{"id":12139,"date":"2014-09-01T19:13:07","date_gmt":"2014-09-01T16:13:07","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=12139"},"modified":"2018-05-11T12:58:10","modified_gmt":"2018-05-11T09:58:10","slug":"moctezumanin-intikami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/09\/01\/moctezumanin-intikami","title":{"rendered":"Moctezuma\u2019n\u0131n intikam\u0131"},"content":{"rendered":"

New York\u2019un ilk olas\u0131 Ebola vakas\u0131n\u0131 TRT T\u00fcrk K\u00fcresel Bak\u0131\u015f<\/em> program\u0131nda canl\u0131 anlatt\u0131ktan ve Ebola\u2019n\u0131n \u015fu anki tezlere g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle yarasa eti yenen Bat\u0131 Afrika \u00fclkelerinde yarasalardan insanlara ge\u00e7ti\u011fini \u00f6\u011frendikten sonra, kendimi Meksika\u2019n\u0131n Yucat\u00e1n yar\u0131madas\u0131nda yarasalarla dolu bir ma\u011faran\u0131n i\u00e7inde buldum. Asl\u0131nda kaya kapl\u0131 bir arazinin ortas\u0131ndaki delikten \u00e7ivileme bo\u015flu\u011fa atlad\u0131\u011f\u0131mda yarasalardan habersizdim. Hem dayan\u0131lmaz s\u0131cak g\u00fcne\u015ften sonra yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn birka\u00e7 metre derinindeki buz gibi serin ma\u011fara sular\u0131 ila\u00e7 gibi gelmi\u015fti. Ama bir de ne g\u00f6reyim? Ma\u011fara duvarlar\u0131 yarasa kayn\u0131yor! Eh, yarasa varsa o ila\u00e7 gibi hissettiren sular da yarasa d\u0131\u015fk\u0131s\u0131 dolu demekti. Ve yarasadan Ebola ya da ayn\u0131 \u015fiddette \u00f6l\u00fcmc\u00fcl Marburg vir\u00fcs\u00fc kapmak i\u00e7in \u0131s\u0131rmas\u0131na gerek yok; d\u0131\u015fk\u0131s\u0131 ile temas yeterli! Korkumu g\u00f6ren Meksikal\u0131 arkada\u015flar\u0131m kahkahalarla g\u00fclmeye ba\u015flad\u0131lar; san\u0131r\u0131m benim yarasa korkum New York\u2019a ilk gelen bir turistin metroya indi\u011finde etrafta ko\u015fu\u015fturan farelere kar\u015f\u0131 olan korkusundan \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fil. Son derece hakl\u0131 ama \u00e7aresiz.<\/p>\n

Belirtmek isterim ki ne Meksika ne de T\u00fcrkiye\u2019mizin yarasalar\u0131ndan Ebola ya da Marburg vir\u00fcs\u00fc kapmak s\u00f6z konusu de\u011fil. Bu vir\u00fcsler \u015fimdilik sadece Afrika yarasalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Di\u011fer taraftan yine de ma\u011faralara benimki gibi girmek ak\u0131l k\u00e2r\u0131 bir davran\u0131\u015f de\u011fil.\u00a0 D\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok ma\u011faras\u0131nda yarasalardan histoplasmosis denilen mantar hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapabilirsiniz. Bu hastal\u0131k genellikle yarasa ve ku\u015flar\u0131 etkiliyor ve onlar\u0131n mikroplu d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131 \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcyen, nefesle i\u00e7ine \u00e7eken ya da benim gibi i\u00e7erisinde y\u00fczen (!) insanlara bula\u015fabiliyor. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck hastalar\u0131n \u00e7o\u011fu mikrobu ald\u0131klar\u0131n\u0131n o an fark\u0131nda olmuyor. On g\u00fcn kadar sonras\u0131nda ise grip ya da verem benzeri semptomlar olu\u015fuyor. Genellikle \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olmasa da ho\u015f bir durum de\u011fil yani. Histoplasmosis\u2019i \u00f6nlemek i\u00e7in ma\u011fara turistlerinin i\u00e7eride solunum cihazlar\u0131 kullanmalar\u0131 gerekiyor. Ayr\u0131ca e\u011fer yarasa taraf\u0131ndan \u0131s\u0131r\u0131l\u0131rsan\u0131z, kuduz hastal\u0131\u011f\u0131na da yakalanabilirsiniz. O y\u00fczden ma\u011fara turizmi \u00f6ncesinde kuduz a\u015f\u0131s\u0131 da \u015fart. ABD\u2019lilerin dedi\u011fi gibi: Oops!<\/p>\n

Kim bilirdi ki, yarasalarla y\u00fczmek benim i\u00e7in bir zarar te\u015fkil etmeyecek, ama onun yerine Moctezuma\u2019n\u0131n intikam\u0131na u\u011frayaca\u011f\u0131m!<\/p>\n

Oysa Meksika ile aram\u0131zda her \u015fey \u00e7ok g\u00fczel ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130nce kumu ile me\u015fhur Carmen plaj\u0131nda (Playa del Carmen) \u015fezlonglara uzanm\u0131\u015f, yuvarlak y\u00fcz\u00fc ve s\u0131ska yap\u0131s\u0131 ile tipik bir Maya olan gen\u00e7 garsonumuz Lenin\u2019in ailesi ile \u015fu anda nas\u0131l bir ili\u015fki sorunsal\u0131 i\u00e7erisinde oldu\u011fu \u00fczerine varsay\u0131mlarda bulunuyordum. Kapitalist d\u00fczenle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f mini Lenin, bir dedi\u011fimizi iki etmiyor, bol limon suyu ek\u015fisi ile \u2018pi\u015firilmi\u015f\u2019 \u00e7i\u011f bal\u0131k ve ahtapottan olu\u015fan chevichelerimizi k\u0131zart\u0131lm\u0131\u015f m\u0131s\u0131r unu tortillas\u0131 totopos e\u015fli\u011finde servis yap\u0131yor, bah\u015fi\u015f almaktan da gocunmuyordu.<\/p>\n

\"\"
Tahtadan oyma yuvarlak takvim yapan bir Maya zanaatk\u00e2r\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Karayip sahillerinden i\u00e7erilere, Yucat\u00e1n yar\u0131madas\u0131n\u0131n kalbindeki Valladolid \u015fehrine ilerledi\u011fimizde sakinleri tamamen Maya idi. \u0130\u015fte tam bu b\u00f6lgenin yerel yemeklerine kar\u015f\u0131 Moctezuma kendini g\u00f6sterdi. Oysa Moctezuma II, Meksika\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Meksiko civar\u0131 yerlileri olan ve bamba\u015fka bir uygarl\u0131\u011f\u0131n, Azteklerin eski imparatoru. Hem Aztekler Mayalar\u0131 ve etraflar\u0131ndaki di\u011fer kabileleri \u00e7ok ezmi\u015f. O y\u00fczden Maya b\u00f6lgesinde Aztek \u0130mparatorunun lanetine u\u011framak enteresan bir deneyim oldu.<\/p>\n

\u015e\u00f6yle ki, 16. y\u00fczy\u0131lda Moctezuma II, \u0130spanyol i\u015fgalcilere yenilir ve b\u00fcy\u00fck ihtimalle yenilgi sonucu kendi halk\u0131 taraf\u0131ndan ta\u015flanarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Beyaz \u0130spanyollar ise Meksika b\u00f6lgesini kolonile\u015ftirmek i\u00e7in onlar\u0131 esir almaya ve \u00f6ld\u00fcrmeye devam ederler. Yerlileri k\u0131r\u0131p ge\u00e7iren istilac\u0131 beyazlar\u0131n \u00e7o\u011fu, al\u0131\u015f\u0131k olmad\u0131klar\u0131 y\u00f6resel yemekleri yemekte ve Azteklere kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc olsalar da bu yemeklere kar\u015f\u0131 mide fesad\u0131na u\u011framaktad\u0131rlar. \u0130\u015fte bu y\u00fczden Meksika\u2019ya gelip mide fesad\u0131na u\u011frayan bir beyaz (\u00f6zellikle benim gibi Kuzey Amerika\u2019dan gelen – oysa i\u015fgalciler \u0130spanya\u2019dan gelmi\u015fti ama olsun) Moctezuma\u2019n\u0131n intikam\u0131na maruz kalm\u0131\u015f olur. Bu intikam g\u00fcnlerce kusma ve ishal \u015feklinde zuhur eder. \u00c7o\u011funlukla E. coli bakterisinin bu intikamda parma\u011f\u0131 bulunur. Yine de her \u015ferden bir hay\u0131r do\u011far deyimini kan\u0131tlayarak hem E. Coli\u2019a hem de Moctezuma\u2019ya verdi\u011fim 2 kilo i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyorum.<\/p>\n

Ezilenlerin savunma arac\u0131 iken ezenlerin bask\u0131 arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fen ac\u0131 biber<\/strong><\/p>\n

\u015eaka bir yana, 16. y\u00fczy\u0131lda top ve t\u00fcfeklerle sald\u0131ran \u0130spanyol i\u015fgalcilerine kar\u015f\u0131 Mayalar\u0131n yemekleri haricinde g\u00fc\u00e7l\u00fc hi\u00e7bir silahlar\u0131 yoktu. Onlar da bildikleri en g\u00fc\u00e7l\u00fc silah\u0131, ac\u0131 biberi, istilac\u0131lara kar\u015f\u0131 kulland\u0131lar. Sava\u015f esnas\u0131nda kolilerce ac\u0131 biberi ate\u015fe verip, ortaya \u00e7\u0131kan dumanla g\u00f6zleri yakan ve cilde n\u00fcfus eden bir sis yarat\u0131yorlard\u0131. Bu sayede ya ka\u00e7ma f\u0131rsat\u0131 yakal\u0131yor ya da zay\u0131f d\u00fc\u015fen d\u00fc\u015fmanlar\u0131na sald\u0131r\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Ac\u0131 biberin i\u00e7indeki aktif madde capsaicin, dudak, dil ya da g\u00f6ze dokundu\u011funda yanma hissine yol a\u00e7\u0131yor, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0131s\u0131ya hassas sinirlerin u\u00e7lar\u0131ndaki bir resept\u00f6re yap\u0131\u015f\u0131yor, bu da beyne s\u0131caktan yanma sinyali gibi ula\u015f\u0131yor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde halk ayaklanmalar\u0131n\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in polis taraf\u0131ndan kullan\u0131lan biber gazlar\u0131 da capsaicin i\u00e7eriyor. Hangi biberin ne kadar yanma g\u00fcc\u00fcne sahip oldu\u011fu da Scoville \u0131s\u0131 \u00fcnitesi (SHU) ile \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcyor. Mesela art\u0131k hepimizin a\u015fina oldu\u011fu biber gaz\u0131 500.000 ila 5.000.000 SHU i\u00e7erirken, bir jalapeno biberi sadece 8000, bir habanero biberi ise 350.000 SHU i\u00e7erebiliyor. Do\u011fada capsaicin biber meyvesinin b\u00f6cekler ve memeli hayvanlar taraf\u0131ndan yenilmesini \u00f6nl\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7o\u011fu memeli hayvana rahats\u0131zl\u0131k verse de, ku\u015flara etki etmiyor. Nitekim canl\u0131 renkleri ile ku\u015flar\u0131 kendine \u00e7eken biber bitkisi, bu ku\u015flar sayesinde \u00e7ekirdeklerini yayabiliyor.<\/p>\n

G\u00f6kbilim sevdal\u0131s\u0131 eski Mayalar<\/strong><\/p>\n

Mini Lenin\u2019in atalar\u0131 eski Mayalar, Meksika, Belize, Guatemala, El Salvador ve Honduras\u2019a yay\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli gruplardan olu\u015fuyordu. Uygarl\u0131klar\u0131 2000\u2019den fazla y\u0131l s\u00fcrm\u00fc\u015f olsa da, alt\u0131n \u00e7a\u011flar\u0131 MS 300 ile 900 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndayd\u0131. Bu d\u00f6nemde g\u00f6kbilim, tar\u0131m, m\u00fchendislik ve ileti\u015fimde zamanlar\u0131n\u0131n ilerisinde bilimsel bilgilere sahiptiler. Tar\u0131ma elveri\u015fli olmayan arazilerde bile ekim yapabiliyor, hi\u00e7bir modern makine kullanmadan afili \u015fehirler in\u015fa edebiliyor, d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 dillerinden birisini geli\u015ftirdikleri i\u00e7in yaz\u0131l\u0131 ileti\u015fim kurabiliyor ve iki ayr\u0131 takvim sistemi ile zaman\u0131 \u00f6l\u00e7ebiliyorlard\u0131.<\/p>\n

Mayalar evrenin g\u00fcnl\u00fck hayattaki etkilerine derinden inand\u0131klar\u0131 i\u00e7in g\u00f6kcisimlerinin hareketlerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bu konuda ilerleme kaydetmi\u015fler; \u00f6rne\u011fin g\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131 tahmin edebiliyorlard\u0131. Varolu\u015f mitolojilerinde takvimin ve g\u00f6kcisimlerinin hareketlerinin \u00f6nemi, kutsal kitaplar\u0131 Popol Vuh<\/em>\u2019tan (Toplumun Kitab\u0131) kaynaklan\u0131yor. 18. y\u00fczy\u0131lda \u0130spanyol Dominikan mezhebi rahibi Francizco Ximenez taraf\u0131ndan \u0130spanyolcaya \u00e7evrilen Popol Vuh<\/em>\u2019a g\u00f6re, insan beyaz ve sar\u0131 m\u0131s\u0131rdan yarat\u0131lm\u0131\u015f; bu da m\u0131s\u0131r\u0131n Maya k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki \u00f6nemini g\u00f6steriyor. Nitekim Ay ve G\u00fcne\u015f d\u00f6ng\u00fclerinin bilgilerini m\u0131s\u0131r ekimi ve mahsul toplanma zamanlar\u0131n\u0131 hesap etmek, bunlara mukabil olarak da kurban adamak i\u00e7in kullan\u0131yorlard\u0131. H\u0131ristiyan rahip Ximenez, kendi d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re \u201cmezarl\u0131k\u201d, \u201ccennet\u201d, \u201ccehennem\u201d t\u00fcr\u00fc tabirleri \u00e7evirisine eklemi\u015f olsa bile, sayesinde Popol Vuh<\/em> kaybolmaktan kurtulmu\u015f.<\/p>\n

Eski Mayalar\u0131n geli\u015ftirdikleri takvimlerin ilkinde iki \u00f6rt\u00fc\u015fen y\u0131ll\u0131k d\u00f6ng\u00fc bulunuyor: 260 g\u00fcnl\u00fck \u2018kutsal\u2019 y\u0131l, ve 365 g\u00fcnl\u00fck \u2018laik\u2019 y\u0131l. Bu sistemde her g\u00fcn i\u00e7in 4 farkl\u0131 bilgi var: kutsal takvimdeki g\u00fcn numaras\u0131 ve g\u00fcn ismi ile laik takvimdeki g\u00fcn numaras\u0131 ve g\u00fcn ismi. Her 52 y\u0131lda bir yuvarlak saat gibi tekrar ba\u015fa d\u00f6nen bu takvim, Yuvarlak Takvim.<\/p>\n

Yuvarlak Takvim 52 y\u0131ll\u0131k d\u00f6ng\u00fcler i\u00e7erisinde zaman\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, kronolojik olaylar\u0131 ve onlar\u0131n birbirleri ile ili\u015fkilerini daha uzun zaman dilimleri i\u00e7erisinde belirleyemiyor. Bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131 kapayan Uzun Sayma Takvimi, her ge\u00e7en g\u00fcn\u00fc Milattan \u00d6nce 11 ya da 13 A\u011fustos 13,3114\u2019e denk gelen bir tarihe uzakl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re say\u0131yor. Ger\u00e7i Uzun Sayma Takvimi de bir d\u00f6ng\u00fc i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, ama her d\u00f6ng\u00fc 5,139\u2019er y\u0131l s\u00fcr\u00fcyor – tevekkeli \u2018uzun\u2019.<\/p>\n

Piramitten yery\u00fcz\u00fcne kayan y\u0131lan tanr\u0131 Kukulkan<\/strong><\/p>\n

Mayalar ileri g\u00f6kbilim bilgilerini tap\u0131naklar\u0131nda da kulland\u0131lar. Mesela Yucat\u00e1n yar\u0131madas\u0131nda yer alan ve bir UNESCO d\u00fcnya miras\u0131 ilan edilen Chich\u00e9n Itz\u00e1 piramiti ilkbahar ve sonbahar ekinoksu (gece ve g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn e\u015fit saatler s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcnler) g\u00fcne\u015f bat\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re in\u015fa edilmi\u015f. Y\u0131lda iki kere, bu ekinoks g\u00fcnlerinin g\u00fcne\u015f bat\u0131mlar\u0131nda piramit kendi \u00fczerinde bir g\u00f6lge olu\u015fturuyor. Bu g\u00f6lge, piramidin merdivenlerinde in\u015fa edilmi\u015f ilah Kukulkan\u2019\u0131n (t\u00fcyl\u00fc y\u0131lan) \u00fczerine \u00f6yle bir a\u00e7\u0131 ile d\u00fc\u015f\u00fcyor ki, izleyiciye g\u00fcne\u015f batt\u0131k\u00e7a y\u0131lan yery\u00fcz\u00fcne do\u011fru kay\u0131yormu\u015f izlenimi veriyor.<\/p>\n

Velhas\u0131l \u0130spanyol istilac\u0131lar Maya k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait pek \u00e7ok bilgiyi yok etmi\u015f olsalar bile, Piramitler ve Moctezuma\u2019n\u0131n intikam\u0131 h\u00e2l\u00e2 sa\u011flam ve yerli yerinde. Bu sayede Karayip sahillerinde ba\u015flayan gezimiz Maya k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait enteresan bilgileri \u00f6\u011frenerek ve hasta yata\u011f\u0131nda Popol Vuh<\/em> okuyarak noktaland\u0131!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

New York\u2019un ilk olas\u0131 Ebola vakas\u0131n\u0131 TRT T\u00fcrk K\u00fcresel Bak\u0131\u015f program\u0131nda canl\u0131 anlatt\u0131ktan ve Ebola\u2019n\u0131n \u015fu anki tezlere g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle yarasa eti yenen Bat\u0131 Afrika \u00fclkelerinde yarasalardan insanlara ge\u00e7ti\u011fini \u00f6\u011frendikten sonra, kendimi Meksika\u2019n\u0131n Yucat\u00e1n yar\u0131madas\u0131nda yarasalarla dolu bir ma\u011faran\u0131n i\u00e7inde buldum. Asl\u0131nda kaya kapl\u0131 bir arazinin ortas\u0131ndaki delikten \u00e7ivileme bo\u015flu\u011fa atlad\u0131\u011f\u0131mda yarasalardan habersizdim. […]<\/p>\n","protected":false},"author":555,"featured_media":12140,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[164,744],"tags":[677,1684,3214,3215],"class_list":["post-12139","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-127-sayi","category-bilumum-bilim","tag-ebola","tag-mayalar","tag-meksika","tag-moctezuma"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t