{"id":11864,"date":"2013-11-01T21:20:05","date_gmt":"2013-11-01T19:20:05","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11864"},"modified":"2017-06-13T21:32:09","modified_gmt":"2017-06-13T18:32:09","slug":"platonun-bilgelik-ahlaki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2013\/11\/01\/platonun-bilgelik-ahlaki","title":{"rendered":"Platon\u2019un bilgelik ahlak\u0131"},"content":{"rendered":"

Platon Dion\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektubunda \u015f\u00f6yle der: \u201cBence bug\u00fcn\u00fcn t\u00fcm devletleri istisnas\u0131z k\u00f6t\u00fc y\u00f6netiliyor. Siyasal ve bireysel adaletin t\u00fcm bi\u00e7imlerini felsefeyle belirlemek gerekir.\u201d Platon\u2019a g\u00f6re filozoflar\u0131n kral ya da krallar\u0131n filozof oldu\u011fu g\u00fcn d\u00fcnyada adalet ge\u00e7erli olmaya ba\u015flayacakt\u0131r. \u201cFilozoflar ba\u015fa ge\u00e7mezse ya da ba\u015ftakiler felsefe yapmazsa insanl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131lar\u0131 sona ermeyecektir\u201d<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

PLATON\u2019UN \u00dcLK\u00dcC\u00dc D\u00dcNYASI<\/strong><\/p>\n

Platon felsefe tarihinin ilk b\u00fcy\u00fck dizgeci filozofudur. O bu dizgeci anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir felsefe geli\u015ftirirken \u00f6zellikle \u00f6\u011fretmeni Sokrates\u2019in izini s\u00fcrer gibidir. Platon Sokrates\u2019in \u00e7\u00f6mezi olduktan sonra deyim yerindeyse onun y\u00f6r\u00fcngesine girdi. Sokrates Atina\u2019da g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle oldu\u011fu kadar ki\u015fili\u011fiyle ilgi \u00e7eken biriydi. Platon\u2019un diyaloglar\u0131nda Sokrates eksendir yani ba\u015fki\u015fidir.\u00a0 Sorular\u0131 o sorar yan\u0131tlar\u0131 o al\u0131r. Hi\u00e7bir \u015fey bilmedi\u011fini s\u00f6ylese de her \u015feyden haberli gibidir. Tart\u0131\u015fmay\u0131 o y\u00f6nlendirir. S\u00f6z ya da mant\u0131k oyunlar\u0131n\u0131 o yapar. Platon diyaloglar\u0131nda onu ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 konu\u015ftururken kendini t\u00fcm\u00fcyle geriye \u00e7eker g\u00f6r\u00fcnmez olur. B\u00f6ylece Sokrates\u2019in d\u00fcnyas\u0131yla Platon\u2019un d\u00fcnyas\u0131 ayr\u0131lmaz bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015ftir. Platon felsefe tarihinin ger\u00e7ek anlamda ilk ruh\u00e7u felsefesini kurarken b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Sokrates\u2019in etkisinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Platon yaln\u0131zca Sokrates\u2019den etkilendi demek do\u011fru olmaz. Platon\u2019un felsefesi do\u011fal olarak kendinden \u00f6nceki felsefelerden izler ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Buna g\u00f6re Platon \u00f6\u011fretisinin \u00f6zellikle bilgi sorunlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan az\u00e7ok bir se\u00e7mecilik oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz, se\u00e7mecilik teriminin \u00fcst\u00fcne gerekti\u011finden \u00e7ok bast\u0131rmamak ko\u015fuluyla. Dikkatli bakarsak onda Pythagoras\u2019dan Herakleitos\u2019dan Parmenides\u2019den \u00e7ok \u015fey bulabiliriz. Onun felsefesi Herakleitos \u00f6\u011fretisiyle Parmenides \u00f6\u011fretisini dengeler gibidir: daha \u00f6nce de filozoflar\u0131 u\u011fra\u015ft\u0131ran de\u011fi\u015fen ve de\u011fi\u015fmeyen ikilemi<\/strong> b\u00f6ylece Palton\u2019un ba\u015fl\u0131ca sorunu olur, o bu kilemi a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Platon bu iki g\u00f6r\u00fc\u015f aras\u0131nda dengeyi kurmak isterken birbiriyle b\u00fct\u00fcnle\u015fen iki ayr\u0131 d\u00fcnya tasar\u0131s\u0131 geli\u015ftirmi\u015f, sorunu b\u00f6ylece \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r: onda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnya<\/strong> diye adland\u0131rabilece\u011fimiz de\u011fi\u015fmezlerin d\u00fcnyas\u0131 ve duyulur d\u00fcnya<\/strong> diye adland\u0131rabilece\u011fimiz de\u011fi\u015fkenlerin d\u00fcnyas\u0131 bir ger\u00e7ekli\u011fin kar\u015f\u0131t \u00f6zellikler g\u00f6steren iki ayr\u0131 y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. B\u00f6ylece Platon \u00f6nc\u00fclerinin ortaya att\u0131\u011f\u0131 sorunu \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken onu iyiden iyiye kal\u0131c\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r yani derinle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

 <\/p>\n

B\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck filozofu mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon\u2019u b\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck filozofu sayanlar vard\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f son derece abart\u0131l\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in en az\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131z\u0131n uzun y\u00fczy\u0131llar boyu hi\u00e7bir bi\u00e7imde evrime u\u011framam\u0131\u015f oldu\u011funa inanmam\u0131z gerekir,\u00a0 k\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyam\u0131z\u0131n her t\u00fcrl\u00fc geli\u015fimin d\u0131\u015f\u0131nda ortaya konmu\u015f birbirinden kopuk \u00f6bek \u00f6bek d\u00fc\u015f\u00fcncelerden kuruldu\u011funu, tarihsel evrimin bir masaldan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymam\u0131z gerekir. 19. y\u00fczy\u0131ldan sonra b\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcnce insan\u0131 g\u00fcl\u00fcn\u00e7 etmekten ba\u015fka bir i\u015fe yaramaz. Platon\u2019u felsefe tarihinin en \u00f6nemli filozoflar\u0131ndan biri diye belirlerken de dikkatli olmal\u0131y\u0131z: felsefede \u00f6nem ya da b\u00fcy\u00fckl\u00fck dereceleri belirlemek yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabilir. O zaman filozoflar\u0131 \u00f6nem derecelerine g\u00f6re s\u0131n\u0131flara m\u0131 ay\u0131raca\u011f\u0131z? Gene de Platon\u2019un felsefe tarihine a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015f, sonraki zamanlar\u0131 derinden etkilemi\u015f bir filozof oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz. Platon yaln\u0131zca \u00f6\u011fretmeni Sokrates\u2019den de\u011fil ba\u015fka filozoflardan da, yaln\u0131z filozoflardan de\u011fil o zamanlar Yunanistan\u2019da etkin olan Orpheus\u2019\u00e7u-Pyhagoras\u2019\u00e7\u0131 inan\u00e7 \u00f6gelerinden de \u00e7ok\u00e7a etkilenmi\u015ftir. \u00d6n\u00fcnde hesapla\u015fmak durumunda oldu\u011fu felsefeler vard\u0131. Bu felsefelerin herbiri ba\u015fka \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyordu, insan ve evrenle ilgili temel sorunlara ba\u015fka ba\u015fka a\u00e7\u0131klamalar getiriyordu.<\/p>\n

Platon kimdir? Ger\u00e7ek ad\u0131 Aristokles olan Platon M\u00d6 429\u2019da Atina yak\u0131nlar\u0131ndaki Aigina\u2019da do\u011fdu. Bu yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 adama \u00e7evresindeki insanlar \u201cgeni\u015f omuzlu\u201d anlam\u0131nda Platon derlerdi. Babas\u0131 Ariston y\u00f6n\u00fcnden Atina\u2019n\u0131n son kral\u0131 Kodros\u2019la, annesi Periktyone y\u00f6n\u00fcnden filozof ve devlet adam\u0131 Solon\u2019la soy ba\u011f\u0131 vard\u0131. Herakleitos\u2019un \u00e7\u00f6mezi olan Kyratilos\u2019un \u00f6\u011frencisi oldu. \u00d6nce edebiyatla ilgilendi, trajedi yar\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131ld\u0131, m\u00fczi\u011fe ve matemati\u011fe ilgi duydu. 407\u2019ye do\u011fru Sokrates\u2019le tan\u0131\u015f\u0131nca d\u00fcnyas\u0131 de\u011fi\u015fti. Sokrates\u2019in idam\u0131na kadar (399) onun hem dostu hem \u00e7\u00f6mezi olarak kald\u0131. Sokrates\u2019in idam\u0131ndan sonra derin \u00fcz\u00fcnt\u00fcye hatta umutsuzlu\u011fa kap\u0131l\u0131p birka\u00e7 arkada\u015f\u0131yla Megara\u2019ya, Sokrates\u2019\u00e7i filozoflardan Eukleides\u2019in yan\u0131na \u00e7ekildi. Daha sonra yolculu\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131, M\u0131s\u0131r\u2019a ve G\u00fcney \u0130talya\u2019ya gitti. \u00d6\u011fretmeni Sokrates\u2019in tersine tam bir siyaset merakl\u0131s\u0131 olan Platon Syrakusai\u2019de (Sicilya) kral Dionysios\u2019un ye\u011feni Dion\u2019la tan\u0131\u015ft\u0131, krala devlet d\u00fczeniyle ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerini benimsetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Kral Dionysios onu k\u00f6le t\u00fcccarlar\u0131na satt\u0131. Kyrene\u2019li filozof Annikeris onu Pire yak\u0131nlar\u0131nda Aigina adas\u0131nda bir k\u00f6le pazar\u0131nda tan\u0131y\u0131p sat\u0131n almasa \u00f6mr\u00fcn\u00fc k\u00f6le olarak ge\u00e7irecekti. Azat edilmi\u015f Platon Atina\u2019ya d\u00f6n\u00fcnce Akademos\u2019un bah\u00e7elerinde Akademia<\/strong> diye bilinen okulunu kurdu (387), burada yirmi y\u0131l boyunca gen\u00e7 insanlar\u0131 e\u011fitti. Bir kere daha Sicilya\u2019n\u0131n yolunu uttuysa da bir \u015fey elde edemeden Atina\u2019ya d\u00f6nd\u00fc. Onun elli y\u0131ll\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnce ya\u015fam\u0131 daha \u00e7ok Akademia\u2019da billurla\u015fm\u0131\u015f ve geli\u015fmi\u015ftir. Bu ilgin\u00e7 filozofun zaman zaman siyaset merak\u0131yla bir ser\u00fcvencinin ya\u015fam\u0131na benzeyen ya\u015fam\u0131 347\u2019de sona ula\u015ft\u0131. \u00d6l\u00fcm\u00fcnden az \u00f6nce okulunun y\u00f6netimini ye\u011feni Speusippos\u2019a b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Eurymedon\u2019la Platon\u2019un k\u0131zkarde\u015fi Potone\u2019nin o\u011flu olan Speusippos okula pek bir \u015fey katamad\u0131. Her hazz\u0131n k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu bildiren Speusippos \u00f6zellikle ahlak \u00fczerine bir\u00e7ok yap\u0131t vermi\u015ftir.<\/p>\n

Platon\u2019un diyaloglar\u0131 konusunda temkinli olmak gerekir. Onun t\u00fcm diyaloglar\u0131 bug\u00fcne ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi onun olmayan baz\u0131 diyaloglar da onunmu\u015f gibi \u00f6b\u00fcrleriyle birlikte bug\u00fcne ula\u015ft\u0131. Sokrates\u2019in savunmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren Apologia <\/em>da i\u00e7inde, bu diyaloglar\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f s\u0131ras\u0131n\u0131 ve tarihlerini belirlemek kolay de\u011fildir. Dilciler anlat\u0131m \u00f6zelliklerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak bir s\u0131ralama yaparlar, bu da bize ancak yakla\u015f\u0131k bir bilgi vermektedir. Diyaloglar i\u00e7in tam bir \u00e7izelge \u00e7\u0131karman\u0131n olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez. Platon seksen y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n ya\u015fam\u0131nda bir\u00e7ok yap\u0131t verdi. Bunlardan ikisi Politeia <\/em>(Devlet) ve Nomoi <\/em>(Yasalar) geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli inceleme niteli\u011fi ta\u015f\u0131r. Mektuplar\u0131ndan yedincisi ve sekizincisi filozofun Sicilya ser\u00fcveniyle ilgilidir. Mektuplar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc konusunda ku\u015fkular vard\u0131r. Platon\u2019un yap\u0131tlar\u0131n\u0131 tam olarak tarihlendirmenin olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar dil ve anlat\u0131m \u00f6zelliklerine bakarak k\u00fcmelendirme y\u00f6ntemine ba\u015fvurdular. Diyaloglar genelde \u00fc\u00e7 hatta d\u00f6rt k\u00fcmede toplan\u0131r. Gen\u00e7lik yap\u0131tlar\u0131ndan ba\u015fl\u0131calar\u0131 Apologia<\/em>, Protagoras<\/em>, \u0130on<\/em>, Lakhes<\/em>, Politeia I<\/em>, Lysis<\/em>, Kharmides<\/em>, Euthyphron<\/em>\u2019dur. Gen\u00e7lik d\u00f6nemiyle olgunluk d\u00f6nemi aras\u0131nda \u015fu diyaloglar say\u0131l\u0131r: Menon<\/em>, Euthydemos<\/em>, K\u00fc\u00e7\u00fck Hippias<\/em>, Kratylos<\/em>, B\u00fcy\u00fck Hippias<\/em>, Meneksenos<\/em>. Olgunluk diyaloglar\u0131 Symposion<\/em>, Phaidon<\/em>, Politeia II-X<\/em>, Phaidros<\/em>\u2019dur. Ya\u015fl\u0131l\u0131k diyaloglar\u0131 Theaitetos<\/em>, Parmenides<\/em>, Sophistes<\/em>, Politikos, Philebos<\/em>, Timaios<\/em>, Kritias<\/em>, Nomoi<\/em>\u2019dir. Birinci Alkibiades<\/em>, \u0130kinci Alkibiades<\/em>, Theages, Klitophon<\/em>, Minos, Hipparkhos <\/em>gibi diyaloglar Platon\u2019un olmayabilir.<\/p>\n

\"\"
Platon felsefe tarihinin
ger\u00e7ek anlamda ilk ruh\u00e7u
felsefesini kurmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130dea\u2019lar d\u00fcnyas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon\u2019un bilgi kuram\u0131 bir bu d\u00fcnya ve \u00f6b\u00fcr d\u00fcnya ayr\u0131m\u0131na dayan\u0131r. \u00d6b\u00fcr d\u00fcnya duyulur olmayan d\u00fcnyad\u0131r, duyu organlar\u0131m\u0131za a\u00e7\u0131k olmayan d\u00fcnyad\u0131r, Parmenides\u2019in Bir Varl\u0131k\u2019\u0131nda oldu\u011fu gibi yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilen d\u00fcnyad\u0131r. Bu d\u00fcnya geldige\u00e7ti \u015feylerin d\u00fcnyas\u0131d\u0131r, de\u011fi\u015fmezlik ve s\u00fcrerlik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr olan d\u00fcnyadad\u0131r, \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyadad\u0131r. Bu d\u00fcnyadaki nesneler \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyadaki \u0130dea\u2019lardan \u00f6t\u00fcr\u00fc vard\u0131r. Bu d\u00fcnya nesneleri \u0130dea\u2019lar dedi\u011fimiz de\u011fi\u015fmez ve \u00f6l\u00fcms\u00fcz ger\u00e7ekliklerin kopyalar\u0131d\u0131r. \u0130dea\u2019lar d\u00fcnyas\u0131nda en \u00fcstte \u0130yi \u0130dea\u2019s\u0131, Onun alt\u0131nda Do\u011fru ve G\u00fczel \u0130dea\u2019lar\u0131 vard\u0131r. Daha altta evrenselden daha \u00f6zele do\u011fru bir s\u0131rad\u00fczeni i\u00e7inde \u00f6b\u00fcr idealar yer al\u0131rlar. Platon bu \u00f6\u011fretisini ma\u011fara mitosuyla a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu d\u00fcnyada insanlar bir ma\u011farada zincire vurulmu\u015f mahkumlara benzerler. Y\u00fczleri ma\u011faran\u0131n duvar\u0131na d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Duvarda \u00e7e\u015fitli g\u00f6lgelerin k\u0131m\u0131ldand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrler. G\u00f6remedikleri bir \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 vard\u0131r, bu \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 arkalar\u0131ndaki bir tak\u0131m varl\u0131klar\u0131n g\u00f6lgelerini duvara d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. \u0130nsanlar bu g\u00f6lgeleri ger\u00e7eklikler olarak alg\u0131larlar. Onlardan biri zincirlerini k\u0131r\u0131p d\u00f6n\u00fcp geriye bakabilse ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ekleriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelecektir.<\/p>\n

Ruh bu d\u00fcnyayla \u00f6b\u00fcr d\u00fcnya aras\u0131nda gider gelir. Hi\u00e7 bitmeyecek bir gidi\u015f geli\u015ftir bu. Ruhg\u00f6\u00e7\u00fc Platon\u2019cu bilgi kuram\u0131n\u0131n temelinde yer al\u0131r. Her ruh duyulur d\u00fcnya ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnya aras\u0131ndaki \u00e7evrimsel yolculu\u011fu s\u0131ras\u0131nda bir bilgi ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 gibidir: o d\u00fcnyadan bu d\u00fcnyaya bilgiyle gelir. Ruh \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyada ger\u00e7ek ger\u00e7eklikleri g\u00f6rme \u015fans\u0131n\u0131 elde etmi\u015ftir. Hele o d\u00fcnyada iyi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ysa, g\u00f6z\u00fcn\u00fc d\u00f6rt a\u00e7t\u0131ysa onlar\u0131n bilgileriyle epeyce donanm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnyada ger\u00e7ek ger\u00e7eklikleri yani \u0130dea\u2019lar\u0131 g\u00f6zlemlemi\u015f ve g\u00f6zleminin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bilgiler edinmi\u015f olan ruh bu d\u00fcnyaya gelip de bir bedene girdikten ya da bir \u00e7e\u015fit \u00e7amura batt\u0131ktan sonra orada elde etti\u011fi bilgileri yitirir gibi olmu\u015ftur, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde unutmu\u015ftur. Bundan b\u00f6yle onlar\u0131 an\u0131msamaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. \u015eimdi art\u0131k bu d\u00fcnyada o \u00e7amuru temizlemek ya da unuttuklar\u0131n\u0131 an\u0131msamak gibi bir i\u015fi vard\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnceden dile, dilden d\u00fc\u015f\u00fcnceye<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon\u2019un bilgi kuram\u0131 do\u011fru bilgiyi a\u015fk\u0131n d\u00fcnya kavray\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde tan\u0131mlamaya y\u00f6nelirken dolayl\u0131 olarak dille ilgili kayg\u0131y\u0131 da ortaya koyar. \u0130dea\u2019lar d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u00fczeni zihnimizde tam olarak olmasa da belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde yans\u0131s\u0131n\u0131 bulur: d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm \u015fey ger\u00e7ek ger\u00e7ekliklerle ilgilidir, d\u00fc\u015f\u00fcncem bu a\u015fk\u0131n ger\u00e7eklikleri bendeki kopyalar\u0131na g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. D\u00fc\u015f\u00fcncenin g\u00fcc\u00fc ve dilin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 sorunu burada tek bir kayg\u0131n\u0131n iki ayr\u0131 y\u00fcz\u00fc olarak kendini g\u00f6sterir. Dilde d\u00fc\u015f\u00fcncenin ve d\u00fc\u015f\u00fcncede dilin yasalar\u0131 ge\u00e7erli gibidir. Bilgi kuram\u0131n\u0131n metafizik yap\u0131s\u0131n\u0131 hatta dinsel niteli\u011fini bir yana b\u0131rak\u0131rsak, Platon\u2019un bilin\u00e7 yetkinli\u011fine verdi\u011fi de\u011feri ve ona ba\u011fl\u0131 olarak dilsel tutarl\u0131l\u0131\u011fa verdi\u011fi \u00f6nemi a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Kavramlar\u0131 yeterince dolgun olmayan ve kavramlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin do\u011fru konmad\u0131\u011f\u0131 bir bilin\u00e7 ancak yalan \u00fcretebilir, varolmayan\u0131 var g\u00f6sterebilir. Bu elbette Platon i\u00e7in de b\u00f6yledir. Platon\u2019da kavramlar d\u00fczeni varl\u0131\u011f\u0131n haritas\u0131n\u0131 ortaya koyar gibidir: birbirlerine uyan kavramlar da birbirleriyle kar\u015f\u0131tla\u015fan kavramlar da hatta birbirlerine ilgisiz kavramlar da d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyam\u0131z\u0131n zorunlu dizgesel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kurarlar. Platon\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fey bilin\u00e7 ko\u015fullar\u0131n\u0131 sa\u011flam bir temele ba\u011flamak i\u00e7in bilginin kayna\u011f\u0131n\u0131 a\u015fk\u0131n d\u00fcnyaya g\u00f6t\u00fcrmek olmu\u015ftur. Herbir kavram\u0131n i\u00e7eri\u011fini yani ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeden bilgiye y\u00f6nelirsek sofistlerin durumuna d\u00fc\u015feriz: ger\u00e7ekli\u011fi olmayan \u015feyi ger\u00e7ekli\u011fi varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz ve g\u00f6steririz. \u0130\u015fte o durumda bize d\u00fc\u015fen, matemati\u011fin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme d\u00fczenini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak diyalekti\u011fin yani a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya ruhsal y\u00fckseli\u015fin ve elbette a\u015fkla y\u00fckseli\u015fin ko\u015fullar\u0131n\u0131 kendimizde olu\u015fturmakt\u0131r. Ama\u00e7 bilginin alt basamaklar\u0131ndan \u00fcst basamaklar\u0131na do\u011fru a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r y\u00fckselmektir.<\/p>\n

B\u00f6ylece her \u015feyin devindi\u011fi, her \u015feyin ak\u0131p ge\u00e7ti\u011fi bu d\u00fcnyan\u0131n g\u00fcvencesi \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7bir bi\u00e7imde ve hi\u00e7bir ko\u015fulda de\u011fi\u015fmeyen \u0130dea\u2019lar\u0131d\u0131r. \u0130dea\u2019lar hi\u00e7 de\u011fi\u015fmedikleri gibi ve hi\u00e7 devinmedikleri gibi herhangi bir raslant\u0131n\u0131n ya da geli\u015fig\u00fczel ili\u015fkinin de konusu de\u011fillerdir. Onlar hem \u00f6ncesiz hem sonras\u0131zd\u0131r.\u00a0 \u0130dea basittir ya da yal\u0131nd\u0131r, ar\u0131d\u0131r ve a\u015fk\u0131nd\u0131r. \u0130dea ruhta a\u00e7\u0131nan ya da ruha yans\u0131lar\u0131n\u0131 veren ilk\u00f6rnektir. Her \u0130dea\u2019n\u0131n ayr\u0131 bir ger\u00e7ekli\u011fi vard\u0131r. En yukar\u0131daki \u0130yi \u0130dea\u2019s\u0131ndan ve onun alt\u0131ndaki Do\u011fru ve G\u00fczel \u0130dea\u2019lar\u0131ndan ba\u015flayarak bir s\u0131rad\u00fczeninde genelden \u00f6zele do\u011fru yerlerini alm\u0131\u015f olan bu do\u011fmam\u0131\u015f ve \u00f6lmeyecek olan \u0130dea\u2019lar hep birlikte bir dizge olu\u015ftururlar. Buna g\u00f6re \u0130dea ruhun d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc, biraz da insan olmak ad\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcnmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc oldu\u011fu \u015feydir: bu d\u00fc\u015f\u00fcnme bilime giden yolu a\u00e7ar. Orpheus\u2019\u00e7u-Pythagoras\u2019\u00e7\u0131 inan\u00e7 temeline dayanarak bir t\u00fcr dinbilim g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alm\u0131\u015f olan, \u00f6zellikle ruhg\u00f6\u00e7\u00fc kavray\u0131\u015f\u0131yla bu dinsel tabloyu iyiden iyiye peki\u015ftiren Platon\u2019culu\u011fun her \u015feye kar\u015f\u0131n ussal d\u00fczeyde bir ara\u015ft\u0131rma, ger\u00e7ekli\u011fin k\u00f6kl\u00fc bir ara\u015ft\u0131rmas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. O \u00f6ncelikle bir bilgi anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r, bu anlay\u0131\u015f\u0131n belirleyicili\u011finde bir siyaset ve ahlak kuram\u0131d\u0131r. Her ne kadar a\u015fk\u0131n bir d\u00fcnyan\u0131n pe\u015finde gibi g\u00f6r\u00fcnse de insan\u0131 temel almakla o ger\u00e7ek bir insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Bilginin temel ko\u015fullar\u0131n\u0131 belirledikten sonra do\u011fruca bir siyaset ahlak\u0131na y\u00f6nelir, ahlak\u0131 siyasetin i\u00e7ine yerle\u015ftirir, siyaseti ahlaka ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
Platon\u2019un hocas\u0131 Sokrates.<\/figcaption><\/figure>\n

AHLAK ANLAYI\u015eI<\/strong><\/p>\n

Sokrates\u2019in sad\u0131k ve sevgili \u00f6\u011frencisi Platon \u00f6zellikle daha gen\u00e7 ya\u015flar\u0131nda hocas\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ona g\u00f6re de ahlak\u0131n temelinde bilgi vard\u0131r ya da olmal\u0131d\u0131r: erdemli ki\u015fi bilge ki\u015fidir. Bilgiye dayal\u0131 olmayan ahlak yetersizdir ve kal\u0131c\u0131 olmayabilir, her an bozulmaya e\u011filimli olabilir. Buna g\u00f6re san\u0131lara ya da g\u00f6r\u00fc\u015flere dayal\u0131 bir ahlaktan s\u00f6z edebildi\u011fimiz gibi bilgiye dayal\u0131 bir ahlaktan da s\u00f6z edebiliriz. San\u0131ya ya da g\u00f6r\u00fc\u015fe dayal\u0131 ahlak biraz da neyin ne oldu\u011funu tam olarak bilmeden benimsenen ahlakt\u0131r. Toplumda ahlak kal\u0131plar\u0131 vard\u0131r. O zaman \u00f6rne\u011fin adaletin ne oldu\u011funu bilmeden adaletli olmak gibi bir durum ortaya \u00e7\u0131kabilir. B\u00f6yle bir \u015fey g\u00fcvenilir olabilir mi? Demek ki ger\u00e7ek ahlak \u0130yi \u0130dea\u2019s\u0131n\u0131n sezgisine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerde kendini g\u00f6sterecektir. Ger\u00e7ek anlamda \u0130yi\u2019nin ne oldu\u011funu sezebilen ki\u015finin k\u00f6t\u00fcl\u00fckle bir ili\u015fkisi olmayacakt\u0131r. \u0130yilikler bilgiden k\u00f6t\u00fcl\u00fckler bilgi yetmezli\u011finden gelir demek yanl\u0131\u015f olmaz. Ger\u00e7ekte kimse bile bile k\u00f6t\u00fcl\u00fck etmez. Erdemli ki\u015finin ruhu uyum i\u00e7indedir ve bu uyum insan\u0131 mutlu k\u0131lar.<\/p>\n

Platon\u2019un ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 onun bilgi kuram\u0131na s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131d\u0131r. Menon <\/em>diyalogunun ba\u015flar\u0131nda Menon Sokrates\u2019e erdemin e\u011fitimle mi ya da deneyimle mi elde edildi\u011fini, onu insana do\u011fan\u0131n m\u0131 ba\u015fka bir \u015feyin mi vermi\u015f oldu\u011funu sorar. Yan\u0131t bir bak\u0131ma kolayd\u0131r bir bak\u0131ma zordur. Tek bir erdem tan\u0131m\u0131 yapabiliyorsak kolayd\u0131r, bir\u00e7ok erdem oldu\u011funu ya da erdemin \u00e7e\u015fitleri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde zordur. Sokrates Menon\u2019dan erdemi tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 ister, Menon bunu yapamaz. Erdem dedi\u011fimiz \u015fey bir bilim olabilir mi? Erdem davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131zla ilgili olarak uygulama d\u00fczeyinde bir yarar sa\u011flay\u0131c\u0131<\/strong> diye al\u0131nabilir, buna g\u00f6re san\u0131ya ya da g\u00f6r\u00fc\u015fe ba\u011fl\u0131 olabilir. Bilim sa\u011flam oldu\u011funa ve g\u00f6r\u00fc\u015f sallant\u0131l\u0131 oldu\u011funa g\u00f6re san\u0131lar\u0131n belirleyici oldu\u011fu durumda erdemin de sallant\u0131l\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Erdemin tek bir \u015fey olmay\u0131\u015f\u0131 yani erdemin \u00e7e\u015fitlili\u011fi onun sallant\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131n da nedenidir. Buna g\u00f6re erdemin kayna\u011f\u0131 bilgidir yarg\u0131s\u0131n\u0131 verirken do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmuyor muyuz? \u00d6rne\u011fin erdemli bir siyaset adam\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edebiliyoruz. Pekiyi bu siyaset adam\u0131 bilgili mi, ger\u00e7ek bir k\u00fclt\u00fcr adam\u0131 m\u0131? Erdemin ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131 konusu b\u00f6ylece bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bulan\u0131k kal\u0131yor. Zaten bilindi\u011fi gibi Sokrates\u2019de kesin bilgiler yoktur. Tart\u0131\u015fman\u0131n sonunda Sokrates sonucu bildirip \u00e7\u0131kmak gibi bir rahatl\u0131kta de\u011fildir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bir t\u00fcr mutluluk ahlak\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon ahlak\u0131 \u00f6z\u00fcnde bilgelik ahlak\u0131d\u0131r ya da bilgelere \u00f6zg\u00fc bir ahlakt\u0131r. Ahlaka y\u00f6neli\u015f ruhun ten engelini a\u015fmas\u0131yla olas\u0131d\u0131r. Ruh kanatlanmay\u0131nca yani tende s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kal\u0131nca, hele tende olmakla k\u00f6t\u00fc \u015feylere bula\u015f\u0131nca do\u011frular\u0131 elde etme olana\u011f\u0131n\u0131 yitirir, bu durumda \u0130yi\u2019nin uza\u011f\u0131nda ya da \u00e7ok a\u015fa\u011f\u0131s\u0131nda kalm\u0131\u015f olur. Arzular tutkular kuruntular korkular bizi \u0130yi\u2019nin ve Do\u011fru\u2019nun yolundan d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr. Ruh tenin k\u0131ska\u00e7lar\u0131ndan kurtulmad\u0131k\u00e7a erdeme ula\u015famayacakt\u0131r. Ruh tenden kurtulduk\u00e7a do\u011frular\u0131 g\u00f6zlemleme olana\u011f\u0131 bulacakt\u0131r. Hazlar\u0131n ve gereksinimlerin k\u00f6lesi olan ki\u015fi bilgelik yoluna giremez. Ancak do\u011frularla as\u0131l bulu\u015fmam\u0131z \u00f6l\u00fcmle yani bu d\u00fcnyadan \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyaya ge\u00e7i\u015fle olacakt\u0131r. Ruhg\u00f6\u00e7\u00fc varolman\u0131n indirgenemez ko\u015fuludur. \u0130dea\u2019lar d\u00fcnyas\u0131na gidi\u015fe ger\u00e7ek ger\u00e7eklikler d\u00fcnyas\u0131na yeniden do\u011fmak da diyebiliriz. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnya ruhun tenden kurtuldu\u011fu yerdir. Sonra ayn\u0131 yoldan geriye d\u00f6neriz. Bu d\u00fcnyada yani duyulur d\u00fcnyada tenden kurtulu\u015f tam olarak ger\u00e7ekle\u015fmez. Ar\u0131 \u015feyleri ancak ar\u0131n\u0131k ruhlar anlayabilirler. Buna g\u00f6re ahlak ar\u0131n\u0131kl\u0131kla ve tanr\u0131sall\u0131k yolunda olmakla olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Jacques Louis David\u2019in Sokrates\u2019in \u00d6l\u00fcm\u00fc adl\u0131 tablosu.<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00fct\u00fcn bunlar Platon \u00f6\u011fretisinde ahlak\u0131n ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Ahlak Platon \u00f6\u011fretisinin toplumsall\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan da can al\u0131c\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr: insana mutluluk yolunu a\u00e7acak tek g\u00fc\u00e7 erdemin g\u00fcc\u00fcd\u00fcr ve ahlak\u0131n tek amac\u0131 mutlulu\u011fu sa\u011flamakt\u0131r.\u00a0 Ahlak kavram\u0131 felsefe i\u00e7in ne kadar \u00f6nemliyse mutluluk kavram\u0131 da ahlak i\u00e7in o kadar \u00f6nemlidir. Mutluluk insan i\u00e7in en y\u00fcce ama\u00e7t\u0131r. Platon\u2019un mutluluk ahlak\u0131 genel anlamda hazc\u0131 anlay\u0131\u015flarla ba\u011fda\u015fmaz. Haz insan\u0131 mutlu k\u0131lmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc ruhun dengesini bozar ve ar\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 giderir. Arzular \u00f6n\u00fcnde sonunda bizi tutsak ederler. Erdemli ki\u015fi arzular\u0131n pe\u015fine giden ki\u015fi olamaz. O her durumda evrensel d\u00fczene uyan ki\u015fidir. Bununla birlikte mutlulu\u011fun yaln\u0131zca bilgide oldu\u011funu, onun hazla hi\u00e7bir ilgisi bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de g\u00fc\u00e7t\u00fcr. A\u015fa\u011f\u0131 hazlar ya\u015fam\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi yani t\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in gereklidir. G\u00f6n\u00fcl hazlar\u0131 bu a\u015fa\u011f\u0131 hazlardan elbette daha de\u011ferlidir ama onlar da bizi en y\u00fcze \u0130yi\u2019ye ula\u015ft\u0131ramaz.<\/p>\n

Bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7e\u015fit haz vard\u0131r ki ona d\u00fc\u015f\u00fcnce hazz\u0131 diyebiliriz. D\u00fc\u015f\u00fcncenin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 hazlar ger\u00e7ek hazlard\u0131r. Bu hazlar mutlulu\u011fun temelini olu\u015fturur. Platon al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f anlamda haz kavram\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tutar. Haz ve mutluluk kavramlar\u0131n\u0131 sofistler \u00f6zde\u015fle\u015ftirmi\u015flerdi: tensel arzular\u0131 kar\u015f\u0131lamak onlarda olumsuz bir anlam ta\u015f\u0131m\u0131yordu. Demek ki mutluluk bir de\u011ferdir ve en y\u00fcksek d\u00fczeyde d\u00fc\u015f\u00fcnce hazlar\u0131yla elde edilen bir de\u011ferdir. Bu noktada bizim mutlulu\u011fumuz ba\u015fkalar\u0131n\u0131n mutlulu\u011funa kavu\u015facakt\u0131r. B\u00f6ylece ahlak toplumsal bir anlam kazan\u0131r. Bu da kendili\u011finden \u00f6dev duygusunu \u00f6ne \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Kimse tek ki\u015filik mutlulu\u011fu ama\u00e7layarak kendini ba\u015fkalar\u0131ndan ay\u0131ramaz. Ger\u00e7ek mutluluk site\u2019de ger\u00e7ekle\u015fir. Demek ki ki\u015fisel ahlak\u0131n toplumsal ahlak d\u0131\u015f\u0131nda bir anlam\u0131 yoktur.<\/p>\n

Ruh d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnyadan duyulur d\u00fcnyaya gelince yani yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya inince sanki \u00e7amura batm\u0131\u015f olur, \u00fc\u00e7l\u00fc ayr\u0131lma o zaman ger\u00e7ekle\u015fir, bu kar\u0131n g\u00f6\u011f\u00fcs ba\u015f ayr\u0131m\u0131 o noktada ortaya \u00e7\u0131kar. Bu d\u00fcnya biraz da bir deney d\u00fcnyas\u0131d\u0131r ve ahlaki deneyler de ba\u015fka deneyler kadar \u00f6nemlidir. Kimse benim can\u0131m bu kadar\u0131n\u0131 istiyor diyemez: yetersiz ruh \u00f6l\u00fcmden sonra cezaland\u0131r\u0131l\u0131r. Orpheus\u2019\u00e7u-Pythagoras\u2019\u00e7\u0131 inan\u00e7 gelene\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak ortaya konan bu ruhg\u00f6\u00e7\u00fc anlay\u0131\u015f\u0131nda cezan\u0131n b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc bu d\u00fcnyaya gelen ruhun yetersizli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc bir insan bedenine de\u011fil de herhangi bir hayvan\u0131n bedenine girmesiyle verilmi\u015f olur. \u0130nsan bedenine girmi\u015f bulunan bir ruh \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyaya gitti\u011finde oradaki ger\u00e7ek ger\u00e7eklikleri g\u00f6zlemlemekte eksik kal\u0131r da yetersiz olursa bu defa bu d\u00fcnyaya geldi\u011fi zaman insan bedenine girme hakk\u0131n\u0131 elde edemez, onun e\u015fek ya da y\u0131lan bedenine girmesi i\u015ften bile de\u011fildir. Daha sonraki bir geli\u015finde yetersizliklerini a\u015fm\u0131\u015f olursa yeniden insan bedenine girmemesi i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur. B\u00fct\u00fcn eski\u00e7a\u011f ahlaklar\u0131nda a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir bi\u00e7imde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir anlay\u0131\u015f Platon ahlak\u0131nda da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar: insan tanr\u0131lara benzemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde insand\u0131r. Bu konuda en \u00e7ok da Herakles\u2019e \u00f6zenilebilir. Bunun i\u00e7in her durumda insanca davranmak ve tanr\u0131sala do\u011fru y\u00f6nelmek gerekir. Bu ahlak anlay\u0131\u015f\u0131nda insan haks\u0131zl\u0131\u011fa u\u011framay\u0131 haks\u0131zl\u0131k etmeye ye\u011f tutar.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zor zamanlar\u0131n filozofu<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131, \u00f6zellikle siyaset ve ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00fclkesinin sorunlar\u0131yla, bitmez t\u00fckenmez \u00e7eki\u015fmelerin toplumda a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yaralarla belirlenmi\u015ftir. Peloponnesos sava\u015flar\u0131 yani Atina\u2019yla Sparta\u2019y\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getiren i\u00e7 sava\u015flar ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda Platon d\u00f6rt ya\u015f\u0131ndayd\u0131. Atina Spartal\u0131lar\u0131n eline d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde Platon otuzunu yeni ge\u00e7mi\u015fti. Atina donanmas\u0131n\u0131n harap olmas\u0131, Atina\u2019y\u0131 Pire liman\u0131na ba\u011flayan yolun Spartal\u0131larca kapat\u0131lmas\u0131, veba salg\u0131n\u0131 ve daha pek\u00e7ok olay gen\u00e7 Platon\u2019u etkilemi\u015ftir. Platon hemen hemen t\u00fckenmi\u015f olan Atina\u2019n\u0131n yerine d\u00fc\u015fsel bir site tasarlad\u0131, bu yeni site toplumsal \u00e7er\u00e7evede \u00e7ok iyi d\u00fczenlenmi\u015f bir site olacakt\u0131 ve ahlak de\u011ferleri \u00fczerine temellenecekti. Devlet<\/em>\u2019de g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi Platon bir site d\u00fczenleyicisi ya da tasarlay\u0131c\u0131s\u0131 olmaktan \u00f6nce bir ahlak kuramc\u0131s\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re toplumsal d\u00fczenin sa\u011fl\u0131kl\u0131 olabilmesi i\u00e7in insan adaletli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Platon ve
Aristoteles\u2019in
diyalogunu g\u00f6steren
bir \u00e7al\u0131\u015fma (Floransa
opera binas\u0131nda).<\/figcaption><\/figure>\n

Platon\u2019un ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 Sokrates\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131ndan yans\u0131yan de\u011ferlerle renklenmi\u015ftir. Platon Sokrates\u2019i tan\u0131d\u0131\u011f\u0131nda k\u0131rk bir ya\u015f\u0131ndayd\u0131, Sokrates altm\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcne varm\u0131\u015ft\u0131. Soylu ve yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 Platon ya\u015fl\u0131 ve \u00e7irkin bir halk bilgesinin \u00e7\u00f6mezi oluyordu. Platon ki\u015fisel a\u00e7\u0131dan da siyasal a\u00e7\u0131dan da ilkeli bir insand\u0131. Atina yenik d\u00fc\u015f\u00fcp Otuzlar Meclisi kurulunca yak\u0131nlar\u0131 ve dostlar\u0131 onun bu yetkeci meclise kat\u0131lmas\u0131n\u0131 istediler, Platon adaletsiz ve \u015fiddete e\u011filimli oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle Otuzlar\u2019a kat\u0131lmay\u0131 reddetti. Oysa Atina\u2019y\u0131 ele ge\u00e7iren Sparta\u2019l\u0131 general Lysandros\u2019un kurdu\u011fu ve denetledi\u011fi Otuzlar Meclisi\u2019nde Platon\u2019un iki yak\u0131n\u0131 da vard\u0131. Bunlardan biri Platon\u2019un day\u0131s\u0131 Kritias\u2019d\u0131. Kritias Sokrates\u2019in \u00f6\u011frencisi olmu\u015ftu. \u0130nsanlar\u0131 hor g\u00f6ren ac\u0131mas\u0131z bir adamd\u0131, 404\u2019de \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. \u015eair ve filozoftu, iyi bir hatipti. Platon\u2019un \u00f6b\u00fcr day\u0131s\u0131 Kharmides de filozoftu ve Otuzlar Meclisi\u2019ne kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lysandros onu Pire\u2019yi y\u00f6netmekle g\u00f6revlendirmi\u015fti. Platon bu soylular kesiminin Spartal\u0131larca y\u00f6nlendirilen siyasetine uzak durdu, hele Sokrates\u2019in idam\u0131ndan sonra bu kesimden t\u00fcm\u00fcyle koptu. Bundan b\u00f6yle kendi okulunu kurmu\u015f olmakla onun Atina\u2019da daha b\u00fcy\u00fck bir a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olacakt\u0131.<\/p>\n

Platon\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131nda adaletin yeri b\u00fcy\u00fckt\u00fcr: adalet toplumsal ya\u015fam\u0131n sa\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131nda tutacak vazge\u00e7ilmez bir ko\u015ful gibidir. O adaleti ruhun \u00fc\u00e7 par\u00e7as\u0131n\u0131n uyumuna ba\u011fl\u0131yordu: duyarl\u0131k, istem, d\u00fc\u015f\u00fcnce. Ona g\u00f6re siyasal adalet bireysel adaletle ko\u015futluk i\u00e7indeydi. Emile Br\u00e9hier Platon\u2019un Sokrates etkisinden kurtulduk\u00e7a daha de\u011fi\u015fik d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ki\u015fisel sorunlar \u00fczerinde durmaktan uzakla\u015f\u0131p ger\u00e7ekliklerle ilgilenmeye y\u00f6neldi\u011fini yazar ve bunu kan\u0131tlamak i\u00e7in Protagoras<\/em> diyaloguyla Menon <\/em>diyalogunu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. Her iki diyalog da erdem konusunu ele almaktad\u0131r. Birinde Sokrates Protagoras\u2019\u0131 a\u00e7maza d\u00fc\u015f\u00fcrmekten ho\u015fnuttur. Menon <\/em>daha de\u011fi\u015fiktir, onda Platon art\u0131k Akademia\u2019n\u0131n ba\u015f\u0131ndaki insand\u0131r, ara\u015ft\u0131rmada da e\u011fitimde de olumlu y\u00f6ntemlerin pe\u015findedir. \u201cB\u00f6ylece Platon\u2019un edebi etkinli\u011finde diyalektik yava\u015f yava\u015f dramatik \u00f6zelli\u011fini ve insanla ilgili \u00f6zelli\u011fini yitirir, ki\u015fili\u011fi a\u015fan ve sorunlarla s\u0131rf sorunlar i\u00e7in ilgilenen bir y\u00f6nteme d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

Toplumsal ahlak<\/em><\/strong><\/p>\n

Platon\u2019a g\u00f6re birey ancak toplum i\u00e7inde olmakla bireydir, onun ya\u015fam\u0131 toplum i\u00e7inde bir anlam kazan\u0131r. Bir ki\u015fi ahlak\u0131ndan elbette s\u00f6z edebiliriz ama ahlak daha \u00e7ok toplumsal ili\u015fkiler \u00e7er\u00e7evesinde konu edilir. Platon bireyi toplumun hatta devletin bir par\u00e7as\u0131 sayar. Toplumu olu\u015fturan par\u00e7alar bir uyum i\u00e7indeyse adaleti ger\u00e7ekle\u015ftirecek olan d\u00fczen kurulmu\u015f demektir. \u0130nsan\u0131n kendine yetmedi\u011fi yerde devlet bir gereksinim olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Birey beslenmek giyinmek bar\u0131nmak korunmak gibi gereksinimlerini kar\u015f\u0131layabilmek i\u00e7in ba\u015fka bireylerle birlikte ortak bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrmek zorundad\u0131r, onlarla bir toplum d\u00fczeni olu\u015fturmak zorundad\u0131r. Herkes ayn\u0131 kal\u0131ptan \u00e7\u0131km\u0131\u015f olsayd\u0131 bu ortakl\u0131k i\u015fi \u00e7ok kolay olacakt\u0131, ama herkes ba\u015fka ba\u015fka \u00f6zelliklerle do\u011fuyor, ba\u015fka ba\u015fka \u00f6zellikler ediniyor, i\u015fte bu y\u00fczden sitenin insanlar\u0131n\u0131 bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6rg\u00fctlemek gerekiyor. Bu noktada Platon\u2019un toplum anlay\u0131\u015f\u0131nda kat\u0131 bir s\u0131n\u0131fla\u015fma \u00f6nerisi kendini g\u00f6sterir. Ne var ki bu durum s\u0131n\u0131fl\u0131 yunan toplumu i\u00e7in zaten ge\u00e7erli olan bir durumdur. En alttaki s\u0131n\u0131f ya da birinci s\u0131n\u0131f kaba duyarl\u0131klar\u0131 olan bir s\u0131n\u0131ft\u0131r, onun yaln\u0131zca yetinmeyi bilen yani \u00e7ok \u015fey istemeyen insanlardan olu\u015fmas\u0131 beklenir. \u0130kinci s\u0131n\u0131f olan sava\u015f\u00e7\u0131lar s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n insanlar\u0131 y\u00fcrekli olmal\u0131d\u0131rlar. Bunlar devletin bek\u00e7ileridirler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f ya da en \u00fcstteki s\u0131n\u0131f ussal yan\u0131 a\u011f\u0131r basan insanlar\u0131n, erdemlilerin s\u0131n\u0131f\u0131d\u0131r ki bu s\u0131n\u0131fa y\u00f6netenler s\u0131n\u0131f\u0131 da diyebiliriz.<\/p>\n

Platon i\u00e7in \u00f6nemli olan devletin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr, toplumsal yap\u0131n\u0131n dengeli ve dayan\u0131\u015f\u0131k olmas\u0131d\u0131r. Her yurtta\u015f ne i\u015f yap\u0131yorsa onu s\u00fcrd\u00fcrmelidir, onun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmamal\u0131d\u0131r. S\u0131n\u0131flar aras\u0131nda ge\u00e7i\u015f olmamal\u0131d\u0131r. Bu d\u00fczen korunursa devlet b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc kalacakt\u0131r, bozulup da\u011f\u0131lmayacak par\u00e7alanmayacakt\u0131r. Devlet i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck k\u00f6t\u00fcl\u00fck b\u00f6l\u00fcnmedir, en b\u00fcy\u00fck iyilik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn korunmas\u0131d\u0131r. Herkes kendi i\u015fine bakarsa, kimse kimsenin i\u015fine kar\u0131\u015fmazsa d\u00fczen bozulmaz. Toplum s\u0131n\u0131flar\u0131 birbirlerinin i\u015fine kar\u0131\u015fmaz da \u00fcstlerine d\u00fc\u015feni yaparlarsa her \u015fey yolunda gider. Devlette \u00fc\u00e7 de\u011feri, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc yi\u011fitli\u011fi bilgeli\u011fi egemen k\u0131lmam\u0131z gerekir. Bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc de\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek o da do\u011fruluk olacakt\u0131r. Her s\u0131n\u0131ftan insanlar\u0131n kendi i\u015flerine bakmalar\u0131 ve ba\u015fka s\u0131n\u0131flardaki insanlarla ilgilenmemeleri de do\u011fruluktur. B\u00fct\u00fcn bunlar sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir e\u011fitimle sa\u011flanabilir ancak. \u00d6nemli olan ayd\u0131nl\u0131k kafal\u0131 yurtta\u015flara sahip olmakt\u0131r ve ayd\u0131nl\u0131k kafal\u0131 yurtta\u015flar i\u00e7in ya\u015fam kolayd\u0131r. \u0130yi bir e\u011fitimle eksiksiz diyebilece\u011fimiz insanlar yeti\u015ftirebiliriz. Bu y\u00fczden y\u00f6neticiler kafa ve beden e\u011fitiminin sa\u011fl\u0131kl\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi ve \u00f6zellikle e\u011fitimde geli\u015fig\u00fczel yenilikler yap\u0131lmamas\u0131 konusunda birinci derecede sorumludurlar. Bu y\u00f6nde \u015fairlerin s\u00f6zleri kar\u015f\u0131s\u0131nda da dikkatli olmak gerekir. Her zaman usun g\u00f6sterece\u011fi yolu izlemek \u00f6nemlidir, bizi yanl\u0131\u015f yapmaktan engelleyecek olan yaln\u0131zca usumuzdur. Platon i\u00e7in toplumsal ya\u015fam her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde \u00f6nemlidir ama onun d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc toplumsall\u0131k deyim yerindeyse ger\u00e7e\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlayan bir toplumsall\u0131kt\u0131r. Platon\u2019da toplumsal d\u00fczen kavray\u0131\u015f\u0131 al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f de\u011ferlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmaya do\u011fru gider. Onun bek\u00e7iler diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00fcst kesim insanlar\u0131n\u0131n kad\u0131nlar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131 ortak olacakt\u0131r. Bu durumda baba o\u011flunu ve o\u011ful babas\u0131n\u0131 bilmeyecektir. Bu arada her iki cinsin en iyileri en \u00e7ok \u00e7iftle\u015firken en k\u00f6t\u00fcleri en az \u00e7iftle\u015fmelidir. Do\u011facak \u00e7ocuklar\u0131n bak\u0131m\u0131 ve e\u011fitimi kad\u0131nlardan ve erkeklerden olu\u015fan bir kurula b\u0131rak\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu d\u00fc\u015fsel tasar\u0131mlar\u0131n yan\u0131nda Platon\u2019da sars\u0131lmaz bir bilim inanc\u0131 vard\u0131r. Bilim her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn kar\u015f\u0131t\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. \u0130nsan hem bilimi hem yalan\u0131 sevemez. Bilimi ger\u00e7ekten seven ki\u015fi erkenden do\u011frular\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fecektir. O durumda insan ruhsal hazlara y\u00f6nelecek ve bedensel hazlara ilgisiz kalacakt\u0131r. B\u00f6yle bir insan \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc insand\u0131r. \u0130\u015fin temelinde e\u011fitimin oldu\u011funu unutmamak gerekir: k\u00f6t\u00fc e\u011fitim insanlar\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011fe e\u011filimli k\u0131lar. Baz\u0131 sa\u011flam yarad\u0131l\u0131\u015fl\u0131 insanlar k\u00f6t\u00fc e\u011fitimle bozulup \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Bu t\u00fcr insanlar felsefeye y\u00f6neldiklerinde de \u00e7ok k\u00f6t\u00fc i\u015fler yaparlar, ger\u00e7ek bilimle ilgisi olmayan s\u00f6zler \u00fcretirler. Kendini do\u011frulara adam\u0131\u015f bir insan onunla bununla ilgilenmez, birileriyle tak\u0131\u015fmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmez. O her ko\u015fulda uyumludur, b\u00f6yle olmakla tanr\u0131sala yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Halk\u0131n onu anlayabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olur. Bu filozof insan devletin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ti\u011fi zaman her \u015feyin temiz olmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6recek, bunun i\u00e7in var g\u00fcc\u00fcyle \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Devletin bek\u00e7ileri \u0130yi\u2019nin ne oldu\u011funu bilmelidir. Devletin eksiksiz olmas\u0131 i\u00e7in bu bir zorunluluktur.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Uyumlu her toplum her ko\u015fulda adaletlidir: s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki uyum bu bak\u0131mdan \u00e7ok \u00f6nemlidir. Bunu herkesin kendi hakk\u0131na raz\u0131 olmas\u0131 olarak da belirleyebiliriz. Burada haklardan \u00e7ok y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler a\u011f\u0131rl\u0131kta gibidir. Bat\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131n bir\u00e7o\u011funda Platon\u2019un toplum tasar\u0131s\u0131 anla\u015f\u0131lmaz bir bi\u00e7imde kom\u00fcnist toplum tasar\u0131s\u0131 olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Birbirinden kaskat\u0131 duvarlarla ayr\u0131lm\u0131\u015f s\u0131n\u0131flar\u0131n bir arada durdu\u011fu ya da ya da bask\u0131yla bir arada tutuldu\u011fu bir toplumun kom\u00fcnist toplum olarak tan\u0131mlanmas\u0131 ak\u0131l al\u0131r gibi de\u011fildir. Platon\u2019un \u00fclk\u00fcsel toplumunda ayr\u0131 bir kad\u0131nlar toplulu\u011fu ve ayr\u0131 bir \u00e7ocuklar toplulu\u011fu tasarlam\u0131\u015f olmas\u0131 kom\u00fcnist devlet \u00fclk\u00fcs\u00fcyle olmaktan \u00e7ok verimli bir d\u00fc\u015fg\u00fcc\u00fcyle ilgili olmal\u0131d\u0131r. Be\u015fiklerinden al\u0131n\u0131p devlet eliyle yeti\u015ftirilecek \u00e7ocuklar fikri bir \u00e7ocuk masal\u0131ndan getirilmi\u015f gibidir. Toplum ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli olan ikinci s\u0131n\u0131f ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131ft\u0131r, y\u00f6netenler ve askerlerdir. Bunlar devletin bek\u00e7ileridirler (phylakes<\/em>). Halk (demos<\/em>) derin d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen ve g\u00f6reneklerle yetinen insanlardan olu\u015fur. Y\u00f6netenler elli ya\u015f\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015f olan sava\u015f\u00e7\u0131lar aras\u0131ndan se\u00e7ilmelidir. Onlar\u0131n sava\u015f\u00e7\u0131 olmalar\u0131ndan \u00e7ok filozof olmalar\u0131 \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sava\u015f\u00e7\u0131lar felsefi bilgiyle donanm\u0131\u015f kimseler de\u011fillerdir. Bu y\u00f6netim bi\u00e7imini soyluluk<\/strong> diye adland\u0131rabiliriz. En iyi devlet soylular\u0131n y\u00f6netti\u011fi devlettir. Soyluluk devletinin de uygunsuz ko\u015fullarda bozulup da\u011f\u0131lmas\u0131 i\u015ften bile de\u011fildir. Devletin ba\u015fl\u0131ca g\u00f6revi yurtta\u015flara erdemli bir ya\u015fam sa\u011flamakt\u0131r. Bu d\u00fczende bireyin devlette erimesi gerekir: devlettir birinci planda \u00f6nemli olan. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k devlet de yurtta\u015flar\u0131n\u0131 sar\u0131p sarmalayan bir devlet olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Soyluluk devleti \u015fu ya da bu nedenle niteli\u011fini yitirirse yerini bozulmu\u015f bir devlete, h\u0131rsl\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n y\u00f6netimindeki timokrasi<\/strong> devletine b\u0131rak\u0131r. Onu da zenginlerin y\u00f6netimindeki oligar\u015fi<\/strong> devleti izler. Onu da demokrasi<\/strong> devleti izler. Bu demokrasi devleti halk\u0131n devletidir. Halk insanlar\u0131n\u0131n akl\u0131 devleti y\u00f6netmeye ne kadar erebilir ki. Bu y\u00fczden demokrasi d\u00fczeni bir t\u00fcr karga\u015fa d\u00fczenidir. Sonunda bir adam iktidar\u0131 ele ge\u00e7irir ve tiranl\u0131k<\/strong> devleti kurulur. \u0130yi y\u00f6netilen bir devlet var m\u0131d\u0131r? Bunu s\u00f6yleyebilmek hi\u00e7 kolay de\u011fildir. Devlet d\u00fczeni hi\u00e7bir zaman sonuna kadar korunamaz. Devletler de insanlar gibidir: her do\u011fan g\u00fcn\u00fc gelince \u00f6lecektir. Toplum d\u00fczeni bir kere sars\u0131ld\u0131 m\u0131 onu yeniden derleyip toparlamak son derece g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Platon Dion\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektubunda (yedinci mektup) \u015f\u00f6yle der: \u201cBence bug\u00fcn\u00fcn t\u00fcm devletleri istisnas\u0131z k\u00f6t\u00fc y\u00f6netiliyor. Siyasal ve bireysel adaletin t\u00fcm bi\u00e7imlerini felsefeyle belirlemek gerekir.\u201d Platon\u2019a g\u00f6re filozoflar\u0131n kral ya da krallar\u0131n filozof oldu\u011fu g\u00fcn d\u00fcnyada adalet ge\u00e7erli olmaya ba\u015flayacakt\u0131r. \u201cFilozoflar ba\u015fa ge\u00e7mezse ya da ba\u015ftakiler felsefe yapmazsa insanl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131lar\u0131 sona ermeyecektir\u201d (Politeia<\/em>).<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Platon Dion\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektubunda \u015f\u00f6yle der: \u201cBence bug\u00fcn\u00fcn t\u00fcm devletleri istisnas\u0131z k\u00f6t\u00fc y\u00f6netiliyor. Siyasal ve bireysel adaletin t\u00fcm bi\u00e7imlerini felsefeyle belirlemek gerekir.\u201d Platon\u2019a g\u00f6re filozoflar\u0131n kral ya da krallar\u0131n filozof oldu\u011fu g\u00fcn d\u00fcnyada adalet ge\u00e7erli olmaya ba\u015flayacakt\u0131r. \u201cFilozoflar ba\u015fa ge\u00e7mezse ya da ba\u015ftakiler felsefe yapmazsa insanl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131lar\u0131 sona ermeyecektir\u201d   PLATON\u2019UN \u00dcLK\u00dcC\u00dc D\u00dcNYASI Platon […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":11870,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[154,38,221],"tags":[943,237,587],"class_list":["post-11864","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-117-sayi","category-dergi-sayilari","category-felsefe","tag-bilgelik-ahlaki","tag-felsefe","tag-platon"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t