Afrika savanlar\u0131ndaki bir ya\u015fam i\u00e7inde geli\u015fmi\u015f olan primat beynini kullanarak Naz\u0131m Hikmet\u2019den, Shakespeare\u2019den, Brecht\u2019den keyif al\u0131yoruz. Deneysel ve bili\u015fsel psikoloji profes\u00f6r\u00fc Stanislas Dehaene buna okuma paradoksu diyor: Primat beynimiz neden okuyor?<\/p>\n
Bu basit sorunun bir paradoks olarak nitelendirilmesinin ge\u00e7erli nedenleri var. S\u00f6z\u00fc g\u00f6rselle\u015ftirerek kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131ran yaz\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fi yakla\u015f\u0131k 5800 y\u0131l. \u0130nsan\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi b\u00fct\u00fcn bir uygarl\u0131\u011f\u0131 kapsayan bu s\u00fcre, evrimsel a\u00e7\u0131dan dikkate de\u011fer bir zaman dilimi de\u011fil. Yani evrimin, beyinde Homo sapiens<\/em>\u2019e \u00f6zel okuma devreleri geli\u015ftiremeyece\u011fi kadar k\u0131sa bir zaman dilimi, uygarl\u0131k tarihi. Peki o zaman, okur yazar bir beynin, yaz\u0131l\u0131 s\u00f6zc\u00fckleri tan\u0131mak i\u00e7in uyum sa\u011flam\u0131\u015f \u00f6zel bir devre bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n ke\u015ffedilmi\u015f olmas\u0131na ne demeli? Daha da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan ise, sanki okumak i\u00e7in beyinde yeni bir organ varm\u0131\u015f gibi, bu mekanizman\u0131n t\u00fcm insanlarda ayn\u0131 beyin b\u00f6lgelerinde bulunuyor olmas\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klamal\u0131? \u0130\u015fte, Dehaene\u2019\u0131n okuma paradoksu dedi\u011fi \u015fey tam da bu.<\/p>\n Dehaene\u2019\u0131n bu paradoksu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi bir n\u00f6rok\u00fclt\u00fcrel etkile\u015fim kuram\u0131 var: \u201cN\u00f6ron geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc\u201d\u00a0 hipotezi dedi\u011fi bu teze g\u00f6re, insan beyninin yap\u0131s\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc genetik s\u0131n\u0131rlamalara itaat etmektedir; ancak kimi devreler, \u00e7evresel \u00e7e\u015fitliliklerle ba\u015f edebilmek i\u00e7in evrimle\u015fmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin g\u00f6rsel sistemimizin bir k\u0131sm\u0131 fiziksel ba\u011flant\u0131lara sahip de\u011fildir, \u00e7evredeki de\u011fi\u015fikliklere a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yani, yeni bir yeti \u00f6\u011frendi\u011fimizde, eski primat beyin devrelerimizden baz\u0131lar\u0131n\u0131 geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr\u00fcz; elbette bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, devrelerin de\u011fi\u015fime izin verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde olur. Yani, beynimizin biyolojik yap\u0131s\u0131 ve mekanizmalar\u0131, okuma ve yazmay\u0131, onun izin verdi\u011fi bi\u00e7imde geli\u015ftirmemize olanak vermi\u015ftir.<\/p>\n Dehaene\u2019in s\u00f6z etti\u011fimiz okuma paradoksunun \u00fczerinde temellendirdi\u011fi Beyin Nas\u0131l Okur?<\/em>, adl\u0131 yap\u0131t\u0131, okuma eylemenin biyolojik altyap\u0131s\u0131na bakan, okur-yazarl\u0131k eylemine beynimizin yap\u0131s\u0131n\u0131n getirdi\u011fi s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 de\u015fifre eden, okumas\u0131 son derece keyifli bir bilim kitab\u0131. Okuma tutkunlar\u0131n\u0131, eylemlerinin \u00fczerine hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmedikleri ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor, \u00f6\u011fretiyor, fark ettiriyor, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131yor.<\/p>\n Sekiz b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fan kitab\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc, ne kadar h\u0131zl\u0131 okuruz ve okuma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n ana belirleyicileri nelerdir gibi sorulara yan\u0131t ar\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, sat\u0131rlar boyunca bak\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 ilerleterek okurken, sadece 12 harfi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc s\u00f6yl\u00fcyor; o da simetrik bir g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fil, bak\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n odakland\u0131\u011f\u0131 k\u0131sm\u0131n sa\u011f\u0131nda 3-4, solunda ise yaln\u0131zca 7-8 harf g\u00f6r\u00fcyoruz; geri kalan k\u0131s\u0131mlar ise, biz ancak bak\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 kayd\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bizim i\u00e7in belirginle\u015fiyor.\u00a0 Bunun nas\u0131l saptand\u0131\u011f\u0131na dair ilgin\u00e7 bir deneyin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 ilk b\u00f6l\u00fcmde okuyabilirsiniz. 2. B\u00f6l\u00fcm, beynin okuma yaparken \u00e7al\u0131\u015fmakta olan alanlar\u0131n\u0131 ve bu alanlar\u0131n beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme teknikleriyle nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnt\u00fclendi\u011fini anlat\u0131yor. 3. B\u00f6l\u00fcmde ise biraz daha bilimsel ayr\u0131nt\u0131ya iniliyor, n\u00f6ronlar\u0131n harflerle s\u00f6zc\u00fckleri tan\u0131yan devreler halinde nas\u0131l dizildikleri anlat\u0131l\u0131yor. 4. B\u00f6l\u00fcm, primat g\u00f6rsel sisteminin bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kusurlar\u0131n, yaz\u0131y\u0131 yaratma, yaz\u0131y\u0131 olu\u015fturan sembolleri \u00fcretme s\u00fcrecimizi nas\u0131l belirledi\u011fini ele al\u0131yor. 5. B\u00f6l\u00fcm, beynimizin okuma i\u00e7in geli\u015fmedi\u011fi, ama bu yeni k\u00fclt\u00fcrel etkinlik i\u00e7in devrelerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131 yeniden d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011fratt\u0131\u011f\u0131 fikrinden yola \u00e7\u0131karak, \u00e7ocuklar\u0131n okumay\u0131 nas\u0131l \u00f6\u011frendi\u011fini\u00a0 inceliyor. 6. B\u00f6l\u00fcm okuma s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da yaratan bir bozukluk olan disleksinin beyindeki k\u00f6klerinin ve genetik temellerinin incelenmesine ayr\u0131lm\u0131\u015f. 7. B\u00f6l\u00fcm ise, g\u00f6rsel sistemin ayna hatalar\u0131n\u0131n normal g\u00f6rsel tan\u0131mlama hakk\u0131nda bize neler s\u00f6yleyebilece\u011fine yo\u011funla\u015f\u0131yor. Son b\u00f6l\u00fcm olan 8. B\u00f6l\u00fcm, kitab\u0131n \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fi temel paradoksa geri d\u00f6n\u00fcyor ve ve beynimizin evrimsel temelli biyolojik d\u00fczeni ve \u00fcretti\u011fimiz k\u00fclt\u00fcr\u00fcn, birbirleriyle nas\u0131l i\u00e7 i\u00e7e olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Okumak hayat\u0131n\u0131z\u0131n \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131ysa e\u011fer, okuman\u0131n bilimi ilginizi epeyce \u00e7ekecektir.<\/p>\n Beyin Nas\u0131l Okur?<\/em> \u2013 Okuman\u0131n Bilimi ve Evrimi-<\/em>, Stanislas Dehaene, \u00c7ev. Ozan Karaka\u015f, Alfa Bilim, Haziran 2014, 481 s.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Afrika savanlar\u0131ndaki bir ya\u015fam i\u00e7inde geli\u015fmi\u015f olan primat beynini kullanarak Naz\u0131m Hikmet\u2019den, Shakespeare\u2019den, Brecht\u2019den keyif al\u0131yoruz. Deneysel ve bili\u015fsel psikoloji profes\u00f6r\u00fc Stanislas Dehaene buna okuma paradoksu diyor: Primat beynimiz neden okuyor? Bu basit sorunun bir paradoks olarak nitelendirilmesinin ge\u00e7erli nedenleri var. S\u00f6z\u00fc g\u00f6rselle\u015ftirerek kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131ran yaz\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fi yakla\u015f\u0131k 5800 y\u0131l. \u0130nsan\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi b\u00fct\u00fcn bir uygarl\u0131\u011f\u0131 kapsayan […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":25651,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[163,511],"tags":[956,955],"class_list":["post-11899","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-126-sayi","category-yayin-dunyasi","tag-okuma-paradoksu","tag-okumak"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t