{"id":12143,"date":"2014-09-01T19:17:54","date_gmt":"2014-09-01T16:17:54","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=12143"},"modified":"2018-05-11T12:55:15","modified_gmt":"2018-05-11T09:55:15","slug":"bilim-projeleri-ve-fonlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/09\/01\/bilim-projeleri-ve-fonlar","title":{"rendered":"Bilim projeleri ve fonlar"},"content":{"rendered":"

Mevcut sistemde bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in b\u00fct\u00e7e olu\u015fturabilmek ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sorun. Ioannidis, hi\u00e7 olmazsa k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlar\u0131n at\u0131labilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde. Ona g\u00f6re hangi b\u00fct\u00e7e y\u00f6ntemi olursa olsun, bilimin uzun vadeli hedeflerine uygun hareket edilmeli. Biliminsanlar\u0131n\u0131n zamanlar\u0131n\u0131 fon aramakla ge\u00e7irmek zorunda kalmas\u0131n\u0131 kabul etmiyor, bunun ak\u0131ll\u0131ca olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor.<\/em><\/p>\n

Bir projenin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in gerekli maddi kayna\u011f\u0131n sa\u011flanmas\u0131, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 en \u00e7ok etkileyen fakt\u00f6rlerden biri durumunda. \u0130nsan Genomu Projesi, CERN\u2019deki ara\u015ft\u0131rmalar, \u0130nsan Beyni Projesi (HBP) ilk akla gelen \u00f6rneklerden. Hat\u0131rlan\u0131rsa T\u00fcrkiye\u2019nin ve kimi ba\u015fka \u00fclkelerin CERN yat\u0131r\u0131mlar\u0131 konusundaki \u00e7ekinceleri, \u0130nsan Genomu ve \u0130nsan Beyni projelerine y\u00f6nelik ele\u015ftiriler genellikle finans odakl\u0131yd\u0131. Mevcut iktisadi d\u00fczende bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in b\u00fct\u00e7e olu\u015fturabilmek ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sorun oluyor.<\/p>\n

\"\"
\u0130nsan Beyni Projesi (HBP) beynimizi sim\u00fcle etmeyi ama\u00e7l\u0131yor (kaynak: tel-avivre.com)<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

HBP \u00f6rne\u011fi<\/strong><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n ihtiya\u00e7 duydu\u011fu finans deste\u011fi sa\u011flansa bile tart\u0131\u015fmalar sona ermiyor. \u0130nsan beynini sim\u00fcle etmeyi hedefleyen HBP i\u00e7in 1 milyar dolar\u0131n \u00fczerinde b\u00fct\u00e7e ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda fikir ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sinir bilimciler \u015fu s\u0131ralarda HBP\u2019nin rotas\u0131ndan \u015fa\u015ft\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftirisini y\u00f6neltiyorlar. Temmuz ay\u0131 ba\u015f\u0131nda BBC\u2019de \u00e7\u0131kan habere (1) g\u00f6re 200\u2019\u00fcn \u00fczerinde biliminsan\u0131 Avrupa Komisyonu\u2019na iletilmek \u00fczere a\u00e7\u0131k bir mektup kaleme ald\u0131. Mektuba http:\/\/neurofuture.eu\/ adresinden eri\u015fip imzalamak m\u00fcmk\u00fcn. Yaz\u0131lanlar ciddiye al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde ilgili fonlar\u0131n boykot edilmesi hedefleniyor. Projenin ba\u015f\u0131ndaki isim olan Henry Markram, bu ele\u015ftirilerin \u0130nsan Genomu Projesi\u2019ne de y\u00f6neltilmi\u015f oldu\u011funa dikkat \u00e7ekiyor. Bizi ilgilendiren nokta, HBP\u2019nin di\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 projelere ayr\u0131labilecek maddi kaynaklar\u0131 engellemi\u015f oldu\u011fu iddias\u0131. Markram bunu kabul etmiyor ve b\u00fct\u00e7e bilgi teknolojileri taraf\u0131ndan geldi\u011fi i\u00e7in sinir bilim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 sekteye u\u011fratmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ancak muhalifleri ikna edebilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n

\"\"
John P. A. Ioannidis (kaynak: thebenshi.com).<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

Ioannidis\u2019in yakla\u015f\u0131m\u0131 <\/strong><\/p>\n

HBP tekil bir \u00f6rnek de\u011fil ve b\u00fct\u00e7eye sahip olmak d\u0131\u015f\u0131nda s\u00fcrecin nelere mal oldu\u011fu bir di\u011fer b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131. T\u0131p ve istatistik profes\u00f6r\u00fc John P. A. Ioannidis, biliminsanlar\u0131n\u0131n zamanlar\u0131n\u0131 hibe, ba\u011f\u0131\u015f, vb. bulmak amac\u0131yla harcamalar\u0131ndan kurtulmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in baz\u0131 \u00f6neriler sunuyor. 29 Eyl\u00fcl 2011 tarihli, Nature<\/em>\u2019da \u00e7\u0131kan yorumunun (2) ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 bu. Ioannidis\u2019e g\u00f6re ara\u015ft\u0131rma fonu sa\u011flama sistemi, biliminsanlar\u0131n\u0131n bilim yapmalar\u0131na zaman b\u0131rakm\u0131yor. P. Higgs\u2019in ele\u015ftirilerini hat\u0131rlayal\u0131m. 2013 Nobel fizik \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7i, s\u00fcrekli bir performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc yap\u0131lmas\u0131n\u0131, gelir merkezli bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ele\u015ftirmi\u015fti. Bir biliminsan\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kuruma kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 paran\u0131n dikkate al\u0131nmas\u0131 cidden rahats\u0131zl\u0131k verici.<\/p>\n

Ioannidis\u2019in 2010 tarihli bir makaleye dayanarak verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re, t\u0131p, fizik ve kimyada Nobel kazanm\u0131\u015f isimlerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n y\u00fczde 30\u2019unun arkas\u0131nda do\u011frudan bir fon yok. Yazar\u0131n da belirtti\u011fi gibi, titizlik gerektiren klinik denemeler ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli projeler i\u00e7in detayl\u0131 b\u00fct\u00e7e planlamalar\u0131 yap\u0131lmas\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r ancak her i\u015fte bu s\u00fcre\u00e7ler yinelendi\u011finde problemler \u00e7\u0131k\u0131yor ki zaman bunlar aras\u0131nda en \u00f6nemlisi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma b\u00fct\u00e7esi biliminsanlar\u0131na e\u015fit \u015fekilde da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde ayr\u0131lan pay, masraflar\u0131 y\u00fcksek projeler kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersiz kalacak ama matematik gibi bir disiplinde bunun getirisi b\u00fcy\u00fck olabilir. Ioannidis\u2019in hesaplamas\u0131na g\u00f6re, ABD Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fclerinin y\u0131ll\u0131k harcamas\u0131 300.000 ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya e\u015fit olarak payla\u015ft\u0131r\u0131lsa her biri y\u0131ll\u0131k 50 bin dolardan fazlas\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f olacak. Bir ba\u015fka y\u00f6ntem ise kura \u00e7ekimine dayal\u0131 da\u011f\u0131t\u0131m. New York\u2019ta bulunan, fizik ve kozmoloji \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fcten bir enstit\u00fc bu \u015fekilde, 1 ile 15 bin dolar aras\u0131ndaki fonlar\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor. B\u00f6ylesi bir s\u00fcre\u00e7te hi\u00e7 fon alamayan ki\u015filer olaca\u011f\u0131 unutulmamal\u0131. Daha az ki\u015fiye daha fazla para m\u0131 yoksa daha fazla ki\u015fiye ayn\u0131 miktar m\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

\u00d6ne \u00e7\u0131kan, \u00fcnl\u00fc biliminsanlar\u0131na daha kolay destek verilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir ancak konumlar\u0131ndan ziyade haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 proje plan\u0131na dikkat edilmesi onlar i\u00e7in bir engel te\u015fkil ediyor. MacArthur isimli program ise parlak ve yetenekli isimlerin neler yapaca\u011f\u0131na a\u015f\u0131r\u0131 bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmiyor ve 5 y\u0131l i\u00e7in 500 bin dolar gibi y\u00fcksek bir rakam sunuyor. Tabii y\u0131lda 20-30 ki\u015fi se\u00e7tikleri i\u00e7in fazlas\u0131yla s\u0131k\u0131 bir inceleme yap\u0131yorlar ve ortaya yeni bir i\u015f y\u00fck\u00fc daha \u00e7\u0131k\u0131yor. \u0130ltimas tehlikesi ise i\u015fin bir ba\u015fka boyutu. Hak eden ancak program d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar\u0131n olmas\u0131 y\u00fcksek ihtimal. De\u011ferlendirme y\u00f6nteminde \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir form\u00fcl\u00fcn kullan\u0131lmas\u0131 ve se\u00e7ilecek isimlerin otomatik bir sistem \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, s\u00f6z konusu iki tehlikeden uzak durulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir.<\/p>\n

Avrupa \u00fclkelerinin \u00f6l\u00e7\u00fcme dayal\u0131, metrik sistemlere daha al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu ifade ediliyor. \u0130ngiltere\u2019de uygulamaya konulan Research Excellence Framework (REF) sonu\u00e7lar\u0131 18 Aral\u0131k 2014\u2019te yay\u0131mlanacak. \u0130talya\u2019da i\u015fe al\u0131mlarda, kay\u0131rmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fcmler kullan\u0131l\u0131yor, benzer uygulamalar Almanya\u2019daki Max Planck Enstit\u00fclerinde de var. Mevcut sistemlerin esas sorunu, de\u011ferlendirmelerin yeterince sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmamas\u0131. Ioannidis nicelikten ziyade niteli\u011fe \u00f6nem verilmesi, makalelerde yazar\u0131n kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131lar\u0131n say\u0131lmamas\u0131 gibi \u00f6neriler getiriyor. Ayr\u0131ca veri payla\u015f\u0131m\u0131, iyi haz\u0131rlanm\u0131\u015f bilimsel raporlar, vb. pratiklerin de \u00f6d\u00fcllendirilmesi kanaatinde.<\/p>\n

Ba\u015fvuru formlar\u0131n\u0131n ve s\u00fcre\u00e7lerin basitle\u015ftirilmesi, zaman kazanmaya yard\u0131mc\u0131 olacak de\u011fi\u015fikliklerden biri. Ioannidis, Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcleri ve Howard Hughes T\u0131p Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde (HHMI) benzeri uygulamalar\u0131n bulundu\u011funu belirtiyor. HHMI, 5 y\u0131l sonunda hibeyi yenilerken, elde edilen sonu\u00e7lardan ziyade g\u00f6sterilen \u00e7abaya odaklan\u0131yor. 10 y\u0131ll\u0131k deste\u011fin devam etmesi ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez hibenin verilmesi karar\u0131 al\u0131n\u0131rken, sonu\u00e7lara daha fazla a\u011f\u0131rl\u0131k veriliyor.<\/p>\n

Baz\u0131 enstit\u00fcler b\u00fct\u00e7e da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda, ba\u015fvuran\u0131n ge\u00e7mi\u015fte ald\u0131\u011f\u0131 hibe miktar\u0131na bak\u0131yor, miktar\u0131n y\u00fcksek olmas\u0131 aday\u0131n \u015fans\u0131n\u0131 y\u00fckseltiyor. H\u00e2liyle bilim insanlar\u0131 portf\u00f6ylerini geli\u015ftirmek ve destek alabilmek i\u00e7in normalde hi\u00e7 giri\u015fmeyecekleri i\u015fler tasarl\u0131yorlar. Ioannidis bu y\u00f6ntemin, bir ressam\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 resmin niteli\u011fiyle de\u011fil boya ve f\u0131r\u00e7alara harcanan parayla de\u011ferlendirilmesine benzedi\u011fini belirtiyor, hakl\u0131 olarak. Tabii b\u00fcy\u00fck projeler tasarlama tela\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, k\u00fc\u00e7\u00fck ve yarat\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilmesi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fckseliyor. \u00dcstelik b\u00fcy\u00fck projeler nadiren hedefledikleri bilimsel ba\u015far\u0131lara ula\u015fabiliyor.<\/p>\n

Mevcut sistemde yap\u0131lmas\u0131 istenen de\u011fi\u015fikliklerin diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131, tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7aca\u011f\u0131n\u0131 belirten Ioannidis, hi\u00e7 olmazsa k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlar\u0131n at\u0131labilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde. B\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimler elbette \u00e7ok daha zor. \u201cMilyarca dolar\u0131n, en iyi nas\u0131l da\u011f\u0131t\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 bilmeden ara\u015ft\u0131rmalara harcanmas\u0131 bir skandal\u201d diyor Ioannidis. Ona g\u00f6re hangi b\u00fct\u00e7e y\u00f6ntemi olursa olsun, bilimin uzun vadeli hedeflerine uygun hareket edilmeli. Biliminsanlar\u0131n\u0131n zamanlar\u0131n\u0131 fon aramakla ge\u00e7irmek zorunda kalmas\u0131n\u0131 kabul etmiyor, bunun ak\u0131ll\u0131ca olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor.<\/p>\n

\u00d6zetlersek…<\/strong><\/p>\n

Ioannidis\u2019in fonlar i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 analiz k\u0131saca \u015f\u00f6yle:<\/p>\n

1) Herkese fon sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7layan e\u015fitlik\u00e7i sistem<\/strong>: K\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 projelere destek sa\u011flanabiliyor, y\u00f6netimsel anlamda i\u015f y\u00fck\u00fc azal\u0131yor, hakemlik s\u00fcrecindeki hatalardan ka\u00e7\u0131n\u0131l\u0131yor. B\u00fcy\u00fck ara\u015ft\u0131rmalar desteklenmiyor, s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 biliminsanlar\u0131n\u0131n fark edilmesi g\u00fc\u00e7le\u015fiyor. Baz\u0131 \u00fcniversiteler uyguluyor.<\/p>\n

2) Rastgele da\u011f\u0131t\u0131m<\/strong>: Y\u00f6netimsel anlamda i\u015f y\u00fck\u00fc azal\u0131yor, hakemlik s\u00fcrecindeki hatalardan ka\u00e7\u0131n\u0131l\u0131yor. Desteklenmeyi hak eden her biliminsan\u0131n\u0131 kapsam\u0131yor. Foundational Questions Institute uyguluyor.<\/p>\n

3) Kariyere ba\u011fl\u0131 da\u011f\u0131t\u0131m<\/strong>: Yap\u0131lm\u0131\u015f i\u015fleri dikkate al\u0131yor. Gen\u00e7 biliminsanlar\u0131 i\u00e7in uygun de\u011fil, iltimasa a\u00e7\u0131k, s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki se\u00e7kin biliminsan\u0131na veriliyor. MacArthur Fellows Program uyguluyor.<\/p>\n

4) Otomatik etki g\u00f6stergeleri<\/strong>: \u0130ltimas olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca nesnel, k\u0131sa s\u00fcrede y\u00fcksek say\u0131da ismi de\u011ferlendirme imk\u00e2n\u0131 sunuyor. Kriterler kusurlu olabilir, uzla\u015f\u0131lmas\u0131 zor, veri tabanlar\u0131ndaki bilgiler hataya a\u00e7\u0131k. UK Research Excellence Framework uyguluyor.<\/p>\n

5) Bilimsel vatanda\u015fl\u0131k<\/strong>: Bilimdeki iyi i\u015flerin \u00f6d\u00fcllendirilmesi, k\u00f6t\u00fc eylemlerin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 ile bilimi geli\u015ftirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Otomasyonu zor, hakemlik s\u00fcrecinde hatalara a\u00e7\u0131k. Hakemlere y\u00f6nelik te\u015fviklerde uygulan\u0131yor.<\/p>\n

6) Geni\u015f hedefli projeler<\/strong>: Proje ba\u015fvurular\u0131 ve de\u011ferlendirmeleri kolay, yeniliklere izin veriliyor. \u0130ltimasa a\u00e7\u0131k oldu\u011fu gibi abart\u0131l\u0131 i\u015flere sebep olabiliyor. Howard Hughes Medical Institute uyguluyor.<\/p>\n

Ioannidis, yukar\u0131dakilerden iki veya daha fazlas\u0131n\u0131n bir arada kullan\u0131labilece\u011fine de i\u015faret ediyor; \u00f6rne\u011fin 4 ve 5 numarada \u00f6zetlenmi\u015f y\u00f6ntemler. Paran\u0131n herhangi bir \u015feyi ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7evirebilece\u011fi bir sosyo-ekonomik yap\u0131da bu tart\u0131\u015fmalar kolay sonu\u00e7lanacak gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) http:\/\/www.bbc.com\/news\/science-environment-28193790<\/p>\n

2) Ioannidis, J. P. A., Fund people no projects, Nature<\/em> 477, 529-531 (2011).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mevcut sistemde bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in b\u00fct\u00e7e olu\u015fturabilmek ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sorun. Ioannidis, hi\u00e7 olmazsa k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlar\u0131n at\u0131labilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde. Ona g\u00f6re hangi b\u00fct\u00e7e y\u00f6ntemi olursa olsun, bilimin uzun vadeli hedeflerine uygun hareket edilmeli. Biliminsanlar\u0131n\u0131n zamanlar\u0131n\u0131 fon aramakla ge\u00e7irmek zorunda kalmas\u0131n\u0131 kabul etmiyor, bunun ak\u0131ll\u0131ca olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. Bir projenin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in gerekli maddi kayna\u011f\u0131n sa\u011flanmas\u0131, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":441,"featured_media":12147,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[164,2023],"tags":[1009,3213,877],"class_list":["post-12143","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-127-sayi","category-yorungemiz-bilim","tag-bilimsel-arastirma","tag-bilimsel-projeler","tag-yorungemiz-bilim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t