{"id":11879,"date":"2013-11-01T21:58:27","date_gmt":"2013-11-01T19:58:27","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11879"},"modified":"2017-06-13T22:23:36","modified_gmt":"2017-06-13T19:23:36","slug":"savasta-hayvanlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2013\/11\/01\/savasta-hayvanlar","title":{"rendered":"Sava\u015fta hayvanlar"},"content":{"rendered":"

Gemilerle cepheye ta\u015f\u0131nan atlar, canl\u0131 bomba k\u00f6pekler, yak\u0131larak d\u00fc\u015fman\u0131n \u00fczerine sal\u0131nan domuzlar, ortal\u0131\u011f\u0131 birbirine katan filler, bomba y\u00fckl\u00fc yarasalar\u2026 Birer silaha d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen hayvanlar, se\u00e7me \u015fanslar\u0131 olmadan binlerce y\u0131ld\u0131r sava\u015flarda kullan\u0131l\u0131yor.\u00a0 \u0130nsanlar\u0131n m\u00fccadelesinde insanlar yerine bedel \u00f6d\u00fcyorlar.<\/em><\/p>\n

Eyl\u00fcl ay\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da bir bal\u0131k\u00e7\u0131 suya dald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 oltas\u0131n\u0131n hareketlenmesini bekliyor. \u00c7evreye att\u0131\u011f\u0131 bak\u0131\u015flardan biri aniden bir leyle\u011fin \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor. Leyle\u011fin s\u0131rt\u0131nda metal bir cihaz. Yoksa bir casus mu? Endi\u015felenen bal\u0131k\u00e7\u0131, \u00fc\u015fenmeyip leyle\u011fi yakalad\u0131\u011f\u0131 gibi karakola ko\u015fuyor. Polisler de metal cihaza bir anlam veremiyor, kamera olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar, ayn\u0131 soru onlar\u0131n da ak\u0131llar\u0131nda: Yoksa bir casus mu? Olay\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gerekli ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lacak; ama leylek bu s\u00fcre i\u00e7inde g\u00f6zalt\u0131na al\u0131n\u0131p nezarethaneye konuyor. 2011\u2019de Suudi Arabistan\u2019da \u00fczerinde GPS cihaz\u0131 bulunan bir akbaban\u0131n, \u0130srail ajanl\u0131\u011f\u0131 ile su\u00e7lan\u0131p tutuklanmas\u0131 gibi…<\/p>\n

\"\"
M\u0131s\u0131r\u2019da casusluk \u015f\u00fcphesi ile g\u00f6zalt\u0131nda tutulan leylek, \u00fczerinde
bulunan cihaz\u0131n belgesel \u00e7ekimi i\u00e7in kullan\u0131lan bir ara\u00e7 oldu\u011fu
anla\u015f\u0131l\u0131nca serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Paranoyak\u00e7a gelse de asl\u0131nda bu korkunun bir temeli var: Hayvanlar antik d\u00f6nemden bu yana devletler taraf\u0131ndan d\u00fc\u015fmanlar\u0131na kar\u015f\u0131 kullan\u0131l\u0131yor. \u0130stihbarat elde etmek bar\u0131\u015f ya da so\u011fuk sava\u015f d\u00f6nemlerinde hayvanlar\u0131n \u00fcstlerine b\u0131rak\u0131lan \u00f6nemli bir g\u00f6rev; fakat politik \u00e7\u0131kmazlar sivrilip s\u0131cak sava\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde geni\u015f bir g\u00f6rev yelpazesi onlar\u0131 bekliyor. Se\u00e7me \u015fanslar\u0131 olmadan dahil edildikleri y\u0131k\u0131m\u0131n bedelini hem cephede hem de cephe gerisinde \u00f6d\u00fcyorlar. S\u0131cak ya da so\u011fuk sava\u015flarda insanlar\u0131n yerine bedel \u00f6deyen hayvanlar, sava\u015f teknolojisi ile de i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131.<\/p>\n

Binlerce y\u0131ld\u0131r birer silaha d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen hayvanlara yak\u0131ndan bakal\u0131m ve bazen \u015fa\u015f\u0131rt\u0131p bazen g\u00fcl\u00fcmsetse de nihayetinde her zaman \u00f6fkelendiren hik\u00e2yelere g\u00f6z atal\u0131m. Belki de bu yeni bir d\u00fcnya hayalinde bir parantez a\u00e7maya \u00f6nayak olur\u2026<\/p>\n

Atlar: <\/strong>H\u0131zl\u0131lar, g\u00fc\u00e7l\u00fcler ve dayan\u0131kl\u0131lar\u2026 Sava\u015f\u00e7\u0131lar d\u00fcnyas\u0131nda bu nitelikleri bir arada bar\u0131nd\u0131rabilmek bir ayr\u0131cal\u0131k. Bu ayr\u0131cal\u0131k onlar\u0131 d\u00f6rt bin y\u0131ldan uzun bir s\u00fcredir oklar\u0131n, m\u0131zraklar\u0131n, top ve t\u00fcfeklerin hedefinde tuttu.<\/p>\n

Kendi a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n iki kat\u0131 y\u00fck\u00fc \u00e7ekebildikleri i\u00e7in ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131kta kullan\u0131lan atlar, bir s\u00fcre sonra sava\u015f arabalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na ge\u00e7mek ve b\u00f6ylece sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n hareket kabiliyetini art\u0131rmak \u00fczere e\u011fitilmeye ba\u015flad\u0131. Sava\u015f arabalar\u0131na ili\u015fkin en eski kan\u0131tlar zaman\u0131nda bir S\u00fcmer kenti olan ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Irak s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan Uruk\u2019ta bulundu. M\u00d6 3200-3100 tarihlerine ait oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen k\u00fc\u00e7\u00fck ve basit diyagramlar hem tekerlekli hem de k\u0131zakl\u0131 arabalar\u0131 betimliyor. Bu arabalar \u00f6k\u00fcz ya da at i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f ko\u015fum tak\u0131m\u0131 bulundursalar da \u00e7izimlerde atlar\u0131n kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin kesin bir bilgi yer alm\u0131yor. Kesin bilgiyi ise yine bir S\u00fcmer kenti olan Ur\u2019un konumland\u0131\u011f\u0131 alanda bulunan ve M\u00d6 2600 civar\u0131na tarihlenen sava\u015f arabalar\u0131 betimlemeleri veriyor. Sava\u015f arabalar\u0131n\u0131n en eski tasvirleri olarak bilinen bu \u00e7izimlerde iki-d\u00f6rt at ya da e\u015fek taraf\u0131ndan \u00e7ekilen d\u00f6rt tekerlekli ah\u015fap bir kutu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Fakat sava\u015f deneyimleri g\u00f6sterir ki, tekerlek say\u0131s\u0131 nedeniyle bu ara\u00e7lar\u0131n \u00f6nemli k\u0131s\u0131tlar\u0131 vard\u0131r: Manevra yapmak zordur, maliyeti fazlad\u0131r, dengeli de\u011fildir ve hem atlar\u0131n hem de s\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn e\u011fitilmesini gerektirir. Atlar\u0131 birer silah olarak sava\u015f meydan\u0131na s\u00fcrmekte \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden bu arabalar\u0131n geli\u015ftirilmesi gerekir. Zamanla eksiklerin a\u015f\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde yap\u0131lan m\u00fcdahaleler M\u00d6 2000\u2019lerdeki sava\u015flarda etkili olan iki tekerlekli sava\u015f arabalar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu arabalar \u00f6zellikle Hitit ve M\u0131s\u0131rl\u0131lar taraf\u0131ndan zaman geli\u015ftirilir ve sava\u015flar\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olur.<\/p>\n

Sava\u015f atlar\u0131n\u0131 arabalar\u0131ndan ay\u0131ran ve s\u00fcvarilerin tarihte yerini almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ise Asurlard\u0131r. Bu de\u011fi\u015fim de yine iki \u00f6nemli ihtiya\u00e7 sebebiyle yap\u0131l\u0131r: Maliyeti d\u00fc\u015f\u00fcrmek ve manevra kabiliyetini art\u0131rmak. Ekonomisinin tamam\u0131 tar\u0131ma dayanan Asurlular i\u00e7in maliyet \u00f6nemlidir; zira imparatorluk sava\u015f arabalar\u0131 i\u00e7in gereken demir ve ah\u015fap gibi do\u011fal kaynaklar bak\u0131m\u0131ndan yetersizdir. \u0130thal edilen bu kaynaklara eri\u015fimin pahal\u0131 ve zor olmas\u0131 sava\u015f arabalar\u0131n\u0131n \u00fcretimini g\u00fc\u00e7le\u015ftirir. Ayr\u0131ca Asurlar\u0131n sava\u015f arabalar\u0131 M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n hafif ve \u00e7evik sava\u015f arabalar\u0131ndansa Hititlerin a\u011f\u0131r sava\u015f arabalar\u0131na benzer. Her ne kadar daha dayan\u0131kl\u0131 olsalar da manevra kabiliyetleri daha azd\u0131r. Asur krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n konumu ise s\u0131k s\u0131k engebeli alanlarda sava\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n manevra kabiliyeti ayr\u0131ca \u00f6nemlidir. B\u00f6ylece \u00f6nce iki tekerle\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131lan sava\u015f arabalar\u0131, yine fakat ba\u015fka ihtiya\u00e7lar do\u011frultusunda tamamen kald\u0131r\u0131l\u0131r. Asurlar, bir at ve bir de sava\u015f\u00e7\u0131dan olu\u015fan modeli geli\u015ftirip M\u00d6 9. y\u00fczy\u0131lda d\u00fczenli bir s\u00fcvari birli\u011fi kurar. Bu birlik, \u00f6ncenin vazge\u00e7ilmezi sava\u015f arabalar\u0131n\u0131 itibars\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131r; onlar\u0131 \u00f6nce destekleyici, daha sonra ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 birimlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Asurlular\u0131n y\u00f6ntemi bir s\u00fcre sonra t\u00fcm Ortado\u011fu krall\u0131klar\u0131na yay\u0131l\u0131r ve sava\u015f arabalar\u0131 h\u0131zla g\u00f6zden kaybolur. S\u00fcvari birlikleri ise sava\u015f alanlar\u0131n\u0131n g\u00f6zdesi olaca\u011f\u0131 binlerce y\u0131ll\u0131k bir tarihe giri\u015f yapar.<\/p>\n

\"\"
S\u00fcmerlerin d\u00f6rt tekerlekli sava\u015f arabalar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Sava\u015f atlar\u0131n\u0131n modern ordular i\u00e7inde kitlesel bir bi\u00e7imde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 son olay,\u00a0 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019d\u0131r.\u00a0 A\u011f\u0131r silahlar\u0131 \u00e7ekerler, erzak ta\u015f\u0131rlar, \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131lar\u0131n tahliyesini sa\u011flarlar… Ayn\u0131 g\u00f6revleri kat\u0131r, \u00f6k\u00fcz, e\u015fek ve develerle birlikte yerine getirirler. Fakat atlar i\u00e7in olduk\u00e7a kitlesel bir k\u0131y\u0131m s\u00f6z konusudur. 1914\u2019te sava\u015f ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda \u0130ngiliz ordusunda sadece 25.000 at vard\u0131r ve sava\u015f\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda devlet k\u0131rsal alanda yeti\u015ftirilen atlar\u0131 toplar. Ayr\u0131ca 1914-1917 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ABD\u2019den her g\u00fcn bine yak\u0131n at\u0131n gemilerle Avrupa\u2019ya ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 belirtilir.\u00a0 Bu gemilerin s\u0131k s\u0131k Alman deniz kuvvetlerinin sald\u0131r\u0131s\u0131na maruz kalmas\u0131 ve bununla birlikte Alman sabotajc\u0131lar\u0131n\u0131n atlar\u0131, gemilere y\u00fcklenmeden zehirlemeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da atlar\u0131n sava\u015ftaki \u00f6nemini g\u00f6stermek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Cepheye sa\u011f ula\u015fs\u0131n ya da ula\u015famas\u0131nlar; atlar\u0131n sonu ayn\u0131d\u0131r. Cephede yaral\u0131 olanlar\u0131n\u0131 tedavi etmek ve sa\u011fl\u0131klar\u0131 ile ilgilenmek i\u00e7in veterinerlerden olu\u015fan birimler bulunsa da sava\u015f ko\u015fullar\u0131 zorludur. Makineli silahlar\u0131n ate\u015fine oldu\u011fu kadar \u00e7etin k\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131na kar\u015f\u0131 da savunmas\u0131z olmalar\u0131 \u00f6l\u00fcmlerini kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda yakla\u015f\u0131k sekiz milyon at, e\u015fek, \u00f6k\u00fcz ve kat\u0131r \u00f6l\u00fcr. Sa\u011f kalanlardan \u201ckullan\u0131lamaz\u201d oldu\u011fu belirlenenler kasaplara sat\u0131l\u0131r. Geriye eve d\u00f6nebilen az say\u0131daki hayvan\u0131n co\u015fkusu ve sava\u015fta \u00f6len hayvanlar i\u00e7in dikilen an\u0131tlar kal\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131kta kullan\u0131lan atlar, sava\u015f\u0131n \u00f6nemli elemanlar\u0131yd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Filler:<\/strong> Antik d\u00f6nem sava\u015flar\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r toplar\u0131d\u0131r, filler. C\u00fcsselerinin verdi\u011fi avantajdan s\u00f6z etmeye gerek yok. Hem do\u011fal bir silahlar\u0131 vard\u0131r: di\u015fleri. Bu, di\u011fer hayvanlar\u0131n sahip oldu\u011fundan \u00e7ok daha tehlikeli ve kullan\u0131\u015fl\u0131 bir silaht\u0131r. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck \u00f6\u011frenme yetileri ve zek\u00e2lar\u0131 sayesinde kolayca e\u011fitilebilirler. Bu \u00f6zellikleri sava\u015fta zafer kazanma pe\u015finde olanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden ka\u00e7maz ve filleri antik d\u00f6nem sava\u015flar\u0131nda yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmasalar da \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenirler.<\/p>\n

Filler 4000 y\u0131l (M\u00d6 2400-1800) \u00f6nce \u0130ndus Vadisi\u2019nde evcille\u015ftirilir. Fakat k\u00f6pekler ya da inekler gibi tam bir denetim alt\u0131na al\u0131nmazlar. Asi do\u011falar\u0131, maliyetli bak\u0131mlar\u0131 ve yava\u015f b\u00fcy\u00fcmeleri nedeniyle (yeti\u015fkinli\u011fe varmalar\u0131 15 y\u0131l s\u00fcrer) tam anlam\u0131yla evcille\u015ftirilmeleri m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Daha ziyade esir tutulup beslenerek tar\u0131m gibi i\u015flerde kullanmak \u00fczere e\u011fitilirler. Ayn\u0131 zamanda, \u00f6zellikle Asya\u2019da h\u00fck\u00fcm s\u00fcren muson ikliminde, vah\u015fi ormanlar\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7meyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131kta yayg\u0131n bir bi\u00e7imde kullan\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

\"\"
\u00d6nceleri filin s\u0131rt\u0131nda oturan sava\u015f\u00e7\u0131lar i\u00e7in,
\u00fczeri a\u00e7\u0131k ah\u015fap bir kutu konuldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Fillerin sava\u015f alanlar\u0131na girmesine kimlerin \u00f6nayak oldu\u011fu tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. M\u00d6 1500 civar\u0131nda Suriye\u2019de sava\u015f fillerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Sanskrit destan\u0131 olan ve M\u00d6 3000\u2019lerden kald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Mahabharata<\/em>\u2019da da sava\u015f fillerinden s\u00f6z edilir. Fakat bu konuya ili\u015fkin en eski kan\u0131t say\u0131lamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u00e7inde ge\u00e7en hik\u00e2yelerden birinde bir sava\u015f fili s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcn\u00fcn demir bir m\u0131zrakla \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden bahsedilir ki arkeolojik buluntular demir d\u00f6k\u00fcm teknolojisinin Hindistan\u2019da M\u00d6 1000\u2019lerde geli\u015fti\u011fini g\u00f6steriyor. Bu, Mahabharata<\/em>\u2019n\u0131n M\u00d6 3000\u2019lere de\u011fil M\u00d6 1000\u2019lere tarihlendi\u011fine ili\u015fkin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kan\u0131t.<\/p>\n

Fillerin sava\u015ftaki g\u00f6revleri d\u00fc\u015fman\u0131 kelimenin ger\u00e7ek anlam\u0131yla ezmek, askeri saflar\u0131 da\u011f\u0131tmakt\u0131. Bu g\u00f6revi yerine getirmek i\u00e7in daha agresif ve daha h\u0131zl\u0131 olduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle erkek filler kullan\u0131l\u0131yordu. En de\u011ferlileri ise en ya\u015fl\u0131 olanlard\u0131. Deneyimli olan bu filler kendilerine daha fazla g\u00fcveniyor, d\u00fc\u015fman sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan daha az korkuyor ve bu nedenle sava\u015f alan\u0131nda sars\u0131lmaz bir bi\u00e7imde durabiliyorlard\u0131. Ayr\u0131ca \u00f6\u011frenmi\u015f olduklar\u0131 daha fazla sesli ve i\u015faretli komut bulunuyordu. 25 ile 40 ya\u015flar\u0131 aras\u0131ndaki filler g\u00fcc\u00fcn\u00fcn zirvesindeydi; fakat zihinsel disiplin ya\u015f ile birlikte geli\u015fiyordu.<\/p>\n

Fillerin ola\u011fan\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7 ve zek\u00e2lar\u0131n\u0131n sava\u015f alan\u0131nda kontrol edilmesini sa\u011flayan, ald\u0131klar\u0131 e\u011fitimlerdi. Biniciler, bu devasa hayvan\u0131 sesli komutlar vererek, kulaklar\u0131n\u0131n arkas\u0131na vurarak, ask\u0131lar\u0131na dokunarak ve hatta t\u00fcm v\u00fccutlar\u0131ndan yararlanarak bir makine gibi kullan\u0131yorlard\u0131. Fakat fillerin d\u00f6v\u00fc\u015fme i\u00e7g\u00fcd\u00fclerinin, sava\u015fta nas\u0131l y\u00f6nlendirilece\u011fi b\u00fcy\u00fck bir sorundu. Sava\u015fta binicinin kontrol\u00fc kaybetti\u011fi anda sava\u015f alan\u0131ndaki her \u015fey ve herkes tehlike alt\u0131na giriyordu.<\/p>\n

Fillerin g\u00fcc\u00fc safi kuvvete dayan\u0131yordu: D\u00fc\u015fman hatt\u0131n\u0131 da\u011f\u0131t, ez ve di\u015flerini savur. B\u00f6yle bir sald\u0131r\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda sa\u011f kalmak zordu; kalanlar ise d\u00f6rt bir yana da\u011f\u0131l\u0131yordu. S\u00fcvariler de g\u00fcvende de\u011fildi; \u00e7\u00fcnk\u00fc atlar fillerin kokusunu yad\u0131rgay\u0131p \u00e7abucak panikliyorlard\u0131. Sald\u0131r\u0131 s\u0131ras\u0131nda saatte 30 kilometre h\u0131za ula\u015fabilen filler, atlardan farkl\u0131 olarak m\u0131zraklarla kolay kolay durdurulam\u0131yordu. Fillerin kal\u0131n derisi de \u00f6ld\u00fcr\u00fclmelerini ya da etkisiz k\u0131l\u0131nmalar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a zorla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Hayvan\u0131n y\u00fcksekli\u011fi ve c\u00fcssesi ise binici i\u00e7in \u00f6nemli bir koruma sa\u011fl\u0131yordu. Fakat fillerin bir a\u00e7\u0131klar\u0131 vard\u0131: Kendilerini pani\u011fe kapt\u0131rma e\u011filimine sahiplerdi. Vasat bir yara ald\u0131klar\u0131nda ya da binicileri \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde cinnet ge\u00e7irircesine sa\u011fa sola sald\u0131r\u0131yorlar, bir ka\u00e7\u0131\u015f yolu ararken taraf g\u00f6zetmeksizin pek \u00e7ok \u00f6l\u00fcme neden oluyorlard\u0131. Panik halindeki davran\u0131\u015flar\u0131, her iki taraf\u0131n da a\u011f\u0131r kay\u0131plar vermesine neden oluyordu. Bu nedenle hem e\u011fitimleri hem de kendileriyle birlikte seyisi de koruyacak \u00f6nlemler b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

M\u00d6 2. biny\u0131lda fillerin sava\u015fta kullan\u0131mlar\u0131 olduk\u00e7a ilkeldi. Herhangi bir z\u0131rha sahip olmayan hayvanlar\u0131n boyunlar\u0131nda yaln\u0131zca bir s\u00fcr\u00fcc\u00fc oturuyordu. Bazen bu s\u00fcr\u00fcc\u00fc at\u0131n boynundan inerek sava\u015f\u0131yordu. Sava\u015f fillerinin kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin teknolojik yenilikler, dikkate de\u011fer bir fil pop\u00fclasyonu bar\u0131nd\u0131ran Hindistan\u2019dan \u00e7\u0131kt\u0131. \u00d6nce fillere Orta\u00e7a\u011f \u015f\u00f6valyeleri gibi z\u0131rh giydirildi. Bu a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 kald\u0131ramayan filler hareket etmekte zorlan\u0131nca, yaln\u0131zca al\u0131n ve g\u00f6vdenin \u00fcst k\u0131sm\u0131 kapland\u0131. Ayn\u0131 zamanda fil binicisi de kendi korumas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi. H\u00e2l\u00e2 filin boynunda oturuyordu; fakat art\u0131k sol elinde bir kalkan sa\u011fdakinde ise ula\u015fabilece\u011fi bir uzakl\u0131kta m\u0131zraklar bulunuyordu. M\u00d6 6. y\u00fczy\u0131lda ise filin \u00fczerindeki sava\u015f\u00e7\u0131 say\u0131s\u0131 d\u00f6rde \u00e7\u0131kt\u0131. Bir k\u0131s\u0131m sava\u015f\u00e7\u0131 yerde filin ayaklar\u0131n\u0131 korurken, filin s\u0131rt\u0131ndaki \u00fczeri a\u00e7\u0131k ah\u015fap kutunun i\u00e7inde bulunan \u00fc\u00e7\u00fc ise d\u00fc\u015fmana m\u0131zrak ve ok ya\u011fd\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

Asya\u2019da zamanla sava\u015f fillerinin kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131 ve teknolojisi geli\u015fti. Avrupa\u2019n\u0131n sava\u015f filleri ile ilk kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 ise Persler vesilesiyle oldu. M\u00d6 331\u2019de B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in ordusuna kar\u015f\u0131 sava\u015fan Pers ordusunda filler de vard\u0131. Ne var ki onlar da Persleri kurtaramad\u0131. B\u00fcy\u00fck \u0130skender askerlerini dikkatli bir bi\u00e7imde fillerden uzakta konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Zaferden sonra \u0130skender, bu y\u0131k\u0131c\u0131 hayvanlar\u0131 kendi ordusunda da kullanmaya ba\u015flay\u0131nca sava\u015f fillerinin Antik Yunan ve Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda maceras\u0131 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

    \n
  1. y\u00fczy\u0131la kadar Asya\u2019dan Avrupa\u2019ya pek \u00e7ok sava\u015fta yer alan filler, barutlu silahlar\u0131n kullan\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131 ile birlikte sald\u0131r\u0131 arac\u0131 olarak kullan\u0131lmaz oldular. \u00c7\u00fcnk\u00fc art\u0131k b\u00fcy\u00fck c\u00fcsse ve h\u0131zlar\u0131 onlar\u0131 top ate\u015finin keklikleri haline getirmi\u015fti. B\u00f6ylece \u00f6n cephede sava\u015fmaktan kurtuldular; ama 20. y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen sava\u015flarda cephe gerisinde ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131kta kullan\u0131ld\u0131lar.<\/li>\n<\/ol>\n

    K\u00f6pekler:<\/strong> En iyi arkada\u015flar\u0131m\u0131z dedi\u011fimiz k\u00f6pekleri on bin y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131nd\u0131r yan\u0131m\u0131zdan ay\u0131rm\u0131yoruz; sava\u015flarda bile\u2026 Tabii arkada\u015fl\u0131k etsinler diye de\u011fil; insanlara olan sadakatleri, zek\u00e2lar\u0131 ve keskin koku alma yetileri sava\u015fta i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in neredeyse atlar kadar yayg\u0131n kullan\u0131l\u0131rlar. M\u0131s\u0131rl\u0131lar, Yunanl\u0131lar, Persler ve Roma \u0130mparatorlu\u011funun fetih g\u00fcnlerinden Vietnam Sava\u015f\u0131\u2019na, K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131\u2019ndan Kosova Sava\u015f\u2019\u0131na kadar uzanan s\u00fcre\u00e7te ate\u015f hatt\u0131nda g\u00f6rev al\u0131rlar.<\/p>\n

    Bilindi\u011fi kadar\u0131yla k\u00f6pekler sava\u015fta ilk kez M\u00d6 628 y\u0131l\u0131nda Lidyal\u0131lar taraf\u0131ndan Kimmerlere kar\u015f\u0131 kullan\u0131l\u0131r. \u00d6yle ki, Lidyal\u0131lar\u0131n k\u00f6peklerden olu\u015fan ayr\u0131 bir taburu oldu\u011fu belirtilir. Roma askeri birliklerinin i\u00e7inde ise z\u0131rhlar\u0131 ve \u00e7ivili tasmalar\u0131yla sava\u015fa haz\u0131rlanm\u0131\u015f k\u00f6pekler bulunur. Ayr\u0131ca Romal\u0131lar k\u00f6peklerin sadakatinden ve korkutucu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden yararlanarak onlar\u0131 ya\u011fmac\u0131 haydutlar\u0131 cayd\u0131rmak ya da tespit etmek \u00fczere askeri kamplara bek\u00e7i olarak yerle\u015ftirirler. Attila Han devasa Molosser k\u00f6peklerini \u00f6n cephede kullan\u0131r. Orta\u00e7a\u011f \u0130ngiltere\u2019sinde iri c\u00fcsseli Mastiff ve Danua cinsi k\u00f6pekler d\u00fc\u015fman atlar\u0131n\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcp \u00fczerindeki sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fmesini sa\u011flarlar. \u0130spanyol istilac\u0131lar ise 16. y\u00fczy\u0131lda G\u00fcney Amerika\u2019daki i\u015fgalleri s\u0131ras\u0131nda yerlileri \u00f6ld\u00fcrmek \u00fczere k\u00f6pekleri e\u011fitirler. 18. y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen Yedi Y\u0131l Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda Prusya Kral\u0131 B\u00fcy\u00fck Friedrich k\u00f6pekleri ulak olarak kullan\u0131r. Napolyon\u2019un da k\u00f6pekleri seferlerde kulland\u0131\u011f\u0131 bilinir.<\/p>\n

    Bu birikim k\u00f6peklerin iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131 boyunca da yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmas\u0131na neden olur. Mesaj iletmek, ileti\u015fim kablolar\u0131n\u0131 d\u00f6\u015femek, may\u0131n d\u00f6\u015femeye yard\u0131mc\u0131 olmak gibi cephe gerisi i\u015flerde oldu\u011fu kadar cephede s\u0131cak sava\u015f\u0131n i\u00e7inde de yer al\u0131rlar.<\/p>\n

    Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda Alman ordusunda 30.000 k\u00f6pe\u011fin bulundu\u011fu s\u00f6ylenir. Bu k\u00f6pekler, boyunlar\u0131na ba\u011flanan \u00f6zel kutulara konulmu\u015f emir ve haberleri \u00f6n cephe ile kararg\u00e2h aras\u0131nda ta\u015f\u0131r. Ayr\u0131ca g\u00fc\u00e7l\u00fc koku alma duyular\u0131 sayesinde sa\u011fl\u0131k g\u00f6revlilerin g\u00f6z\u00fcnden ka\u00e7an yaral\u0131lar\u0131 tespit eder ve askeri tesislerde bek\u00e7ilik yaparlar.<\/p>\n

    \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda ise askeri birliklerin parlayan y\u0131ld\u0131z\u0131 oluverirler ve g\u00f6revlerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015fleyerek ilgin\u00e7le\u015fir. \u00d6rne\u011fin, Nazi Almanya\u2019s\u0131nda Tiersprechschule Asra ad\u0131nda sava\u015f boyunca faaliyet g\u00f6steren k\u00f6pek okullar\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu okullar\u0131n amac\u0131 okuyan, yazan ve konu\u015fan k\u00f6peklerden bir ordu kurmakt\u0131r. Projenin merkezinde k\u00f6peklerin insanlar kadar ak\u0131ll\u0131, soyut d\u00fc\u015f\u00fcnme ve ileti\u015fim yetilerine sahip olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Almanya\u2019n\u0131n \u201cyeni hayvan psikologlar\u0131\u201d vard\u0131r. Verilen e\u011fitimler sonucunda SS subaylar\u0131 ile ileti\u015fim kurabilen bir k\u00f6pek ordusu olu\u015fturulamasa da insan sesini taklit ederek \u201cA\u00e7\u0131m! Bana \u00e7\u00f6rek verin!\u201d diyen bir k\u00f6pek gibi ilgin\u00e7 neticeler al\u0131nd\u0131\u011f\u0131na dair s\u00f6ylentiler mevcut.<\/p>\n

    Konu\u015fmak d\u0131\u015f\u0131nda, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 k\u00f6peklerin yayg\u0131n olarak para\u015f\u00fctle atlad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. \u0130ndi\u011fi alanda ke\u015fif yapmakla g\u00f6revli bu k\u00f6pekler \u00e7ok az yiyecek ve su ile ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek \u00fczere e\u011fitilirler. Ayr\u0131ca y\u00fcksek bir ses duyduklar\u0131nda donup kalmay\u0131 ve patlay\u0131c\u0131 maddeleri kokusundan tan\u0131may\u0131 \u00f6\u011frenirler. \u0130ngilizler taraf\u0131ndan kullan\u0131lan para\u015f\u00fct\u00e7\u00fc k\u00f6pekler o kadar ba\u015far\u0131l\u0131lard\u0131r ki \u201cordunun g\u00f6z\u00fc kula\u011f\u0131\u201d olarak an\u0131l\u0131rlar. \u0130ngiltere ordusunun 2010\u2019da Afganistan\u2019da da para\u015f\u00fct\u00e7\u00fc k\u00f6peklerden yararlanmas\u0131 y\u00f6ntemin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.<\/p>\n

    \"\"
    \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda ABD\u2019nin para\u015f\u00fct\u00e7\u00fc k\u00f6pekleri.<\/figcaption><\/figure>\n

    \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 d\u00f6neminde Sovyetler\u2019in de k\u00f6pek e\u011fitimini ciddi bir bi\u00e7imde ele alm\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Sovyetler sava\u015f \u00f6ncesi ve sava\u015f\u0131n ilk d\u00f6nemlerinde 50.000 sava\u015f k\u00f6pe\u011fi yeti\u015ftirir. Bunlar n\u00f6bet, devriye, sald\u0131r\u0131, yaral\u0131lar\u0131 arama, may\u0131n taray\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi ola\u011fan kullan\u0131m alanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda cephede s\u0131cak sava\u015fa da kat\u0131l\u0131rlar. Ruslar\u0131n \u201canti-tank\u201d dedikleri bu k\u00f6pekler, ald\u0131klar\u0131 e\u011fitim sonucunda tank\u0131n alt\u0131nda yiyecek oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Sava\u015fa kadar a\u00e7 b\u0131rak\u0131l\u0131rlar ve sava\u015f s\u0131ras\u0131nda s\u0131rtlar\u0131na i\u00e7inde patlay\u0131c\u0131 maddelerin oldu\u011fu bir kese ba\u011flanarak d\u00fc\u015fman tanklar\u0131na g\u00f6nderilirler. Yiyecek bulmak i\u00e7in tank\u0131n alt\u0131na girmek \u00fczere e\u011filen k\u00f6pek f\u00fcnyeyi de e\u011fer ve tank\u0131 kendisiyle birlikte havaya u\u00e7urur. \u00dcstelik panzerler k\u00f6pek kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresizdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc hedef hem h\u0131zl\u0131 hem de fazla a\u015fa\u011f\u0131dad\u0131r. Alman panzerleri i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehlike haline gelen bu k\u00f6pekler hakk\u0131nda Alman askerlerine g\u00f6r\u00fcr g\u00f6rmez vurmalar\u0131 talimat\u0131 verilir. Bu, etkili olacakt\u0131r. D\u00fc\u015fman ate\u015finden geri ka\u00e7an k\u00f6pekler, Sovyet tanklar\u0131n\u0131 Almanlar\u0131nkinden ay\u0131ramad\u0131klar\u0131 i\u00e7in her iki tarafa da zarar vermeye ba\u015flay\u0131nca bu proje iptal edilir.<\/p>\n

    \"\"
    Canl\u0131 bomba olarak kullan\u0131lan Sovyet antitank
    k\u00f6pekleri, Alman panzerlerine b\u00fcy\u00fck zarar verir.<\/figcaption><\/figure>\n

    G\u00fcvercinler:<\/strong> \u0130nsanlar, binlerce y\u0131l \u00f6nce k\u00f6pekleri arkada\u015f ve bek\u00e7i olarak e\u011fittikten hemen sonra g\u00fcvercinleri beslemeye ba\u015flad\u0131. Sakinlikleri ve y\u00fcksek \u00fcreme kapasiteleri nedeniyle \u00f6nce hayvanc\u0131l\u0131kta kullan\u0131lmaya ba\u015flasalar ya da dini adaklarda kurban edilseler de, ilerleyen y\u0131llarda \u00e7ok daha fazla yarar sa\u011flayacaklar\u0131 bir g\u00f6rev \u00fcstleneceklerdi: Postac\u0131l\u0131k.<\/p>\n

    M\u00d6 4500\u2019lerde g\u00fcvercinlerin hi\u00e7bir e\u011fitim almalar\u0131na gerek olmadan i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak eve u\u00e7tuklar\u0131 ke\u015ffedildi. \u00d6nce bu yetinin, yolculu\u011fa kimi al\u0131\u015fkanl\u0131klar yedirildi\u011finde insanlar i\u00e7in daha kullan\u0131\u015fl\u0131 hale getirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. \u00d6rne\u011fin g\u00fcvercin k\u00fcmese d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7an\u0131 gagalayarak sahibine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc haber verebilirdi. Sahibi g\u00fcvercini bir kesede ya da bir kutuda y\u00fczlerce kilometre ta\u015f\u0131y\u0131p serbest b\u0131rakabilir ve eve u\u00e7u\u015funu takip edebilirdi. Fakat a\u00e7\u0131k ki, eve u\u00e7ma i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc kendi ba\u015f\u0131na pek yarar sa\u011flam\u0131yordu. \u0130\u015fin i\u00e7ine k\u00fc\u00e7\u00fck mesajlar girince b\u00fcy\u00fck bir yenilik olan \u201ch\u0131zl\u0131 mesaj servisi\u201d patlak verdi.<\/p>\n

    G\u00fcvercinlerin evi nas\u0131l bulduklar\u0131 ise tam olarak bilinmiyor. Genelde tahmin edilenin aksine g\u00fcvercinlerin yolculuklar\u0131 sadece yol \u00fczerindeki i\u015faretlerle \u015fekillenmiyor. Bir teoriye g\u00f6re rotalar\u0131n\u0131 gagalar\u0131nda bulunan demir par\u00e7ac\u0131klar\u0131 sayesinde d\u00fcnyan\u0131n manyetik alanlar\u0131n\u0131 temel alarak belirliyorlar.<\/p>\n

    Bilinen ilk posta g\u00fcvercinleri M\u0131s\u0131r\u2019da u\u00e7tu. M\u00d6 2900 civar\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da \u00f6nemli ziyaret\u00e7ileri ta\u015f\u0131yan gemilerden b\u0131rak\u0131lan g\u00fcvercinler, ev sahiplerine ziyareti \u00f6nden haber veriyorlard\u0131. M\u00d6 2350\u2019de Akad Kral\u0131 Sargon t\u00fcm ulaklar\u0131na birer g\u00fcvercin ta\u015f\u0131ma emri verdi ki e\u011fer yakalan\u0131rlarsa g\u00fcvercini saraya geri u\u00e7mas\u0131 i\u00e7in serbest b\u0131rakacaklard\u0131. B\u00f6ylece yeni bir ula\u011f\u0131n g\u00f6nderilmesi gerekti\u011fi anla\u015f\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n

    G\u00fcvercinlerin sava\u015flardaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da M\u0131s\u0131r\u2019da ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir ve g\u00f6revleri as\u0131rlarca devam eder. Teknolojik yeniliklerle s\u00fcrekli g\u00fcncellenerek elbette. Bunlardan biri kilit \u00f6nemdedir: 1870-71 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen Fransa-Prusya Sava\u015f\u0131\u2019nda Almanlar Paris\u2019i ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131nda, Frans\u0131zlar i\u00e7in d\u0131\u015f d\u00fcnya ile ileti\u015fim kurman\u0131n tek yolu posta g\u00fcvercinleridir.\u00a0 Fakat \u00f6nemli bir sorun vard\u0131r: K\u00fc\u00e7\u00fck bir ku\u015fa y\u00fcklenecek bilgi miktar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131. Geleneksel y\u00f6ntem, k\u00fc\u00e7\u00fck elyaz\u0131lar\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f bir mesaj\u0131n yuvarlan\u0131p k\u00fc\u00e7\u00fck bir metal t\u00fcp\u00fcn i\u00e7ine konmas\u0131 ve t\u00fcp\u00fcn g\u00fcvercinin aya\u011f\u0131na ba\u011flanmas\u0131 \u015feklindedir. B\u00fcy\u00fck bir paketin g\u00fcvercin taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Frans\u0131zlar 1860 sonlar\u0131nda mikrofilm teknolojisini kullanarak olduk\u00e7a k\u00fc\u00e7\u00fck bir pakete pek \u00e7ok mesaj s\u0131\u011fd\u0131rmay\u0131 ba\u015far\u0131nca b\u00fcy\u00fck bir sorun \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f olur. Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda 3 \u015eubat 1871\u2019de bir g\u00fcvercin k\u00fc\u00e7\u00fck bir mikrofilmin i\u00e7inde 40.000 mesaj ta\u015f\u0131r. Ne var ki ku\u015fatma s\u0131ras\u0131nda g\u00f6nderilen g\u00fcvercinlerin ba\u015far\u0131 oran\u0131 olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. 302\u2019sinden yaln\u0131zca 57\u2019si eve geri d\u00f6nebilir. G\u00fcvercinlerin iyi e\u011fitimli olmamas\u0131 ve Almanlar\u0131n keskin ate\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn b\u00f6yle bir sonuca neden oldu\u011fu s\u00f6yleniyor.<\/p>\n

    \"\"
    G\u00fcvercinler sadece mektup,
    emir, rapor vs. de\u011fil,
    Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda
    \u00fczerlerine yerle\u015ftirilen
    k\u00fc\u00e7\u00fck kameralar sayesinde
    \u00f6nemli alanlar\u0131n havadan
    g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini de ula\u015ft\u0131rd\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

    Fransa-Prusya Sava\u015f\u0131\u2019nda Avrupa, posta g\u00fcvercinlerinin sava\u015ftaki \u00f6nemli rol\u00fcn\u00fcn fark\u0131na var\u0131r. Birinci ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 vesilesiyle g\u00fcvercinler 20.y\u00fczy\u0131lda da haber ta\u015f\u0131ma g\u00f6revlerine kitlesel olarak devam eder. Zira radyo ve telgrafa ra\u011fmen posta g\u00fcvercinleri, haberle\u015fmenin en az altyap\u0131 gerektiren ve en sessiz y\u00f6ntemidir. Fakat bu tehlikeli i\u015fin bedeli de a\u011f\u0131rd\u0131r. Mesajlar\u0131n y\u00fczde 96\u2019s\u0131n\u0131n posta g\u00fcvercinleri ile g\u00f6nderildi\u011fi belirtilen Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda en az 20.000 g\u00fcvercinin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc tahmin edilir.<\/p>\n

    Deniz memelileri:<\/strong> Bu y\u0131l Mart ay\u0131nda Rusya\u2019dan \u00e7\u0131kan bir haber, k\u0131talar\u0131 dola\u015ft\u0131; Ukrayna donanmas\u0131na ba\u011fl\u0131 yunuslardan \u00fc\u00e7\u00fc e\u015f bulmak i\u00e7in ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Art\u0131k Karadeniz bu \u00fc\u00e7 yunusun tehdidi alt\u0131ndayd\u0131. \u015eimdiye kadar suda z\u0131playarak top oynayan dostane yunuslar nas\u0131l bu kadar panik yaratabilirdi?<\/p>\n

    Ukrayna donanmas\u0131nda yunuslar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, asl\u0131nda Sovyet d\u00f6neminden kalmad\u0131r. Sovyet donanmas\u0131, deniz memelilerini donanmada kullanmak \u00fczere bir e\u011fitim program\u0131ndan ge\u00e7irir. E\u011fitim merkezi Sivastopol\u2019dad\u0131r ve Sovyetler y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra bu yunuslar Ukrayna\u2019da kal\u0131rlar.<\/p>\n

    1997 y\u0131l\u0131nda Ukrayna, Sovyetlerin deniz memelilerini donanmada kullanmaya d\u00f6n\u00fck program\u0131n\u0131 yeniden ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Program \u00e7er\u00e7evesinde donanma mensubu yunuslar\u0131n iki g\u00f6revi oldu\u011fu s\u00f6ylentileri yay\u0131ld\u0131: deniz may\u0131nlar\u0131n\u0131 tespit etmek ve d\u00fc\u015fman dalg\u0131\u00e7lar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek.<\/p>\n

    Yunuslar y\u00f6nlerini belirlemek i\u00e7in, \u00e7evrelerine y\u00fcksek frekansta ses dalgalar\u0131 g\u00f6nderir ve bunlar\u0131n yank\u0131lar\u0131n\u0131 beyinlerinde de\u011ferlendirirler. Ekolokasyon ad\u0131 verilen bu y\u00f6n bulma y\u00f6ntemi sayesinde yunuslar, metrelerce \u00f6tedeki nesnelerin yerlerini, \u015fekillerini ve dokular\u0131n\u0131 alg\u0131layabilirler; bir deniz may\u0131n\u0131n\u0131, \u00f6rne\u011fin\u2026 Yunuslar\u0131 donanma e\u011fitimine tabi k\u0131l\u0131p sava\u015fa sokan esasta bu nitelikleridir ve kaybolmalar\u0131 halinde pek tehditk\u00e2r olmayacaklar\u0131 a\u00e7\u0131k. Onlar\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc k\u0131lan, ikinci g\u00f6revleri. Bir iddiaya g\u00f6re, yunuslar ba\u015flar\u0131nda insanda embolizm yaratacak s\u0131v\u0131yla dolu bir i\u011fne ta\u015f\u0131rlar. Yunus d\u00fc\u015fman dalg\u0131c\u0131 tespit edip ona vurdu\u011funda bir pistona ba\u011fl\u0131 i\u011fne yerinden f\u0131rlay\u0131p dalg\u0131ca saplan\u0131r. Ba\u015fka bir iddia ise yunuslar\u0131n ba\u015flar\u0131na b\u0131\u00e7ak yerle\u015ftirilip birer \u00f6l\u00fcm makinesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Ortada herhangi bir kan\u0131t olmasa da s\u00f6ylentiler paniklemek i\u00e7in yeterli oldu. Ne var ki, Ukrayna donanmas\u0131, hi\u00e7bir yunusunun donanmadan ka\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u0131kan haberlerin uydurma oldu\u011funu a\u00e7\u0131klay\u0131nca \u015f\u00fcphe i\u00e7inde de olsa panik dindi.<\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    Deniz memelileri so\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminde donanmalara dahil edilir. ABD donanmas\u0131 1960\u2019ta yunuslarla ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flar. Hedef, yunuslar\u0131n hidrodinamik yap\u0131s\u0131n\u0131 analiz edip, denizalt\u0131 ve gemi yap\u0131m\u0131nda elde edilen sonu\u00e7lardan yararlanmakt\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma ilerledik\u00e7e biliminsanlar\u0131n\u0131n ilgisini yunuslar\u0131n kay\u0131p herhangi bir nesneyi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir kolayl\u0131kla bulabilmelerini sa\u011flayan ekolokasyon yetisi \u00e7eker. Ayr\u0131ca kolay e\u011fitilebilir ve zeki olduklar\u0131n\u0131 da fark ederler. B\u00f6ylece bu sevimli hayvanlar\u0131n donanmaya nas\u0131l katk\u0131 yapaca\u011f\u0131 belirlenmi\u015f olur. ABD\u2019den sonra Sovyetler Birli\u011fi de benzer bir program\u0131 1970 ba\u015flar\u0131nda g\u00fcndemine al\u0131r ve deniz memelilerini e\u011fitmeye ba\u015flar.<\/p>\n

    Deniz memelileri may\u0131nlar\u0131 tespit etmenin d\u0131\u015f\u0131nda, sualt\u0131ndaki dalg\u0131\u00e7lara te\u00e7hizat\u0131n ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, kay\u0131p nesnelerin bulunmas\u0131, gemi ve denizalt\u0131lar\u0131n g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 ile a\u011f\u0131zlar\u0131na yerle\u015ftirilen kameralar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sualt\u0131 ke\u015fiflerinin yap\u0131lmas\u0131 gibi pek \u00e7ok g\u00f6rev \u00fcstlenirler. (K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131 foto\u011fraf\u0131) \u00a0Ukrayna\u2019n\u0131n kay\u0131p yunuslar\u0131 hakk\u0131nda s\u00f6ylenenlere benzer bir bi\u00e7imde, ABD ve Sovyetler\u2019in yunuslar\u0131 birer silah haline getirdi\u011fi ve hatta onlar\u0131 intihar sald\u0131r\u0131lar\u0131nda kulland\u0131klar\u0131 s\u00f6ylentileri de \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmakla birlikte her defas\u0131nda reddedilirler\u2026<\/p>\n

    Geli\u015fen teknoloji sava\u015f alanlar\u0131ndan hayvanlar\u0131 yava\u015f yava\u015f uzakla\u015ft\u0131rsa da deniz memelileri donanmalar\u0131n h\u00e2l\u00e2 \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131. 75 yunus, 20deniz aslan\u0131 ve iki balinaya sahip oldu\u011fu belirtilen ABD donanmas\u0131, Eyl\u00fcl ay\u0131nda alt\u0131 yunus ve e\u011fiticilerini Adriyatik\u2019te d\u00fcnya sava\u015flar\u0131ndan kalma may\u0131nlar\u0131 aramak \u00fczere g\u00f6nderdi. Ukrayna donanmas\u0131nda ise y\u00fcze yak\u0131n deniz memelisi oldu\u011fu s\u00f6yleniyor.<\/p>\n

     <\/p>\n

    KUTULAR<\/strong><\/p>\n

    Dicken Madalyas\u0131<\/strong><\/p>\n

    \u0130ngiltere’de \u00fcnl\u00fc bir hayvan haklar\u0131 derne\u011finin kurucusu Maria Dickin \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda hayvanlar\u0131n cesurca hizmet verdiklerini g\u00f6r\u00fcr. Onnlar\u0131n \u201c\u0130nsana ve g\u00f6reve adanm\u0131\u015fl\u0131klar\u0131\u201dndan ilham alarak sava\u015flardaki hayvanlara \u00f6zel bir madalya vermeye ba\u015flar.<\/p>\n

    1943’ten beri 64 kere verildi\u011fi belirtilen madalyan\u0131n 32’si g\u00fcvercinlere, 28’i k\u00f6peklere, \u00fc\u00e7\u00fc atlara ve biri kediye verildi.<\/p>\n

    Sava\u015f domuzlar\u0131<\/strong><\/p>\n

    Sava\u015f alanlar\u0131nda hayvanlar\u0131n ba\u015fat rol oynad\u0131\u011f\u0131 antik d\u00f6nemde, bazen hayvanlar\u0131 etkisiz hale getirmek i\u00e7in yine hayvanlar\u0131n kullan\u0131l\u0131r. Bunlar\u0131n en bilinenlerinden biri domuzlar. Kay\u0131tlara g\u00f6re, M\u00d6 1.y\u00fczy\u0131lda B\u00fcy\u00fck \u0130skender domuzlar\u0131 fillere kar\u015f\u0131 birer silah olarak kullan\u0131r, zira filler, yaban domuzlar\u0131n\u0131n tiz seslerinden \u00fcrkerler. B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019den \u00f6ncesine ait baz\u0131 kay\u0131tlar ise, domuzlar\u0131n yan\u0131c\u0131 bir maddeye bat\u0131r\u0131l\u0131p tutu\u015fturularak fillerin \u00fczerine sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktar\u0131r. Ac\u0131 i\u00e7inde ba\u011f\u0131ran yaban domuzlar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 panik, fillerin kendi taraf\u0131na b\u00fcy\u00fck zararlar vermesine neden olur.<\/p>\n

    Domuzlar i\u00e7in b\u00f6yle bir d\u00f6nemin kapanmas\u0131na sevinmek i\u00e7inse erken. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de ba\u015flar\u0131 sava\u015f belas\u0131ndan kurtulmuyor.<\/p>\n

    Danimarka\u2019da iki y\u0131lda bir askeri hekimlere y\u00f6nelik e\u011fitimler d\u00fczenleniyor. \u0130ngiltere, Norve\u00e7 ve Polonya ordular\u0131n\u0131n da dahil oldu\u011fu bu e\u011fitimlerde sava\u015f s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lacak cerrahi m\u00fcdahaleler \u00f6\u011fretiliyor. Bu operasyonlarda kullan\u0131lmak i\u00e7inse domuzlar vuruluyor, b\u0131\u00e7aklan\u0131yor ya da kemikleri k\u0131r\u0131l\u0131yor. Yak\u0131n zamanda hayvan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fctleri taraf\u0131ndan kamuoyuna ta\u015f\u0131nan ve durdurulmas\u0131 istenen bu vah\u015feti \u0130ngiltere Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 \u201cayn\u0131 derecede etkili alternatif bir yol olmad\u0131\u011f\u0131\u201d gerek\u00e7esiyle savunmakta \u0131srarl\u0131\u2026 Domuzlar i\u00e7in sava\u015f devam ediyor.<\/p>\n

    \u00a0<\/strong><\/p>\n

    Yarasa<\/strong><\/p>\n

    \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n en s\u0131cak zamanlar\u0131\u2026 Japonlar Pearl Harbor\u2019\u0131 bombalayal\u0131 yakla\u015f\u0131k bir ay olmu\u015f\u2026 Beyaz Saray\u2019a Lytle S. Adams ad\u0131ndaki bir di\u015f\u00e7iden mektup gelir: Japon \u015fehirlerini yarasalara ba\u011flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u00fc\u00e7\u00fck bombalarla alt \u00fcst edebiliriz! Mektup \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde buru\u015fturulup at\u0131lmaz; hatta bu \u00e7\u0131lg\u0131n fikir k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde ABD h\u00fck\u00fcmetinin projelerinden biri haline gelir. Mart 1943\u2019te bomba ta\u015f\u0131yan yarasalar\u0131n d\u00fc\u015fman \u015fehirlerine g\u00f6nderilip g\u00f6nderilemeyece\u011fi ile ilgili ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. Project X Ray (X I\u015f\u0131n\u0131 Projesi) ad\u0131n\u0131 alan \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in ma\u011faralardan binlerce yarasa toplan\u0131r ve k\u00fc\u00e7\u00fck bombalar \u00fcretilir. Fakat hen\u00fcz i\u015f bitmemi\u015ftir. Yarasalar\u0131n nas\u0131l ta\u015f\u0131naca\u011f\u0131 sorunu \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. \u00a0Yolculuk s\u0131ras\u0131nda uyku halinde tutulmalar\u0131 \u015fartt\u0131r ve bunun i\u00e7in buz k\u00fcpleriyle doldurulmu\u015f kutulara konulurlar. Havaya nas\u0131l b\u0131rak\u0131lacaklar\u0131 sorunu ise otomatik olarak a\u00e7\u0131lan bir karton kutu fikriyle \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcr. Ne var ki bilim ve m\u00fchendisli\u011fin \u00e7abalar\u0131yla \u00f6r\u00fclen proje, denemelerde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sonu\u00e7 vermez. Her \u015feyin tutturulmas\u0131 gereken ince bir ayar\u0131 vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir denemede yanl\u0131\u015fl\u0131kla serbest b\u0131rak\u0131lan bomba y\u00fckl\u00fc yarasalar, bir hangar\u0131 ve generalin arabas\u0131n\u0131 alevler i\u00e7inde b\u0131rak\u0131r. 1943 Aral\u0131k\u2019\u0131nda 30 deneme ve harcanan iki milyon dolardan sonra proje iptal edilir. Pek \u00e7oklar\u0131 denemelere devam edilebilece\u011fini ve bu karar\u0131n alt\u0131nda ABD\u2019nin kaynaklar\u0131n\u0131 yaln\u0131zca bir silaha odaklamas\u0131n\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: Atom bombas\u0131.<\/p>\n

    \u00a0<\/strong><\/p>\n

    \"\"
    Patlay\u0131c\u0131 yerle\u015ftirilmi\u015f bir yarasa.<\/figcaption><\/figure>\n

    Kedi<\/strong><\/p>\n

    1960\u2019larda CIA iddial\u0131 bir projeye giri\u015fir. \u201cAcoustic kitty\u201d (Akustik pisicik) ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bu projenin amac\u0131 bir casus kedi yaratmakt\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n fark edilmeden giremeyece\u011fi yerlere eri\u015fimin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in m\u00fckemmel bir pland\u0131r bu. Bir bu\u00e7uk saat s\u00fcren bir cerrahi operasyonla kedinin kafatas\u0131na verici ve kulak kanal\u0131na mikrofon yerle\u015ftirilir. Kuyru\u011fu anten olarak kullan\u0131lacakt\u0131r ve kedinin uzun gri-beyaz t\u00fcylerinin aras\u0131na \u00e7e\u015fitli i\u015flevleri olan ince kablolar d\u00f6\u015fenir. (\u00d6rne\u011fin bir tanesinin, ac\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman kedinin g\u00f6revi bo\u015f vermesini engelledi\u011fi belirtilir.) Bir yumakla saatlerce yuvarlanabilecek s\u0131radan bir kedi be\u015f y\u0131ll\u0131k emek ve 15 milyon dolarl\u0131k b\u00fct\u00e7e ile, donan\u0131ml\u0131 bir CIA ajan\u0131 olur. Defalarca deneme yap\u0131ld\u0131ktan sonra ilk g\u00f6revin zaman\u0131 gelir. Bir bankta oturan iki ki\u015fi dinlenecektir. Kedi, bank\u0131n oldu\u011fu yolun kar\u015f\u0131 taraf\u0131na b\u0131rak\u0131l\u0131r fakat kar\u015f\u0131dan kar\u015f\u0131ya ge\u00e7erken kendisine h\u0131zla yakla\u015fan taksiyi fark etmez. Kedi de proje de orac\u0131kta can verir.<\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    Ate\u015fb\u00f6cekleri<\/strong><\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda cephede bir gece ailenizden gelen mektubu okumak isteseniz ne yapard\u0131n\u0131z? Ate\u015fb\u00f6ce\u011fi av\u0131na \u00e7\u0131kmak akl\u0131n\u0131za gelir miydi? \u0130ngiliz askerleri sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ihtiya\u00e7lar\u0131 olan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 b\u00f6yle sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131. Bu sayede, d\u00fc\u015fmana g\u00f6r\u00fcnmeden sadece mektup okuyup yazmad\u0131lar;\u00a0 gece karanl\u0131\u011f\u0131nda sava\u015f alan\u0131n\u0131n haritalar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar, gelen raporlara g\u00f6z gezdirdiler ve emirleri kontrol ettiler.<\/p>\n

    S\u0131\u00e7anlar<\/strong><\/p>\n

    \u201cHayat kurtarmak i\u00e7in s\u0131\u00e7anlar\u0131 e\u011fitiyoruz\u201d. Bu Bel\u00e7ikal\u0131 bir kurulu\u015f olan APOPO\u2019nun slogan\u0131. Herhangi bir g\u00f6nderme bar\u0131nd\u0131rm\u0131yor; ger\u00e7ekten de Afrikal\u0131 keseli s\u0131\u00e7anlar\u0131n\u0131 sava\u015flardan geriye kalan may\u0131nlar\u0131 bulmalar\u0131 i\u00e7in e\u011fitiyorlar.<\/p>\n

    Tanzanya\u2019da gerekli e\u011fitimi alan HeroRATs (Kahraman s\u0131\u00e7anlar), may\u0131n\u0131n i\u00e7indeki TNT\u2019nin kokusunu al\u0131yorlar ve may\u0131n\u0131n oldu\u011fu yeri e\u015felemeye ba\u015fl\u0131yorlar. Hafif olduklar\u0131 i\u00e7in arama esnas\u0131nda may\u0131n patlam\u0131yor. Ayr\u0131ca bir saatte 300 metrekare alan\u0131 tarayabiliyorlar. May\u0131nlarla kapl\u0131 alanlar\u0131n geni\u015fli\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu s\u0131\u00e7anlar\u0131n binlerce insan\u0131 kurtarabilece\u011fi hesap ediliyor.<\/p>\n

    S\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cek<\/strong><\/p>\n

    Etraf\u0131m\u0131z olas\u0131 sava\u015f kahramanlar\u0131 ile dolu. Bir g\u00fcn hayat\u0131n\u0131z hi\u00e7 akl\u0131n\u0131za gelmeyen bir hayvan taraf\u0131ndan bile kurtar\u0131labilir. \u015e\u00fcphesiz ki s\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cek bunlardan biri.<\/p>\n

    S\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cekler zehirli gaz tespitinde olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131lar. ABD ordusu uzun bir s\u00fcre zehirli gazlar\u0131 tespit edip haber vererek askerlerin zaman\u0131nda maskelerini takmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir canl\u0131 arad\u0131lar. \u0130nekler, s\u0131\u00e7anlar, fareler, yaban domuzlar\u0131, kediler\u2026 Hepsi denendi ve ba\u015far\u0131s\u0131z oldu. Nihayetinde sekiz y\u0131ld\u0131r s\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cekler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan Dr. Paul Bartsch ile ordunun ara\u015ft\u0131rma biriminin yollar\u0131 kesi\u015fti. Koku alma yetileri sayesinde t\u00fcm denemelerden ba\u015far\u0131 ile \u00e7\u0131kt\u0131lar\u2026<\/p>\n

    Hardal gaz\u0131na maruz kalan s\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cek ci\u011fer zar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in soluk alma deliklerini kapat\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc hardal gaz\u0131 nem ile birle\u015fti\u011finde hassas akci\u011fer zar\u0131na zarar verecek hidroklorik asit \u00fcretir. Yap\u0131lan denemelerde \u00e7e\u015fitli gazlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan zarar g\u00f6rmeden kurtulabilen s\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cekler Haziran 1918\u2019den ba\u015flayarak ABD donanmas\u0131nda be\u015f ay \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n

     <\/p>\n

    KAYNAKLAR<\/p>\n

    1) Louis A. DiMarco, War Horse: A History of the Military Horse and Rider<\/em>, Westholme Publishing, 2008.<\/p>\n

    2) \u201cThe Real Warhorse\u201d, http:\/\/www.history.co.uk\/shows\/real-war-horse\/history.html.<\/p>\n

    3) John M. Kistler, War Elephants, U of Nebraska Press, 2007.<\/p>\n

    4) \u201cWar elephant\u201d, http:\/\/www.mlahanas.de\/Greeks\/LX\/WarElephant.html<\/a><\/p>\n

    5) \u201cExploding Animals\u201d, http:\/\/books.google.com.tr\/books?id=CL3CvU_AeAIC&pg=PA67&dq=%22Dogs+in+Warfare%22&hl=tr&sa=X&ei=z_MUoDDMseFtAbquoCQAQ&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q=%22Dogs%20in%20Warfare%22&f=false<\/a><\/p>\n

    6) \u201cThe Quiet Americans: A History of Military Working Dogs\u201d, http:\/\/www.37trw.af.mil\/shared\/media\/document\/AFD-061212-027.pdf<\/a><\/p>\n

    7) http:\/\/www.mediahistory.umn.edu\/archive\/pigeonpost.html<\/a><\/p>\n

    8)http:\/\/books.google.com.tr\/books?id=g9BjkyDi9AC&printsec=frontcover&dq=Animals+in+the+Military:+From+Hannibal%27s+Elephants+to+the+Dolphins+of+the+U.S.+Navy&hl=en&sa=X&ei=patAUujfE8mctAbUjIC4Cw&redir_esc=y#v=onepage&q=pigeon&f=false<\/a><\/p>\n

    9) http:\/\/www.cihan.com.tr\/news\/Amerikan-Donanmasi-nin-yunuslari-Adriyatik-te-mayin-arayacak-CHMTEzNjAxOS80<\/a>)<\/p>\n

    10) http:\/\/www.dzkk.tsk.tr\/turkce\/bunlaribiliyormuydunuz\/Makale_DenizMemelileriMayinHarbi.php<\/a>)<\/p>\n

    11) http:\/\/www.pbs.org\/wgbh\/pages\/frontline\/shows\/whales\/etc\/navycron.html<\/a><\/p>\n

    12) http:\/\/www.theatlantic.com\/technology\/archive\/2011\/04\/old-weird-tech-the-bat-bombs-of-world-war-ii\/237267\/<\/a><\/p>\n

    13) http:\/\/news.discovery.com\/animals\/pets\/cat-spies-fail-130510.htm<\/a><\/p>\n

    14) http:\/\/www.damninteresting.com\/operation-acoustic-kitty\/<\/a><\/p>\n

    15) http:\/\/www.dvice.com\/archives\/2012\/09\/cry_havoc_and_l.php<\/a><\/p>\n

     <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gemilerle cepheye ta\u015f\u0131nan atlar, canl\u0131 bomba k\u00f6pekler, yak\u0131larak d\u00fc\u015fman\u0131n \u00fczerine sal\u0131nan domuzlar, ortal\u0131\u011f\u0131 birbirine katan filler, bomba y\u00fckl\u00fc yarasalar\u2026 Birer silaha d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen hayvanlar, se\u00e7me \u015fanslar\u0131 olmadan binlerce y\u0131ld\u0131r sava\u015flarda kullan\u0131l\u0131yor.\u00a0 \u0130nsanlar\u0131n m\u00fccadelesinde insanlar yerine bedel \u00f6d\u00fcyorlar. Eyl\u00fcl ay\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da bir bal\u0131k\u00e7\u0131 suya dald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 oltas\u0131n\u0131n hareketlenmesini bekliyor. \u00c7evreye att\u0131\u011f\u0131 bak\u0131\u015flardan biri aniden bir leyle\u011fin \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor. […]<\/p>\n","protected":false},"author":448,"featured_media":11890,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[154,38,222],"tags":[948,951,950,776,949,578,953,952],"class_list":["post-11879","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-117-sayi","category-dergi-sayilari","category-tarih","tag-atlar","tag-domuz","tag-fil","tag-hayvanlar","tag-kopekler","tag-savas","tag-silah","tag-yarasa"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t