr\u0131\u2019ya \u015f\u00fckretmeye sevk etmek gibi ama\u00e7lar g\u00fctmektedir. Bu, Kuran<\/em>\u2019\u0131n erekselci tavr\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr ve evrene y\u00f6nelik her at\u0131ftan sonra kendini a\u00e7\u0131\u011fa vurur. Nitekim bu olguyu, bu t\u00fcrden ayetlerin sonunda \u201chi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor musunuz\u201d (48) \u201cbunlarda \u00f6\u011f\u00fct alan bir topluluk i\u00e7in ibretler vard\u0131r\u201d (49) ya da \u201cumulur ki, art\u0131k \u015f\u00fckredersiniz\u201d (50) gibi ifadelerin kullan\u0131lmas\u0131ndan \u00e7\u0131karsamak olas\u0131d\u0131r. Bu t\u00fcrden deyi\u015fler, her \u015feyin nedeninin Tanr\u0131 olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00e7er\u00e7eveyi (paradigma) imler ve g\u00f6zlemlenen her olgudan, insan\u0131, Tanr\u0131\u2019ya g\u00f6t\u00fcrmeyi erekler.<\/p>\n

Dil-deneyim ili\u015fkisi ve Kuran<\/strong><\/p>\n

Dil insan yap\u0131nt\u0131s\u0131d\u0131r ve onda yer alan s\u00f6zc\u00fck ve kavramlar, insan deneyiminin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Bu anlam\u0131yla g\u00fcndelik dil, antroposentriktir (insan merkezlidir); antropomorfisttir (insanbi\u00e7imcidir). Di\u011fer bir deyi\u015fle insan bili\u015finin i\u00e7kin yap\u0131s\u0131nca belirlenmi\u015ftir. \u00c7o\u011fu kimsenin san\u0131s\u0131n\u0131n aksine \u00fcst d\u00fczey soyut kavramlarda bile durum b\u00f6yledir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcst d\u00fczey soyut kavramlar\u0131n temelleri irdelendi\u011finde, neden soyutland\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00f6z gelimi ruh s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, Arap dilinde, r\u00e2he k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcretilmi\u015ftir. R\u00e2he ise, anlamsal olarak nefes al\u0131p vermeyi ya da soluklanmay\u0131 ifade etmektedir. \u00d6te yandan ayn\u0131 k\u00f6kten t\u00fcretilen r\u00eeh ise, r\u00fczg\u00e2r, koku, \u00fcf\u00fcr\u00fck vb. anlamlara gelmektedir. (51) Bu durum, ruh kavram\u0131n\u0131n \u00fcf\u00fcr\u00fck, soluk ya da nefesten t\u00fcretildi\u011fini ve idealize edildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Nitekim Kuran<\/em>\u2019da da \u201cruhumdan \u00fcf\u00fcrd\u00fcm\u201d kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 yer almaktad\u0131r. (52) \u00d6l\u00fcyle canl\u0131 aras\u0131ndaki en temel fark, birinin nefes al\u0131p vermesi, di\u011ferinin ise nefes al\u0131p vermemesidir. Bu durumun, \u00f6l\u00fcmle ilk kar\u015f\u0131la\u015fan insanlar aras\u0131nda g\u00f6zlenmesi ve ruhun yani nefes al\u0131\u015f veri\u015flerinin gitti\u011finin belirtilmesi, dilin adland\u0131rma, \u015feyle\u015ftirme, nesnele\u015ftirme \u00f6zelli\u011finin de yard\u0131m\u0131yla tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde, ruhun bedenden ayr\u0131 bir varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulundu\u011fu fikrine yol a\u00e7m\u0131\u015fa benzemektedir. (53)<\/p>\n

Ayn\u0131 bi\u00e7imde Arap\u00e7ada \u201charr\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcretilen h\u00fcrriyet kavram\u0131n\u0131n da deneysel temele oturdu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dil bilginleri, h\u00fcr s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn so\u011fu\u011fun kar\u015f\u0131t\u0131 olan harr\u2019dan yani ate\u015f\u2019ten t\u00fcretildi\u011fini ileri s\u00fcrerler. \u00c7\u00fcnk\u00fc h\u00fcr ki\u015fi, k\u00f6leden farkl\u0131 olarak kendisini soylu nitelikler elde etmeye y\u00f6nelten bir gurura ve s\u0131cak bir co\u015fkuya sahiptir. Yine k\u00f6lenin kar\u015f\u0131t\u0131 olan \u00f6zg\u00fcr ki\u015finin ayn\u0131 k\u00f6kten t\u00fcretildi\u011fi (h\u00fcr) g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. (54) Daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz ak\u0131l kavram\u0131n\u0131n devenin ba\u011flanmas\u0131ndan soyutland\u0131\u011f\u0131n\u0131; adalet ve e\u015fitli\u011fin tart\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fc aletleriyle ilintilendirildi\u011fini; Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kral\/sultan; H\u0131ristiyan d\u00fcnyas\u0131nda baba benzetmesiyle a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, soyut kavramlar\u0131n deneysel temellerini daha a\u00e7\u0131k g\u00f6rebiliriz. Ayn\u0131 durumu, kavramlar\u0131n \u00f6zne-nesne ili\u015fkisinde anlam kazanmas\u0131ndan da \u00e7\u0131karsayabiliriz. S\u00f6zgelimi a\u015fk, sevgi vb. kavramlar\u0131 nesnelerinden ay\u0131rmak, onlar\u0131n anlamlar\u0131n\u0131 ve ger\u00e7ekliklerini ask\u0131ya almak demektir. Dilin deneysel temellili\u011fi, antoropomorfist\/insanbi\u00e7imci yap\u0131s\u0131, do\u011fal olarak g\u00f6r\u00fcnmez evren (gayb \u00e2lemi) ve bu evrene ili\u015fkin varl\u0131k ve olgulardan s\u00f6z eden ve bunlar hakk\u0131nda ger\u00e7ek bilgiler verdi\u011fini s\u00f6yleyen dinleri kimi sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmektedir. Dinler, bu d\u00fcnyadan tamam\u0131yla farkl\u0131 bir betimlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, deneysel temelli s\u00f6zc\u00fck ya da kavramlar\u0131 kulland\u0131klar\u0131 i\u00e7in ya te\u015fbihi (antropomorfist) ya da bilinemezci (agnostik) bir anlay\u0131\u015fa do\u011fru kaymaktad\u0131r. Bu durumu daha anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131lmak i\u00e7in \u0130slam dinsel bildirilerinin Tanr\u0131 ve \u00f6te d\u00fcnyaya ili\u015fkin s\u00f6ylemine kabaca bakmak yeterlidir.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcnsel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u0130slam dinsel bildirilerinde, Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin olarak ortaya konulan ifadeleri \u00fc\u00e7 ana grupta toplamak olas\u0131d\u0131r. \u0130lk b\u00f6l\u00fcm\u00fc olu\u015fturanlar, insanbi\u00e7imci bir anlay\u0131\u015f\u0131 dile getirirler. Bunlara \u00f6rnek olarak, Tanr\u0131\u2019ya el (yed), iki el (yedeyy), y\u00fcz (vech), taht (ar\u015f), parmak (isba\u2019), avu\u00e7 (gabdah), avu\u00e7i\u00e7i (keffeh), bald\u0131r (s\u00e2g), ayak (ricl), suret (surah), g\u00f6lge (z\u0131ll), sa\u011fda olma (yem\u00een), \u00f6n\u00fcnde olma (beyne yedeyy), bir tarafta bulunma (canib), i\u015fitme (semi\u2019), g\u00f6rme (basar\/ayn), konu\u015fma (kelam), bilgi (ilm), irade, kudret, ac\u0131ma, \u00f6\u00e7 alma, \u00f6fkelenme, sevme, sevilme, g\u00fclme, yard\u0131m ve bor\u00e7 isteme vb. nitelikleri ili\u015ftiren ayet ve hadisleri verebiliriz. (55) \u0130kinci grupta, Tanr\u0131\u2019y\u0131 nur olarak sunan bildiriler yer almaktad\u0131r. (56) \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grupta ise, Tanr\u0131\u2019y\u0131 olumsuz olarak niteleyen, do\u011fmam\u0131\u015f ve do\u011frulmam\u0131\u015f olmak, e\u015fi ve benzeri olmamak, dengi olmamak gibi ifadeler yer al\u0131r. (57) Ancak bu ifadelerin, daha \u00e7ok \u0130slam \u00f6ncesi Araplar\u0131n tanr\u0131lar olarak kabul ettikleri putlara y\u00fcklenen niteliklerle diyalektik i\u00e7inde ortaya konduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. S\u00f6zgelimi bir ayette, m\u00fc\u015frik Araplara, kendileri yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde, bir \u015feyi yaratamayan putlar\u0131n kendilerine yard\u0131m edemeyece\u011fi dile getirildikten sonra, putlar\u0131n \u00f6zelliklerinin tersi Tanr\u0131\u2019ya y\u00fcklenir. (58) Asl\u0131nda onun misli (misl) yoktur; onun dengi (k\u00fcfuv) yoktur gibi deyi\u015fleri de, bu ba\u011flamda yorumlamak gerekir. Yoksa kelamc\u0131n\u0131n sand\u0131\u011f\u0131 gibi, bu ayetlerden muhalefet\u00fcn li\u2019l-havadis\/yarat\u0131klara benzememe \u00e7\u0131kmamaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kuran<\/em>\u2019\u0131n muhatab\u0131 olan ilk d\u00f6nem Araplar\u0131n dilinde bu s\u00f6zc\u00fckler, a\u015fk\u0131nl\u0131k ifade etmemektedir. Birinci grup bildiriler somut te\u015fbihi bir anlay\u0131\u015f\u0131 dile getirmekte, di\u011fer ikisi ise bir par\u00e7a, en az\u0131ndan putlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda soyutlamac\u0131 bir anlay\u0131\u015fa do\u011fru kaymaktad\u0131r. \u0130slam dinsel bildirilerinin Tanr\u0131\u2019ya d\u00f6n\u00fck bu ikilemli s\u00f6ylemi, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalara zemin haz\u0131rlam\u0131\u015f, iki farkl\u0131 Tanr\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131na neden olmu\u015ftur. M\u00fc\u015febbihe, M\u00fccessime ve Selefiyye gibi erken d\u00f6nem f\u0131rkalar, insan bi\u00e7imci bir Tanr\u0131 tasavvurunu benimserken, \u0130slam kuzeye yay\u0131l\u0131nca felsefi k\u00fclt\u00fcrden etkilenen Mutezile, E\u015fariyye ve Maturidilik ve \u0130slam filozoflar\u0131, aralar\u0131nda k\u0131smi farklar olmakla birlikte, bila keyfe ve muhalefet\u00fcn li\u2019l havadis ilkelerine dayanarak insan bi\u00e7imci deyi\u015fleri tevil etmi\u015fler, bilinemezci bir anlay\u0131\u015fa do\u011fru kaym\u0131\u015flard\u0131r. (59) Ku\u015fkusuz onlar\u0131n bu tutumu Tanr\u0131\u2019y\u0131 insan taraf\u0131ndan bilinemez bir s\u0131r perdesine b\u00fcr\u00fcnd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, \u0130slam dinsel bildirilerine yans\u0131yan t\u00fcm bu sorunlu deyi\u015fler, dilin tecr\u00fcbi temellili\u011fiyle, Arap dilinin o d\u00f6nemki s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131, Kuran<\/em>\u2019\u0131n ilk seslendi\u011fi muhataplar\u0131n\u0131n bili\u015fsel d\u00fczeyleriyle yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. Ger\u00e7e\u011fi s\u00f6ylemek gerekirse, Kuran<\/em> ve hadislerde betimlenen eli, y\u00fcz\u00fc, ayaklar\u0131, parmaklar\u0131 olan, uyuklamadan taht\u0131na oturmu\u015f (60), evreni diledi\u011fi gibi y\u00f6neten (61), y\u00f6netimi hususunda hi\u00e7bir ilke ve otoriteye ba\u011fl\u0131 olmayan (62), k\u0131z\u0131nca intikam alan (63), kendine tuzak kurana tuzak kuran (64) ve olduk\u00e7a keyfi hareket eden Tanr\u0131 da, \u0130slam \u00f6ncesi Arap toplumunun yak\u0131ndan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 Ortado\u011fu gelene\u011findeki kral\u0131n\/sultan\u0131n bir izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc gibidir. Bu durumu, \u0130slam kelamc\u0131lar\u0131n\u0131n Tanr\u0131\u2019y\u0131 ve eylemlerini a\u00e7\u0131klarken s\u0131k s\u0131k sultan benzetmesine ba\u015fvurmalar\u0131ndan da \u00e7\u0131karsamak olas\u0131d\u0131r. (65) Kald\u0131 ki Kuran<\/em> ve hadisler, Tanr\u0131 i\u00e7in melik, sultan deyi\u015fini kullanmaktad\u0131r. (66) Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirilen s\u00f6zc\u00fck ve kavramlardan yola \u00e7\u0131karak Kuran<\/em>\u2019da sunulan Tanr\u0131\u2019y\u0131 betimlemeye \u00e7al\u0131\u015fan Halil Hac\u0131m\u00fcft\u00fco\u011flu \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\"\"
Cennet, Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131n\u0131n zihnine uygun bir sefahat yeri olarak tasvir edilmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u00d6zetle Kuran<\/em>\u2019a g\u00f6re Allah, evrenin ve insanl\u0131\u011f\u0131n sahibi; efendisi (rabbu\u2019ssem\u00e2v\u00e2ti ve\u2019l-ard<\/em>, rabbu\u2019n-n\u00e2s<\/em>), kral\u0131 (el-melik, meliki\u2019n-n\u00e2s<\/em>) ve ona g\u00fcven ve sadakatle ba\u011flananlar\u0131n hamisi (el-mevl\u00e2<\/em>)dir. G\u00f6klerin \u00f6tesinde bulunan g\u00f6rkemli bir tahta sahiptir (rabbu\u2019l-\u2018ar<\/em>\u015fi\u2019l\u2018az\u00eem<\/em>). Taht\u0131n\u0131n e\u015fi\u011fi (kursiyyuh<\/em>) g\u00f6kleri ve yeri ku\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r. Krall\u0131\u011f\u0131na (mulk\/melek\u00fbt<\/em>) hi\u00e7 kimseyi ortak (\u015fer\u00eek<\/em>) kabul etmez ve ger\u00e7ekte orta\u011f\u0131 da yoktur (l\u00e2 <\/em>\u015fer\u00eeke leh<\/em>). Bu ger\u00e7ek kral\u0131n (el-melikul-haqq<\/em>) yak\u0131n bir maiyeti (el-mugarrab\u00fbn<\/em>), y\u00fcksek konseyi (el-meleu\u2019l-a\u2018l\u00e2<\/em>), kullar\u0131; hizmetk\u00e2rlar\u0131; k\u00f6leleri (\u2018ib\u00e2d<\/em>), k\u00e2tipleri (seferah<\/em>), askerleri ve ordular\u0131 (cun\u00fbd<\/em>) bulunmaktad\u0131r. O t\u00f6re (ed-d\u00een<\/em>) koyucudur. Evreni t\u00f6resi ile idare eder. \u0130nsanl\u0131k onun yery\u00fcz\u00fcndeki ard\u0131l\u0131d\u0131r (el<\/em>–hal\u00eefeh<\/em>). Allah genellikle bizzat kendisi \u2018bulutlar\u0131n g\u00f6lgeleri aras\u0131ndan gelerek\u2019 insanl\u0131\u011fa mesaj ula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yery\u00fcz\u00fcne inmez. \u00d6nceden insanlar\u0131n aras\u0131ndan el\u00e7iler (er-rusul<\/em>) ve haberciler (el-enbiy\u00e2\u2019<\/em>) se\u00e7er. Bu el\u00e7ileri ve habercileri de asl\u0131nda ba\u015fka bir el\u00e7i veya el\u00e7iler (el-mel\u00e2iketu ve\u2019r-r\u00fbh, er-rus\u00fbl<\/em>) vas\u0131tas\u0131yla ald\u0131klar\u0131 mesajlar\u0131, buyruklar\u0131, fermanlar\u0131, mektuplar\u0131 (kit\u00e2b<\/em>) kendisi ad\u0131na insanl\u0131\u011fa iletirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc Allah var etti\u011fi insan\u0131 ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rakmam\u0131\u015f, ona daima yol g\u00f6stermi\u015f ve g\u00f6stermeye devam etmektir. O hayat yolunda insanl\u0131\u011f\u0131n lideri ve k\u0131lavuzdur (elhud\u00e2\/ el-h\u00e2di<\/em>). Allah ile insan aras\u0131ndaki ideal ili\u015fki, bir lidere (hud\u00e2<\/em>) duyulan g\u00fcvenle ba\u011fl\u0131l\u0131k (im\u00e2n<\/em>), teslimiyet (isl\u00e2m<\/em>), a\u015fk (e<\/em>\u015feddu hubben<\/em>) ve hayranl\u0131k (tesbih<\/em>) duygular\u0131 ile dolu g\u00f6n\u00fcll\u00fc kulluk olarak da \u00f6zetlenebilir. O mutlak otoriteli bir kral oldu\u011fu gibi, bir yerde tebaas\u0131 olan insanl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131 da bir ebeveyn gibi son derece insafl\u0131d\u0131r, m\u00fc\u015ffiktir; sevecendir (rahm\u00e2n; rah\u00eem<\/em>).\u201d (67)<\/p>\n

Dilin deneysel temellili\u011finin ve seslenilen ilk muhataplar\u0131n bili\u015fsel d\u00fczeylerinin \u00f6te d\u00fcnya betimlemelerini de etkiledi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu d\u00fcnyan\u0131n eksiklerinin, s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n bir uzan\u0131m\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kan cennet anlay\u0131\u015f\u0131, ideallerin, arzular\u0131n ve beklentilerin bir yans\u0131mas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndedir. Cehennem ise bir tehdit unsuru olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ancak bu d\u00fcnyadan farkl\u0131 olduklar\u0131 ima edilse de, bu d\u00fcnyaya dayanan bir dille anlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in fark hemen hemen yitip gitmektedir. Kral Tanr\u0131, insan\u0131n d\u00fcnyadaki eylemlerini k\u00e2tiplerine yazd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 (68) gibi, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc t\u00fcm \u00f6l\u00fcleri, topraktan bitkinin bitmesi gibi diriltecek (69), mizan\u0131\/teraziyi kuracak, ar\u015f\u0131n\u0131 sekiz melek ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 halde mah\u015fer g\u00fcn\u00fc insanlar\u0131n huzuruna gelecek (70), defteri sa\u011f\u0131ndan verilenleri cennete, solundan verilenleri cehennemine atacakt\u0131r. (71) Ortaya konan cennet ve cehennem betimine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Arap toplumunun ideal ve beklentileri ile korkular\u0131n\u0131n merkeze oturdu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Nitekim cennette g\u00f6\u011f\u00fcsleri yeni tomurcuklanm\u0131\u015f k\u0131zlar\u0131n, hurilerin, hizmet eden g\u0131lmanlar\u0131n, her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7kinin, e\u011flencenin, sedirlerin, g\u00f6lgeliklerin, altlar\u0131ndan \u0131rmaklar akan ba\u011flar\u0131n, bah\u00e7elerin vb. bulundu\u011funun s\u00f6ylenmesi; cehennemde ate\u015ften, cehennem bek\u00e7ilerinden (zebaniler), kap\u0131 s\u00fcrg\u00fclerinden, kaynar su, irin, kan, zakkum vb. bulundu\u011fundan s\u00f6z edilmesi, s\u00f6z konusu anlay\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a desteklemektedir. (72) Bu haliyle cennet, Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131n\u0131n zihnine uygun bir sefahat yeri; cehennem ise, yine onlar\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 hapishaneye benzeyen, \u00fczerinde s\u00fcrg\u00fcleri bulunan bir yeri an\u0131msatmaktad\u0131r. Yine co\u011frafi \u00f6zelliklerin ve d\u00f6nemin Araplar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrel birikimlerinin \u00f6te d\u00fcnya betimlerini belirledi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00f6zgelimi, \u00e7\u00f6l ortam\u0131nda suya, ye\u015filli\u011fe duyulan \u00f6zlem, Araplar\u0131n bakire ve iri g\u00f6zl\u00fc cariye ve sedefte saklanm\u0131\u015f inci misali g\u0131lman d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fckleri vb. cennet betiminin en temel konular\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Bu ko\u015fullar alt\u0131nda, Kuran<\/em> ve hadislerde sunulan cennet \u00f6te d\u00fcnya betimi, olduk\u00e7a maddidir ve Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131n\u0131n \u00fcretim bi\u00e7imlerinden de izler ta\u015f\u0131yan bili\u015fsel ve estetik d\u00fczeyleriyle yak\u0131ndan ili\u015fkilidir.<\/p>\n

Dil-mant\u0131k ili\u015fkisi ve Kuran<\/strong><\/p>\n

\"\"
Kuran, 7. y\u00fczy\u0131l Araplar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve genel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131t\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Her dil, insani bili\u015f taraf\u0131ndan ko\u015fulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131 bir anlat\u0131m olana\u011f\u0131na sahip oldu\u011fu gibi, belli bir mant\u0131ksal yap\u0131y\u0131 da beraberinde getirmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, dilsel olarak ifade edilen her \u015feyin kimi s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klara sahip olmas\u0131 ve be\u015feri bir mant\u0131\u011fa b\u00fcr\u00fcnmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Dilin insan\u00ee mant\u0131ksal yap\u0131s\u0131 dinsel bildirilerde kullan\u0131lan uslamlamalar\u0131n bi\u00e7imini belirlerken, kimi durumlarda anlat\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fcklerine de neden olmaktad\u0131r. Dilin be\u015feri karakteri ve yetersizli\u011fiyle yak\u0131ndan ili\u015fkili olan bu durum, dinsel bildirilerin kavramsal boyutunun yan\u0131nda bi\u00e7imsel boyutu da Tanr\u0131\u2019yla ili\u015fkilendirildi\u011fi i\u00e7in, O\u2019nun be\u015feri bir dil ve mant\u0131\u011fa sahip oldu\u011fu ya da s\u0131n\u0131rl\u0131 bir mant\u0131k kulland\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. S\u00f6zgelimi, ilk yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 ikinci yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 kan\u0131tlamak i\u00e7in kullanan Kuran<\/em> ayetinin (73) t\u00fcm insanlar\u0131 ku\u015fat\u0131c\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu ayet, ilk yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 yads\u0131yan birisi i\u00e7in herhangi bir kan\u0131tlama de\u011ferine sahip de\u011fildir. Kan\u0131tlanmaya gereksinimi olan ilk yarat\u0131l\u0131\u015f gibi bir inanc\u0131n, ikinci yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 temellendirmek i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131, \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, ilk yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 kabul edip, ikinci yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 yads\u0131yan \u0130slam \u00f6ncesi Araplar\u0131n bili\u015fsel durumlar\u0131yla ili\u015fkilidir. Yine Kuran<\/em>\u2019\u0131n ilk muhataplar\u0131na, benzerinin getirilmesine ili\u015fkin meydan okuyu\u015fu (74) da, asl\u0131nda t\u00fcm insanlar\u0131 de\u011fil, \u0130bn er-Ravendi\u2019nin de fark etti\u011fi gibi, dilsel bir temele dayand\u0131\u011f\u0131ndan sadece Araplar\u0131 ilgilendirmektedir. (75) \u00d6te yandan Kuran<\/em>\u2019\u0131n benzerinin getirilmesi konusunda olas\u0131 bir giri\u015fimde, benzerli\u011fi belirlemek i\u00e7in kimin hakem olaca\u011f\u0131, benzerle neyin kastedildi\u011fi vb. durumlar\u0131n a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde belirlenmedi\u011fini de belirtmek gerekir. \u00c7o\u011fu kez Kuran<\/em>\u2019da yer alan tart\u0131\u015fmalarda, Tanr\u0131\u2019n\u0131n insanlar\u0131 tehdidiyle de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Kuran<\/em>\u2019a eskilerin masallar\u0131 (esatir el-evvelin) diyen birisi i\u00e7in \u201cyak\u0131nda onun burnu \u00fczerine damga vuraca\u011f\u0131z\u201d (76) denilebilmektedir. Bilindi\u011fi gibi tehdit, ikna g\u00fcc\u00fc zay\u0131f olan ya da bilgisel a\u00e7\u0131dan doyurucu yan\u0131t vermekten aciz kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ba\u015fvurulan bir y\u00f6ntemdir. Her \u015feyi bilen ve her \u015feye g\u00fcc\u00fc yeten Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6zlerini ele\u015ftirenleri, ikna yerine tehdit etmesi anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015fey de\u011fildir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, bu t\u00fcr durumlar\u0131n alt\u0131nda kral\/sultan gibi tasarlanan Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131n\u0131n etkisi vard\u0131r. T\u00fcm bunlara, \u0130slam \u00f6ncesi Araplarda oldu\u011fu gibi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n insanlar\u0131 ikna etmek i\u00e7in yeminler etti\u011fini de eklemek gerekir. (77) \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Kuran<\/em>\u2019da kullan\u0131lan uslamlamalar be\u015feridir ve daha \u00e7ok cedel\u00ee\/diyalektik ve hatab\u00ee\/s\u00f6ylevsel bir nitelik ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bunlar, klasik d\u00f6nem \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin de fark etti\u011fi gibi, halka\/avama d\u00f6n\u00fck kan\u0131tlamalard\u0131r ve felsefi incelikten yoksundur. Bunun nedeni, Kuran<\/em>\u2019\u0131n seslendi\u011fi insanlar\u0131n bili\u015fsel d\u00fczeylerinde aranmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Hz. Muhammed K\u00e2be\u2019de (Siyer-i Nebi minyat\u00fcrlerinden).<\/figcaption><\/figure>\n

Dilin mant\u0131ksal yap\u0131s\u0131ndan kaynaklanan anlat\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fckleri de, dil-mant\u0131k ili\u015fkisi ve dilin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bu duruma ili\u015fkin en ilgin\u00e7 \u00f6rne\u011fi, Kuran<\/em>\u2019da tanr\u0131sal bilgiye y\u00f6nelik ifadelerde g\u00f6rmek olas\u0131d\u0131r. Genel olarak Kuran<\/em>, Tanr\u0131\u2019n\u0131n evrende yer alan gizli-a\u00e7\u0131k her \u015feyi bildi\u011fini ifade eden bir\u00e7ok bildiriyi b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rmas\u0131na ra\u011fmen, bu d\u00fcnyay\u0131 s\u0131nav alan\u0131 olarak sunmak amac\u0131yla, kimi yerlerde Tanr\u0131\u2019n\u0131n gelece\u011fi bilmedi\u011fi izlenimi do\u011furan ifadelere yer vermektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc be\u015feri ve dilsel d\u00fczeyde s\u0131namak, ancak bilinmeyen bir durumu bilinir hale getirmeye d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Her \u015feyi bilen ve belirleyen neden s\u0131nav yaps\u0131n? Bu t\u00fcrden ayetlerin, \u0130slam kelamc\u0131lar\u0131 aras\u0131nda, Tanr\u0131\u2019n\u0131n yoku (ma\u2019dum) bilip bilmedi\u011fi ya da tanr\u0131sal bilginin \u00f6nceli mi, yoksa \u00f6ncesiz mi oldu\u011fu tart\u0131\u015fmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. (78) Ancak Kuran<\/em>\u2019da Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u0131namas\u0131n\u0131n yan\u0131nda, lemma ya\u2019lem (hen\u00fcz bilmiyor, sonra bilecek); li\u2019na\u2019lem (bilmek, \u00f6\u011frenmek i\u00e7in) gibi deyi\u015flerin de Tanr\u0131\u2019ya y\u00fcklendi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Kelamc\u0131lar\u0131 ve Kuran<\/em> \u00e7evirmenlerini s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokan bu ayetlerden iki tanesini aktarmakta yarar vard\u0131r:<\/p>\n

\u201cYoksa siz, Tanr\u0131 i\u00e7inizden cihat edenleri, Tanr\u0131\u2019dan, el\u00e7isinden ve m\u00fcminlerden ba\u015fkas\u0131n\u0131 kendine s\u0131rda\u015f edinmeyenleri bilmeden (lemma ya\u2019lem) b\u0131rak\u0131laca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 m\u0131 sand\u0131n\u0131z?\u201d (79)<\/p>\n

\u201cSonra iki gruptan hangisinin kald\u0131klar\u0131 s\u00fcreyi daha iyi hesap etti\u011fini bilmek i\u00e7in (li-na\u2019lem) onlar\u0131 uyard\u0131k.\u201d (80)<\/p>\n

Sonu\u00e7 ve de\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n

Kutsal kitaplar her ne kadar, ortaya koyduklar\u0131 bildirilerin salt\u0131k\/mutlak oldu\u011funu iddia etseler de, durumun hi\u00e7 de \u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zellikle dinsel bildirilerin ortaya konmas\u0131na zemin haz\u0131rlayan tarihsel olaylar\u0131n yan\u0131nda, dil-k\u00fclt\u00fcr, dil-deneyim, dil-mant\u0131k ili\u015fkisi ve ilk muhataplar\u0131n bili\u015fsel d\u00fczeyleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, kutsal kitab\u0131n hangi toplumun dilini kullanm\u0131\u015fsa, onun k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131, kulland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fck ve kavramlar\u0131n tecr\u00fcbi bir temele dayand\u0131\u011f\u0131, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir anlat\u0131m olana\u011f\u0131na sahip oldu\u011fu kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Zaman ve mek\u00e2ndan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve ko\u015fulsuzlu\u011fu ifade eden salt\u0131k\/mutlak kavram\u0131n\u0131n, yukar\u0131daki \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yan bildirilere ili\u015ftirilemeyece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u015eu halde, \u0130slam dinsel bildirilerinin s\u00f6ylem olarak her as\u0131rda ge\u00e7erli genel hakikatleri i\u00e7erdi\u011fi iddias\u0131n\u0131n, nesnel bir temelinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekir. Kuran<\/em>, 7. y\u00fczy\u0131l Araplar\u0131n\u0131n, dili, kavramlar\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, genel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ile konu\u015fmakta, mesajlar\u0131n\u0131 o toplum \u00f6zelinde, o toplumunun yap\u0131s\u0131ndan, toplumdaki insanlar\u0131n idrak d\u00fczeylerinden yola \u00e7\u0131karak ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Kan\u0131mca bu apa\u00e7\u0131kt\u0131r; ancak Kuran<\/em> metni \u0130slam\u2019\u0131n kuzeye yay\u0131lmas\u0131 ve felsefe birikimiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmas\u0131 sonucu, zorlama te\u2019viller ve yorumlarla 9-10. y\u00fczy\u0131llardan itibaren o denli esnekle\u015ftirilmi\u015ftir ki, nerdeyse otantik anlam\u0131n\u0131 yitirmi\u015ftir. Ayn\u0131 anlay\u0131\u015f, modern bilgi ve de\u011ferleri Kuran<\/em>\u2019da okumaya y\u00f6nelen modern \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerince de s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmekte, Kuran<\/em> metninin kendine \u00f6zg\u00fc dili, yap\u0131s\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, de\u011ferleri s\u00fcrekli \u00e7arp\u0131t\u0131lmaktad\u0131r. Adeta Kuran<\/em>\u2019\u0131 her okuyan, kendi istemi ve beklentisi do\u011frultusunda onu yeniden yazmaktad\u0131r. Oysa do\u011frusu, Kuran<\/em>\u2019\u0131 kendi diline, kavram ve anlam \u00f6rg\u00fcs\u00fcne, k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 olarak tarihsel ba\u011flam\u0131 i\u00e7inde okumakt\u0131r. Ancak Kuran<\/em>\u2019\u0131 b\u00f6yle okuyunca, basit, yal\u0131n, yorumsuz tarihsel ve y\u00f6resel bir metin ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu anlam\u0131yla te\u2019vil \u00e7abalar\u0131n\u0131n, Kuran<\/em> metnini g\u00fcncelleme amac\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bile s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Bkz. Enam Suresi, 38.<\/p>\n

2) Bkz. Nahl Suresi, 89.<\/p>\n

3) Bkz. \u0130smail Cerraho\u011flu, Tefs\u00eer Us\u00fbl\u00fc, D\u0130B Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1989, s.89.<\/p>\n

4) \u0130bn Haldun, Mukaddime, cilt: II, \u00e7ev.: S\u00fcleyman Uluda\u011f, Dergah Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2009, s.745-746.<\/p>\n

5) Bkz. \u0130bn Menz\u00fbr, Lisan el-Arab, cilt: II, Beyrut, tarihsiz, s. 844-945; R\u00e2g\u0131b el-\u0130sfenan\u00ee, el-M\u00fcfredat fi Garib el-Kuran, ne\u015fr.: M. A. Halfellah, M\u0131s\u0131r, tarihsiz, s.511-512.<\/p>\n

6) Bkz. Toshihiko Izutsu, Kuran\u2019da Allah ve \u0130nsan, \u00e7ev.: S\u00fcleyman Ate\u015f, Yeni Ufuk Ne\u015friyat, \u0130stanbul 1990, s.61-62.<\/p>\n

7) Bkz. Halis Albayrak, Kur\u2019an\u2019da \u0130nsan-Gayb \u0130li\u015fkisi, \u015eule Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1993, s.1999.<\/p>\n

8) Bkz. Kaf Suresi, 37; Enam Suresi, 25.<\/p>\n

9) Bkz. Muhammed Abid el-Cabiri, Arap-\u0130slam K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Ak\u0131l Yap\u0131s\u0131, \u00e7ev.: B. K\u00f6ro\u011flu-H. Ha\u00e7ak-E. Demirli, Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2000, s.84.<\/p>\n

10) Bkz. Hasan Ayd\u0131n, Eski Yunan\u2019dan \u0130slam\u2019\u0131n Klasik \u00c7a\u011f\u0131na Neden Kavram\u0131 ve Nedensellik Sorunu, Bilim ve Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2009, s.53 vd.<\/p>\n

11) Clement Huart, Arap ve \u0130sl\u00e2m Edebiyat\u0131, \u00e7ev.: Cemal Sezgin, Tisa Matbaac\u0131l\u0131k, Ankara, tarihsiz, s.14 vd.; Nihad M. \u00c7etin, Eski Arap \u015eiiri, \u0130\u00dc Yay\u0131nlar\u0131, No: 1727, \u0130stanbul 1973, s.1 vd.<\/p>\n

12) Bkz. Mehmet Da\u011f, Kuran<\/em>\u2019daki Temelleri I\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u0130slam K\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Bilgi Anlay\u0131\u015f\u0131, Bilim ve \u00dctopya Dergisi, say\u0131: 42, \u0130stanbul, Aral\u0131k 1997, s. 45-47.<\/p>\n

13) Bkz. Ali \u0130mr\u00e2n Suresi, 66; N\u00fbr Suresi, 19.<\/p>\n

14) Bkz. Nahl Suresi, 78; Secde Suresi, 9; M\u00fcminun Suresi, 78.<\/p>\n

15) Bkz. Bakara Suresi, 129; Nis\u00e2 Suresi,113; Maide Suresi, 110; Enbiya Suresi, 74 ve 79; Kasas Suresi, 14.<\/p>\n

16) Kuran<\/em>, bu anlay\u0131\u015f\u0131 ilk insan olarak sunulan Hz. Adem’in \u015fahs\u0131nda temellendirmeye giri\u015fmektedir. Bkz. Bakara Suresi, 31 ve 37.<\/p>\n

17) Bkz. Alak Suresi, 4.<\/p>\n

18) Bu anlay\u0131\u015f\u0131 yans\u0131tan, tek bir \u00f6rne\u011fe yer veren Kuran<\/em>, Tanr\u0131\u2019n\u0131n, Hz. Davud\u2019a z\u0131rh yap\u0131m\u0131n\u0131, insanlar\u0131 sava\u015f\u0131n \u015fiddetinden korumas\u0131 i\u00e7in \u00f6\u011fretti\u011fini ifade etmektedir. Bkz. Enbiy\u00e2 Suresi, 80. Kuran<\/em>\u2019\u0131n bu deyi\u015fi, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde her mesle\u011fin peygamberlerden bir pirinin oldu\u011fu anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n benimsenmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

19) Bkz. Alak Suresi, 7.<\/p>\n

20) Bkz. Z\u00fcmer Suresi, 46. G\u00f6r\u00fclen ve g\u00f6r\u00fclmeyen evren ayr\u0131m\u0131n\u0131n, gerek \u0130slam \u00f6ncesi Araplarda gerekse Kuran<\/em>\u2019da kullan\u0131mlar\u0131 konusunda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Tashihiko Izutsu, Kur\u2019an\u2019da Allah ve \u0130nsan, s.76 vd.<\/p>\n

21) Bkz. Talak Suresi,12.<\/p>\n

22) Bkz. Neml Suresi, 75; Lokman Suresi, 34; Ahz\u00e2b Suresi, 63.<\/p>\n

23) Bkz. Nahl Suresi, 75; Rum Suresi, 28; Bakara Suresi, 177-178, 221; Nisa Suresi, 36; Nur Suresi, 33, 58.<\/p>\n

24) Bkz. Nisa Suresi, 11.<\/p>\n

25) Bkz. Nisa Suresi, 34.<\/p>\n

26) Bkz. Bakara Suresi, 282.<\/p>\n

27) Bkz. Fatmag\u00fcl Berktay, Tektanr\u0131l\u0131 Dinler Kar\u015f\u0131s\u0131nda Kad\u0131n, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1996, s.108 vd; Zerrin Ediz, Kad\u0131nlar Tarihine Giri\u015f, Ad\u0131m Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul 1995, s.25 vd.<\/p>\n

28) Bkz. W. M. Watt, Bell\u2019s Introduction to the Qur\u2019an, Edinburg University Press, Edinburg 1970, s.156-158.<\/p>\n

29) Bkz. Bakara 191; Tevbe Suresi, 5.<\/p>\n

30) Bkz. Rag\u0131b el-\u0130sfehani, el-M\u00fcfredat fi Garib el-Kur\u2019an, s.721.<\/p>\n

31) Bkz. Enbiya Suresi, 30.<\/p>\n

32) Bkz. Hicr Suresi, 19.<\/p>\n

33) Bkz. Lokman Suresi, 10<\/p>\n

34) Bkz. Enbiya Suresi, 32.<\/p>\n

35) Kamer Suresi, 11.<\/p>\n

36) B\u00fcruc Suresi, 1<\/p>\n

37) Hud Suresi, 7; Rad Suresi 13.<\/p>\n

38) W. M. Watt, Hz. Muhammed\u2019in Mekkesi, \u00e7ev.: M. Akif Ers\u0131n, Bilgi Vakf\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1995, s.17-18.<\/p>\n

39) Furkan Suresi, 59.<\/p>\n

40) Fussilet Suresi, 9-12.<\/p>\n

41) Naziat Suresi, 27-33.<\/p>\n

42) \u0130brahim Suresi, 32.<\/p>\n

43) Ga\u015fiye Suresi, 17-20.<\/p>\n

44) Z\u00e2riy\u00e2t Suresi, 47-48.<\/p>\n

45) Rad Suresi, 2.<\/p>\n

46) Taha Suresi, 53.<\/p>\n

47) Rad Suresi, 3.<\/p>\n

48) Nahl Suresi, 17.<\/p>\n

49) Nahl Suresi, 11.<\/p>\n

50) Nahl Suresi, 14.<\/p>\n

51) Bkz. \u0130bn Menzur, Lisan el-Arab, cilt: I, s. 1250; Rag\u0131b el-\u0130sfehani, el-M\u00fcfredat fi Garib el-Kur\u2019an, s.205.<\/p>\n

52) Bkz. Sad Suresi, 72.<\/p>\n

53) Bu konuya ilgin\u00e7 bir \u00f6rnek olarak \u0130bn Tufeyl\u2019in Hay b. Yekzan<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131 verilebilir. Roman kahraman\u0131 Hayy b. Yekzan kendisini b\u00fcy\u00fct\u00fcp yeti\u015ftiren ceylan \u00f6l\u00fcnce, \u00f6l\u00fcyle canl\u0131y\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r ve sonu\u00e7 olarak nefesin gitmesine neden olan ruh denen ayr\u0131 bir varl\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011funu \u00e7\u0131karsar. Bkz. \u0130bn Sina\/\u0130bn Tufeyl, hayy b. Yekzan, \u00e7ev.: M. \u015e. Yaltkaya-Babanzade Re\u015fit, YKY, \u0130stanbul 1996, s.90-94.<\/p>\n

54) Bkz. \u0130bn Menzur, Lisan el-Arab, cilt: I, s.603 vd.<\/p>\n

55) Bkz. Kasas Suresi, 88; Tevbe Suresi, 126; Taha Suresi, 5; Taha Suresi, 46; Enbiya Suresi, 69; Nisa Suresi 166; Bakara Suresi, 20; Maide Suresi, 98; Ali \u0130mran Suresi, 4; Maide Suresi, 60 vb. Bu konuda geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. Halil Hac\u0131m\u00fcft\u00fco\u011flu, Kral Tanr\u0131\/Allah\u2019\u0131n Krall\u0131\u011f\u0131, s.44.<\/p>\n

56) Nur Suresi, 35.<\/p>\n

57) Bkz. \u0130hlas Suresi, 1-4; \u015eura Suresi, 12.<\/p>\n

58) Bkz. A\u2019raf Suresi, 191-195.<\/p>\n

59) Bkz. Halil Hac\u0131m\u00fcft\u00fco\u011flu, K\u0131ral Tanr\u0131\/Allah\u2019\u0131n Krall\u0131\u011f\u0131, s.55 vd.<\/p>\n

60) Bkz. Taha Suresi, 5.<\/p>\n

61) Bkz. Bakara Suresi, 353.<\/p>\n

62) Bkz. Enbiya Suresi, 33.<\/p>\n

63) Bkz. \u0130brahim Suresi, 47.<\/p>\n

64) Bkz. Enfal Suresi, 30.<\/p>\n

65) Bkz. Ebu Hamid el-Gazzali, \u0130tikatta Orta Yol, \u00e7ev.: Kemal I\u015f\u0131k, A\u00dc\u0130F Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1971, s.41-42.<\/p>\n

66) Kuran<\/em>\u2019da Tanr\u0131\u2019n\u0131n sultan olarak betimlenmesi konusunda bak\u0131n\u0131z. Halil Hac\u0131m\u00fcft\u00fco\u011flu, K\u0131ral Tanr\u0131\/Allah\u2019\u0131n Krall\u0131\u011f\u0131, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2011, s.25 vd.<\/p>\n

67) Halil Hac\u0131m\u00fcft\u00fco\u011flu, T\u00fcrk\u00e7e Kur\u2019an Terc\u00fcmelerinde Metot Sorunu, A\u00dcSBE, Y\u00fcksek Lisans Tezi, Ankara 2006, s.74.<\/p>\n

68) Bkz. \u0130nfitar Suresi, 11-12.<\/p>\n

69) Bkz. Hac Suresi, 5; Rum Suresi, 50.<\/p>\n

70) Bkz. Hakka Suresi, 17.<\/p>\n

71) Bkz. \u0130n\u015fikak Suresi, 7.<\/p>\n

72) Bkz. Nebe Suresi, 21-28; 33-34; \u0130nsan Suresi, 12-22; Bakara Suresi, 25 vb.<\/p>\n

73) Bkz. Yasin Suresi, 78-82.<\/p>\n

74) Bkz. Nahl Suresi, 103.<\/p>\n

75) Bkz. Macit Fahri, \u0130slam Felsefesi Tarihi, \u00e7ev.: Kas\u0131m Turhan, \u0130klim Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1992, s.126.<\/p>\n

76) Bkz. Kalem Suresi, 15-16.<\/p>\n

77) Bkz. Naziat Suresi, 1-5.<\/p>\n

78) Bkz. Ebu el-Mu\u2019in en-Nesefi, Tabsirat el-Edille Fi Usul ed-Din, cilt: I, tah.: H\u00fcseyin Atay, TD\u0130B Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1993, s.257 vd.<\/p>\n

79) Tevbe Suresi, 16.<\/p>\n

80) Kefh Suresi, 12. Benzer ayetler i\u00e7in bkz. Bakara Suresi, 243; Ali \u0130mran Suresi, 142.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130slam dinsel bildirilerinin s\u00f6ylem olarak her as\u0131rda ge\u00e7erli genel hakikatleri i\u00e7erdi\u011fi iddias\u0131n\u0131n, nesnel bir temeli yoktur. Kuran, 7. y\u00fczy\u0131l Araplar\u0131n\u0131n, dili, kavramlar\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, genel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ile konu\u015fmakta, mesajlar\u0131n\u0131 o toplum \u00f6zelinde, o toplumunun yap\u0131s\u0131ndan, toplumdaki insanlar\u0131n idrak d\u00fczeylerinden yola \u00e7\u0131karak ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Kuran\u2019\u0131 her okuyan, kendi istemi ve beklentisi do\u011frultusunda onu yeniden yazmaktad\u0131r. […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":25739,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[162,224,1464],"tags":[229,467,897,898,899],"class_list":["post-11770","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-125-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-dosya","tag-din","tag-din-felsefesi","tag-dogma","tag-hakikat","tag-mutlak"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t