{"id":11957,"date":"2014-08-01T21:25:41","date_gmt":"2014-08-01T18:25:41","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=11957"},"modified":"2018-05-15T17:08:10","modified_gmt":"2018-05-15T14:08:10","slug":"viyana-kahvelerinde-bilim-tarihi-boltzmann-ve-cafe-jelinek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/08\/01\/viyana-kahvelerinde-bilim-tarihi-boltzmann-ve-cafe-jelinek","title":{"rendered":"Viyana Kahvelerinde Bilim Tarihi: Boltzmann ve Caf\u00e9 Jelinek"},"content":{"rendered":"

Boltzmann\u2019\u0131n Maxwell\u2019in 19. y\u00fczy\u0131l klasik fizi\u011fiyle, Planck ve Einstein\u2019la ba\u015flayan kuantum fizi\u011fi aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc g\u00f6revi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenir. Temel u\u011fra\u015f\u0131, termodinami\u011fin tersinmez prensibini mekanik yasalarla uyumlu bir \u015fekilde anlatmakt\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, bug\u00fcn fizi\u011fin en \u00f6nemli disiplinlerinden diyebilece\u011fimiz istatistiksel fizi\u011fin temellerini olu\u015fturmu\u015ftur.<\/em><\/p>\n

\"\" Caf\u00e9 Jelinek\u2019teyim. \u015eehrin merkezine yak\u0131n olsa da ara sokaklarda kendini turist y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131ndan gizlemeyi ba\u015farm\u0131\u015f; hani neredeyse sadece m\u00fcdavimlerinin mek\u00e2n\u0131 olmu\u015f ger\u00e7ek bir Viyana kahvesi buras\u0131. 2009 Aral\u0131k\u2019\u0131nda Viyana\u2019y\u0131 ilk ziyaretimde ke\u015ffetmi\u015ftim. Buram buram sohbet, kitap, gazete kokan; \u015fatafattan uzak, sala\u015f ve samimi bir kafeydi, i\u00e7im \u0131s\u0131nm\u0131\u015ft\u0131 girer girmez. Viyana\u2019daki ilk kahvem, ge\u00e7en d\u00f6rt bu\u00e7uk y\u0131l i\u00e7erisinde g\u00f6zde sosyal mek\u00e2n\u0131m oldu. \u00c7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m enstit\u00fc ve evimden sonraki en u\u011frak yerimdir diyebilirim. Ne zaman kalabal\u0131klar i\u00e7erisinde yaln\u0131z kalmak istesem buraya s\u0131\u011f\u0131n\u0131r\u0131m; ofiste ya da evde olamayaca\u011f\u0131 kadar yo\u011funla\u015f\u0131p \u00fcretken olabiliyorum Caf\u00e9 Jelinek\u2019te. Kimi zaman da g\u00fczel muhabbetler i\u00e7in gelirim buraya, bug\u00fcn oldu\u011fu gibi. 15 ayl\u0131k Viyana maceras\u0131n\u0131n son g\u00fcnlerine yakla\u015fan Murat Naro\u011flu ile bulu\u015faca\u011f\u0131m. Freud\u2019un psikoloji bilimi (1) ile ba\u015flay\u0131p G\u00f6del\u2019in matemati\u011fiyle (2) devam eden bilim tarihi yolculu\u011fumuzun \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc dura\u011f\u0131nda Boltzmann\u2019\u0131n istatistiksel fizi\u011fini ke\u015ffedece\u011fiz.<\/p>\n

Naro\u011flu\u2019nun gelmesini beklerken Boltzmann\u2019\u0131 tan\u0131yal\u0131m biraz. Ludwig Eduard Boltzmann 1844\u2019te Viyana\u2019da do\u011fuyor. 1863\u2019te Viyana \u00dcniversitesi\u2019ne girip fizik, matematik ve felsefe okuyor. \u00d6\u011frencili\u011finin son d\u00f6neminde termodinami\u011fe ve gazlar\u0131n kinetik teorisine ilgisi ba\u015fl\u0131yor ve hayat\u0131 boyunca ba\u015fl\u0131ca ara\u015ft\u0131rma alan\u0131 oluyor. Ya\u015fam\u0131n\u0131, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi Viyana, Graz ve M\u00fcnih\u2019te ge\u00e7irmi\u015f. Felsefe d\u00fcnyas\u0131nda da tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz; yapt\u0131\u011f\u0131 felsefe konu\u015fmalar\u0131nda amfilerin dolup ta\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilir. \u00c7ocuklu\u011funda Anton Bruckner\u2019den piyano dersleri alm\u0131\u015f ve hayat\u0131n\u0131n geri kalan\u0131nda da piyano ile aras\u0131n\u0131 hi\u00e7 so\u011futmam\u0131\u015f. 1906 y\u0131l\u0131nda hayata trajik bir vedaya haz\u0131rlan\u0131rken geriye bir\u00e7ok bilimsel eser ve bug\u00fcn fizi\u011fin en \u00f6nemli disiplinlerinden diyebilece\u011fimiz istatistiksel fizi\u011fin temellerini b\u0131rakm\u0131\u015f.<\/p>\n

Do\u011fudan Bat\u0131ya<\/strong><\/p>\n

Murat Naro\u011flu (MN): <\/strong>Merhaba ada\u015f.<\/p>\n

Murat Tu\u011frul (MT):<\/strong> Ho\u015fgeldin, Naro\u011flu. Nas\u0131l, be\u011fendin mi mek\u00e2n\u0131m\u0131?<\/p>\n

MN: <\/strong>Fazlas\u0131yla. Kap\u0131dan girer girmez bir dinginlik sar\u0131yor. Sakin, sessiz. T\u00fcrkiye\u2019ye geri d\u00f6n\u00fcnce \u00f6zleyece\u011fim bu kahve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc.<\/p>\n

MT: <\/strong>E\u011fer \u0130stanbul\u2019da ya\u015farsan, g\u00fczel kahveler yok de\u011fil. Ne de olsa buradaki kahve k\u00fclt\u00fcr\u00fc oralardan gelme. Biliyor musun, bug\u00fcn konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z istatistiksel fizi\u011fin temellerinin \u00fczerine at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 termodinamik bilimi ile kahve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ortak bir noktas\u0131 var. \u0130kisi de k\u00f6klerini do\u011fudan ba\u015flat\u0131p Avrupa\u2019ya n\u00fcfuz ediyor ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fehir Viyana\u2019da doruk noktas\u0131na ula\u015f\u0131yor.<\/p>\n

MN:<\/strong> Evet, kahveyi biliyorum. 15-16. y\u00fczy\u0131lda Afrika\u2019dan yay\u0131l\u0131yor, Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki \u0130stanbul\u2019da hem kahve i\u00e7imi, hem de kahvehane k\u00fclt\u00fcr\u00fc yerle\u015fiyor. Hatta kimi zaman politik sebeplerle kahvehanelerin yasaklanmas\u0131 vakalar\u0131na rastl\u0131yoruz. Kahve, \u00e7ok uzun bir s\u00fcre H\u0131ristiyan Avrupa\u2019da T\u00fcrklerin ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n i\u00e7ece\u011fi olarak bilinmi\u015f, a\u015fa\u011f\u0131lanm\u0131\u015f ve yasaklanm\u0131\u015f. \u0130talya \u00fczerinden ancak 17. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Avrupa\u2019ya giri\u015fi ba\u015fl\u0131yor; ama as\u0131l \u00f6nemli olay, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n yenilgisi ile sonu\u00e7lanan II. Viyana Ku\u015fatmas\u0131 (1683). Kimi rivayetlere g\u00f6re, ka\u00e7an yeni\u00e7erilerin b\u0131rakt\u0131klar\u0131 kahve keselerini ke\u015ffeden yerli halk aras\u0131nda i\u00e7imi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc yay\u0131l\u0131yor. Yaln\u0131z termodinami\u011fin hik\u00e2yesini bilmiyorum, o nas\u0131l ba\u015fl\u0131yor?<\/p>\n

MT:<\/strong> Ondan \u00f6nce k\u00fc\u00e7\u00fck bir anekdot ekleyeyim. Viyana\u2019da kahvehane k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde ilk yap\u0131ta\u015f\u0131 diyebilece\u011fimiz kafeyi, II. Viyana Ku\u015fatmas\u0131 d\u00f6neminde, Osmanl\u0131\u2019dan g\u00f6\u00e7\u00fcp gelmi\u015f bir Ermeni olan Johannes Diodato a\u00e7\u0131yor (3).<\/p>\n

Termodinami\u011fe gelirsek, isminden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi \u0131s\u0131n\u0131n hareketini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan; gazlar\u0131n -\u00f6zellikle de buhar\u0131n- i\u015f yapabilme yetisi gibi pragmatik ihtiya\u00e7lardan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bilim disiplini. Buharl\u0131 bir makinenin mu\u011flak tasvirini Eski Yunan\u2019a g\u00f6t\u00fcrebilirsin, ama ilk somut bilimsel denebilecek tasvir, d\u00f6neminin en b\u00fcy\u00fck isimlerinden kabul edilen Osmanl\u0131 T\u00fcrk biliminsan\u0131 Takiy\u00fcddin\u2019e atfedilir (4). 1551 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 kitapta bir buhar t\u00fcrbininin \u00e7izimleri vard\u0131r ve ne t\u00fcr pratik ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fini anlat\u0131r; ama bildi\u011fim kadar\u0131 ile bu teorik bir \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00f6teye gitmez. Somut bir makinenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bir sonraki y\u00fczy\u0131l (1629) \u0130talya\u2019s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f (neredeyse kahvenin Avrupa\u2019ya ilk girdi\u011fi co\u011frafya ve d\u00f6nem!), Takiy\u00fcddin\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan esinlendi\u011fi bilinen mimar ve m\u00fchendis Giovanni Branca\u2019ya atfedilir. Ticari a\u00e7\u0131dan kazan\u00e7 getiren buharl\u0131 makinenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in 1775\u2019i -Takiy\u00fcddin\u2019in tasvirinden 224 y\u0131l sonray\u0131-, Britanyal\u0131 Watt ve Boulton\u2019un buhar t\u00fcrbinini beklememiz gerekir. Hik\u00e2yenin Viyana ve Boltzmann\u2019a varmas\u0131 i\u00e7in bir y\u00fczy\u0131l daha ge\u00e7mesi gerekecek, ama istersen ilk \u00f6nce biraz daha termodinamik bilimini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n

Termodinamik: \u201cfizi\u011fin krali\u00e7esi\u201d<\/strong><\/p>\n

MN:<\/strong> Termodinamik i\u00e7in \u201cfizi\u011fin krali\u00e7esi\u201d dendi\u011fini okumu\u015ftum. En ilgi \u00e7ekici ba\u015fl\u0131klardan biri oldu\u011fu kesin. Konunun bir de ideal gaz yasas\u0131yla, lise y\u0131llar\u0131m\u0131z\u0131n me\u015fhur PV = nRT form\u00fcl\u00fcyle ba\u011flant\u0131s\u0131 var yan\u0131lm\u0131yorsam. Buhar \u00fczerinden devam et istersen. Neden bu kadar \u00f6nemli?<\/p>\n

MT:<\/strong> Buharl\u0131 makineler Sanayi Devriminde \u00f6nemli yer i\u015fgal ediyorlar. Lokomotif gibi ta\u015f\u0131tlardan tut da, madenlerdeki suyun d\u0131\u015far\u0131 at\u0131lmas\u0131 gibi y\u00fcksek g\u00fc\u00e7 isteyen alanlarda 1800\u2019lerden itibaren yo\u011fun bir \u015fekilde kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131yor. Bu d\u00f6nemde daha verimli bir buhar makinesi yap\u0131lmas\u0131 konusunda ciddi bir ticari ve teknolojik yar\u0131\u015f var. Haliyle akademide gazlar\u0131n dinami\u011fi ve buharl\u0131 makinelerin limitlerini anlamak \u00fczerine ciddi bir entelekt\u00fcel alan a\u00e7\u0131l\u0131yor. Biraz daha basit\u00e7e anlat\u0131rsam, elimde \u015fu kadar k\u00f6m\u00fcr var, buradan ne kadar buhar bas\u0131nc\u0131 elde ederim ve en fazla ne kadar\u0131n\u0131 \u00e7arklar\u0131 \u00e7eviren fiziksel kuvvete ve i\u015fe aktarabilirimi anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na gelinceye dek termodinamik alan\u0131nda \u00f6nemli ilerlemeler kaydedilmi\u015f, hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n form\u00fcl de bunlardan biri. Bu ke\u015fifler daha \u00e7ok fenomenolojik dedi\u011fimiz dikkatli g\u00f6zlemlere dayal\u0131 ve prensipleri ortaya \u00e7\u0131karma \u00fczerine. Mesela, \u00f6nemli termodinamik prensiplerden biri, \u0131s\u0131n\u0131n bir enerji \u00e7e\u015fidi oldu\u011funu ve enerji korunumunun \u0131s\u0131daki de\u011fi\u015fimi de dikkate alacak \u015fekilde g\u00fcncellenmesi gerekti\u011fini belirtir. Bizi burada daha \u00e7ok ilgilendiren bir ba\u015fka termodinamik prensip ise, kendili\u011finden de\u011fi\u015fimlerin dengeye ula\u015fana dek tersinmez \u015fekilde olaca\u011f\u0131n\u0131 ve entropisinin azalamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirttir.<\/p>\n

Baltzmann\u2019\u0131n mezar ta\u015f\u0131ndaki entropi form\u00fcl\u00fc<\/strong><\/p>\n

MN: <\/strong>Entropinin tam ve net bir tan\u0131m\u0131 var m\u0131? S\u00fcrekli olarak, anla\u015f\u0131lmas\u0131 zor bir kavram oldu\u011fu dile getiriliyor.<\/p>\n

MT: <\/strong>Klasik termodinamikten s\u00f6z ediyorsak, entropinin tam bir tan\u0131m\u0131 var diyemem, en basit haliyle d\u00fczensizli\u011fi niceleyen matematiksel bir ara\u00e7 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsin. O y\u00fczden son s\u00f6yledi\u011fimi bir \u00f6rnekle anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p iki olay tasviri yapay\u0131m. Birincisinde bulundu\u011fumuz bu kafenin bir k\u00f6\u015fesinde bir deodorant s\u0131kal\u0131m, k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde deodorant\u0131n odaya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zleyelim. \u0130kinci olay tasvirimde ise, odan\u0131n i\u00e7inde deodorant zaten yay\u0131lm\u0131\u015f olsun, ama k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde kokuya sebep olan molek\u00fcllerin hepsinin bir k\u00f6\u015fede topland\u0131\u011f\u0131na \u015fahit olal\u0131m. Entropinin artmas\u0131 prensibinin s\u00f6yledi\u011fi, ikinci tasvirin pratikte var olamayaca\u011f\u0131.<\/p>\n

\"\"
Jelinek\u2019in, kendine has dokusu… Foto\u011fraf: U\u011fur Atay<\/figcaption><\/figure>\n

MN: <\/strong>Dediklerin i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak do\u011fru gibi geliyor, \u00f6te yandan sanki zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131nda bir y\u00f6n varm\u0131\u015f izlenimi ediniyorum. Oysa yine her bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n tabi oldu\u011fu mekanik denklemleri zamansal olarak tersinir. Yani ba\u015flang\u0131\u00e7 ve biti\u015f ko\u015fullar\u0131 bir anlamda yer de\u011fi\u015ftirebilir. S\u00f6ylediklerin klasik mekanik ile termodinami\u011fin \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmiyor mu?<\/p>\n

MT:<\/strong> \u00c7ok g\u00fczel bir noktaya de\u011finerek konuyu Boltzmann ve Viyana\u2019ya getirdin. 1870\u2019lere geldi\u011fimizde Boltzmann\u2019\u0131n temel u\u011fra\u015f\u0131, termodinami\u011fin tersinmez prensibini mekanik yasalarla uyumlu bir \u015fekilde anlatmakt\u0131. 1738\u2019lerde Bernoulli taraf\u0131ndan temelleri at\u0131lan gazlar\u0131n kinetik teorisini benimsiyor; ki bug\u00fcn \u00e7ok do\u011fal gelse de, o \u00e7a\u011fda hipotetik bir kavram olan atomlar\u0131 baz al\u0131r. Boltzmann gazlardaki atomlar\u0131n h\u0131zlar\u0131n\u0131n istatisti\u011finin zaman i\u00e7inde nas\u0131l de\u011fi\u015fece\u011fini tasvir eden ve bug\u00fcn Boltzmann denklemleri dedi\u011fimiz matematiksel tasviri ortaya \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n

Burada as\u0131l can al\u0131c\u0131 taraf, bu denklemlerin zamanla evriminde hep artacak olan bir entropi fonksiyonelini, sistemdeki atomlar\u0131n mikro durumlar\u0131 cinsinden tan\u0131mlam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu me\u015fhur entropi fonksiyoneli S=k logW<\/strong>\u2019den ba\u015fkas\u0131 de\u011fil asl\u0131nda. Bu arada, bu form\u00fcl Boltzmann\u2019\u0131n mezar ta\u015f\u0131na i\u015flenmi\u015f, ne g\u00fczel de\u011fil mi! Ge\u00e7enlerde annem beni ziyarete geldi\u011finde onu mezarl\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcp, bu form\u00fcl\u00fc g\u00f6sterdim. Kendimce bir zafer kazand\u0131m diyebilirim, zira annem de art\u0131k anlad\u0131 ki, odam\u0131n da\u011f\u0131l\u0131p daha d\u00fczensiz olmas\u0131 do\u011fan\u0131n bir prensibi asl\u0131nda, benim su\u00e7um yokmu\u015f.<\/p>\n

Tabii, bu bir espri, ciddiyete geri d\u00f6nersek, mezar ta\u015f\u0131na bile kaz\u0131nm\u0131\u015f form\u00fcldeki k<\/strong> e\u015fitli\u011fi sa\u011flamak ve birimleri uydurmak i\u00e7in ortaya sonradan at\u0131lm\u0131\u015f bir sabit; as\u0131l \u00f6nemli olan W<\/strong> ibaresi ise, sistemdeki par\u00e7ac\u0131klar\u0131n alabilece\u011fi mikro boyuttaki durumlar\u0131n toplam say\u0131s\u0131. Boltzmann bu entropi tan\u0131m\u0131 ile mikro d\u00fcnya ile makro boyuttaki g\u00f6zlenebilirler aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc kurmu\u015f oluyordu. Bu \u015fekilde, klasik termodinamikteki entropiye bir anlam vermi\u015f oldu.<\/p>\n

MN<\/strong>: Mikro durumlar ile makro durumlar aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc biraz daha a\u00e7abilir misin?<\/p>\n

MT: <\/strong>Mikro durumlardan kast\u0131m, her bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n dinami\u011fini anlatan niceller olan h\u0131z ve yer bilgileri (veya kar\u015f\u0131l\u0131k gelen enerji) asl\u0131nda. Makro durum ise \u00f6l\u00e7\u00fcm yap\u0131labilen ve pratikte bizi ilgilendiren g\u00f6zlenebilirler olan bas\u0131n\u00e7, s\u0131cakl\u0131k, hacim gibi de\u011ferler. Boltzmann hesaplar\u0131nda ayn\u0131 toplam enerjiyi veren her bir mikro durumun e\u015fit olas\u0131l\u0131kta olaca\u011f\u0131n\u0131 varsayd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7ok \u00f6zel bir mikro durumda ba\u015flayan (d\u00fczenli) bir sistem zaman i\u00e7inde molek\u00fcler dinami\u011fin etkisi ile daha olas\u0131 olana (d\u00fczensizli\u011fe) evriliyordu. Bu da entropinin art\u0131\u015f\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil.<\/p>\n

Boltzmann: Klasik fizik ile kuantum fizi\u011fi aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fc<\/strong><\/p>\n

MN: <\/strong>\u0130statistik temelli \u00e7izdi\u011fi yol ger\u00e7ekten dikkat \u00e7ekici. Barry R. Masters\u2019a g\u00f6re Boltzmann, Maxwell\u2019in 19. y\u00fczy\u0131l klasik fizi\u011fiyle, Planck ve Einstein\u2019la ba\u015flayan kuantum fizi\u011fi aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc g\u00f6revi g\u00f6rm\u00fc\u015f.<\/p>\n

MT: <\/strong>Hakl\u0131s\u0131n. Boltzmann\u2019\u0131n temellerini att\u0131\u011f\u0131 mekani\u011fin istatistiksel de\u011ferlendirilmesi fikri, fizik i\u00e7inde \u00e7ok farkl\u0131 bir kap\u0131 a\u00e7t\u0131 diyebiliriz. Kuantum fizi\u011finin babas\u0131 olarak bilinen Planck ilk zamanlar Boltzmann\u2019\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 kabul bile etmezken, daha sonra benzer fikirlerden yola \u00e7\u0131karak siyah cisim \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 ve atomalt\u0131 d\u00fcnyan\u0131n kesitli (kuantum) yap\u0131s\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeye giden yolu a\u00e7ar mesela. Boltzmann\u2019\u0131n bilime etkisi sadece fizik ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Senin akl\u0131na \u00f6rnek geliyor mu?<\/p>\n

\"\"
Murat Tu\u011frul ve annesi Boltzmann\u2019\u0131n mezar\u0131 ba\u015f\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

MN: <\/strong>Gelmez mi! Tabii ki makinelerin \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7leri ve kullan\u0131labilecek algoritmalar\u0131 temel alan otomatik \u00f6\u011frenme (machine learning)<\/em> konusu. Boltzmann\u2019\u0131n istatistiksel y\u00f6nteminin bir sonucu olan Boltzmann da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n bilgisayar biliminde de yeri var. Veri analizleri, anket sonu\u00e7lar\u0131 yorumlan\u0131rken yine bu metot kullan\u0131l\u0131yor. Gazlar\u0131 ve par\u00e7ac\u0131klar\u0131 konu edinmi\u015f bir fizik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131, arama algoritmalar\u0131, a\u011flar, makineler ve \u00f6\u011frenme gibi alanlarda g\u00f6rmek heyecan verici.<\/p>\n

Boltzmann\u2019\u0131n fizik ve matematikteki ba\u015far\u0131s\u0131, \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen teorilerinin, makalelerinin veya fikirlerinin hemen kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc san\u0131labilir ancak ger\u00e7ek b\u00f6yle de\u011fil. D\u00f6neminin pek \u00e7ok \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7isi ba\u015fta olmak \u00fczere g\u00fc\u00e7l\u00fc bir muhalefetle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015f. Bilimsel ve felsefi pek \u00e7ok tart\u0131\u015fman\u0131n, polemi\u011fin ortas\u0131nda kalm\u0131\u015f. A\u015f\u0131r\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve hem fiziksel hem ruhsal sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e bozulmas\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r bir sonucu var: intihar.<\/p>\n

\"\"
1 May\u0131s g\u00fcn\u00fc Caf\u00e9 Jelinek. Foto\u011fraf: U\u011fur Atay.<\/figcaption><\/figure>\n

MT:<\/strong> Boltzmann\u2019\u0131n trajik \u00f6l\u00fcm\u00fcne en \u00e7ok \u00fcz\u00fclenlerden biri yine Viyanal\u0131 olan Schr\u00f6dinger. Olay\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi y\u0131l olan 1906\u2019da Schr\u00f6dinger gen\u00e7 bir delikanl\u0131 ve gelecek s\u00f6mestr Boltzmann\u2019\u0131n fizik b\u00f6l\u00fcm\u00fcne girmeyi ve fizi\u011fin bu b\u00fcy\u00fck insan\u0131ndan ders almay\u0131 hayal ediyor.<\/p>\n

MN:<\/strong> Belki de bu hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 onu fizi\u011fin ba\u015fka bilinmezlerine y\u00f6nlendirmi\u015ftir. Kim bilir, kuantum fizi\u011finin en \u00f6nemli \u015fahsiyetlerinden biri haline geli\u015finde \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015f olabilir. Ama bu konuya \u015fimdi girmeyelim, Schr\u00f6dinger ve kuantum fizi\u011fi, Viyana kahvelerinde bilimi tarihi serimizin gelecek ve son b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn konusu olsun, oraya b\u0131rakal\u0131m.<\/p>\n

MT:<\/strong> O zaman madem Viyana \u015fehrini terk-i diyar ediyorsun, hadi, buradan \u00e7\u0131k\u0131nca senin \u00e7ok\u00e7a vakit ge\u00e7irdi\u011fin kafeye gidelim. Schr\u00f6dinger ve kuantum fizi\u011fi yaz\u0131s\u0131 \u00fczerine planlar\u0131m\u0131z\u0131 yapar, foto\u011fraflar\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7ekeriz.<\/p>\n

MN:<\/strong> Haydi bakal\u0131m. Bu sanat \u015fehrinde bilim konu\u015fman\u0131n keyfini s\u00fcreyim biraz daha.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Murat Tug\u0306rul & Murat Narog\u0306lu, \u201cViyana kahvelerinde bilim tarihi: Freud ve Cafe Landtmann\u201d, Bilim ve Gelecek<\/em>, S\u0327ubat 2014: Say\u0131 120, s.68-70.<\/p>\n

2) Murat Narog\u0306lu & Murat Tug\u0306rul, \u201cViyana kahvelerinde bilim tarihi: G\u00f6del ve Cafe Central\u201d, Bilim ve Gelecek<\/em>, Nisan 2014: Say\u0131 122, s.80-82.<\/p>\n

3) Herbert Lehmann, vd., Caf\u00e9 Central<\/em>, Palais Events Veranstaltungen, 2011.<\/p>\n

4) Ian Stewart, In Pursuit of the Unknown<\/em>, Basic Books, 2012.<\/p>\n

5) Carlo Cergignani, Ludwig Boltzmann: The Man Who Trusted Atoms<\/em>, Oxford Yay., 1998.<\/p>\n

6) Ackley, D. H., Hinton, G. E., & Sejnowski, T. J., A Learning Algorithm for Boltzmann Machines,<\/em> Cognitive Science, 9, 1985, s.147-169.<\/p>\n

7) Masters, B. R., Ludwig Boltzmann A Pioneer in Atomic Theory<\/em>, 2011, s.43-47.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Boltzmann\u2019\u0131n Maxwell\u2019in 19. y\u00fczy\u0131l klasik fizi\u011fiyle, Planck ve Einstein\u2019la ba\u015flayan kuantum fizi\u011fi aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc g\u00f6revi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenir. Temel u\u011fra\u015f\u0131, termodinami\u011fin tersinmez prensibini mekanik yasalarla uyumlu bir \u015fekilde anlatmakt\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, bug\u00fcn fizi\u011fin en \u00f6nemli disiplinlerinden diyebilece\u011fimiz istatistiksel fizi\u011fin temellerini olu\u015fturmu\u015ftur. Caf\u00e9 Jelinek\u2019teyim. \u015eehrin merkezine yak\u0131n olsa da ara sokaklarda kendini turist y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131ndan gizlemeyi ba\u015farm\u0131\u015f; hani […]<\/p>\n","protected":false},"author":1398,"featured_media":25591,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[163,26],"tags":[482,206,288,973],"class_list":["post-11957","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-126-sayi","category-fizik","tag-bilim","tag-bilim-tarihi","tag-fizik","tag-viyana"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t