{"id":11908,"date":"2014-08-01T20:35:28","date_gmt":"2014-08-01T17:35:28","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11908"},"modified":"2018-05-15T17:37:33","modified_gmt":"2018-05-15T14:37:33","slug":"felsefi-acidan-inanmak-ya-da-inanmamak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/08\/01\/felsefi-acidan-inanmak-ya-da-inanmamak","title":{"rendered":"Felsefi a\u00e7\u0131dan \u2018inanmak\u2019 ya da \u2018inanmamak\u2019"},"content":{"rendered":"

Kan\u0131mca, teorik olarak, teizm ne kadar m\u00fcmk\u00fcnse, ateizm de o kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Teistlerin ateistlerden daha fazla olmalar\u0131, teizmin ateizmden daha makul olmas\u0131ndan de\u011fil, onu destekleyen sosyal-siyasal yap\u0131n\u0131n egemenli\u011findendir. Pratik a\u00e7\u0131dan da, teizm ateizmden ya da ateizm teizmden daha \u00fcst\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne teizm ne de ateizm, kendi ba\u015f\u0131na erdemlilik sa\u011flar. Erdemlili\u011fin temeli insan\u0131n kendisidir.<\/em><\/p>\n

Genelde teistler, bir fenomen olarak ateizmi ve ateistleri yok sayma e\u011filimi ta\u015f\u0131rlar. Onlara g\u00f6re, ateist diye birisi yoktur; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131\u2019y\u0131 tan\u0131mayan, ona inanmayan hi\u00e7 kimse olmaz; adeta Tanr\u0131 fikri do\u011fu\u015ftand\u0131r ve insan bilincine i\u015flenmi\u015ftir. Bu nedenle, sadece kar\u015f\u0131 taraf\u0131n dini anlay\u0131\u015f\u0131ndan, Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131ndan ho\u015flanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ateist oldu\u011funu s\u00f6yleyenler vard\u0131r. (1) Bu anlay\u0131\u015f yeni de\u011fildir; orta\u00e7a\u011f H\u0131ristiyan ilahiyat\u00e7\u0131s\u0131, St. Anselmus\u2019un \u201ckalbimde Tanr\u0131 yoktur\u201d diyen aptal\u0131n zihninde bile kendisinden daha yetkini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyen bir Tanr\u0131 idesi vard\u0131r (2), dedi\u011fini biliyoruz. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n kimi felsefi \u00e7evrelerde g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00f6nemli bir taraftar buldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. S\u00f6zgelimi, \u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc John Baillie, ateistlerin kalplerinde olanlar\u0131 ink\u00e2r ettiklerini (3); J. A. T. Robinson, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7sel bir zorunluluk oldu\u011funu, ateistin ise bu i\u00e7sel zorlamadan ka\u00e7an birisi oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. (4) Yine Thomas Curtis ve John Balguy gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, ateistlerin Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131, kasten k\u00f6r olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. (5) Willherberg, insan\u0131 \u2018homo religious\u2019 olarak nitelemekte, insan\u0131n do\u011fas\u0131nda bulunan bir \u00f6zellik nedeniyle sonsuz bir varl\u0131\u011fa ilgi duydu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. (6) Benzer anlay\u0131\u015flar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de de savunuldu\u011fu, hatta bilimsel nitelikli olmas\u0131 gereken tezlere de\u011fin girdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00f6zgelimi Efsun Ergezen, \u201cG\u00fcn\u00fcm\u00fcz Ateistlerinde Hayat\u0131 Anlamland\u0131rma\u201d adl\u0131 tezinde \u201cMutlak Ateizmin \u0130mk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d adl\u0131 bir b\u00f6l\u00fcme yer vermekte, T\u00fcrkiye\u2019deki alan yaz\u0131n\u0131na at\u0131flarla \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\u201cAteist sadece Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmekle kalmay\u0131p zihninde hi\u00e7bir surette Tanr\u0131 kavram\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen ki\u015fidir. Ancak bunun m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin g\u00fc\u00e7l\u00fc tezler ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve ciddi tart\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar esnas\u0131nda baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler her ne olursa olsun ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmi\u015f, bir k\u0131s\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ise bunun aksini savunmu\u015flard\u0131r. Mutlak ateizmle ilgili ateistlerin fikirlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda pek \u00e7ok \u015feyin genelleme oldu\u011fu ve zorlama yorumlara ba\u015fvurdu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kabul etsin veya etmesin b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n zihninde Tanr\u0131 kavram\u0131 vard\u0131r. Bu kavram de\u011fi\u015fik k\u00fclt\u00fcr ve dinlerde farkl\u0131 bi\u00e7im almakta ve farkl\u0131 niteliklere b\u00fcr\u00fcnebilmektedir. Bunlardan hangisinin daha anla\u015f\u0131l\u0131r oldu\u011fu ya da olmad\u0131\u011f\u0131 bir tarafa, b\u00fct\u00fcn insanlarda b\u00f6yle bir fikrin bulunmas\u0131 daha i\u015fin ba\u015f\u0131nda mutlak ateizm iddialar\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Tanr\u0131\u2019ya inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen insanlar zihinlerindeki bu kavrama Tanr\u0131 ismini vermek istememektedirler. Ateistlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle birlikte kesinlikle evrende bir kaos bulundu\u011funu ya da kainat\u0131n d\u00fczensiz bir k\u00fctle y\u0131\u011f\u0131n\u0131 oldu\u011funu iddia etmemi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla onlar da evrende h\u00e2kim olan gizli bir g\u00fcc\u00fcn, sebebin, enerjinin, kozmik bilincin bulundu\u011funu belirtmektedirler. Sonu\u00e7ta Tanr\u0131\u2019y\u0131 kabul etmeseler dahi g\u00f6r\u00fcnen mevcut durum ve d\u00fczen kar\u015f\u0131s\u0131nda Tanr\u0131l\u0131k i\u015flevi g\u00f6ren bir ilkenin, g\u00fcc\u00fcn veya a\u00e7\u0131klaman\u0131n aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde bulunmu\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle materyalist olan ateistler teorik olarak a\u015fk\u0131n bir Tanr\u0131 fikrini reddetmekle birlikte, i\u00e7kin bir Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131 benimsemi\u015flerdir. Yani onlar bir anlamda do\u011fan\u0131n kendini Tanr\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Do\u011faya sonsuzluk, s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k, yarat\u0131c\u0131l\u0131k, ezelilik ve ebedilik gibi nitelikler atfetmekle bir \u015fekilde onu kutsalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu da onlar\u0131n dinden farkl\u0131 olsa da bir Tanr\u0131 kavram\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r.\u201d (7)<\/p>\n

\u2018\u0130nanma ve inanmaman\u0131n\u2019 do\u011fas\u0131na ili\u015fkin kimi belirlenimler<\/strong><\/p>\n

Ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani Tanr\u0131\u2019n\u0131n mutlak reddinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131 \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r ve s\u00fcrekli toplumsal bilin\u00e7alt\u0131na i\u015flenmektedir. Bu sav do\u011fru mudur? Ger\u00e7ekten dinsiz olmak, Tanr\u0131\u2019ya inanmamak olanaks\u0131z m\u0131d\u0131r? Tanr\u0131 inanc\u0131 bilincimize i\u015flenmi\u015f a priori bir kavram m\u0131d\u0131r? \u2018Ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r\u2019 s\u00f6yleminin arkas\u0131nda ne t\u00fcr bir inan\u00e7 ve ne t\u00fcr bir strateji yat\u0131yor? Gelin \u00e7\u00f6z\u00fcmlememize, sorular\u0131m\u0131za yan\u0131t aramak ve tart\u0131\u015fmay\u0131 felsefi bir zemine \u00e7ekmek i\u00e7in \u201cinanma ve inanmaman\u0131n\u201d do\u011fas\u0131na (8) ili\u015fkin kimi belirlenimlerde bulunarak ba\u015flayal\u0131m.<\/p>\n

1) \u201c\u0130nan\u0131yorum\u201d veya \u201cinanm\u0131yorum\u201d s\u00f6zc\u00fcklerini g\u00fcndelik ya\u015famda s\u0131k s\u0131k kullan\u0131r\u0131z. Birisi X\u2019in do\u011fruyu s\u00f6yledi\u011fine inand\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir di\u011feri ise inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 beyan edebilir. Bu beyanlar\u0131n her birisi zihinsel bir tutuma g\u00f6nderme yapar gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ancak temelinde daha \u00e7ok g\u00fcven duygusu yer al\u0131r. G\u00fcvendiklerimizin do\u011fruyu s\u00f6yledi\u011fine; g\u00fcvenmediklerimizin ise do\u011fruyu s\u00f6ylemediklerine inanabiliriz. Ku\u015fkusuz bu g\u00fcvenin ya da g\u00fcvensizli\u011fin temelinde o ki\u015fiyle ili\u015fkili olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bireysel deneyimlerimiz \u00f6nemli bir yer tutabilir.<\/p>\n

2) \u201c\u0130nan\u0131yorum\u201d ya da \u201cinanm\u0131yorum\u201d deyi\u015flerinde g\u00fcven duygusu kadar ve belki de daha fazla, kar\u015f\u0131daki ki\u015fiye y\u00f6nelik ili\u015fkisel mesafenin de g\u00fc\u00e7l\u00fc bir rol\u00fc vard\u0131r. Sevdi\u011fimiz insanlara daha fazla ba\u011fl\u0131 oldu\u011fumuz i\u00e7in onlara daha kolay g\u00fcvenir ve inan\u0131r\u0131z.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

3) \u201c\u0130nan\u0131yorum\u201d ve \u201cinanm\u0131yorum\u201d gerek\u00e7elere de ba\u011fl\u0131d\u0131r. E\u011fergerek\u00e7elerimiz lehte ve aleyhte art\u0131yorsa tutumumuz daha da belirgin bir hale gelir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizde tutumumuza temel olan gerek\u00e7eler ortaya \u00e7\u0131kar. Gerek\u00e7eler artt\u0131k\u00e7a, inanma durumundan \u00e7\u0131kar, bilme dedi\u011fimiz yeni bir zihinsel duruma ge\u00e7eriz.<\/p>\n

4) \u201c\u0130nan\u0131yorum\u201d ve \u201cinanm\u0131yorum\u201d, korku ve umut temelli ise, kimi kez eylemlerimizi de k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde belirler. Televizyonda duydu\u011fumuz bir haber s\u00f6zgelimi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir depremin olabilece\u011fi haberi, o geceyi evde ge\u00e7irip ge\u00e7irmeyece\u011fimizi belirler. Bir par\u00e7a inan\u0131yorsak, ya da i\u00e7imizde en ufak bir \u015f\u00fcphe varsa, o geceyi evde de\u011fil d\u0131\u015far\u0131da ge\u00e7irebiliriz.<\/p>\n

5) Felsefi olarak inan\u00e7 ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n her yan\u0131nda vard\u0131r; birisine g\u00fcnayd\u0131n dedi\u011fimizde bile bizi anlayabilece\u011fini, T\u00fcrk\u00e7e bildi\u011fine vb.ye inan\u0131r\u0131z.<\/p>\n

6) Her inanc\u0131n eylemlerimizi belirledi\u011fi s\u00f6ylenemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc kimi inan\u00e7lar\u0131n pratik ya\u015famla do\u011frudan ba\u011flar\u0131 yoktur. S\u00f6zgelimi UFO\u2019lara inanmak pratik ve g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7ok ilgilendirmez; bu y\u00fczden sadece UFO\u2019lara ili\u015fkin bili\u015fsel bir tutum olarak kal\u0131rlar.<\/p>\n

7) Metafizik inan\u00e7lar, s\u00f6zgelimi Tanr\u0131 vard\u0131r ya da Tanr\u0131 var de\u011fildir, ikinci bir ya\u015fam vard\u0131r ya da var de\u011fildir; reenkarnasyon vard\u0131r ya da var de\u011fildir gibi inan\u00e7lar g\u00fcndelik, pratik inan\u00e7lardan do\u011fas\u0131 ve yap\u0131s\u0131 itibar\u0131yla ayr\u0131l\u0131rlar. G\u00fcndelik, pratik inan\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011fu g\u00fcndelik ya\u015famda bir bi\u00e7imde s\u0131nanabilirler; ama metafizik inan\u00e7larda bu t\u00fcrden bir s\u0131nama yoktur. S\u00f6zgelimi, g\u00fcnayd\u0131n dedi\u011fimiz birisi bize geri d\u00f6nerek g\u00fcnayd\u0131n derse bizi anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015f oluruz. Oysa tanr\u0131 vard\u0131r ya da var de\u011fildir s\u00f6z\u00fc, b\u00f6yle de\u011fildir. Kimileri, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ya da yoklu\u011fu hakk\u0131nda mistik bireysel deneyimler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrebilir, ama bunlar daima bireysel olarak kal\u0131rlar.<\/p>\n

8) \u0130nanc\u0131n hem g\u00fcndelik hem de metafizik ba\u011flam\u0131n\u0131n olu\u015fu, yer yer farkl\u0131 inan\u00e7lar\u0131n birbirine kar\u0131\u015fmas\u0131na neden olur. Hi\u00e7 kimse beni anlam\u0131yor diye inanarak ya\u015famak olduk\u00e7a zordur; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n ileti\u015fime gereksinimi vard\u0131r. Oysa Tanr\u0131\u2019ya inanmadan ya\u015famak hi\u00e7 de bu t\u00fcrden bir sorun olu\u015fturmaz. G\u00fcndelik ve metafizik inan\u00e7lar\u0131n birbirine kar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in asl\u0131nda, iman ile inan\u00e7 aras\u0131nda bir ayr\u0131ma gitmek, metafizik inan\u00e7lara iman demek daha do\u011fru g\u00f6z\u00fckmektedir. B\u00f6ylece kavram karma\u015fas\u0131 bir par\u00e7a engellenebilir.<\/p>\n

9) \u201cBilmek\u201d ile \u201cinanmak\u201d da birbirinden farkl\u0131 iki zihinsel tutumdur. \u0130nsan her bildi\u011finin do\u011frulu\u011funa inan\u0131r ama her do\u011frulu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 \u015feyi bilemeyebilir. Bu mant\u0131ksal bir durumdur, X\u2019in do\u011fru oldu\u011funu biliyorum ama buna inanm\u0131yorum denilemez; oysa X\u2019in do\u011frulu\u011funa inan\u0131yorum, ama durumun \u00f6yle olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin olarak bilmiyorum denilebilir. Kan\u0131mca, Tanr\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inanmak ya da inanmamak, bu ikinci t\u00fcrdendir.<\/p>\n

Negatif ve pozitif ateizm<\/strong><\/p>\n

\u201c\u0130nanma\u201d ve \u201cinanmama\u201d \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu belirlenimlerden yola \u00e7\u0131karak, metafizik inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n s\u0131nanabilir t\u00fcrden olmad\u0131klar\u0131n\u0131, birtak\u0131m gerek\u00e7elere dayansalar da bu gerek\u00e7elerin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6znel-bireysel oldu\u011funu, bu nedenle onlar\u0131n temelinde psi\u015fik ya\u015fant\u0131lar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gerekir. Bu haliyle onlar birer kabul ve iman olmak durumundad\u0131r. \u015eimdi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorum ya da Tanr\u0131\u2019ya iman ediyorum ile bunun de\u011filinin durumu nedir? Kan\u0131mca, bir Tanr\u0131 inanc\u0131na sahip deist, teist, panteist ve panenteist (9) \u201cTanr\u0131 vard\u0131r\u201d \u00f6nermesine inan\u0131rken, ateist, \u201cTanr\u0131 var de\u011fildir\u201d \u00f6nermesine inan\u0131r. Her iki kesim de asl\u0131nda bir \u00f6nermeye inan\u0131r. Bu iki tutuma kat\u0131lmay\u0131p, agnostik olan, yani ne vard\u0131r ne de var de\u011fildir diyerek yarg\u0131y\u0131 ask\u0131ya alan bir gruptan daha s\u00f6z edilebilir.<\/p>\n

Buna g\u00f6re, mutlak ateizm imk\u00e2ns\u0131z m\u0131d\u0131r? Kimi kesime g\u00f6re, daha \u00f6nce de s\u00f6yledi\u011fimiz gibi bu imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. (10) Bunlara g\u00f6re, Tanr\u0131 inanc\u0131 do\u011fu\u015ftand\u0131r; bir kavram olarak aprioridir ve insan inan\u00e7s\u0131z ya\u015fayamaz. Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n do\u011fu\u015ftan ya da apriori oldu\u011fu sav\u0131 t\u00fcm\u00fcyle temelsizdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bunu ne mant\u0131ksal ne de ger\u00e7eklik bak\u0131m\u0131ndan kan\u0131tlamak olanakl\u0131d\u0131r. \u0130nsan\u0131n inan\u00e7s\u0131z ya\u015fayamad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131na gelince, evet, insan\u0131n inan\u00e7s\u0131z ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; ama insan ya\u015fam\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lan inan\u00e7s\u0131zl\u0131k pratik ya\u015fama d\u00f6n\u00fck olan inan\u00e7s\u0131zl\u0131kt\u0131r. Yoksa insan Tanr\u0131\u2019n\u0131n yoklu\u011funa inanarak ya\u015fam\u0131n\u0131 hi\u00e7bir s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ekmeden s\u00fcrd\u00fcrebilir ve s\u00fcrd\u00fcrenler de vard\u0131r. Ama burada, bir noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir: Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131na inanmak da bir t\u00fcr inan\u00e7t\u0131r. \u0130ki t\u00fcr ateizmle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r: \u0130lki negatif ateizmdir; bu ateizm t\u00fcr\u00fcnde, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fckleri savlar\u0131n ele\u015ftirisi merkezi bir yer tutar. Bu t\u00fcr insanlar asl\u0131nda dindarlar\u0131n ve Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n Tanr\u0131\u2019ya y\u00f6nelik ileri s\u00fcrd\u00fckleri \u015feyleri kabul etmezler. Tanr\u0131\u2019ya inanan, iyi k\u00f6t\u00fc her \u015feyi Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftiriyorsa, t\u00fcm sava\u015flar ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin alt\u0131nda Tanr\u0131\u2019y\u0131 g\u00f6r\u00fcyorsa, birisinin ben b\u00f6ylesi bir Tanr\u0131\u2019ya inanm\u0131yorum deme hakk\u0131 vard\u0131r. Yine birisi Tanr\u0131 konu\u015fur, ister, bilir, irade eder, intikam al\u0131r, tuzak kurar vb. diyorsa, birisi Tanr\u0131 insana benzetiliyor, oysa o bunlardan y\u00fccedir diyerek bu s\u00f6ylemleri reddedebilir. T\u00fcm kutsal kitaplardaki Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin s\u00f6ylemleri de Tanr\u0131\u2019ya yak\u0131\u015ft\u0131rmayabilir. Hatta \u00e7eli\u015fik bulabilir. Bu t\u00fcr negatif ateizmde, Tanr\u0131\u2019n\u0131n mutlak ink\u00e2r\u0131 yoktur; sadece ona y\u00f6nelik yap\u0131lm\u0131\u015f tan\u0131mlamalar\u0131n ink\u00e2r\u0131 s\u00f6z konusudur. Ancak ikinci bir t\u00fcr ateizm daha vard\u0131r. Bu ateizm t\u00fcr\u00fc pozitif ateizmdir. Bu t\u00fcr ateistler, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n ona ili\u015fkin tan\u0131mlamalar\u0131n\u0131 reddetmekle kalmazlar, ayn\u0131 zamanda Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bunu ya \u00e7e\u015fitli felsefi ilkelerden yola \u00e7\u0131karak yaparlar ya da bilimsel verilerden yola \u00e7\u0131karak d\u00fc\u015f\u00fcncelerini gerek\u00e7elendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. (11) Kan\u0131mca bu t\u00fcrden pozitif ateizmin son d\u00f6nemlerdeki en \u015f\u00f6hretli savunucusu Tanr\u0131 <\/em>Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em> (The God Delusion<\/em><\/strong>)<\/strong> kitab\u0131n\u0131n da yazar\u0131 olan R. Dawkins\u2019tir. (12)<\/p>\n

Negatif ateistlerin yan\u0131nda pozitif ateistlerin de bulunmas\u0131 (13), mutlak ateizmin olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131n\u0131 en az\u0131ndan s\u00f6ylem itibar\u0131yla ku\u015fkulu hale getirir. \u0130nan\u00e7lar i\u00e7sel oldu\u011fu i\u00e7in ki\u015filerin beyanlar\u0131 s\u00f6z konusudur; ki\u015fi ben Tanr\u0131\u2019ya inanm\u0131yorum diyorsa, ona sen Tanr\u0131\u2019ya inan\u0131yorsun, inan\u00e7s\u0131z ya\u015fanmaz demek bir safsatadan \u00f6teye gitmez. Bu y\u00fczden \u0130slam teoloji (kelam) gelene\u011fi de, iman\u0131 kalp ile tasdik, dil ile ikrar olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. (14) Mutlak ateizmin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrenler asl\u0131nda bir strateji ile inanan-inanmayan ayr\u0131m\u0131n\u0131 inanan lehine tersine \u00e7evirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta, ateistleri g\u00f6rmezden gelmektedirler. Siz de dilinizle inkar etseniz dahi Tanr\u0131\u2019ya i\u00e7ten i\u00e7e inan\u0131yorsunuz diyerek bir s\u00f6ylem in\u015fa etmekte; in\u015fa ettikleri bu s\u00f6ylemle bask\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu asl\u0131nda laik ve demokratik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn aksine i\u015fleyen bir yap\u0131 \u00fcretmek anlam\u0131na gelir. Mutlak ateizm yoktur s\u00f6yleminin psikolojik temeline bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha da ilgin\u00e7 bir durum ortaya \u00e7\u0131kar: Bu durum, inanan\u0131n korku, yetersizlik, bilgisizlik, ko\u015fullanma vb. psikolojik ve toplumsal nedenlerden dolay\u0131 inand\u0131\u011f\u0131 bir g\u00fcce, di\u011ferinin meydan okuyu\u015funu kabullenememedir. B\u00f6ylelikle inanan di\u011ferine, di\u011ferinin r\u0131zas\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, kendi inanc\u0131n\u0131 giydirmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0130nanmak, bireysel bir tercihtir<\/strong><\/p>\n

Felsefi olarak bir noktan\u0131n daha alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir. Her Tanr\u0131\u2019ya inanan mutlaka bir dine inan\u0131yor de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin deist ve panteist genelde kurulu dinlerin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar. Ku\u015fkusuz tersi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011frudur; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir Tanr\u0131\u2019ya inanmayan dindar yoktur. Bu nedenle, laik-demokratik toplumlarda, Anayasalarda \u201cDin ve Vicdan H\u00fcrriyeti\u201d kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 t\u00fcm ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmaz. Zira t\u0131pk\u0131 mutlak ateizmin olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemi gibi, mutlak dinsizlik yoktur s\u00f6ylemi in\u015fa etmeye y\u00f6nelir. Bu s\u00f6ylemle asl\u0131nda bir t\u00fcr dinsel dayatma yap\u0131lmaktad\u0131r. Anayasalarda bu sorun ya \u201cinanma ve inanmama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u201d ya da salt \u201cinanma\u201d \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7iminde tan\u0131mlanarak a\u015f\u0131labilir. \u0130nanma s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc geni\u015f bir s\u00f6zc\u00fckt\u00fcr her t\u00fcrden dinsel, felsefi inan\u00e7lar\u0131 hatta Tanr\u0131\u2019ya inanmama olarak tan\u0131mlanan ateizmi bile, o da bir t\u00fcr inan\u00e7 oldu\u011fu i\u00e7in, kapsayabilir. Tabi b\u00f6ylesi bir anayasada, zorunlu din dersleri ifadesi gibi bir garabet hi\u00e7bir bi\u00e7imde yer alamaz. E\u011fer inan\u00e7 e\u011fitimi verilecekse, teistik ve ateistik yakla\u015f\u0131mlar ve her t\u00fcrden dinsel tasar\u0131mlar e\u015fit ve nesnel bir bi\u00e7imde aktar\u0131labilir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye laik ve demokratik bir \u00fclke olma yolunda devam edecekse, birilerinin s\u00f6ylemini di\u011ferlerine giydirmekten vazge\u00e7mek, yurtta\u015flar\u0131n her t\u00fcrden inanma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, genel bir kavramsal \u00e7er\u00e7evede yeniden tan\u0131mlamak zorundad\u0131r. Bu tan\u0131mlamada ne teisti, ne panteisti, ne ateisti, ne panenteisti ne de agnosti\u011fi d\u0131\u015flama hakk\u0131m\u0131z olmamal\u0131d\u0131r. T\u00fcm inan\u00e7lar bireyseldir; hi\u00e7 kimsenin inanc\u0131n\u0131 di\u011ferlerinkinden \u00fcst\u00fcn g\u00f6remeye, bireysel olarak \u00fcst\u00fcn g\u00f6rse de \u00fcst\u00fcn g\u00f6stermeye ve anayasal olarak ve hatta e\u011fitim kanal\u0131yla dayatmaya hakk\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u00c7ok sesli, demokratik ve laik bir T\u00fcrkiye ancak b\u00f6yle in\u015fa edilebilir. Bunun tersi tutum, \u00fcretilen ba\u015fat s\u00f6ylemlerin di\u011ferlerini, bu di\u011ferleri az\u0131nl\u0131k dahi olsa, yok saymaya neden olmaktad\u0131r. \u00d6te yandan kendimizi \u00e7o\u011funluk i\u00e7erisinde g\u00f6r\u00fcp bu duruma kay\u0131ts\u0131z da kalmamal\u0131y\u0131z; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir g\u00fcn biz de az\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015febiliriz. Bu nedenle empatiyi elden b\u0131rakmamal\u0131y\u0131z. \u0130nan\u00e7lar bireyseldir; ne denli nesnelle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rsa \u00e7al\u0131\u015f\u0131ls\u0131n, onlar\u0131n bireyselliklerini yok etmek olanaks\u0131zd\u0131r. Sonra inanc\u0131 nesnelle\u015ftirici tutum, birilerinin inanc\u0131n\u0131 di\u011ferlerine zorla dayatmaya neden olur. Oysa bu insan haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir durumdur.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Son olarak \u015funu da belirtmek gerekir: Dinsel a\u00e7\u0131dan varl\u0131k\/teizm ve yokluk\/ateizm iddias\u0131 daima iki de\u011ferli mant\u0131\u011fa dayan\u0131r. \u0130ki de\u011ferli Aristoteles mant\u0131\u011f\u0131n\u0131, ontolojik anlamda kullanmaya o denli ko\u015fullanm\u0131\u015f\u0131z ki, var\/evet, yok\/hay\u0131r ikilemindeyiz. Oysa bu ikilemi a\u015fan k\u00f6kl\u00fc ontolojik sorunlar var. \u0130\u015fte bir ka\u00e7 \u00f6rnek; UFO\u2019lar, Kaf Da\u011f\u0131, Agulamunko -evrenin bir k\u00f6\u015fesinde gizemli da\u011fda ya\u015fayan ve kad\u0131na \u015fiddet uygulayan erkekleri iktidars\u0131z k\u0131lan, geceleri \u00e7\u0131kan eli ustural\u0131 korkun\u00e7 bir hayalet-, Alohim, vb\u2026 Bunlara kesin olarak, epistemik bir temelde var ya da yok denilebilir mi? Bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131na ya da yoklu\u011funa kesin bir bi\u00e7imde i\u015faret edemiyorsan\u0131z durum ne olacak? Mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131sa, yoktur dersiniz, bu kolay; s\u00f6zgelimi kare daire yoktur; bir \u015fey ayn\u0131 anda hem kare hem daire olamaz; ancak, mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131mayan, ussal a\u00e7\u0131dan m\u00fcmk\u00fcn olan \u015feylere yok demek i\u00e7in tek yol kal\u0131yor, deneysel olarak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek. Yani yok oldu\u011funa i\u015faret etmek. Bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? Felsefi olarak mutlak yoklu\u011fa i\u015faret edilemez. Bu deneysel olarak imk\u00e2ns\u0131z. Asl\u0131nda sadece orada, \u015furada, burada var olan g\u00f6sterilebilir; onlara i\u015faret edilebilir; yoka, yoklu\u011fa nas\u0131l i\u015faret edecek, onu nas\u0131l g\u00f6sterece\u011fiz; orada ya da \u015furada yok dedik, olmad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmeyi denedik, ama arad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015fey evrenin her yan\u0131nda olabilirse, olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z ediliyorsa, onun yoklu\u011funa kim, nas\u0131l i\u015faret edecek. Agulamunko\u2019nun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bana kim g\u00f6sterecek? Hayalete s\u00f6zde inanmayan, ama mezarl\u0131ktan ge\u00e7erken hayaletlerden korkan insanlar\u0131, korkuya iten, onun yoklu\u011funa i\u015faret edilememesidir. O hep olanakl\u0131 halde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Yani aklen imkan dahilindedir. Bu a\u00e7\u0131dan ontolojik anlamda, insan, daima, \u2018var, yok ve olabilir\u2019 aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131r ve olabilirler ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7o\u011fu kez \u00e7ekilmez k\u0131larlar. Teistlerin dedi\u011fi gibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na, ya da ateistlerin sand\u0131\u011f\u0131 gibi onun yoklu\u011funa a\u00e7\u0131k\u00e7a i\u015faret edebilseydik, g\u00f6sterebilseydik, sorun \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcrd\u00fc. (B\u00f6ylelikle bir teistle ateistin kafas\u0131n\u0131n ayn\u0131 i\u015fledi\u011fine i\u015faret etmi\u015f oluyorum; biri varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 di\u011feri yoklu\u011funu kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor). Ama Hume\u2019un dedi\u011fi gibi sondam\u0131z yetmiyor. Asl\u0131nda bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemem, insanlar\u0131n neden inand\u0131\u011f\u0131na da bir yan\u0131t veriyor diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Annem derdi ki, bir deli bir kuyuya bir ta\u015f atar k\u0131rk ak\u0131ll\u0131 \u00e7\u0131karamaz; birisi bir \u015feye var der, mant\u0131ksal a\u00e7\u0131dan imk\u00e2ns\u0131z de\u011fil, olas\u0131ysa, t\u00fcm ak\u0131ll\u0131lar bir araya gelse onun yoklu\u011funu g\u00f6steremezler. Tabi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6steremezler. Ancak, birileri var diye inanmaya ba\u015flay\u0131p, onu yayarsa, ve o yayd\u0131\u011f\u0131 \u015fey bilinmezden beslenen, umut i\u00e7eren ve korkutucu bir \u015fey ise, onu deneyimleyenler bile \u00e7\u0131kabilir; arkas\u0131nda mistik bir edebiyat bile olu\u015fabilir. Bu arada benim uydurdu\u011fum, Agulamunko, e\u011fer inananlar \u00e7\u0131karsa onlar\u0131n zihninde varolmaya ba\u015flayabilir. Ancak birilerinin onun varl\u0131\u011f\u0131na inanmas\u0131, onu var k\u0131lar m\u0131?<\/p>\n

\u0130\u015fte varl\u0131\u011f\u0131 da yoklu\u011fu da g\u00f6sterilemeyen \u015feylere inanmak, sadece bireysel bir tercih i\u015fidir. Bu nedenle geli\u015fmi\u015f toplumlar, inanma (ya da inanmama) \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anayasal teminat alt\u0131na al\u0131rlar. Bu teminat, sadece bir \u015feye inananlar\u0131 de\u011fil, o \u015feye inanmayanlar\u0131 da kapsar. Kan\u0131mca, teorik olarak, teizm ne kadar m\u00fcmk\u00fcnse, ateizm de o kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Teistlerin ateistlerden daha fazla olmalar\u0131, teizmin ateizmden daha makul olmas\u0131ndan de\u011fil, onu destekleyen sosyal-siyasal yap\u0131n\u0131n egemenli\u011findendir. Pratik a\u00e7\u0131dan da, teizm ateizmden ya da ateizm teizmden daha \u00fcst\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne teizm ne de ateizm, kendi ba\u015f\u0131na erdemlilik sa\u011flar. Erdemlili\u011fin temeli insan\u0131n kendisidir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Ayd\u0131n Topalo\u011flu, Ateizm ve Ele\u015ftirisi<\/em>, D\u0130B Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2000, s.35-36.<\/p>\n

2) Anselmus, Proslogion, Monologion and Proslogion i\u00e7inde, \u00e7ev.: T. Williams, Hackett Publishing Company \u0130ndianapolis 1995, 165-167.<\/p>\n

3) Bkz. J. Baillie, The Sense and the Precence of God, Oxford 1939, s.4.<\/p>\n

4) J. A. T Robinson, The New Reformation, London 1965, s.117 vd.<\/p>\n

5) D. Berman, A History of Atheism in in Britain, London 1988, s.8.<\/p>\n

6) K. Nielsen, Philosophy and Atheism, New York 1985, s.124.<\/p>\n

7) Efsun Ergezen, G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Ateistlerinde Hayat\u0131 Anlamland\u0131rma<\/em>, A\u00dcSBE, Ankara 2004, 22-23. Efsun Ergezen \u201cMutlak Ateizmin \u0130mk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndaki t\u00fcm bilgileri, Ayd\u0131n Topalo\u011flu\u2019nun Ateizm ve Ele\u015ftirisi<\/em> (D\u0130BY, Ankara, 2000) adl\u0131 yap\u0131ttan aktarmaktad\u0131r. Bu aktar\u0131mc\u0131l\u0131k da, asl\u0131nda bilimsel a\u00e7\u0131dan tezlerde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en temel problemlerden birisidir.<\/p>\n

8) \u0130nanman\u0131n do\u011fas\u0131na ili\u015fkin T\u00fcrk felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde en temel yap\u0131t, kan\u0131mca Ulu\u011f Nutku\u2019nun \u0130nanman\u0131n Felsefesi<\/em> (\u00d6zebak\u0131\u015f\u00e7\u0131 Bir Giri\u015f)<\/em>, An\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, 2012 adl\u0131 yap\u0131tt\u0131r.<\/p>\n

9) Bu tasar\u0131mlar i\u00e7in bkz. Mehmet Ayd\u0131n, Din Felsefesi<\/em>, Sel\u00e7uk yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1992, s.170 vd.<\/p>\n

10) Ayd\u0131n Topalo\u011flu, Ateizm ve Ele\u015ftirisi<\/em>, D\u0130B Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2000, s.36 vd.<\/p>\n

11) Bkz. Nebi Mehdiyev, Tanr\u0131 \u0130nanc\u0131n\u0131n Rasyonelli\u011fi<\/em>, \u0130sam Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2008, s.28 vd; 35 vd.<\/p>\n

12) R. Dawkis, The God Delusion<\/em><\/strong>, <\/strong>Houghton Mifflin, 2006, s.1 vd.<\/p>\n

13) Nebi Mehdiyev, Tanr\u0131 \u0130nanc\u0131n\u0131n Rasyonelli\u011fi<\/em>, s.35 vd.<\/p>\n

14) Ebu el-Hasan el-E\u015fari, Kitab el-Luma<\/em>, tah.: R. J. Mac Carthy, Beyrut 1952, s.75.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kan\u0131mca, teorik olarak, teizm ne kadar m\u00fcmk\u00fcnse, ateizm de o kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Teistlerin ateistlerden daha fazla olmalar\u0131, teizmin ateizmden daha makul olmas\u0131ndan de\u011fil, onu destekleyen sosyal-siyasal yap\u0131n\u0131n egemenli\u011findendir. Pratik a\u00e7\u0131dan da, teizm ateizmden ya da ateizm teizmden daha \u00fcst\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne teizm ne de ateizm, kendi ba\u015f\u0131na erdemlilik sa\u011flar. Erdemlili\u011fin temeli insan\u0131n kendisidir. Genelde […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":25611,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[163,224,221],"tags":[1554,237,961,962,963],"class_list":["post-11908","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-126-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-felsefe","tag-ateizm","tag-felsefe","tag-inanc","tag-inanmak","tag-teizm"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t