Bu denemede tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z soru \u015fu: \u0130nsanlar ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcr bir iradeye sahipler mi, yoksa bu bir yan\u0131lsama m\u0131? Konuyu \u00e7ok g\u00fczel ortaya koydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm Thomas Nagel\u2019den uzunca bir al\u0131nt\u0131yla ba\u015flamak istiyorum:
\n\u201cDiyelim ki bir kafeterya tezg\u00e2h\u0131 \u00f6n\u00fcnde bir \u015feftali ile \u00e7ikolatal\u0131 kek aras\u0131nda se\u00e7im yapmakta teredd\u00fct ediyorsunuz. Kek g\u00fczel g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ama onun kilo ald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da biliyorsunuz, yine de keki al\u0131p zevkle yiyorsunuz. Ertesi g\u00fcn aynan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda epeyce kilolu oldu\u011funuzu g\u00f6r\u00fcp \u015f\u00f6yle diyorsunuz: Ke\u015fke o keki yemeseydim, onun yerine bir \u015feftali yiyebilirdim…
\n\u201cPeki bu ne anlama geliyor? Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, se\u00e7im yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ana kadar mutlak bir \u015fekilde se\u00e7iminizi belirleyen hi\u00e7bir \u015fey yoktur. Ger\u00e7ekte keki se\u00e7ti\u011finiz ana kadar \u015feftaliyi se\u00e7meniz i\u00e7in de a\u00e7\u0131k bir imk\u00e2n vard\u0131. Keki se\u00e7meniz, \u00f6nceden belirlenmi\u015f de\u011fildi… Siz se\u00e7iminizi yapmadan \u00f6nce keki se\u00e7menizi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lan bir s\u00fcre\u00e7 ya da zorlama yoktur.
\n\u201cBaz\u0131lar\u0131 ise, ger\u00e7ekte yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyden farkl\u0131 herhangi bir \u015fey yapmam\u0131z\u0131n asla m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr… Bu iddiaya g\u00f6re, her vakada daha biz eylemde bulunmadan \u00f6nce mevcut olan ko\u015fullar eylemlerimizi belirlemekte ve onlar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lmaktad\u0131r. Bir ki\u015finin tecr\u00fcbelerinin, arzular\u0131n\u0131n ve bilgilerinin toplam\u0131, kal\u0131tsal \u00f6zellikleri, sosyal ko\u015fullar ve kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imin mahiyeti, daha bilmedi\u011fimiz di\u011fer fakt\u00f6rlerle birlikte ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz ko\u015fullarda spesifik bir eylem meydana getirmek \u00fczere bir araya gelirler. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe \u2018determinizm\u2019 denir… E\u011fer meydana gelen her \u015fey i\u00e7in determinizm s\u00f6z konusu ise, siz daha do\u011fmadan \u00f6nce keki se\u00e7ece\u011finiz zaten belirlenmi\u015ftir.
\n\u201cDeterminizm do\u011fruysa, keki se\u00e7ti\u011finiz i\u00e7in kendinizi su\u00e7layabilir misiniz?.. Bunun ciddi sonu\u00e7lar\u0131 var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Makul olarak kendinizi keki alma konusunda su\u00e7layamayaca\u011f\u0131n\u0131z gibi, muhtemelen herhangi birisini de ne k\u00f6t\u00fc bir \u015fey yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in su\u00e7layabilir, ne de iyi bir \u015fey yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6d\u00fcllendirebilirsiniz…
\n\u201cE\u011fer yapt\u0131\u011f\u0131m her \u015feyin benim ko\u015fullar\u0131m ve psikolojik durumum taraf\u0131ndan belirlendi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnseydim, kendimi kapana girmi\u015f gibi hissederdim. Yine e\u011fer bunun ba\u015fka herkes i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnseydim, onlar\u0131n bir s\u00fcr\u00fc kuklaya benzedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm…
\n\u00d6te yandan, e\u011fer se\u00e7imlerimiz belirlenmiyorsa, onlardan sorumlu olmam\u0131z\u0131n nas\u0131l bir anlam\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131mdan da emin de\u011filim. E\u011fer benimle ilgili hi\u00e7bir \u015fey se\u00e7imimi belirlemiyorsa, se\u00e7imi ben belirliyorum demenin ne anlama geldi\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir. \u00d6yleyse, belki de kek yerine \u015feftali se\u00e7ebilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcnmeniz felsefi bir yan\u0131lsamad\u0131r\u201d (1).
\nBu giri\u015ften sonra \u00f6zg\u00fcr irade, determinizm ve ilgili baz\u0131 kavramlar\u0131 irdelemeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m:<\/p>\n
\u00d6zg\u00fcr irade<\/strong> Determinizm<\/strong> \u00d6zg\u00fcr irade-determinizm \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131<\/strong> \u00d6zg\u00fcr irade ve determinizmi ba\u011fda\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131<\/strong> Kadercilik<\/strong> Dinler ve \u00f6zg\u00fcr irade<\/strong> b) M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zg\u00fcr irade Varolu\u015f\u00e7uluk ve \u00f6zg\u00fcr irade<\/strong> Kuantum kuram\u0131 ve \u00f6zg\u00fcr irade<\/strong> Sonu\u00e7<\/strong> KAYNAKLAR Bilim bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirene kadar, deterministik bir d\u00fcnyada ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradeye sahip bir varl\u0131k oldu\u011funu kabullenmemiz gerekiyor. Ancak halen bunun nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015febildi\u011fini bilmiyoruz. \u0130leride belki kuantum kuram\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131yla veya kuantum kuram\u0131n\u0131 da a\u015fan daha m\u00fckemmel yeni bir bilimsel paradigman\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla bu problem \u00e7\u00f6z\u00fclebilecektir. Bu denemede tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z soru \u015fu: \u0130nsanlar ger\u00e7ekten […]<\/p>\n","protected":false},"author":267,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[86,221],"tags":[481,237,916,915,521,914],"class_list":["post-11822","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-48-sayi","category-felsefe","tag-determinizm","tag-felsefe","tag-kadercilik","tag-ozgurirade","tag-ozgurluk","tag-varolusculuk"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11822","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/267"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11822"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11822\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11822"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11822"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11822"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n\u00d6zg\u00fcr irade, basit\u00e7e, \u00e7e\u015fitli eylem olanaklar\u0131 aras\u0131ndan birini se\u00e7ebilme yetisi olarak tan\u0131mlanabilir. \u00d6zg\u00fcr iradenin var oldu\u011funu savunanlar, bunu genellikle sa\u011fduyuya ve ahlak ilkelerine dayand\u0131r\u0131r:
\nGarson \u201cNe i\u00e7ersiniz?\u201d diye sordu\u011funda, \u00e7ay veya kahve ya da bir i\u00e7ki \u0131smarlar\u0131m. Bir duru\u015fmada tan\u0131kl\u0131k yaparken do\u011fruyu ya da yalan s\u00f6ylemeyi se\u00e7ebilirim. Daha bunlar gibi pek \u00e7ok \u00f6rnek verebiliriz. \u00d6nemli veya \u00f6nemsiz olsun, herhangi bir se\u00e7im yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir se\u00e7im de yapabilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Ayr\u0131ca, verdi\u011fimiz kararlardan dolay\u0131 kendimizi sorumlu tutar\u0131z. Bu t\u00fcrden arg\u00fcmanlar \u00e7o\u011fumuza inand\u0131r\u0131c\u0131 gelse de, asl\u0131nda sa\u011fduyuya hitap eder. Ancak \u00f6zg\u00fcr irade konusunda \u015f\u00fcpheci olanlar i\u00e7in bu t\u00fcr kan\u0131tlar tatmink\u00e2r de\u011fildir ve onlar sa\u011fduyunun yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabilece\u011fini ifade eder.
\n\u00d6zg\u00fcr iradeye sahip oldu\u011fumuzu savunman\u0131n bir di\u011fer nedeni de t\u00fcm ahlak kurallar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fumuz varsay\u0131m\u0131 \u00fczerine kurulmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar\u0131 yapt\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 \u00f6ver veya su\u00e7lar\u0131z. Bu ikinci kan\u0131t ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr? \u015e\u00fcpheciler bu kan\u0131tla da ikna olmazlar. \u00d6d\u00fcllerin iyi davran\u0131\u015f\u0131 te\u015fvik edebilece\u011fini, cezalar\u0131n da cayd\u0131r\u0131c\u0131 olabilece\u011fini; fakat bu \u201ctoplumsal yararlar\u201d\u0131n yeterli bir kan\u0131t olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ederler. Onlara g\u00f6re yararl\u0131 olmak, do\u011fru olmak anlam\u0131na gelmez (2).<\/p>\n
\nDeterminizm (belirlenimcilik) \u00f6\u011fretisinin temelinde \u201cnedensellik ilkesi\u201d bulunur. Bu ilkeye g\u00f6re her olgunun bir nedeni vard\u0131r. Determinizme g\u00f6re A\u2019n\u0131n B\u2019yi belirledi\u011fini s\u00f6yledi\u011fimizde, iki hususu vurgulam\u0131\u015f oluruz. Birincisi \u015fudur: A, B\u2019nin nedenidir. \u0130kincisi ise: A, B\u2019yi zorunlu k\u0131lar. Dolay\u0131s\u0131yla, evrenin herhangi bir andaki durumundan ancak tek bir m\u00fcmk\u00fcn gelecek ortaya \u00e7\u0131kmal\u0131d\u0131r.
\nDeterministlerin insan davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ise \u015f\u00f6yledir: Se\u00e7imlerimiz arzular\u0131m\u0131z\u0131 ve ideallerimizi yans\u0131tabilir; fakat t\u00fcm arzu ve ideallerimiz, genelde t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz sadece kal\u0131t\u0131m\u0131n ve \u00e7evresel etkenlerin bir sonucudur. Freud da bu konuda deterministtir. Freud\u2019a g\u00f6re bilin\u00e7li ya\u015fant\u0131m\u0131z, t\u00fcm zihinsel ya\u015fant\u0131m\u0131z\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bilincinde oldu\u011fumuz \u015feyler, bir buzda\u011f\u0131n\u0131n denizin \u00fcst\u00fcnde kalan k\u0131sm\u0131 kadard\u0131r, as\u0131l buz k\u00fctlesi yani bilin\u00e7alt\u0131 suyun alt\u0131nda, g\u00f6zden uzaktad\u0131r. Bilin\u00e7alt\u0131 ki\u015fili\u011fimizin \u00f6z\u00fcd\u00fcr ve bilin\u00e7 s\u00fcre\u00e7lerimiz \u201cdenizin alt\u0131ndaki\u201d bilin\u00e7siz etmenler taraf\u0131ndan kesin bir \u015fekilde denetlenir. T\u00fcm zihinsel eylemler i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel, biyolojik ve fiziksel olan bilin\u00e7siz zihinsel eylemlerin sonucudur. Dolay\u0131s\u0131yla insan kontrol\u00fc d\u0131\u015f\u0131ndaki bu bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lerin esiridir. Sonu\u00e7 olarak t\u00fcm karar verme s\u00fcreci bir yan\u0131lsamad\u0131r (3, 4).<\/p>\n
\nFelsefe tarihinin en b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan birisi bu konudur. Bu \u00e7at\u0131\u015fma asl\u0131nda bilimsel bulgular\u0131n sa\u011fduyu ile \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kar. Daha sonra vurgulayaca\u011f\u0131m\u0131z gibi \u201catom-alt\u0131 fiziksel d\u00fcnya\u201d hari\u00e7 tutulacak olursa, determinist g\u00f6r\u00fc\u015f bilim taraf\u0131ndan desteklenmektedir. Evren deterministik ise onun bir par\u00e7as\u0131 olan insan\u0131n eylemlerinin de deterministik olmas\u0131, bir \u015fekilde \u00f6nceden belirlenmi\u015f olmas\u0131 gerekir.
\nAncak bu noktada determinizmin tehdit etti\u011fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00e7e\u015fidinin ne oldu\u011fu vurgulanmal\u0131d\u0131r. \u00d6ncelikle \u201cpratik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d ve \u201cmetafizik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d aras\u0131nda bir ayr\u0131m yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Pratik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, basit\u00e7e arzular\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. \u00d6rne\u011fin hapisteki bir insan bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe hapiste olmayan birine k\u0131yasla daha az sahiptir. Veya zengin biri bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe fakir birine k\u0131yasla daha \u00e7ok sahiptir. Metafizik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck (veya irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc) daha farkl\u0131 bir kavramd\u0131r. Bu ikinci t\u00fcr \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, son tahlilde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z se\u00e7imlerden \u201csorumlu\u201d olmam\u0131z anlam\u0131na gelir. Determinizmin tehdit etti\u011fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck metafizik \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr (5).<\/p>\n
\n\u00d6zg\u00fcr irade ve determinizmi ba\u011fda\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131 sonucunda ortaya \u201cyumu\u015fak determinizm\u201d ad\u0131 verilen bir determinizm \u00e7e\u015fidi \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu determinizm \u00e7e\u015fidine g\u00f6re, se\u00e7imlerimiz nedensel olarak belirlenmi\u015f olmakla birlikte, yapmak istedi\u011fimiz bir \u015feyi yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00f6zg\u00fcr bir bi\u00e7imde davrand\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6ylenebilir. Bir ba\u015fka ifadeyle, bir eylemi yapmaktan engellenmedi\u011fim veya onu yapmaya zorlanmad\u0131\u011f\u0131m s\u00fcrece, o eylemi yapmakta \u00f6zg\u00fcr\u00fcm demektir. \u00d6rne\u011fin ben \u015fimdi gidip sa\u00e7\u0131m\u0131 k\u0131sac\u0131k kestirmekte \u00f6zg\u00fcr\u00fcm; ama askere giden bir gen\u00e7, istemedi\u011fi halde askeri kurallara uyarak sa\u00e7\u0131n\u0131 kestirdi\u011finde \u00f6zg\u00fcr davranm\u0131\u015f olmaz.
\nAncak, kolayca g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere, yumu\u015fak determinizm ancak \u201cpratik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d kavram\u0131n\u0131 determinizmle ba\u011fda\u015ft\u0131rabilir. As\u0131l problem oldu\u011fu gibi kalmaktad\u0131r, yani yumu\u015fak determinizm \u201cmetafizik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d ile determinizmi ba\u011fda\u015ft\u0131rmakta aciz kalmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u201cOnu bunu b\u0131rak\u0131n, yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z se\u00e7imlerden sorumlu muyuz?\u201d sorusu soruldu\u011funda, yumu\u015fak deterministler \u201chay\u0131r\u201d cevab\u0131n\u0131 vermek zorunda kal\u0131r.
\nBir ba\u015fka ele\u015ftiri ise \u015f\u00f6yledir: Yumu\u015fak deterministlere g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, d\u0131\u015fsal bir engellemenin olmad\u0131\u011f\u0131 hallerde s\u00f6z konusu olabilir; fakat i\u00e7sel zorlamalar varsa \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten bahsedilebilir mi? \u00d6rne\u011fin g\u00fcnde y\u00fczlerce kez ellerini y\u0131kamak gibi bir d\u00fcrt\u00fcn\u00fcn zorlamas\u0131yla hareket eden bir ki\u015fi \u00f6zg\u00fcr m\u00fcd\u00fcr? Veya \u00e7ocuklu\u011fundan beri ald\u0131\u011f\u0131 koyu bir dogmatik dini e\u011fitim sonucu, dinsel baz\u0131 uygulama ve dayatmalar\u0131 (kad\u0131nlar\u0131n \u00f6rt\u00fcnmesinde oldu\u011fu gibi) yerine getirmeyi kendisinin istedi\u011fini s\u00f6yleyen birisi, ger\u00e7ek anlamda \u00f6zg\u00fcr m\u00fcd\u00fcr? Bu t\u00fcrden i\u00e7sel zorlamalar benliklerimizin \u00f6zg\u00fcrce ifadesini kat\u0131 bir \u015fekilde engellemektedir (6, 7).<\/p>\n
\nDeterministik g\u00f6r\u00fc\u015f \u00e7e\u015fitli dinsel inan\u00e7lar\u0131 benimsemi\u015f ki\u015filerin de ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli bir yer tutar; ancak dinsel alanda determinizm farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yorumlan\u0131r ve \u201ckadercilik\u201d ad\u0131 verilen bir yakla\u015f\u0131m ortaya \u00e7\u0131kar.
\nAnaBritannica\u2019da \u201ckader\u201d \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131r: Kader, Tanr\u0131n\u0131n t\u00fcm insani eylemler de dahil olmak \u00fczere, ge\u00e7mi\u015f ya da gelecekteki t\u00fcm olaylar\u0131 ezelden bilmesini ya da belirlemesini dile getiren bir kavramd\u0131r.
\nKaderci bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 \u00d6mer Hayyam bir rubaisinde \u015f\u00f6yle dile getirir: \u201cVe yazd\u0131 yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n ilk sabah\u0131 \/ Ne okuyacaksa k\u0131yametin son \u015fafa\u011f\u0131\u201d. S\u00f6zlerini Ray Evans\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 ve Doris Day\u2019in yorumuyla \u00fcnlenen pop\u00fcler bir \u015fark\u0131da ise, kader \u00e7ok ho\u015f bir \u015fekilde \u015f\u00f6yle tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cQue sera, sera\u201d (Ne olacaksa o olacak veya her \u015fey olaca\u011f\u0131na var\u0131r).
\nAncak burada belirtilmesi gereken en \u00f6nemli husus, kadercili\u011fin determinizmle ayn\u0131 \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r; aralar\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir fark vard\u0131r: Determinizm gelece\u011fin ge\u00e7mi\u015f taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi\u011fini s\u00f6yler; fakat kadercili\u011fe g\u00f6re ge\u00e7mi\u015f ne olursa olsun, gelecek de\u011fi\u015ftirilemez. Determinizm ge\u00e7mi\u015f ve gelecek aras\u0131nda nedensel ba\u011flant\u0131lar \u00f6ne s\u00fcrerken, kadercilik bu t\u00fcr ba\u011flant\u0131lar\u0131 reddeder.
\n\u00d6zetleyecek olursak \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, determinizm ve kadercilik aras\u0131ndaki fark \u015f\u00f6yle vurgulanabilir: \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, farkl\u0131 bir \u015fekilde hareket etmi\u015f olsayd\u0131n\u0131z, gelece\u011fin farkl\u0131 olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. Determinizm bunu \u015f\u00f6yle cevaplar: Ama farkl\u0131 bir \u015fekilde hareket etmi\u015f olamazd\u0131n\u0131z. Kadercilik cevaplar: Farkl\u0131 bir \u015fekilde hareket etmi\u015f olsayd\u0131n\u0131z bile, gelecek ayn\u0131 olacakt\u0131\u201d (8).<\/p>\n
\na) H\u0131ristiyanl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zg\u00fcr irade
\nH\u0131ristiyan teolojisine g\u00f6re Tanr\u0131, insan\u0131 kendi suretinde yaratm\u0131\u015f ve ona \u00f6zg\u00fcr irade arma\u011fan etmi\u015ftir. Adem ve Havva kendilerine yasaklanan bilgi a\u011fac\u0131n\u0131n meyvesinden yerken (ilk g\u00fcnah) bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kullanm\u0131\u015flar, fakat ceza olarak cennetten kovulmu\u015flard\u0131r.
\nBu \u00f6zg\u00fcr irade \u00f6\u011fretisine ilaveten bir de ilahi determinasyondan bahsedilir: Tarihsel s\u00fcre\u00e7 ilahi bir determinasyona sahip olup Adem soyunun belirli bir hedefi (telos) vard\u0131r. Tarihin, bireyin \u00f6zg\u00fcr iradesinin belirleyicili\u011fine ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131, tarihsel geli\u015fim s\u00fcrecinde rastlant\u0131ya yer olmad\u0131\u011f\u0131 vurgulan\u0131r (9).
\nProtestan g\u00f6r\u00fc\u015f bu ikinci yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131r: \u0130lahi g\u00fc\u00e7 d\u00fcnyada ne olup bitece\u011fini \u00f6nceden belirlemi\u015ftir. Olmu\u015f olan her \u015fey, olmas\u0131 gerekendir. Martin Luther\u2019e g\u00f6re H\u0131ristiyanlar i\u00e7in Tanr\u0131n\u0131n her \u015feyi \u00f6nceden tasarlad\u0131\u011f\u0131na inanmak gerekli ve yararl\u0131d\u0131r, \u00f6zg\u00fcr irade ise bu inanc\u0131 yerle bir eder.
\nH\u0131ristiyan teolojisinde ayr\u0131ca Tanr\u0131n\u0131n insani se\u00e7imleri \u00f6nceden bildi\u011fi fakat belirlemedi\u011fini savunan g\u00f6r\u00fc\u015flerde vard\u0131r (Yukar\u0131da AnaBritannica\u2019dan al\u0131nan kader tan\u0131m\u0131ndaki \u201c… Ezelden bilmesini ya da belirlemesini…\u201d ifadesine dikkat ediniz.) Bu g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re Tanr\u0131 \u00f6zg\u00fcr irademizi nas\u0131l kullanaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilir, fakat onun bu bilgisi bizi hi\u00e7bir bi\u00e7imde belirlemez. Gelece\u011fin Tanr\u0131 taraf\u0131ndan \u00f6nceden bilinmesi, fakat belirlenmemi\u015f olmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir soruna yol a\u00e7ar. Bu sorun, \u201c\u00f6nceden bilme\u201d ve \u201c\u00f6zg\u00fcr irade\u201d kavramlar\u0131n\u0131n nas\u0131l ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 sorunudur (\u00dcnl\u00fc Newcomb paradoksu da bu konuyla ilgilidir).
\n4. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck H\u0131ristiyan teolo\u011fu Augustine bu sorunu \u015f\u00f6yle \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cTanr\u0131 insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6nceden bilir ama, gene de insanlar davran\u0131\u015flar\u0131nda \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr… \u0130ki t\u00fcrl\u00fc zaman perspektifi vard\u0131r. Bizler \u2018d\u00fcnyevi\u2019 zamanda ya\u015f\u0131yoruz, fakat Tanr\u0131 zaman\u0131 da evrenle birlikte yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu zaman telakkisini a\u015far. Tanr\u0131, d\u00fcnyevi zaman\u0131n \u00f6tesinde oldu\u011fu i\u00e7in insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6nceden bilmektedir…
\n\u201cTanr\u0131n\u0131n \u00f6nceden bili\u015fi, insan\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6nceden belirlemez. T\u0131pk\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki bir davran\u0131\u015f\u0131 hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, bu davran\u0131\u015f\u0131 \u00f6nceden belirledi\u011fimizin s\u00f6ylenemeyece\u011fi gibi. Kendisi b\u00fct\u00fcn zaman\u0131n \u00f6tesinde oldu\u011fu i\u00e7in Tanr\u0131 olan her \u015feyi g\u00f6rmek suretiyle \u00f6nceden bilir. Fakat biz ge\u00e7mi\u015fteki bir davran\u0131\u015f\u0131 hat\u0131rlam\u0131\u015f olmakla, onu ne kadar belirlemi\u015f oluyorsak, Tanr\u0131 da olanlar\u0131 o kadar belirlemektedir\u201d (10).
\nH\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n amans\u0131z ele\u015ftirmeni Nietzsche H\u0131ristiyanl\u0131ktaki \u00f6zg\u00fcr irade \u00f6\u011fretisi hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
\n\u201cBu irade \u00f6\u011fretisi esasen cezaland\u0131rmak yani su\u00e7lu bulmak i\u00e7in uydurulmu\u015ftur… \u0130rade psikolojisinin temelinde din adamlar\u0131n\u0131n kendilerine ceza vermek hakk\u0131n\u0131 tan\u0131mak istemeleri ya da Tanr\u0131ya b\u00f6yle bir hakk\u0131 tan\u0131mak istemeleri yatar… \u0130nsanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki yarg\u0131lanabilsinler, cezaland\u0131r\u0131labilsinler, su\u00e7lu olabilsinler… H\u0131ristiyanl\u0131k bir cellat metafizi\u011fidir\u201d (11).<\/p>\n
\nM\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta da H\u0131ristiyanl\u0131kta oldu\u011fu gibi bu konuda bir \u201ckafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusunda iki uzla\u015fmaz e\u011filim vard\u0131r:
\nBu e\u011filimlerden biri \u201ckaderiye\u201d olarak bilinir ve insan\u0131n irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunur (Bu isim ters y\u00f6nde bir \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m yapar, fakat Arap\u00e7ada \u201ckader\u201d yapabilme g\u00fcc\u00fc anlam\u0131na da gelmektedir). Di\u011feri ise \u201ccebriye\u201d ak\u0131m\u0131d\u0131r ve insan\u0131n b\u00fct\u00fcn eylemlerini Tanr\u0131n\u0131n belirledi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer.
\nKaderiyenin temelini, Tanr\u0131n\u0131n kimseye adalete ayk\u0131r\u0131 davranamayaca\u011f\u0131 ilkesi olu\u015fturur. Eylemlerinden sorumlu tutuldu\u011funa g\u00f6re, insan\u0131n irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc olmal\u0131d\u0131r; aksi halde eylemlerinin hesab\u0131n\u0131 vermeye zorlanmas\u0131 adalete ayk\u0131r\u0131 olur.
\nCebriyeyi savunanlar ise adalet sorununu yan\u0131ts\u0131z b\u0131rakarak, insana irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc yak\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n, Tanr\u0131n\u0131n her \u015feye g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetti\u011fini yads\u0131mak anlam\u0131na geldi\u011fini savunurlar.
\nBaz\u0131 itikadi mezhepler (e\u015f\u2019ariye, maturidiye gibi) bu iki u\u00e7 aras\u0131nda uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir yol bulmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin e\u015f\u2019ariler insan akl\u0131n\u0131n hakikate ula\u015fmas\u0131n\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011funa inan\u0131r ve ak\u0131ldan \u00e7ok vahye ve imana \u00f6nem verirler. Baz\u0131 kelam bilginleri ise hem kaderiyeyi hem de cebriyeyi sapk\u0131nl\u0131k saym\u0131\u015flard\u0131r (AnaBritannica).<\/p>\n
\nBaz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler \u00f6zg\u00fcr irade ve determinizm \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ortaya koydu\u011fu bu \u201cgordiyon d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc\u201dn\u00fc \u00e7\u00f6zen ki\u015finin Jean Paul Sartre oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 20. y\u00fczy\u0131lda \u00f6zg\u00fcr iradenin en tan\u0131nm\u0131\u015f savunucusu Sartre olmu\u015ftur. Sartre\u2019a g\u00f6re \u00f6zg\u00fcr olmam\u0131z her zaman bilincinde oldu\u011fumuz temel bir ger\u00e7ektir. Varolu\u015f\u00e7uluk ak\u0131m\u0131n\u0131n en \u00f6nemli filozofu olan Sartre\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini, onun \u00e7ok \u00fcnl\u00fc iki s\u00f6z\u00fcn\u00fc ve bu s\u00f6zlerin yorumlar\u0131n\u0131 vererek \u00f6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m (Bu yorumlar gene Sartre\u2019a aittir):
\n\u201cVarolu\u015f \u00f6zden \u00f6nce gelir\u201d: \u201c\u0130yi, ama ne demektir bu? \u015eu demektir: \u0130lkin insan vard\u0131r, yani insan \u00f6nce d\u00fcnyaya gelir, var olur, ondan sonra tan\u0131mlan\u0131p belirlenir, \u00f6z\u00fcn\u00fc ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r… Varolu\u015f\u00e7uya g\u00f6re insan ancak sonradan bir \u015fey olacakt\u0131r ve kendini nas\u0131l yaparsa \u00f6yle olacakt\u0131r… \u0130nsan, nas\u0131l olmay\u0131 tasarlad\u0131ysa, \u00f6yle olacakt\u0131r… Gelgelelim, ger\u00e7ekten de varolu\u015f \u00f6zden \u00f6nce geliyorsa, insan ne oldu\u011fundan sorumludur\u201d.
\n\u201c \u0130nsan \u00f6zg\u00fcr olmaya mahk\u00fbmdur\u201d: \u201cMahk\u00fbmdur, \u00e7\u00fcnk\u00fc yarat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zg\u00fcrd\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc yery\u00fcz\u00fcne geldi mi, d\u00fcnyaya at\u0131ld\u0131 m\u0131 bir kez, art\u0131k b\u00fct\u00fcn yapt\u0131klar\u0131ndan sorumludur\u201d (12).
\nSartre\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131mlayan iki al\u0131nt\u0131 daha yapmak istiyorum:
\n\u201cSartre\u2019a g\u00f6re, hayat\u0131m\u0131zda ne yapmam\u0131z gerekti\u011fini bize anlatan ve bir yarat\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan konmu\u015f hi\u00e7bir ilahi fikir yoktur. Hi\u00e7bir nesnel norm ya da talimat olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6zg\u00fcr\u00fcz demektir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in \u015fu benzetmeyi yapabiliriz: Bizler bir g\u00f6sterinin tam ortas\u0131nda kendisini ans\u0131z\u0131n sahnede bulan akt\u00f6rler gibiyiz, elimizde bir senaryo yok, oyunun ad\u0131n\u0131 ya da hangi rolde oynad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilmiyoruz, hatta oyunun bir yazar\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dahi bilmiyoruz. Ki\u015fisel olarak bir tercih yapmal\u0131y\u0131z, hangi rol\u00fc oynayaca\u011f\u0131m\u0131za karar vermeliyiz ya da derhal \u00e7\u0131k\u0131p gitmeliyiz, ancak bu da bir rol se\u00e7mek olacakt\u0131r\u201d (13).
\n\u201cVarolu\u015fsal se\u00e7imler zor ve ac\u0131 vericidir. Onlarla y\u00fczle\u015fmemek i\u00e7in dayan\u0131lmaz bir istek duyar\u0131z. Bu ka\u00e7\u0131\u015f, ba\u015fka insanlar\u0131n se\u00e7imlerini kabul etmek demektir. Di\u011fer insanlar\u0131n sizden bekledi\u011fi ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilirsiniz, se\u00e7me \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz yokmu\u015f gibi davranabilirsiniz. Varolu\u015fsal se\u00e7imler yapmaktan bu \u015fekilde ka\u00e7mak, ya\u015fam\u0131 dolu dolu ya\u015famakta ba\u015far\u0131s\u0131z olmak demektir. \u00d6zg\u00fcr bir insan olman\u0131n ger\u00e7ekte ne oldu\u011funa dair bir k\u00f6rle\u015fmedir bu. Varolu\u015f\u00e7u filozoflar bu ka\u00e7\u0131\u015f\u0131 mahk\u00fbm ederler\u201d (14).
\nAncak Sartre\u2019\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc ger\u00e7ek anlamda \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sartre, deterministik bir d\u00fcnyada \u00f6zg\u00fcr iradenin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re \u00f6zg\u00fcr irade i\u00e7in determinizmin ortadan kald\u0131ramayaca\u011f\u0131 sars\u0131lmaz kan\u0131tlar mevcuttur. Varolu\u015f\u00e7ular, \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fumuz duygusunun e\u015flik etti\u011fi ki\u015fisel deneyimleri kan\u0131t olarak g\u00f6sterir.<\/p>\n
\nFizik\u00e7iler d\u00fcnyan\u0131n (daha do\u011frusu \u201ckozmos\u201dun), farkl\u0131 yasalar\u0131n egemen oldu\u011fu iki farkl\u0131 d\u00fcnyadan olu\u015ftu\u011funu ifade eder. Bunlardan biri do\u011frudan deneyimledi\u011fimiz, elle tutulup g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclen maddeler d\u00fcnyas\u0131 olan \u201cmakro d\u00fcnya\u201dd\u0131r. Di\u011feri ise atom ve atom-alt\u0131 d\u00fczeydeki d\u00fcnya yani atom ve atomu olu\u015fturan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n (elektron gibi) d\u00fcnyas\u0131 olan \u201cmikro d\u00fcnya\u201dd\u0131r.
\nBu iki d\u00fcnya aras\u0131nda \u00f6nemli niteliksel farklar vard\u0131r. Mikro d\u00fcnyada sa\u011fduyumuza ters gelen fenomenlerle kar\u015f\u0131la\u015fmaktay\u0131z. Makro d\u00fcnyada ge\u00e7erli olan yasalar yani \u201cklasik\u201d fizik, mikro d\u00fcnyada yetersiz kalmaktad\u0131r. Mikro d\u00fcnyay\u0131 bize tan\u0131tan, betimleyen kuram \u201ckuantum\u201d kuram\u0131d\u0131r. Kuantum kuram\u0131, insanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck entelekt\u00fcel at\u0131l\u0131mlar\u0131ndan biri olarak kabul edilmektedir.
\nMakro d\u00fcnyay\u0131 betimleyen klasik fizik deterministik d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc destekler. Klasik fizi\u011fe g\u00f6re do\u011fa yasalar\u0131 nedensellik uyar\u0131nca gelece\u011fi en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar belirler. Klasik fizi\u011fe g\u00f6re evren m\u00fckemmel bir saat gibidir. Mikro d\u00fcnyada ise determinizmin olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mikro d\u00fcnya, \u015fimdiki durumu ge\u00e7mi\u015finin sonucu olan bir d\u00fcnya de\u011fildir veya mikro d\u00fcnyan\u0131n \u015fimdiki durumu gelece\u011finin nedeni de\u011fildir. Mikro d\u00fcnya bir saate de\u011fil, deyim yerindeyse, bir kumar makinesine benzer. Kuantum kuram\u0131n\u0131n \u00fcnl\u00fc \u201cKopenhag yorumu\u201d, mikro d\u00fcnyada determinizmi reddeder ve mikro d\u00fcnya fenomenlerine \u201cistatistiksel\u201d olarak yakla\u015f\u0131r. Kuantum kuram\u0131n\u0131n kesinlikler de\u011fil, ancak olas\u0131l\u0131klar d\u00fczeyinde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc Heisenberg\u2019in \u00fcnl\u00fc \u201cbelirsizlik ilkesi\u201d ile tam bir a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Kuantum kuram\u0131, mikro d\u00fcnyay\u0131 y\u00f6neten ilkenin \u201cbelirsizlik\u201d oldu\u011funu vurgular (15).
\nKuantum kuram\u0131 deterministik olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in son zamanlarda baz\u0131 fizik\u00e7iler \u00f6zg\u00fcr iradenin bu kuram yard\u0131m\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bu fizik\u00e7ilerden biri de Danah Zohar\u2019d\u0131r. Zohar, bir se\u00e7im yapmam\u0131z\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lan edimin \u201czihinsel yo\u011funla\u015fma\u201d oldu\u011funu iddia eder. Her bir yo\u011funla\u015fma edimi bir se\u00e7imi, mini bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bi\u00e7imini ifade etmektedir. Zihnimizdeki olas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler i\u00e7inden hangi d\u00fc\u015f\u00fcnceye yo\u011funla\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ise hi\u00e7bir \u015fey belirleyemez.
\nDo\u011frusu ben, bu yo\u011funla\u015fma ediminin mekanizmas\u0131n\u0131 kitaptan anlayabilmi\u015f de\u011filim. Ancak ilgin\u00e7 (ve anla\u015f\u0131labilir) buldu\u011fum konu, Zohar\u2019\u0131n se\u00e7im ve mant\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkiye getirdi\u011fi yorum oldu. Bunu payla\u015fmak istiyorum:
\n\u201c… \u00f6rne\u011fin sigaray\u0131 b\u0131rakma se\u00e7imini ele alal\u0131m. T\u00fcm mant\u0131\u011f\u0131m bana sigaran\u0131n zararl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler, e\u011fer akl\u0131m\u0131 dinlersem, \u015f\u00fcphesiz sigaray\u0131 b\u0131rakmam gerekti\u011fine karar verece\u011fim; fakat gene de akla kar\u015f\u0131 davranmaya, sigara i\u00e7meye devam ederim. Ancak bir g\u00fcn gelir ve sigaray\u0131 b\u0131rakmay\u0131 se\u00e7erim, ama neden?
\n\u201cKuantum terimleriyle bu \u2018neden\u2019in kesin bir yan\u0131t\u0131 yoktur. B\u00fct\u00fcn kesin yan\u0131tlar (yani t\u00fcm mant\u0131k ve ak\u0131l) klasik yap\u0131lanmalar olup kuantum d\u00fcnyas\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r… Se\u00e7imimizi mant\u0131\u011f\u0131m\u0131z yapmaz, bu deterministik bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imidir. Tam tersine mant\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan \u015fey, \u00f6zg\u00fcr se\u00e7imlerimizdir.
\nBir se\u00e7im yaparken ayn\u0131 zamanda o se\u00e7imi niye yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in bir neden de yarat\u0131r\u0131z. Daha sonra mant\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu nedeni, se\u00e7imimizi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131r. Sigaray\u0131 b\u0131rakabilmi\u015fsem, \u201cSigaray\u0131 sa\u011fl\u0131\u011f\u0131ma zararl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in b\u0131rakt\u0131m\u201d derim. Fakat e\u011fer b\u0131rakmay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015fsam, \u201cB\u0131rakamad\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc iradem zay\u0131f\u201d ya da \u201cB\u0131rakamad\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc sigara sinirlerimi yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor\u201d gibi bir \u015feyler s\u00f6ylerim… Se\u00e7imler \u201c\u00e7\u00fcnk\u00fc\u201dlerden \u00f6nce gelir, se\u00e7im m\u00fcthi\u015f bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck an\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r\u201d (16).
\nAncak Zohar\u2019\u0131n kuantum benli\u011fi radikal anlamda \u00f6zg\u00fcr de\u011fildir. Zohar\u2019a g\u00f6re her insan\u0131n bir \u201c\u00f6z\u00fc\u201d vard\u0131r. Herkesin kendine \u00f6zg\u00fc genetik \u00f6zellikleri, deneyimleri, karakteri vard\u0131r ve t\u00fcm bunlar se\u00e7im \u201colas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131\u201d etkiler. Nedenler se\u00e7imlerimizi belirlemese de, belli baz\u0131 nedenler belli bir se\u00e7imin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkiler.
\n\u015eimdi de \u00f6zg\u00fcr iradenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, kuantum kuram\u0131na dayanarak savunan g\u00f6r\u00fc\u015flere yap\u0131lan ele\u015ftirilere gelelim. Temel itiraz \u015f\u00f6yledir:
\nBeyin fiziksel bir sistemdir ve di\u011fer fiziksel sistemler gibi nedensellik yasas\u0131 uyar\u0131nca i\u015f g\u00f6rmelidir. Kuantum kuram\u0131nca yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re, benim bir karar\u0131m yani zihinsel oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bir olay, bir \u015fekilde beynimdeki fiziksel s\u00fcre\u00e7ler \u00fczerinde etkide bulunmaktad\u0131r. Ancak bunun nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu bir s\u0131r olarak kalmaktad\u0131r. Bu etkinin fevkalade k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6l\u00e7ekte olmas\u0131, \u00f6rne\u011fin bir elektronun davran\u0131\u015f\u0131ndaki son derece k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fiklikten ibaret olmas\u0131, s\u00f6z konusu s\u0131rr\u0131 zerrece azaltmaz.
\nYok, e\u011fer sorumlusu oldu\u011fum karar\u0131n kendisi zihinsel de\u011fil de, fiziksel bir olaysa, t\u00fcm fiziksel olaylar gibi onun da nedensel yasalar uyar\u0131nca \u201cbelirlenmi\u015f\u201d olmas\u0131 gerekir, yani fiziksel yap\u0131daki bir olay \u00f6zg\u00fcr olamaz (17).
\nAncak son olarak eklemek gerekir ki, kuantum kuram\u0131nda son s\u00f6z s\u00f6ylenmi\u015f de\u011fildir. Einstein, kuantum kuram\u0131n\u0131n temelindeki olas\u0131l\u0131kl\u0131 yap\u0131y\u0131, belirsizli\u011fi hi\u00e7bir zaman kabullenmemi\u015fti. \u00dcnl\u00fc \u201cTanr\u0131 zar atmaz\u201d aforizmas\u0131yla bunu anlatmak istemi\u015ftir (Ancak burada belirtmek gerekir ki, Einstein \u201cTanr\u0131\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile \u201cdo\u011fa\u201dy\u0131 kastetmi\u015ftir. Kendisine y\u00f6neltilen \u201cTanr\u0131ya inan\u0131yor musunuz?\u201d sorusuna, Einstein\u2019\u0131n \u201cBen, Spinoza\u2019n\u0131n Tanr\u0131s\u0131na inan\u0131r\u0131m\u201d cevab\u0131n\u0131 verdi\u011fini hat\u0131rlatmak isterim. Einstein bir panteistti).
\nYeni olu\u015fan baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere g\u00f6re, asl\u0131nda bu mikro ve makro d\u00fcnyalar ayr\u0131m\u0131 temelden yanl\u0131\u015f olabilir. Bizim g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 da en derinde bu belirsizlikler belirliyor olabilir. Baz\u0131 fizik\u00e7ilere g\u00f6re \u201cbelirsizlik\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131 yanl\u0131\u015f izlenimlere kar\u015f\u0131n, makro d\u00fcnyada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz d\u00fczen ve kesinliklerin arkas\u0131nda kuantum yasalar\u0131 vard\u0131r. Kuantum kuram\u0131 asl\u0131nda bizi do\u011fan\u0131n ger\u00e7ek determinizmine g\u00f6t\u00fcrmektedir (18).<\/p>\n
\nT\u00fcm bu tart\u0131\u015fmalardan sonra var\u0131lan sonu\u00e7 ne olabilir? \u00d6ncelikle belirtmek gerekir ki, ger\u00e7ek bir problemle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n sa\u011fduyusu \u00f6zg\u00fcr iradenin var olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylerken, nedensellik temelinde y\u00fckselen klasik fizik buna t\u00fcm a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakta ve \u00f6zg\u00fcr irade imk\u00e2n\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmaktad\u0131r. Kuantum kuram\u0131 \u00f6zg\u00fcr irade savunucular\u0131na belki bir ka\u00e7\u0131\u015f yolu sa\u011flayabilir; fakat ne yaz\u0131k ki bug\u00fcne kadar tatmink\u00e2r bir a\u00e7\u0131klama yap\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r.
\nAnla\u015f\u0131lan o ki, bilim bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirene kadar, deterministik bir d\u00fcnyada ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradeye sahip bir varl\u0131k oldu\u011funu kabullenmemiz gerekiyor. Ancak halen bunun nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015febildi\u011fini bilmiyoruz. \u0130leride belki kuantum kuram\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131yla veya kuantum kuram\u0131n\u0131 da a\u015fan daha m\u00fckemmel yeni bir bilimsel paradigman\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla bu problem \u00e7\u00f6z\u00fclebilecektir.<\/p>\n
\n1) T. Nagel, Her \u015eey Ne Anlama Gelir, \u00c7ev. Hakan G\u00fcndo\u011fdu, Paradigma Yay\u0131nlar\u0131, s.33-40.
\n2) C. H. Horner, E.Westacott, Felsefe Arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla D\u00fc\u015f\u00fcnme, \u00c7ev. Ahmet Arslan, Phoenix Yay\u0131nlar\u0131, s.8
\n3) G. Skirbekk, N. Gilje, Felsefe Tarihi, \u00c7ev. Emrah Akba\u015f-\u015eule Mutlu, Kesit Yay\u0131nlar\u0131, s.478
\n4) D. Zohar, Kuantum Benlik, \u00c7ev. Seda Kervano\u011flu, Doruk Yay\u0131nlar\u0131, s.206.
\n5) Horner, Westacott, age, s.5-7.
\n6) Horner, Westacott, age,s.11-12.
\n7) S. M. Honer, T. C. Hunt, D. L. Okholm, Felsefeye \u00c7a\u011fr\u0131, \u00c7ev. Hasan \u00dcnder, \u0130mge Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, s.241-242.
\n8) A. Morton, Pratikte Felsefe, \u00c7ev. Mukaddes \u0130lg\u00fcn, Kesit Yay\u0131nlar\u0131, s.444.
\n9) T. Tu\u011fcu, Yabanc\u0131la\u015fma Problemi, Alesta Kitabevi, s.87, 88.
\n10) Skirbekk, Gilje, age, s.165.
\n11) Nietzsche, Putlar\u0131n Bat\u0131\u015f\u0131, \u00c7ev. Mustafa T\u00fczel, \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131, s.46.
\n12) Jean-Paul Sartre, Varolu\u015f\u00e7uluk, s.39-41.
\n13) Skirbekk, Gilje, age, s.561, 562.
\n14) A.Morton, age, s.144, 145.
\n15) H. R. Pagels, Kozmik Kod, Doruk Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, s.43-48.
\n16) D. Zohar, age, s.214, 215.
\n17) Horner, Westacott, age, s.15.
\n18) Bilim ve Teknik, T\u00dcB\u0130TAK Yay\u0131n\u0131, S.395, s.63-68.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"