Yrd. Do\u00e7. Dr. Hasan Ayd\u0131n<\/strong><\/p>\n OM\u00dc \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi<\/p>\n A\u015fk kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemin ilk ipu\u00e7lar\u0131n\u0131n Yunan felsefesinde ve Yunan t\u0131p gelene\u011finde bulundu\u011funu s\u00f6ylemek olas\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, Platon\u2019un Phaidros<\/em> diyalogundaki Lysias\u2019\u0131n konu\u015fmas\u0131yla (1) Sokrates\u2019in ilk konu\u015fmas\u0131n\u0131 (2), kimi Stoac\u0131lar\u0131n (3) ve Epikuroscu Lukretius\u2019un s\u00f6ylemlerini (4) ve Hipokrat, Galen t\u0131p gelene\u011fini an\u0131msatmak olas\u0131d\u0131r. (5) Phaidros<\/em>\u2019ta Lysias, a\u015fk\u0131n pi\u015fmanl\u0131k i\u00e7erdi\u011fi, gelip ge\u00e7ici oldu\u011fu, k\u0131skan\u00e7l\u0131k yaratt\u0131\u011f\u0131, insan\u0131n ger\u00e7ek kimli\u011fini g\u00f6lgeledi\u011fi gibi gerek\u00e7elerle ona meydan okur. (6) Sokrates, ayn\u0131 diyalogda, ikinci konu\u015fmas\u0131nda s\u00f6ylemlerini geri alsa da, ilk konu\u015fmas\u0131nda, a\u015fk\u0131n tensel istek, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fczl\u00fck ve hastal\u0131ktan kaynaklanan bir delilik (mania) oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle onu ele\u015ftirmeye y\u00f6nelir. (7) Platon Devlet<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz, zorba erosu g\u00fcndeme ald\u0131\u011f\u0131nda, onun haz tutkunlu\u011funa ve \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na meydan okuyarak kar\u015f\u0131 koyar. (8) Epikuros ve Lukretius, t\u00fcm\u00fcyle olmasa da, a\u015fk\u0131n negatif y\u00fcz\u00fcne \u0131\u015f\u0131k tutarlar. Ven\u00fcs\u2019\u00fcn arma\u011fan\u0131 olan a\u015fk, t\u00fcrlerin geli\u015fmesi i\u00e7in \u00f6zsel besin olsa da, y\u0131k\u0131c\u0131 bir k\u0131v\u0131lc\u0131m, k\u00f6reltici bir ate\u015f, delilik, \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k, kalp a\u011fr\u0131s\u0131, k\u0131skan\u00e7l\u0131k kayna\u011f\u0131, i\u00e7i kemiren tutku, servet d\u00fc\u015fman\u0131, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fczl\u00fck olarak nitelenir. (9) Yine Stoac\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funa g\u00f6re o, ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131 bir i\u015ftaht\u0131r. (10) A\u015fk\u0131 bir hastal\u0131k olarak niteleyen Hipokratesci gelenek Galen\u2019de de s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr. (11) Ona g\u00f6re, ruhun arzu yetisiyle ili\u015fkili olan a\u015fk, temel organlardaki dengenin bozulmas\u0131yla olu\u015fan etik d\u0131\u015f\u0131 bir hastal\u0131kt\u0131r; ancak fizyolojik k\u00f6kenleri de bulunmaktad\u0131r. Zira a\u015fk, beyinde do\u011fan, beyni s\u00fcrekli me\u015fgul etmesi y\u00fcz\u00fcnden ya\u015fam\u0131 zorla\u015ft\u0131ran, fizyolojik k\u00f6kleri de olan marazi bir durumdur. (12) \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin, Yunan felsefe ve t\u0131p gelene\u011fine 8. y\u00fczy\u0131llardan itibaren sahip \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. (13) Asl\u0131nda a\u015fk\u0131 bir hastal\u0131k olarak g\u00f6ren gelene\u011fin izd\u00fc\u015f\u00fcmlerinin kadim Arap gelene\u011finde, Arap dilinde ve \u015fiirlerinde de yer ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. (14) Ancak konunun felsefi ve t\u0131bbi d\u00fczlemde ele al\u0131nmas\u0131nda Yunan miras\u0131n\u0131n etkisini takdir etmek gerekir. G\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla bu etki ilk kez tabip ve filozof olan Razi\u2019de kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. (15) O, ger\u00e7ekten a\u015fka, hem ahlaki hem de t\u0131bbi gerek\u00e7elerle negatif yakla\u015f\u0131r.<\/p>\n Razi, sadece \u2018\u015fehvani a\u015fk\u2019a m\u0131, yoksa t\u00fcmden a\u015fka m\u0131 kar\u015f\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n Razi\u2019nin ahlak felsefesine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda (16), onun, ak\u0131l-heva<\/u> kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kurulu oldu\u011fu ve Platon\u2019un \u00fc\u00e7 par\u00e7al\u0131 nefs \u00f6\u011fretisi temelinde, nefsin en temel par\u00e7as\u0131 olan akl\u0131n, \u015fehevi ve gadabi<\/u> par\u00e7alar\u0131n\u0131 denetlemesini temel ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. (17) \u00d6zellikle \u015fehvetin dizginlenmesi Platon ve Galen\u2019de oldu\u011fu gibi onun ahlaki \u00f6\u011fretisinde k\u00f6kl\u00fc bir yer edinir. Zaten heva\u2019n\u0131n Arap dilinde, \u015fehvete y\u00f6nelmeyle, arzu ve tutkuyla ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. O, bu anlamda, hikmet sevgisi diye nitelendirdi\u011fi felsefeye bile a\u015f\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn, a\u015f\u0131r\u0131 arzu ve tutkunun fizyolojik ve psikolojik a\u00e7\u0131dan negatif sonu\u00e7lar do\u011furaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmekte, bu konuda bile itidale \u00e7a\u011f\u0131rmaktad\u0131r. (18) Bu tutumuyla heva ve arzuyu t\u00fcm\u00fcyle yok etmek istemedi\u011fi ve onlar\u0131 mutedil k\u0131lmay\u0131 sal\u0131k verdi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Bu y\u00fczden olsa gerek, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>\u2019yi \u0130ngilizce\u2019ye \u00e7eviren A. J. Arberry, Razi\u2019nin \u201cA\u015fk, Dostluk ve Haz Hakk\u0131nda Bir \u00d6zet\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 verdi\u011fi b\u00f6l\u00fcmdeki a\u015fk\u0131, \u201ccartnol love\u201d yani \u015fehvetten do\u011fan a\u015fk olarak \u0130ngilizceye aktard\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. (19) Ayn\u0131 yap\u0131t\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7eviren H\u00fcseyin Karaman da, onu takip ederek, b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda yal\u0131n halde bulunan ve hi\u00e7bir s\u0131fat ili\u015ftirilmemi\u015f olan \u201ca\u015fk\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ba\u015fl\u0131kta ayn\u0131 b\u0131rakmakla birlikte metin i\u00e7erisinde dilimimize, iki Arap\u00e7a s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc yan yana getirerek \u201c\u015fehv\u00e2n\u00ee\u201d a\u015fk diye \u00e7evirmeyi tercih etmi\u015ftir. (20) Karaman, yap\u0131t\u0131n 86. dipnotunda, \u201cA. J. Arberry, tam bir isabetle Razi\u2019nin ad\u0131 ge\u00e7en eserindeki \u2018a\u015fk\u2019 (\u0131\u015fk) kavram\u0131n\u0131 \u0130ngilizceye \u2018carnal love\u2019 (\u015fehvan\u00ee a\u015fk) olarak terc\u00fcme etmi\u015ftir; biz de bundan sonra a\u015fk kavram\u0131 yerine \u201c\u015fehvani a\u015fk\u201d kavram\u0131n\u0131 kullanaca\u011f\u0131z\u201d demektedir. (21) Ancak isabetle \u201ccarnol love\u201d diye \u00e7evirmi\u015f demesine ra\u011fmen isabetle deyi\u015fiyle neyi kastetti\u011fini a\u00e7\u0131klamam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 durum A. J. Arberry i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Her \u00e7evirinin metnin bir yorumunu i\u00e7erdi\u011fi do\u011frudur; ancak \u00e7evirmen yorumunun gerek\u00e7esini ortaya koymak zorundad\u0131r. Razi yal\u0131n bir bi\u00e7imde a\u015fk demekte ama onlar bu a\u015fka Razi\u2019nin metninde olmayan ba\u015fka s\u0131fatlar ili\u015ftirmektedirler. Kan\u0131mca bunun nedeni, ileriki sayfalarda da g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, Razi\u2019nin a\u015fka kar\u015f\u0131, biraz insafs\u0131zca ve olduk\u00e7a kat\u0131 bir negatif tutum tak\u0131nmas\u0131 olsa gerektir. Ger\u00e7ekten insan, Razi\u2019nin a\u015fkla ilgili s\u00f6ylediklerini okuyunca bunlar\u0131 \u201ca\u015fk\u0131 memnu\u201d i\u00e7in s\u00f6ylemi\u015f olabilece\u011fi izlenimine kap\u0131l\u0131yor. Konunun ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 yap\u0131t bir de eti\u011fe ili\u015fkin bir yap\u0131t olunca bu duygu daha da g\u00fc\u00e7leniyor. Ancak, \u201c\u015fehvan\u00ee a\u015fk\u201d ya da \u201ccarnol love\u201d deyi\u015flerini okuyunca insan do\u011fal bir bi\u00e7imde \u015fehvet d\u0131\u015f\u0131 bir a\u015fk\u0131n da bulundu\u011fu gibi bir izlenime kap\u0131lmaktad\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, Razi \u015fehvete y\u00f6nelik a\u015fka kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor, t\u00fcm bu negatif s\u00f6ylemleri onunla ili\u015fkili, ama o asl\u0131nda \u015fehvet olmayan a\u015fka olumlu bak\u0131yor izlenimi do\u011fmaktad\u0131r. \u015eehvet d\u0131\u015f\u0131 olan a\u015fk ne olabilir? Bu soruya iki yan\u0131t verilebilir:<\/p>\n \u0130lki, asl\u0131nda Platon\u2019da bulunmayan ama maalesef onun ad\u0131yla an\u0131lan Platonik a\u015fk; ikincisi ise, mistiklerin -bu anlamda a\u015fk bir par\u00e7a Platon\u2019da da rastlanmaktad\u0131r- kulland\u0131\u011f\u0131 anlamda, Tanr\u0131\u2019ya ve onun yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00fczellikleri tema\u015faya y\u00f6nelik bir a\u015fk olabilir. Razi\u2019nin yap\u0131tlar\u0131nda bu iki t\u00fcr a\u015fk\u0131n izleri bulunmakta m\u0131d\u0131r? Bu soruya bir c\u00fcmleyle yan\u0131t vermek gerekirse, yan\u0131t\u0131m, benim Razi yorumuma g\u00f6re hay\u0131r olacakt\u0131r. E\u011fer Razi ele\u015ftirdi\u011fi a\u015fkla \u015fehv\u00e2n\u00ee a\u015fk\u0131 ya da carnol love\u2019\u0131 kastetmi\u015f olsayd\u0131, yap\u0131t\u0131n\u0131n 15. b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde cinsel ili\u015fkiyi ele\u015ftiren bir b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131ca yer vermezdi. (22) Neden yer versin ki? \u015eehvani ya da carnol love ile cinselli\u011fe y\u00f6nelik a\u015fk aras\u0131nda ne fark vard\u0131r? \u015eu halde, e\u011fer a\u015fkla \u015fehvani ya da carnol love\u2019\u0131 kastediyorsa, bu do\u011fal olarak cinsellikle ilgili bir a\u015fk olmak zorundad\u0131r. Bu durumda, yap\u0131t\u0131n 15. b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, cinselli\u011fin (cima) yer almas\u0131 anlams\u0131z hale gelmektedir. Kald\u0131 ki, onun felsefe dahil her t\u00fcrden a\u015f\u0131r\u0131 tutkudan uzak durmay\u0131 sal\u0131k vermesi, her t\u00fcrden tutkulu a\u015fka cephe ald\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde yorumlanabilir. Durum her ne olursa olsun, kan\u0131mca et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, a\u015fk ve cinsel ili\u015fki kar\u015f\u0131t\u0131 bir yap\u0131t olarak kar\u015f\u0131m\u0131zda durmaktad\u0131r ve sanki Razi \u00f6n\u00fcm\u00fczde, bir M\u00fcsl\u00fcman\u2019dan \u00e7ok d\u00fcnyadan el etek \u00e7ekmi\u015f m\u00fcnzevi bir H\u0131ristiyan ke\u015fi\u015f gibi konu\u015fmaktad\u0131r. G\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla Ebu Bekr Zekeriyya er-Razi\u2019nin evli olup olmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir kay\u0131t bulunmamaktad\u0131r. E\u011fer yazd\u0131klar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak s\u00f6ylemek gerekirse, felsefi tutarl\u0131l\u0131k gere\u011fi hi\u00e7 \u00e2\u015f\u0131k olmam\u0131\u015f, olmaya y\u00f6nelse bile sonu k\u00f6t\u00fcd\u00fcr deyip onu bast\u0131rm\u0131\u015f ve evlenmemi\u015f olmas\u0131 gerekir. \u0130\u015fin daha da ilginci, kimi ifadeleri cinsel ili\u015fkiden i\u011frendi\u011fini ima etmektedir; bu y\u00fczden bu t\u00fcrden bir ili\u015fkiyi hi\u00e7 ya\u015famam\u0131\u015f olmas\u0131 beklenir. Bizi bir par\u00e7a konunun \u00f6z\u00fcnden ay\u0131ran bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeden sonra art\u0131k, ana sorumuza, yani Razi neden a\u015fka ve cinsselli\u011fe negatif yakla\u015f\u0131yor, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini hangi gerek\u00e7elerle temellendiriyor, sorusuna d\u00f6nebiliriz.<\/p>\n Razi\u2019de haz-elem d\u00f6ng\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n Araplar\u0131n Galen\u2019i olarak bilinen Eb\u00fb Bekr er-Razi\u2019nin a\u015fk ve cinsel ili\u015fkiye negatif yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 temellendirirken kulland\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131, kimi s\u00f6ylem kay\u0131plar\u0131na yol a\u00e7sa da, d\u00f6rt ana arg\u00fcmana indirgemek olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu arg\u00fcmanlar\u0131n ilki, onun Platoncu k\u00f6kene dayanan haz teorisiyle ili\u015fkilidir ve bu teori hazz\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir elemden kurtulmak oldu\u011funu ifade eder. Bir di\u011fer deyi\u015fle ona g\u00f6re pozitif bir haz bulunmamaktad\u0131r. Hazz\u0131n esas\u0131, bir \u015feyin, ki\u015fiyi n\u00f6tr durumu ifade eden do\u011fal bir durumdan \u00e7\u0131kar\u0131p ac\u0131ya maruz k\u0131lmas\u0131 ve ard\u0131ndan ac\u0131dan kurtararak ba\u015flang\u0131\u00e7taki n\u00f6tr olan duruma geri d\u00f6nd\u00fcrmesidir. Hazz\u0131n bu yorumu, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczdeki Nasrettin Hoca imgesinde dile gelen \u201cTanr\u0131 sevdi\u011fi kula e\u015fe\u011fini \u00f6nce kaybettirir sonra sevinsin diye buldururmu\u015f\u201d deyi\u015fine benzemektedir. S\u00f6zgelimi, Razi\u2019ye g\u00f6re, serin bir yerde dururken, herhangi bir nedenle bunalt\u0131c\u0131 G\u00fcne\u015f\u2019in alt\u0131na \u00e7\u0131kan kimse, do\u011fal halde uzakla\u015f\u0131p G\u00fcne\u015f\u2019in bunalt\u0131c\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131na maruz kalmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, elem, tekrar serin yere, yani ba\u015flang\u0131\u00e7taki do\u011fal durumuna geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde de, g\u00fcne\u015fin s\u0131ca\u011f\u0131ndan kurtuldu\u011fu i\u00e7in haz hisseder. Ona g\u00f6re do\u011fal hal, yani bedenin al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu ilk hal, haz ve elemin bulunmad\u0131\u011f\u0131 n\u00f6tr bir duruma i\u015faret eder. Do\u011fal halden \u00e7\u0131kma elem, do\u011fal hale geri d\u00f6nmek ise haz meydana getirir. (23) Burada dile gelen, ba\u015flang\u0131\u00e7taki ola\u011fan ve al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz i\u00e7in n\u00f6tr diye hissetti\u011fimiz bir durumu yitirip dengesizli\u011fin do\u011furdu\u011fu ac\u0131dan sonra yeniden dengeye kavu\u015fmak haz olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu \u00f6\u011fretinin Platon\u2019da kimi izleri bulunsa da, \u00f6z\u00fc itibariyle t\u0131bbi bir temele dayand\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Zira hi\u00e7birimiz, \u00e7o\u011fu kez sa\u011fl\u0131kl\u0131 durumda iken, sa\u011fl\u0131kl\u0131 oldu\u011fumuz i\u00e7in haz duymay\u0131z; ne zaman sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yitirir, tedavi sonu eski halimize gelirsek b\u00fcy\u00fck bir mutluluk ve haz duyar\u0131z. Bir tabip olarak, Razi\u2019nin mesleki deneyimlerini felsefesinin temeline oturtmas\u0131 bizi \u015fa\u015f\u0131rtmamal\u0131d\u0131r. O Platoncu haz teorisini t\u0131bbi deneyimleriyle zenginle\u015ftirmi\u015f bir tabip-filozof olarak kar\u015f\u0131m\u0131zda durmaktad\u0131r. Ancak burada bir noktan\u0131n daha alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir. Ona g\u00f6re, her do\u011fal halden \u00e7\u0131kmada elem hissedilmedi\u011fi gibi, her do\u011fal hale d\u00f6nmeden dolay\u0131 da haz elde edilemeyebilir. E\u011fer do\u011fal halden \u00e7\u0131kma ve d\u00f6nme, k\u0131sa bir anda, birdenbire de\u011fil de, uzun bir zaman diliminde ve yava\u015f yava\u015f ger\u00e7ekle\u015firse, o zaman hissedilen bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, haz ve elem de meydana gelmez. Bu da uzun s\u00fcre hastal\u0131klarla ya\u015fayan ve do\u011fal durumunu unutan insan\u0131n durumunu anlat\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. Yine ona g\u00f6re, \u00f6rnekten de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, her hazdan \u00f6nce bir elemin bulunmas\u0131 gerekmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hazz\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan do\u011fal hale d\u00f6nmek, ancak elemin meydana geldi\u011fi do\u011fal durumdan \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra olu\u015fmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, haz, \u00f6ncesindeki eleme ba\u011fl\u0131d\u0131r ve verdi\u011fi mutluluk ona denk bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fir. (24) \u015eu halde, Razi\u2019nin haz \u00f6\u011fretisinde, bir \u00e7e\u015fit haz-elem d\u00f6ng\u00fcs\u00fc s\u00f6z konusudur ve mant\u0131ksal s\u0131ra a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nce elem sonra haz gelmektedir. Bu a\u00e7\u0131k\u00e7a, mutlak hazz\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan, hazz\u0131n elemden kurtulmak oldu\u011funu ileri s\u00fcren ve elemin yoklu\u011fu anlam\u0131nda ve bu y\u00fczden negatif bir k\u0131l\u0131kta ortaya \u00e7\u0131kan bir hazc\u0131l\u0131k olarak nitelenebilir.<\/p>\n <\/p>\n A\u015fk ve cinsellik Razi\u2019ye g\u00f6re haz de\u011fil elem kayna\u011f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n Razi s\u00f6z konusu haz \u00f6\u011fretisini hem a\u015fk hem de cinsel ili\u015fkiye uygular. Ona g\u00f6re, gerek \u00e2\u015f\u0131klar\u0131n gerekse cinsel ili\u015fki pe\u015finde ko\u015fanlar\u0131n, istediklerinde ula\u015ft\u0131klar\u0131nda elde etmeyi tasavvur ettikleri haz, onlara ger\u00e7ekte oldu\u011fundan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ve b\u00fct\u00fcn hesaplar\u0131n \u00f6tesindeymi\u015f gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcr. Bu durum, onlar\u0131n, istediklerine ula\u015fmak i\u00e7in geride b\u0131rakmalar\u0131 gereken do\u011fal haldeki durumlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeksizin sadece kendileri i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli ve de\u011ferli olan isteklerini elde etmi\u015f olmay\u0131 tasavvur etmelerinden kaynaklan\u0131r. Razi\u2019ye g\u00f6re bu t\u00fcrden bir ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme bir t\u00fcr cehalettir; zira b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnenler hazz\u0131n neli\u011fini bilmiyorlar demektir. E\u011fer onlar bu yolun zorlu\u011funu, sertli\u011fini, tehlikelerini ve tuzaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnselerdi, onlar i\u00e7in katlanmak zorunda kalacaklar\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131 ve zorluk a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u015fu anda onlara tatl\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcnenler ac\u0131, b\u00fcy\u00fck olarak g\u00f6r\u00fcnenler de k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fcnecekti. Ama onlar bunu g\u00f6rememektedirler. (25) \u015eu halde, arzular\u0131na kap\u0131l\u0131p, a\u015fk ve cinsel ili\u015fki pe\u015finde ko\u015fan kimseler, hazz\u0131n neli\u011fini bilmeyen ve bu y\u00fczden fark\u0131na varmaks\u0131z\u0131n, do\u011fal hallerinden ayr\u0131l\u0131p, hazz\u0131 isterken elemle kar\u015f\u0131la\u015fan kimseler konumuna d\u00fc\u015fmektedirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan\u0131 do\u011fal halden \u00e7\u0131karan a\u015fk ve cinsel tutku, sonu\u00e7 itibariyle bir tak\u0131m ac\u0131lara neden olmaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan onlar, a\u015fk\u0131n ve cinsel tutkunun olmad\u0131\u011f\u0131 n\u00f6tr, yani do\u011fal halde olman\u0131n ger\u00e7ek iyili\u011fini kavrayamamaktad\u0131rlar. Sonunda ger\u00e7ek haz olarak ula\u015ft\u0131klar\u0131 nokta, do\u011fal hale geri d\u00f6nmeyi istemek ve bunu ba\u015farmaktan ibarettir. \u00d6zellikle cinsel ili\u015fki s\u00f6z konusu oldu\u011funda, insanlar\u0131n akl\u0131nda, ondan elde edilen hazz\u0131n di\u011fer t\u00fcm hazlardan daha \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde bir kan\u0131 mevcuttur. Oysa Razi\u2019ye g\u00f6re, cinsel ili\u015fkiye d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fck, kendi haline b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f ve disipline edilmemi\u015f nefsin, \u015fehevi arzu ve iste\u011fini ortadan kald\u0131rmaz. S\u00f6zgelimi cinsel ili\u015fki kurulacak metresin \u00e7ok olu\u015fu, nefsin onlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndakileri arzulamas\u0131na engel olu\u015fturmaz. Bunun sonsuz olarak yap\u0131lamayacak, yani arzular\u0131n t\u00fcmden tatmin edilemeyecek olu\u015fundan dolay\u0131, b\u00f6ylesi bir adam\u0131n, arzulanan nesneden al\u0131nan hazz\u0131n kaybolmas\u0131n\u0131n ate\u015fi ile yan\u0131p t\u00fckenmesi ve hazz\u0131 meydana getiren nedenlerin yerinde olmas\u0131na ra\u011fmen, haz alamamas\u0131ndan dolay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan eleme katlanmas\u0131 gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her hal\u00fckarda \u015fehvetin istedi\u011fi oranda arzu edileni elde etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. (26) \u015eu halde, hangi a\u00e7\u0131dan ele al\u0131rsak alal\u0131m Razi\u2019ye g\u00f6re, a\u015fk ve cinsel ili\u015fki, ger\u00e7ek anlamda haz de\u011fil bir t\u00fcr elem kayna\u011f\u0131d\u0131r. Her hazz\u0131n elemi takip etti\u011fini bilenler, hazz\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fal hale d\u00f6nmekle m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu kavrayanlar ve hazlar\u0131n t\u00fcketircesine doyurulmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu doyurulamaman\u0131n haz yerine ac\u0131ya neden oldu\u011funu kestirenler, ondan uzak durmal\u0131d\u0131rlar. Arzular\u0131na yenilmeyen ak\u0131ll\u0131 ki\u015fi b\u00f6yle davran\u0131r.<\/p>\n Hayvanlardan bile daha geri\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130kinci arg\u00fcman, Razi\u2019nin etik g\u00f6r\u00fc\u015flerini dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ak\u0131l-heva kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131nda temel bulur. Ak\u0131l-heva kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0130slam dinsel bildirilerinde kimi imalar\u0131 bulunsa da, felsefi anlamda en k\u00f6kl\u00fc ifadesini Platon\u2019da buldu\u011funu kaydetmek gerekir. Razi\u2019ye g\u00f6re, ak\u0131l gerek teorik gerekse pratik ya\u015fam\u0131n biricik rehberidir. Heva ise, akl\u0131n afeti, her t\u00fcrden erdemsizli\u011fin kayna\u011f\u0131 ve her t\u00fcrden anormal\/psikopatolojik durumun kayna\u011f\u0131 konumundad\u0131r. Akla uymak, onu rehber edinmek, insan\u00ee; hevaya ve ondan dayanak bulan \u015fehevi arzulara uymak ise hayvan\u00ee bir \u015feydir. (27) Razi\u2019ye g\u00f6re, \u00e2\u015f\u0131klar ve cinsel arzu tutkunlar\u0131, kendi kendilerini kontrol edememeleri, hevalar\u0131na engel olamamalar\u0131 ve \u015fehvetlere boyun e\u011fmeleri y\u00fcz\u00fcnden, hayvanl\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 bile a\u015farlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc hayvanlar, insansal olan nefsi nat\u0131ka\/d\u00fc\u015f\u00fcnen ak\u0131l nazar\u0131nda b\u00fct\u00fcn \u015fehvetlerin en \u00e7irkini ve en k\u00f6t\u00fcs\u00fc olan a\u015fk\u0131 ve cinsel birle\u015fme hazz\u0131n\u0131 tatmin edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olan herhangi bir yerde tatmin etmeyi istemezler. Aksine \u015fehvet d\u00fc\u015fk\u00fcnleri, bir \u015fehvetin \u00fczerine bir ba\u015fka \u015fehvet ilave edecekleri, hevalar\u0131na tekrar tekrar itaat edecekleri, boyun e\u011fecekleri ve bir k\u00f6leli\u011fe di\u011ferini ekleyecekleri bir yerde tatmin etmeyi isterler. Oysa hayvanlar bile bu konuda bu denli ileri gitmezler. \u00c7\u00fcnk\u00fc hayvanlar, \u015fehvetten ancak, kendi do\u011falar\u0131n\u0131n onlar\u0131 bu y\u00f6ne sevk eden \u0131st\u0131rap ve elem duygusundan kurtulmak i\u00e7in muhta\u00e7 olduklar\u0131 oranda nasiplenirler. Bu durumda, a\u015fk\u0131n ve cinsel \u015fehvetin pe\u015finde ko\u015fanlar, hevaya tabi olma konusunda hayvanlardan bir geridirler; zira hayvanlar do\u011falar\u0131 gere\u011fi bunu yaparken, insanlar, kendi \u00f6zlerini olu\u015fturan akl\u0131 yads\u0131yarak bunu yaparlar. (28)<\/p>\n <\/p>\n En iyisi hi\u00e7 bula\u015fmamak<\/em><\/strong><\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Razi\u2019nin \u00fcz\u00fcnt\u00fcleri yenmek i\u00e7in buldu\u011fu ve ilk izlerini \u00fcnl\u00fc \u0130slam filozofu Kindi\u2019nin el-Hile li Def el-Ahzan<\/em> adl\u0131 risalesinde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir arg\u00fcmand\u0131r. Bu arg\u00fcman, Kind\u00ee\u2019nin Razi \u00fczerindeki etkisine i\u015faret etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Buna g\u00f6re, sonras\u0131nda \u00fcz\u00fcnt\u00fc do\u011furacak \u015feylerden ka\u00e7\u0131nmak, ak\u0131ll\u0131 insan\u0131n, bir di\u011fer deyi\u015fle mutlu olmak isteyen insan\u0131n en temel \u00f6devidir. Bu ilke \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Razi\u2019ye g\u00f6re, en az iki nedenle mutlaka a\u015fktan ka\u00e7\u0131nmak gerekir. \u0130lki, \u00e2\u015f\u0131klar\u0131n hallerinde g\u00f6zlenen huzursuzluk, uykusuzluk, endi\u015fe, iyi beslenememeden dolay\u0131 deli durumuna d\u00fc\u015fme, vesveseden kurtulamama, zay\u0131flama, kuruyup solma gibi durumlard\u0131r. (29) Bilindi\u011fi gibi bu durumlar, a\u015fk\u0131n fizyolojik belirtilerini g\u00f6zleyen hemen herkes\u00e7e bilinen bir ger\u00e7ektir. Benzer bir durum Razi\u2019ye g\u00f6re cinsel ili\u015fki i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Zira ona g\u00f6re cinsel ili\u015fki, sahibine, bir\u00e7ok k\u00f6t\u00fc hastal\u0131k ile belalar getirir. Bu anlamda cinsel ili\u015fki bir t\u00fcr anormal durum olarak yorumlanabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o, g\u00f6rmeyi zay\u0131flat\u0131r, bedeni g\u00fc\u00e7s\u00fczle\u015ftirir, halsizle\u015ftirir, ihtiyarl\u0131\u011f\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131r, beyne ve sinirlere zarar verir, bedensel g\u00fc\u00e7 ve kuvveti azalt\u0131r. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir\u00e7ok hastal\u0131\u011fa neden olur. S\u00f6zgelimi cinsel b\u00f6lgelerin haz almak i\u00e7in uyar\u0131lmalar\u0131 ve tahrik edilmeleri, erbezlerinin geni\u015flemesine, bu b\u00f6lgelere fazla kan\u0131n h\u00fccum etmesine ve bu da sonu\u00e7ta \u00e7ok fazla sperm olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7ar. Bu ise, cinsi m\u00fcnasebet ve istek hissinin artmas\u0131na ve \u00e7e\u015fitli cinsel hastal\u0131klar\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131na neden olur. \u0130nsan cinsel ili\u015fkiyi azaltt\u0131\u011f\u0131nda ve ondan ka\u00e7\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, beden as\u0131l tazeli\u011fini ve din\u00e7li\u011fini korur, b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme s\u00fcresi artar, ya\u015flanmas\u0131, kuruyup solmas\u0131 ve bunamas\u0131 gecikir. (30) Razi\u2019nin bu s\u00f6ylediklerini Hipokrat ve Galen t\u0131p gelene\u011fi ile d\u00f6neminin t\u0131p birikiminin bir uzant\u0131s\u0131 olarak yorumlamak gerekir; zira modern t\u0131p Razi\u2019nin tam tersini s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n \u0130kinci neden ise, a\u015fkta meydan gelen zorunlu ve do\u011fal ayr\u0131lmalard\u0131r. Zorunlu ayr\u0131l\u0131k \u00f6l\u00fcmle, do\u011fal ayr\u0131l\u0131k ise \u00e2\u015f\u0131k olana kavu\u015fmadan sonra, a\u015fk\u0131n s\u00f6nmesi sonucu tutkunun sona ermesiyle olu\u015fur. Ki\u015fi \u00e2\u015f\u0131k oldu\u011fu ki\u015fiyle ili\u015fkisini ve payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 ne kadar \u00e7ok art\u0131r\u0131rsa, ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n verdi\u011fi ac\u0131 da o kadar \u00e7ok olur. Bezer bir durum cinsel ili\u015fkide de a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar, onda da bir son ve bu sonun verdi\u011fi ac\u0131 vard\u0131r. Her ba\u015flayan eylem bir g\u00fcn son bulur. Razi\u2019ye g\u00f6re ak\u0131ll\u0131 kimse, ac\u0131 ve elem do\u011fmadan \u00f6nce, yani do\u011fal haldeyken sonunda h\u00fcz\u00fcn, elem ve ac\u0131 olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u015feylerden uzak durmal\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6re bu, Platon gibi b\u00fcy\u00fck filozoflar\u0131n da \u00fcz\u00fcnt\u00fcy\u00fc yenmek i\u00e7in \u00f6nerdikleri en temel \u00e7arelerden birisidir. (31) \u015eu halde a\u015fk ve cinsel ili\u015fki sonunda hastal\u0131k, ayr\u0131l\u0131k, ac\u0131 ve h\u00fcz\u00fcn do\u011furma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na sahipse ve kimi zaman bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131p zorunlu hale geliyorsa, en iyisi bunlara bula\u015fmaktan nefsi korumakt\u0131r. Razi\u2019nin bu \u00f6nerisi, hastal\u0131k ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce \u00f6nlem almay\u0131 \u00f6neren koruyucu hekimlik uygulamalar\u0131n\u0131 an\u0131msatmaktad\u0131r ve onun tabip kimli\u011finin felsefi alandaki izd\u00fc\u015f\u00fcmlerine g\u00f6nderme yapmaktad\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n \u201cEvde senden daha \u00e7irkin bir \u015fey yoktu\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc arg\u00fcman, se\u00e7kincilik ve s\u0131radanc\u0131l\u0131k \u00f6\u011fretisinde temel bulur. Bu \u00f6\u011freti de \u00f6z\u00fcnde Platon kaynakl\u0131d\u0131r ve \u0130slam\u2019\u0131n klasik \u00e7a\u011f\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir yans\u0131ma bulmu\u015ftur. Ona g\u00f6re, a\u015fk, tutku, arzu ve cinsel ili\u015fki pe\u015finde ko\u015fanlar, bo\u015fta gezen, i\u015fsiz g\u00fc\u00e7s\u00fcz, \u015f\u0131mar\u0131k ve cahil kimselerdir. Bu kimseler hazz\u0131n neli\u011fini bilmemekte ve \u015fehvetlerinin esiri gibi davranmaktad\u0131rlar. Se\u00e7kinler, yani filozoflar, din\u00ee ve d\u00fcnyev\u00ee i\u015flere dalm\u0131\u015f erdemli insanlar, \u00e2\u015f\u0131klar\u0131n ve \u015fehvet d\u00fc\u015fk\u00fcnlerinin katlanmak zorunda kald\u0131klar\u0131 ac\u0131lar\u0131 bildikleri i\u00e7in a\u015fktan ka\u00e7\u0131n\u0131rlar, sabrederler, bir zamanlar m\u00fcptela olmu\u015f olsalar bile, a\u015fk ve cinsellikten uzak dururlar. (32) Razi bu ba\u011flamda, a\u015fk\u0131 \u00f6vmek i\u00e7in, a\u015fk\u0131n kibar ve zarif tabiatl\u0131lar\u0131n, latif beyinlerin al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu, temizli\u011fi, \u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131, zarafeti ve g\u00fczel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc te\u015fvik etti\u011fini iddia edenler ile, g\u00f6r\u00fc\u015flerini peki\u015ftirmek i\u00e7in ediplerin, y\u00f6neticilerin ve peygamberlerin de \u00e2\u015f\u0131k oldu\u011funu belirtenlerin iddialar\u0131n\u0131 ele al\u0131p \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Onun bu konudaki s\u00f6ylemi olduk\u00e7a ilgi \u00e7ekicidir ve hem a\u015fkla neyi kastetti\u011fini hem de ona neden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yal\u0131n bir bi\u00e7imde betimlemektedir. (33) \u015e\u00f6yle s\u00f6yler:<\/p>\n \u201cBiz s\u00f6z\u00fc edilen \u00f6zellikleri yaln\u0131zca filozoflarda g\u00f6rmekteyiz. H\u00e2lbuki biz a\u015fk\u0131n daha ziyade filozoflar\u0131n ya\u015fam\u0131nda de\u011fil, bedeviler, K\u00fcrtler, kaba adamlar ve \u00e7ift\u00e7ilerin ya\u015famlar\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlemekteyiz. Ayn\u0131 \u015fekilde biz, yery\u00fcz\u00fcnde di\u011fer insanlara nazaran zihinleri a\u015fk taraf\u0131ndan daha az me\u015fgul edilmi\u015f olan Yunanl\u0131lardan daha hikmetli ve ince zek\u00e2l\u0131 bir millet olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini de biliyoruz. Bu ise, di\u011ferlerinin iddia ettiklerinin aksine, a\u015fk\u0131n kaba tabiatl\u0131 ve ahmak insanlar\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. \u0130yice d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ta\u015f\u0131nma kabiliyeti az olan insanlar, nefislerinin \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve \u015fehvetlerinin meyletti\u011finin pe\u015fine d\u00fc\u015ferler. Onlar\u0131n, \u00e2\u015f\u0131k olanlar\u0131n \u00e7o\u011funun edebiyat\u00e7\u0131lar, \u015fairler, se\u00e7kinlerden olan insanlar ve liderler oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki kan\u0131tlar\u0131na gelince, biz onlara se\u00e7kin olman\u0131n, liderli\u011fin, \u015fiirin ve g\u00fczel konu\u015fman\u0131n sadece m\u00fckemmel ak\u0131l ve hikmete sahip insanlarda bulunabilecek \u015feyler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyoruz. Durum b\u00f6yle olunca, \u00e2\u015f\u0131klar\u0131n ak\u0131l ve hikmet y\u00f6n\u00fcnden noksan olan insanlardan olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bize itiraz edenler, o denli cahil ve ak\u0131ls\u0131zd\u0131rlar ki, bilim ve hikmetin ancak gramer, \u015fiir, g\u00fczel konu\u015fma ve g\u00fczel yazmadan ibaret oldu\u011funu zannediyorlar. Onlar, filozoflar\u0131n bunlar\u0131n hi\u00e7birini hikmet olarak kabul etmediklerini ve onlara hikmet gibi d\u00fc\u015fk\u00fcn olmad\u0131klar\u0131n\u0131 bilmiyorlar. Aksine filozoflara g\u00f6re hikmetli adam, mant\u0131\u011f\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131 ve kanunlar\u0131n\u0131 bilen, matematik, fizik ve metafizik bilimlerini insan\u0131n elde edebilece\u011fi en \u00fcst seviye de elde eden kimsedir. (\u2026) S\u00f6z konusu grubun ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc kan\u0131tlar hakk\u0131nda, herhangi bir \u015fey s\u00f6ylemedi\u011fimiz ve ele almad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir husus daha vard\u0131r. O da, peygamberlerin de a\u015fktan etkilenmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 iddia ederek onu g\u00fczel g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131d\u0131r. A\u015fk\u0131n peygamberlerin menk\u0131belerinden bir menk\u0131be, erdemlerinden bir erdem ve g\u00fczel g\u00f6r\u00fcp tercih ettikleri bir \u015fey olarak say\u0131lmas\u0131n\u0131 olurlu g\u00f6ren kimse yoktur. Aksine onlar, peygamberlerin k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00fcnahlar\u0131ndan ve k\u00fc\u00e7\u00fck hatalar\u0131ndan kabul edilebilir. Hal b\u00f6yle olunca, peygamberlere g\u00f6nderme yaparak a\u015fk\u0131 temize \u00e7\u0131karmak, g\u00fczelle\u015ftirmek ve \u00f6vmek i\u00e7in hi\u00e7bir neden de kalmamaktad\u0131r. (\u2026) Onlar\u0131n a\u015fk\u0131n temizli\u011fe, \u015f\u0131kl\u0131\u011fa, yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131l\u0131\u011fa ve s\u00fcse te\u015fvik etti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki s\u00f6zleri i\u00e7in ise \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyoruz: K\u00f6t\u00fc bir nefse sahip olan ki\u015finin g\u00fczel bir bedene sahip olmas\u0131n\u0131n ne de\u011feri vard\u0131r? Bedensel g\u00fczelli\u011fi ve onu elde etmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 kad\u0131nlardan ba\u015fka kim ister? \u015e\u00f6yle bir olay anlat\u0131l\u0131r: Zengin bir kimse, bir filozofu evine davet eder. Ev son derce l\u00fcks ve de\u011ferli antika e\u015fyalarla doludur. Fakat evin sahibi olduk\u00e7a cahil ve salak birisidir. Filozof evdeki her \u015feyi dikkatlice inceledikten sonra, ev sahibine d\u00f6ner ve y\u00fcz\u00fcne t\u00fck\u00fcr\u00fcr. Ev sahibinin hiddetlenmesi ve \u00f6fkelenmesi \u00fczerine ona \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: K\u0131zma, ben evindeki her \u015feyi dikkatlice inceledim ve d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Sonunda evde senden daha \u00e7irkin bir \u015fey g\u00f6remedim. B\u00fct\u00fcn e\u015fyan\u0131n i\u00e7erisinde t\u00fck\u00fcrmeye senden daha lay\u0131k bir yer g\u00f6remedi\u011fim i\u00e7in senin y\u00fcz\u00fcne t\u00fck\u00fcrd\u00fcm.\u201d (34)<\/p>\n Razi, bu arg\u00fcman\u0131yla, tensel g\u00fczelli\u011fin \u00f6nemli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, kad\u0131na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 da ortaya koyar ve kad\u0131n\u0131 erkek kar\u015f\u0131s\u0131nda ikincille\u015ftirir. Ayr\u0131ca sorunu peygamberler bahsine ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na, asl\u0131nda s\u00f6z konusu etti\u011fi \u015feyin \u015fehvani a\u015fk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bir \u015fekilde ima etmi\u015f olur. Sorun a\u015fk\u0131n, Arap dilindeki anlam\u0131 olan a\u015f\u0131r\u0131 tutku ve ba\u011fl\u0131l\u0131k olu\u015fundad\u0131r ve bu t\u00fcrden bir ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00f6leli\u011fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve onu normal bulmaz. Sokrates-Platon gelene\u011fine ba\u011fl\u0131 biri olarak, Platon\u2019un Symposion<\/em> adl\u0131 diyalogunda g\u00fcndeme gelen a\u015fk\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 olumlu de\u011ferlere (35) cephe al\u0131r. Bu, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, onun Symposion<\/em> diyalogundan do\u011frudan haberdar olmamas\u0131yla ili\u015fkilidir; e\u011fer, bu diyalogu do\u011frudan okumu\u015f olsayd\u0131, tensel a\u015fkta, ruhsal olan\u0131 g\u00f6ren ve a\u015fk\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ahlaki erdemlere dikkat \u00e7eken pasajlar\u0131n ipu\u00e7lar\u0131na rastlan\u0131rd\u0131. Sokrates-Platon\u2019a her s\u00f6z\u00fcyle b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 g\u00f6steren ve Aristoteles\u2019i onlardan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ele\u015ftiren birinin, bu t\u00fcrden bir s\u00f6ylem bi\u00e7imini benimsemesini, ancak onlar\u0131 do\u011frudan yap\u0131tlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mamas\u0131na ba\u011flamak olanakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n \u201cK\u00f6t\u00fc ve i\u011fren\u00e7 bir \u015fey\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n Razi, son bir arg\u00fcman olarak, a\u015fk\u0131n ve cinsel ili\u015fkinin k\u00f6t\u00fc bir \u015fey olarak g\u00f6r\u00fclmesinin temeline akl\u0131n bunlar\u0131 do\u011fal olarak k\u00f6t\u00fc saymas\u0131n\u0131 yerle\u015ftirir. Ona g\u00f6re sa\u011fl\u0131kl\u0131 ak\u0131l, ne a\u015fka ne de cinsel ili\u015fkiye pozitif yakla\u015famaz. O, Platoncu nefs \u00f6\u011fretisine uyarak, akl\u0131n \u015fehveti yenmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve erdem i\u00e7in yenmesi gerekti\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Kald\u0131 ki ak\u0131l nazar\u0131nda ne a\u015fk ne de cinsel ili\u015fki, yemek ve i\u00e7mek gibi ya\u015fam\u0131n devam\u0131 i\u00e7in bir zorunluluktur. Bunlar terk edildi\u011finde, ne a\u00e7l\u0131k ne de susuzluk hissedilir, bir elem de ortaya \u00e7\u0131kmaz. Aksine bunlar elem ve ac\u0131ya neden olmaktad\u0131r. Zira her ikisi de ruh ve beden \u00fczerinde tahribatlara yol a\u00e7maktad\u0131r. (36) O cinsel ili\u015fki ba\u011flam\u0131nda konuyu a\u00e7arak \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n \u201c\u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011funun bu i\u015fi k\u00f6t\u00fc ve i\u011fren\u00e7 kabul etmesi, yapt\u0131klar\u0131nda da gizli yapmalar\u0131 ve gizlemeleri bunun ak\u0131l a\u00e7s\u0131ndan k\u00f6t\u00fc bir i\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131n \u00e7o\u011funun onu i\u011fren\u00e7 kabul etmesi ya do\u011falar\u0131ndan ya da sonradan \u00f6\u011frenmeden kaynaklanmaktad\u0131r. Her iki durum da, onun bizzat kendisinin k\u00f6t\u00fc ve i\u011fren\u00e7 olmas\u0131n\u0131 gerektirir. (\u2026) Biz k\u00f6t\u00fc ve i\u011fren\u00e7 bir \u015feyi yapmak zorunda de\u011filiz. Aksine bizim yapmam\u0131z gereken k\u00f6t\u00fc ve i\u011fren\u00e7 olan\u0131 terk etmektir. E\u011fer onu yapmak zorunda kal\u0131rsak, o zaman da kendimizi bu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan dolay\u0131 k\u0131nayarak ve utanarak m\u00fcmk\u00fcn olan\u0131n en asgarisini yapmal\u0131y\u0131z. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yaparsak akl\u0131 terk edip, hevaya tabi olmu\u015f oluruz. Bu durumda olan ki\u015fi, ak\u0131ll\u0131lar\u0131n yan\u0131nda, akl\u0131n ona bu \u015fekilde hareket etti\u011finde katlanaca\u011f\u0131 zararlar\u0131 bildirmesine ve onu uyarmas\u0131na ra\u011fmen hevaya tabi oldu\u011fu, onun isteklerini tercih etti\u011fi i\u00e7in, hayvanlardan daha adi ve onlardan daha \u00e7ok hevaya tabi say\u0131l\u0131r.\u201d (37)<\/p>\n Ebu Bekr Zekeriyya er-Razi\u2019nin a\u015fk ve cinselli\u011fin yemek ve i\u00e7mek gibi zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcman\u0131, bireysel bazda onaylanabilirse de, bir t\u00fcr olarak insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan onaylanamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Platon ve Aristoteles\u2019in de fark etti\u011fi gibi, t\u00fcr olarak insanl\u0131\u011f\u0131n devam\u0131 a\u015fk ve cinselli\u011fe ba\u011fl\u0131d\u0131r. (38) Razi\u2019nin kat\u0131 tutumu bir t\u00fcr olarak insanl\u0131\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek kadar bile a\u015fka ve cinselli\u011fe yer vermek istememektedir. Bu a\u00e7\u0131dan onun, a\u015fk ve cinsel ili\u015fkiye y\u00f6nelik d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve nedenlerini kavramak hi\u00e7 de kolay g\u00f6z\u00fckmemektedir. Onun bu s\u00f6ylemlerini, me\u015fhur deyi\u015fle a\u015fk-\u0131 memnu ve gayr-\u0131 me\u015fru cinsel birle\u015fmeler i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnsek bile, -anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla o asla b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmemektedir- yine de olduk\u00e7a a\u011f\u0131r ve insan do\u011fas\u0131na ters \u015feyler s\u00f6yledi\u011fini kabul etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 belirtmek gerekir. A\u015fk ve cinsellikten bu denli tiksinen ve nefret eden ve d\u00f6neminin bilimini a\u015fk ve cinsellik aleyhine bu denli etkili bir bi\u00e7imde kullanan birisinin, psikolojik ve cinsel ya\u015fant\u0131s\u0131nda kimi k\u00f6kl\u00fc sorunlar\u0131n bulundu\u011funu, bilin\u00e7alt\u0131n\u0131n k\u00f6kl\u00fc karma\u015falarla dolu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemizin hakl\u0131 bir taraf\u0131n\u0131n bulundu\u011funu ifade etmeye y\u00f6nelmemiz, ak\u0131l ve insaf sahipleri taraf\u0131ndan garipsenmemelidir.<\/p>\n <\/p>\n D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n 1) Platon, Phaidros<\/em>, \u00e7ev.: Hamdi Akverdi, Maarif Matbaas\u0131, \u0130stanbul 1943, 227 c vd.<\/p>\n 2) Platon, Phaidros<\/em>, 243 e vd.<\/p>\n 3) Diogenes Laertios, \u00dcnl\u00fc Filozoflar\u0131n Ya\u015famlar\u0131 ve \u00d6\u011fretileri<\/em>, \u00e7ev.: Candan \u015fen Tuna, YKY, \u0130stanbul 2007, VII, 39 vd.<\/p>\n 4) Lukretius, Evrenin Yap\u0131s\u0131<\/em>, \u00e7ev.: Turgut Uyar- Tomris Uyar, Norgunk Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2011, V, 1050 vd.<\/p>\n 5) Ahmed Abd el-Halim, Calinus fi el-Fikr el-Kadim ve el-Muasara<\/em>, Kahire 1999, s.110 vd.<\/p>\n 6) Platon, Phaidros<\/em>, 227 c vd.<\/p>\n 7) Platon, Phaidros<\/em>, 243 e vd.<\/p>\n 8) Platon, Devlet<\/em>, \u00e7ev.: S. Eyubo\u011flu-M. A. Cing\u00f6z, T\u0130BY, \u0130stanbul 2012, IX, 573 vd.<\/p>\n 9) Lukretius, Evrenin Yap\u0131s\u0131<\/em>, V, 1050 vd.<\/p>\n 10) Bkz. Diogenes Laertios, \u00dcnl\u00fc Filozoflar\u0131n Ya\u015famlar\u0131 ve \u00d6\u011fretileri<\/em>, VII, 39 vd.<\/p>\n 11) Ahmed Abd el-Halim, Calinus fi el-Fikr el-Kadim ve el-Muasara<\/em>, s.110 vd. Yunan felsefesinde a\u015fk i\u00e7in bkz. Hasan Ayd\u0131n, Mitos\u2019tan Logos\u2019a eski Yunan Felsefesinde A\u015fk<\/em>, Bilim ve Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2013, s.15 vd.<\/p>\n 12) M. W. Dols, Mecnun (Orta\u00e7a\u011f \u0130slam Toplumunda Deli)<\/em>, \u00e7ev.: D. G. Din\u00e7, Pinhan yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2013, s.35 vd.<\/p>\n 13) M. W. Dols, Mecnun (Orta\u00e7a\u011f \u0130slam Toplumunda Deli<\/em>, s.61 vd.<\/p>\n 14) \u0130bn Kayyim el-Cevizye, Ravza el-Muhibbin ve N\u00fczhe el-M\u00fc\u015ftakin<\/em>, thk.: Ahmed \u015eemseddin, Beyrut 2003, s.15 vd.<\/p>\n 15) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhan<\/em>i, Resail el-Felsefiyye,m n\u015fr.: P. Kraus, Beyrut 1982, 36 vd.<\/p>\n 16) H\u00fcseyin Karaman, et-T\u0131bbu\u2019r-Ruhani\u2019nin Ele Ald\u0131\u011f\u0131 Temel Ald\u0131\u011f\u0131 Ahlak Meseleleri<\/em>, Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \/et-T\u0131bbu\u2019r-Ruhani i\u00e7inde, \u0130z Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul 2004, s.25 vd.<\/p>\n 17) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>,18 vd.<\/p>\n 18) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.18 vd.<\/p>\n 19) Bkz. Rhazes, The Spiritual Physick of Rhazes<\/em>, trs.: A. J. Arberry, London 1950, s.38.<\/p>\n 20) Bkz. Ebu Bekr Zekeriya er-Razi, Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131<\/em>, s.74.<\/p>\n 21) Bkz. Ebu Bekr Zekeriya er-Razi, Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131<\/em>, s.74, dip not. 86.<\/p>\n 22) Bkz. Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.73 vd.<\/p>\n 23) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.36 vd.<\/p>\n 24) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.37 vd.<\/p>\n 25) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, 34 vd.<\/p>\n 26) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, 38 vd.<\/p>\n 27) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.16 vd.<\/p>\n 28) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.36-37.<\/p>\n 29) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.39.<\/p>\n 30) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.73-74.<\/p>\n 31) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.39-40.<\/p>\n 32) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.35 vd.<\/p>\n 33) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.42.<\/p>\n 34) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.42-43.<\/p>\n 35) Platon, Symposion<\/em>, \u00e7ev.: E. \u00c7orakl\u0131, \u0130stanbul 2007, 178 vd.<\/p>\n 36) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.77.<\/p>\n 37) Ebu Bekr Razi, et-T\u0131bb er-Ruhani<\/em>, s.77.<\/p>\n 38) Hasan Ayd\u0131n, Mitos\u2019tan Logos\u2019a eski Yunan Felsefesinde A\u015fk<\/em>, s.170.<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Razi\u2019ye g\u00f6re, \u00e2\u015f\u0131klar ve cinsel arzu tutkunlar\u0131, kendi kendilerini kontrol edememeleri ve \u015fehvetlere boyun e\u011fmeleri y\u00fcz\u00fcnden, hayvanl\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 bile a\u015farlar. A\u015fk\u0131n ve cinsel \u015fehvetin pe\u015finde ko\u015fanlar, hayvanlardan bir geridirler; zira hayvanlar do\u011falar\u0131 gere\u011fi bunu yaparken, insanlar, kendi \u00f6zlerini olu\u015fturan akl\u0131 yads\u0131yarak bunu yaparlar. Yrd. Do\u00e7. Dr. Hasan Ayd\u0131n OM\u00dc \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi A\u015fk kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemin […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":11858,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[154,38,221],"tags":[941,939,940,237,942],"class_list":["post-11857","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-117-sayi","category-dergi-sayilari","category-felsefe","tag-ask","tag-ebu-bekir-er-razi","tag-er-razi","tag-felsefe","tag-hasan-aydin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/1-33-185x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/2-28-208x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/4-26-300x201.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/6-12-300x215.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/3-30-264x300.jpg\")
\u00e7izim.<\/figcaption><\/figure>\n