{"id":12175,"date":"2014-09-01T19:53:38","date_gmt":"2014-09-01T16:53:38","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=12175"},"modified":"2018-05-10T17:40:19","modified_gmt":"2018-05-10T14:40:19","slug":"demokrasi-ne-duzeyde-gozetime-dayanabilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/09\/01\/demokrasi-ne-duzeyde-gozetime-dayanabilir","title":{"rendered":"Demokrasi ne d\u00fczeyde g\u00f6zetime dayanabilir?"},"content":{"rendered":"

Say\u0131sal teknoloji, hareketlerimizin, eylemlerimizin ve ileti\u015fimimizin g\u00f6zetlenmesi d\u00fczeyini muazzam \u015fekilde art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 1990\u2019larda deneyimledi\u011fimizin \u00e7ok \u00f6tesinde bir g\u00f6zetim vard\u0131r ve biriktirilen verilerin devlet\u00e7e kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n ek yasal limitlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 durumda bile \u00e7ok \u00f6tesinde olacakt\u0131r. Kitlesel g\u00f6zetimin seviyesini azaltmam\u0131z gerek, ancak ne kadar? Tahamm\u00fcl edilebilir g\u00f6zetimin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 nedir; hangi seviyeyi ge\u00e7ti\u011finde bask\u0131c\u0131 hale gelir?<\/em><\/p>\n

\u00c7eviren:<\/strong> Aylin Aydo\u011fan<\/p>\n

Toplumda, kitlesel g\u00f6zetimin bug\u00fcnk\u00fc seviyesi insan haklar\u0131 ile uyu\u015fmamaktad\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc yeniden kazanmak ve demokrasimizi iyile\u015ftirmek i\u00e7in g\u00f6zetimi, herhangi bir muhbirin fi\u015flenmeden gazetecilerle konu\u015fabildi\u011fi bir seviyeye kadar d\u00fc\u015f\u00fcrmek zorunday\u0131z. Bunu hakk\u0131yla yapabilmemiz i\u00e7in de kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z sistemlerin g\u00f6zetim kapasitesini azaltmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Say\u0131sal ya\u015famlar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol etmemizin ilk ad\u0131m\u0131 -30 y\u0131ld\u0131r savundu\u011fum \u00fczere- \u00f6zg\u00fcr\/libre yaz\u0131l\u0131m kullanmakt\u0131r. \u00d6zg\u00fcr-olmayan (non-free) yaz\u0131l\u0131mlara g\u00fcvenemeyiz; Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131 (National Security Agency) bilgisayarlar\u0131m\u0131za ve y\u00f6nlendiricilerimize (router) sald\u0131rmak i\u00e7in \u00f6zg\u00fcr-olmayan yaz\u0131l\u0131mlardaki g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 kullan\u0131r hatta bu t\u00fcr a\u00e7\u0131klar\u0131 bizzat yarat\u0131r. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ise bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol etmemizi sa\u011flar ancak bu bile internete bir kere girdi\u011fimizde mahremiyetimizi korumam\u0131za yetmez.<\/p>\n

\"\"
Richard Stallman, \u00f6zg\u00fcr\/libre yaz\u0131l\u0131m savunucusu ve \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Vakf\u0131\u2019n\u0131n kurucusudur. 1984\u2019te \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131ml\u0131 i\u015fletim sistemi GNU\u2019yu kurmu\u015ftur. Programc\u0131lar\u0131n ve programlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, programlar\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n ortak miras\u0131 olmas\u0131n\u0131 savunur.<\/figcaption><\/figure>\n

ABD\u2019de \u201c\u00fclke i\u00e7indeki g\u00f6zetim yetkilerini s\u0131n\u0131rland\u0131rmak\u201d amac\u0131yla iki partinin de uzla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir yasa haz\u0131rlanmaktad\u0131r ancak bu yasa devletin, sanal dosyalar\u0131m\u0131z\u0131 kullanmas\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rmaya dayanmaktad\u0131r. Bu, muhbirin kimli\u011fini tespit etmek amac\u0131yla eri\u015fimin \u201cmuhbiri yakalamak\u201d i\u00e7in yeterli bir gerek\u00e7e oldu\u011fu durumlarda muhbirleri korumaya yetmez. Daha ileri gitmemiz gerekir.<\/p>\n

Edward Snowden\u2019\u0131n([ii]<\/a>)<\/sup> if\u015faatlar\u0131 sayesinde, toplumdaki kitlesel g\u00f6zetimin bug\u00fcnk\u00fc seviyesinin insan haklar\u0131 ile uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck. Muhaliflere, kaynaklara ve gazetecilere y\u00f6nelik yinelenen kovu\u015fturmalar ve tacizler de bu durumu teyit etmekte. Kitlesel g\u00f6zetimin seviyesini azaltmam\u0131z gerek, ancak ne kadar? Tahamm\u00fcl edilebilir g\u00f6zetimin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 nedir; hangi seviyeyi ge\u00e7ti\u011finde bask\u0131c\u0131 hale gelir? Bu, g\u00f6zetim ile demokrasinin i\u015fleyi\u015fi \u00e7eli\u015firse ger\u00e7ekle\u015fir: muhbirlerin (Snowden gibi) yakalanmas\u0131n\u0131n muhtemel oldu\u011fu zamanlarda.<\/p>\n

G\u00f6zetimi azaltmam\u0131z gerekti\u011fine kat\u0131lm\u0131yor musunuz? O zaman \u00f6nce bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc okuyun<\/strong><\/p>\n

E\u011fer muhbirler, su\u00e7lar\u0131 ve yalanlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karma cesaretini g\u00f6stermezse h\u00fck\u00fcmetimiz ve kurumlar\u0131m\u0131z \u00fczerindeki fiili kontrol\u00fcm\u00fcz\u00fcn son k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 da kaybederiz. Bu nedenle devletin, bir muhabir ile konu\u015fan muhbiri yakalamas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak seviyedeki g\u00f6zetim \u00e7ok fazlad\u0131r; demokrasi i\u00e7in katlan\u0131labilir seviyenin \u00e7ok \u00f6tesindedir.<\/p>\n

2011\u2019de kimli\u011fi gizli bir ABD h\u00fck\u00fcmet yetkilisi gazetecilere, art\u0131k muhabirlerin mahkemeye \u00e7a\u011fr\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 kayg\u0131l\u0131 bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klad\u0131: \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cbiz sizin kiminle konu\u015ftu\u011funuzu biliyoruz.\u201d Bazen, gazetecilerin telefon kay\u0131tlar\u0131 mahkemede delil olarak kullan\u0131l\u0131r, ancak Snowden a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermi\u015ftir ki ABD\u2019de her zaman, herkesin, her telefon kayd\u0131 delil olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Kar\u015f\u0131t ve muhalif eylemlerin, s\u0131rlar\u0131n\u0131, kendileri \u00fczerinde kirli hilelere hevesli devletlerden saklamalar\u0131 gerekir. Amerikan Sivil \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler Birli\u011fi (American Civil Liberties Union), ABD h\u00fck\u00fcmetinin, aralar\u0131nda ter\u00f6ristler olabilece\u011fi bahanesiyle bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l muhalif gruplara s\u0131zmaya y\u00f6nelik sistematik uygulamalar\u0131n\u0131 if\u015fa etmi\u015ftir. Devletin, kimin tan\u0131nan bir gazeteciyle ya da tan\u0131nan bir muhalifle konu\u015ftu\u011funu belirleyebildi\u011fi durum g\u00f6zetimin \u00e7ok fazla oldu\u011fu bir durumdur.<\/p>\n

Enformasyon, bir kez topland\u0131\u011f\u0131nda suistimal edilebilir<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar\u0131n, kitlesel g\u00f6zetimin seviyesinin \u00e7ok fazla oldu\u011funu fark etmelerine kar\u015f\u0131l\u0131k ilk tepki, toplanan verilere eri\u015fimi s\u0131n\u0131rland\u0131rmay\u0131 \u00f6nermektir. Bu kula\u011fa ho\u015f gelir ancak sorunu \u00e7\u00f6zmez; h\u00fck\u00fcmetin kurallara uydu\u011funu varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bile bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildir. (Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131, kendisinin sorumlu tutulamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek Yabanc\u0131 \u0130stihbarat Takip Kanunu mahkemesini yan\u0131ltm\u0131\u015ft\u0131r) Su\u00e7 \u015f\u00fcphesi bile eri\u015fim i\u00e7in dayanak olabilir. Bu durumda da muhbir bir kez \u201ccasuslukla\u201d su\u00e7land\u0131\u011f\u0131nda \u201ccasusu\u201d yakalamak, toplanan verilere eri\u015fimin gerek\u00e7esi olabilir.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmetin g\u00f6zetim elemanlar\u0131 da ki\u015fisel nedenlerle toplanan verileri suistimal edebilir. Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131\u2019n\u0131n baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 eski ve yeni sevgililerini, sevgili olmak istedikleri ki\u015fileri takip etmek i\u00e7in ABD\u2019nin g\u00f6zetim sistemini kullanm\u0131\u015ft\u0131r (bu duruma \u201ca\u015fk istihbarat\u0131 (loveINT)\u201d ismi uydurulmu\u015ftur.) Ajans, birka\u00e7 kez bu durumu yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve cezaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu olaylar bizi \u015fa\u015f\u0131rtmamal\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc polis de uzun s\u00fcre, ehliyet kay\u0131tlar\u0131na eri\u015fimi birileriyle tan\u0131\u015fmak i\u00e7in kullanm\u0131\u015ft\u0131r (bu duruma da \u201crandevu i\u00e7in plaka kovalamaca\u201d denilmi\u015ftir.)<\/p>\n

Yasaklanm\u0131\u015f olsa bile g\u00f6zetim yoluyla toplanan veriler her zaman suistimal edilebilir. Veriler bir kez topland\u0131\u011f\u0131nda ve devletin bunlara eri\u015fimi ihtimali oldu\u011funda bu veriler deh\u015fet verici bi\u00e7imlerde suistimal edilebilir.<\/p>\n

Kitlesel g\u00f6zetim ve mu\u011fl\u00e2k hukuk, arzu edilen herhangi bir hedefe y\u00f6nelik kitlesel bir yakalama sald\u0131r\u0131s\u0131 i\u00e7in bo\u015fluk sa\u011flar. Gazetecili\u011fi ve demokrasiyi korumak i\u00e7in devletin eri\u015fiminin gayet kolay oldu\u011fu bu verilerin toplanmas\u0131n\u0131 mutlaka s\u0131n\u0131rland\u0131rmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Mahremiyet i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc koruma mutlaka teknik olmal\u0131<\/strong><\/p>\n

Electronic Frontier Foundation([iii]<\/a>)<\/sup> ve ba\u015fka organizasyonlar kitlesel g\u00f6zetimin tacizlerini engellemek amac\u0131yla haz\u0131rlanan yasal ilkeler seti \u00f6nermi\u015flerdir. Bu ilkeler, muhbirler i\u00e7in hayati olan yasal korumay\u0131 kesin olarak i\u00e7erir; sonu\u00e7ta da bu ilkeler -e\u011fer tamamen benimsenirlerse ve daima istisnas\u0131z uygulan\u0131rlarsa- demokratik \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131 i\u00e7in yeterli olacaklard\u0131r.<\/p>\n

Ancak bu t\u00fcr yasal \u00f6nlemler istikrars\u0131zd\u0131r: yak\u0131n tarihin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi feshedilebilirler (Yabanc\u0131 \u0130stihbarat Takip Kanunu de\u011fi\u015fiklik yasas\u0131nda oldu\u011fu gibi); ask\u0131ya al\u0131nabilirler ya da g\u00f6z ard\u0131 edilebilirler.<\/p>\n

Bu s\u0131rada da demagoglar genel g\u00f6zetime dayanak olarak her zamanki bahaneleri al\u0131nt\u0131layabilir; bir avu\u00e7 insan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc herhangi bir ter\u00f6rist sald\u0131r\u0131 bile onlara f\u0131rsat sunabilir.<\/p>\n

\"\"
Edward Snowden, eski bir CIA istihbarat ajan\u0131d\u0131r ve Haziran 2013\u2019te ABD\u2019nin kulland\u0131\u011f\u0131 kitle takip program\u0131n\u0131n detaylar\u0131n\u0131 s\u0131zd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. S\u0131zd\u0131r\u0131lan bilgilerle ABD\u2019nin bilgi toplamak ve g\u00f6zetim i\u00e7in cep telefonu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini, elektronik posta yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 takip etti\u011fi, sosyal medyay\u0131 izledi\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Toplanan verilere eri\u015fimin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131rsak sanki hi\u00e7 var olmam\u0131\u015flar gibi olur: Y\u0131llarca toplanan dosyalar devletin ve onun kurumlar\u0131n\u0131n suistimaline a\u00e7\u0131k hale gelir ve e\u011fer \u015firketler taraf\u0131ndan da topland\u0131larsa onlar\u0131n \u00f6zel kullan\u0131m\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn olur. Buna kar\u015f\u0131n insanlar hakk\u0131nda dosyalar olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 durdurursak, o dosyalar var olmaz ve onlar\u0131 ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck olarak derlemenin bir yolu da olmaz. Yeni bir ba\u011fnaz rejim geldi\u011finde ise g\u00f6zetimi yeni ba\u015ftan uygulamak zorunda kal\u0131r ve veriler de ancak o tarihten itibaren toplanabilir. Bu yasay\u0131 ask\u0131ya almak ya da ge\u00e7ici olarak g\u00f6rmezden gelmek \u00e7ok anlaml\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Her sistemi mahremiyete uygun tasarlamal\u0131y\u0131z<\/p>\n

E\u011fer bir kitlesel g\u00f6zetim toplumu istemiyorsak g\u00f6zetimi bir t\u00fcr sosyal bozulma olarak kavramak zorunday\u0131z ve fiziki bir yap\u0131n\u0131n \u00e7evresel etkisini s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi her yeni say\u0131sal sistemin de g\u00f6zetim etkisini s\u0131n\u0131rland\u0131rmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin: \u201cak\u0131ll\u0131\u201d elektrik saya\u00e7lar\u0131 her kullan\u0131c\u0131n\u0131n elektrik kullan\u0131m\u0131 verilerini genel kullan\u0131m verileriyle de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak dakika dakika elektrik \u015firketine g\u00f6ndermek i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu, kitlesel g\u00f6zetim minvalinde uygulanmaktad\u0131r ancak asl\u0131nda herhangi bir g\u00f6zetimi gerektirmemektedir. Bir yerle\u015fim b\u00f6lgesindeki ortalama kullan\u0131m\u0131, toplam kullan\u0131m miktar\u0131n\u0131 abone say\u0131s\u0131na b\u00f6lerek hesaplamak ve bunu saya\u00e7lara g\u00f6ndermek elektrik \u015firketi i\u00e7in daha kolay olurdu. Her m\u00fc\u015fterinin sayac\u0131, o m\u00fc\u015fterinin belirli bir d\u00f6nem i\u00e7indeki kullan\u0131m\u0131n\u0131, o d\u00f6nemdeki ortalama kullan\u0131m \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc (paternini) de i\u00e7erir \u015fekilde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilir. Hi\u00e7bir g\u00f6zetim olmadan ayn\u0131 fayda!<\/p>\n

Bu t\u00fcr bir mahremiyeti t\u00fcm say\u0131sal sistemlerimize kurmam\u0131z gerekir.<\/p>\n

Verilerin toplanmas\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm: da\u011f\u0131n\u0131k b\u0131rakmak<\/strong><\/p>\n

Mahremiyeti ihlal etmeden izlemenin yollar\u0131ndan bir tanesi verileri da\u011f\u0131n\u0131k ve eri\u015fime elveri\u015fsiz olarak saklamakt\u0131r. Eski model g\u00fcvenlik kameralar\u0131 mahremiyet i\u00e7in tehdit de\u011fildi. Kay\u0131t bir binada depolan\u0131rd\u0131 ve en fazla bir iki haftal\u0131\u011f\u0131na saklan\u0131rd\u0131. Bu kay\u0131tlara eri\u015fimin zahmetli olmas\u0131 nedeniyle de asla kitlesel olarak uygulanmad\u0131; sadece birinin bir su\u00e7u ihbar etti\u011fi durumlarda eri\u015fildi. Milyonlarca kaseti her g\u00fcn toplamak ve izlemek ya da kopyalar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmak fiziksel olarak uygulanabilir de\u011fildi.<\/p>\n

Bug\u00fcnlerde, g\u00fcvenlik kameralar\u0131 g\u00f6zetim kameralar\u0131 haline geldi: bu kameralar internete ba\u011fland\u0131; dolay\u0131s\u0131yla da kay\u0131tlar bir veri merkezinde toplanabilir ve sonsuza kadar saklanabilir hale geldi. Bu h\u00e2lihaz\u0131rda tehlikeliyken durum daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fmektedir. Y\u00fcz tan\u0131ma alan\u0131ndaki geli\u015fmeler, \u015f\u00fcphelenilen gazetecilerin sokakta s\u00fcrekli izlenebilece\u011fi b\u00f6ylelikle de kimlerle konu\u015ftuklar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi g\u00fcn\u00fc getirebilir.<\/p>\n

\"\"
Laurie Lipton\u2019un 21. Y\u00fczy\u0131l hallerini irdeleyen \u00e7izimlerinden biri.<\/figcaption><\/figure>\n

Genellikle, internete ba\u011fl\u0131 kameralar\u0131n kendi say\u0131sal g\u00fcvenlikleri de berbatt\u0131r; herhangi biri kameralar\u0131n neyi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc seyredebilir. Mahremiyeti g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in insanlar\u0131n yanlar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ki\u015fisel kameralar d\u0131\u015f\u0131nda, halk\u0131n ne zaman nereye girip \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleme ama\u00e7l\u0131 internete ba\u011flanan kameralar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 yasaklamal\u0131y\u0131z. Herkes zaman zaman foto\u011fraf ve video kay\u0131tlar\u0131n\u0131 payla\u015fmakta serbest olmal\u0131 ancak bu t\u00fcr verilerin sistematik olarak internet \u00fczerinde biriktirilmesi s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmal\u0131.<\/p>\n

\u0130nternet ticareti g\u00f6zetimine \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00a0<\/strong><\/p>\n

Toplanan verilerin \u00e7o\u011fu insanlar\u0131n kendi say\u0131sal faaliyetlerinden gelir. Genellikle, veriler ilk olarak \u015firketler taraf\u0131ndan toplan\u0131r. Ancak mahremiyete ve demokrasiye tehdit s\u00f6z konusu oldu\u011funda g\u00f6zetimin do\u011frudan devlet taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 ya da bir \u015firkete havale edilmesi fark yaratmaz \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015firketlerin toplad\u0131\u011f\u0131 veriler devletin sistematik eri\u015fimine a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131, PRISM([iv]<\/a>)<\/sup> arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck internet \u015firketinin veri taban\u0131na girmi\u015ftir. Amerikan Telefon ve Telgraf \u015eirketi (American Telephone and Telegraph Company) 1987\u2019den beri t\u00fcm arama kay\u0131tlar\u0131n\u0131 saklamaktad\u0131r ve istenmesi durumunda Uyu\u015fturucuyla M\u00fccadele Dairesi\u2019nin (Drug Enforcement Administration) incelemesi i\u00e7in haz\u0131r bekletmektedir. A\u00e7\u0131k konu\u015fmak gerekirse, ABD h\u00fck\u00fcmeti bu verilere hakim de\u011fildir ancak pratikte hakim olabilir.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla gazetecili\u011fi ve demokrasiyi koruma hedefi, sadece devletin de\u011fil herhangi bir kurumun insanlar hakk\u0131nda toplad\u0131\u011f\u0131 verileri azaltmay\u0131 gerektirir. Say\u0131sal sitemleri, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda veri toplamayan sistemler bi\u00e7iminde yeniden tasarlamal\u0131y\u0131z. E\u011fer bu sistemlerle bizim aram\u0131zdaki ili\u015fkide i\u015flemlerimiz hakk\u0131nda say\u0131sal verilere i\u015fin do\u011fas\u0131 gere\u011fi ihtiya\u00e7 duyulursa bu verilerin k\u0131sa bir s\u00fcreden daha fazla saklanmalar\u0131na izin verilmemeli.<\/p>\n

\u0130nternet g\u00f6zetiminin bug\u00fcnk\u00fc seviyesinin nedenlerinden bir tanesi de web sitelerinin, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n faliyetlerinin ve e\u011filimlerinin takip edilmesine dayanan reklamla finanse edilmesidir. Bu, mutlak bir tacizi -g\u00f6rmezden gelmeyi \u00f6\u011frenebilece\u011fimiz reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131- fark\u0131nda olal\u0131m ya da olmayal\u0131m bize zarar\u0131 dokunan bir g\u00f6zetim sistemine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmektedir. \u0130nternet \u00fczerindeki sat\u0131n alma uygulamalar\u0131 da kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 izler. Hepimiz fark\u0131nday\u0131z ki \u201cmahremiyet politikalar\u0131\u201d mahremiyeti destekleyen taahh\u00fctlerden ziyade mahremiyete sald\u0131rman\u0131n mazeretleridir.<\/p>\n

Her iki problemi de anonim bir \u00f6deme sistemini, -\u00f6deyen taraf i\u00e7in anonim olan bir sistemi- uygulayarak \u00e7\u00f6zebiliriz. (Alacakl\u0131 taraf\u0131n vergilerden ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 istemeyiz) Bitcoin anonim de\u011fildir ancak say\u0131sal nakit teknolojisi ilk olarak 25 y\u0131l \u00f6nce geli\u015ftirilmi\u015ftir; ihtiyac\u0131m\u0131z olan sadece uygun ticari d\u00fczenlemeler ve devletin bunlar\u0131 engellememesidir.<\/p>\n

Web sitelerinin elindeki ki\u015fisel veri dosyalar\u0131ndan kaynakl\u0131 bir ba\u015fka tehdit de g\u00fcvenli\u011fi ihlal edenlerin bunlara s\u0131zma, bunlar\u0131 alma ve suistimal etme ihtimalidir. Bu, m\u00fc\u015fterilerin kredi kart\u0131 detaylar\u0131n\u0131 da i\u00e7erir. Anonim bir \u00f6deme sistemi bu tehlikeyi engeller: web sitesi sizin hakk\u0131n\u0131zda hi\u00e7bir bilgiye sahip de\u011filse sitedeki herhangi bir g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131\u011f\u0131 size zarar veremez.<\/p>\n

\"\"
Navigasyon hizmetleri de g\u00f6zetime neden olur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, engelleyen bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sunucu muhtemelen kullan\u0131c\u0131n\u0131n konumunu kaydetmektedir. Bu g\u00f6zetim esas\u0131nda gerekli de\u011fildir ve yeniden tasarlamayla engellenebilir.<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

Seyahat g\u00f6zetimine \u00e7\u00f6z\u00fcm<\/strong><\/p>\n

K\u00f6pr\u00fc ve\/veya otoyollardan ge\u00e7i\u015f \u00fccreti tahsilat\u0131n\u0131 anonim \u00f6demeye (\u00f6rne\u011fin say\u0131sal nakit kullanarak) d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeliyiz. Ara\u00e7 plakas\u0131 tan\u0131ma sistemleri t\u00fcm plakalar\u0131 tan\u0131maktad\u0131r ve bu veriler s\u00fcresiz olarak tutulabilir; ara\u00e7lar\u0131n sadece mahkeme emriyle arananlar listesinde olmalar\u0131 durumunda tan\u0131nmas\u0131 ve kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 yasa ile d\u00fczenlenmelidir. Daha az g\u00fcvenli bir alternatif ise t\u00fcm ara\u00e7lar\u0131 sadece yerel d\u00fczeyde birka\u00e7 g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne kaydetmek ve t\u00fcm bu verilerin internetten eri\u015fimini engellemektir. Bu verilere eri\u015fim mahkeme emriyle arananlar listesiyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

ABD\u2019nin \u201cu\u00e7mas\u0131 yasaklananlar\u201d listesi de y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc bu ceza, bir duru\u015fma olmadan verilmektedir.<\/p>\n

Kimin v\u00fccudunun ve bagaj\u0131n\u0131n daha dikkatli incelenece\u011fine ili\u015fkin bir listenin olmas\u0131 kabul edilebilir ve yerel u\u00e7u\u015flardaki anonim yolculara bu listeye dahillermi\u015f gibi davran\u0131labilir. Ayr\u0131ca vatanda\u015f olmayanlar\u0131n e\u011fer \u00fclkeye giri\u015fleri yasaklanm\u0131\u015fsa bu ki\u015filerin giri\u015f yapmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak u\u00e7u\u015flardan engellenmeleri de kabul edilebilir. Bu, t\u00fcm me\u015fru takipler i\u00e7in yeterli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bir\u00e7ok toplu ula\u015f\u0131m sistemi \u00f6deme i\u00e7in \u00e7e\u015fitli ak\u0131ll\u0131 kartlar ya da radyo frekans\u0131 ile kimlik tan\u0131mlama (radio frequency identification) sistemlerini kullanmaktad\u0131r. Bu \u00f6demeler ki\u015fisel verileri biriktirir: E\u011fer bir kez nakit yerine bunlardan biriyle \u00f6deme hatas\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fcyseniz kart ile isminiz kal\u0131c\u0131 olarak ili\u015fkilendirilir. Dahas\u0131, t\u00fcm yolculuk da kart ile ili\u015fkilendirilir. \u0130kisi birlikte muazzam bir g\u00f6zetim yapar. Bu veri toplama i\u015flemi azalt\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Navigasyon hizmetleri de g\u00f6zetime neden olur: Kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgisayar\u0131, kullan\u0131c\u0131n\u0131n konumunu ve nereye gitmek istedi\u011fini harita hizmeti \u015firketine aktar\u0131r; sonras\u0131nda da sunucu rotay\u0131 belirler ve bunu geri kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgisayar\u0131na g\u00f6nderir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, engelleyen bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sunucu muhtemelen kullan\u0131c\u0131n\u0131n konumunu kaydetmektedir. Bu g\u00f6zetim esas\u0131nda gerekli de\u011fildir ve yeniden tasarlamayla engellenebilir: Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgisayarlar\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcr\/libre yaz\u0131l\u0131m uygun b\u00f6lgeler i\u00e7in harita verisini indirebilir (e\u011fer daha \u00f6nce indirilmediyse) ve kullan\u0131c\u0131n\u0131n nerede oldu\u011funu ve nereye gitmek istedi\u011fini kimseye s\u00f6ylemeden istenilen rotay\u0131 hesaplay\u0131p g\u00f6sterebilir.<\/p>\n

Bisiklet \u00f6d\u00fcn\u00e7 alma vb. sistemler \u00f6d\u00fcn\u00e7 alan ki\u015finin kimli\u011finin sadece \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nan istasyonun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bilinebilece\u011fi bir \u015fekilde tasarlanabilir. T\u00fcm istasyonlar \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nan \u015feyin \u201cd\u0131\u015far\u0131da\u201d oldu\u011fu konusunda bilgilendirilebilir dolay\u0131s\u0131yla kullan\u0131c\u0131 herhangi bir istasyona iade etti\u011finde de o istasyon nereden ve ne zaman \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilebilir. Teslim edilen istasyon da di\u011fer istasyonu teslimat\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bilgilendirebilir. Ayr\u0131ca kullan\u0131c\u0131n\u0131n faturas\u0131n\u0131 hesaplayabilir ve bunu (makul bir s\u00fcre sonra) istasyonlar aras\u0131nda olu\u015fturulacak bir trafik \u00fczerinden merkeze g\u00f6nderebilir. B\u00f6ylece merkez faturan\u0131n hangi istasyondan geldi\u011fini bilemez. Bu bir kez yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f istasyonu i\u015fleme ili\u015fkin t\u00fcm verileri unutmu\u015f olacakt\u0131r. E\u011fer \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nan \u015fey uzun bir s\u00fcre iade edilmezse \u00f6d\u00fcn\u00e7 alma i\u015fleminin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 istasyon merkezi bilgilendirebilir ve kullan\u0131c\u0131n\u0131n kimlik bilgisini h\u0131zl\u0131ca merkeze g\u00f6nderebilir.<\/p>\n

\u0130leti\u015fim dosyalar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm<\/strong><\/p>\n

\u0130nternet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar ve telefon \u015firketleri kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u011flant\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda (internet taramalar\u0131, telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri vb.) detayl\u0131 veri depolarlar. Mobil telefonlarla kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n fiziki konumlar\u0131n\u0131 da kaydederler. \u0130nternet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar ve telefon \u015firketleri bu dosyalar\u0131, Amerikan Telefon ve Telgraf \u015eirketi \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu \u00fczere 30 y\u0131l gibi uzun bir s\u00fcre saklarlar. Yak\u0131nda bu \u015firketler kullan\u0131c\u0131lar\u0131n v\u00fccut aktivitelerini de kaydedecekler. G\u00f6r\u00fcnen o ki Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131 y\u0131\u011f\u0131n halinde mobil telefon konum verileri toplamaktad\u0131r.<\/p>\n

Sistemler bu t\u00fcr dosyalar\u0131 olu\u015fturdu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e izlenmeyen bir ileti\u015fim imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu dosyalar\u0131 olu\u015fturmak ve saklamak yasa d\u0131\u015f\u0131 kabul edilmelidir. S\u00f6z konusu bir ki\u015finin ve\/veya taraf\u0131n takip edilmesini isteyen bir mahkeme emri olmaks\u0131z\u0131n internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n ve telefon \u015firketlerinin bu t\u00fcr enformasyonlar\u0131 \u00e7ok uzun s\u00fcre saklamalar\u0131na izin verilmemelidir.<\/p>\n

Bu t\u00fcr bir \u00e7\u00f6z\u00fcm tamamen tatmin edici de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc veriler olu\u015fur olu\u015fmaz h\u00fck\u00fcmetin hepsini toplamas\u0131 -ABD\u2019nin baz\u0131 telefon \u015firketleriyle ve\/veya tamam\u0131yla birlikte yapt\u0131\u011f\u0131 tam da budur- fiziki olarak engellemez. Bunun yasal olarak engellenmesine bel ba\u011flamamam\u0131z gerekir. Bununla birlikte ilgili yasan\u0131n (PATRIOT yasas\u0131) uygulamay\u0131 engellemedi\u011fi mevcut durumdan daha iyidir. Ayr\u0131ca e\u011fer devlet bu t\u00fcr bir g\u00f6zetlemeyi uygulamaya devam ederse en az\u0131ndan o tarihten \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f olan telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri verilerine ula\u015famaz.<\/p>\n

Ancak biraz g\u00f6zetim gereklidir<\/strong><\/p>\n

Devletin su\u00e7lular\u0131 bulmas\u0131, belirli su\u00e7lar\u0131 ya da planlanm\u0131\u015f belirli su\u00e7lar\u0131 mahkeme karar\u0131yla ara\u015ft\u0131rabilmesini gerektirir. \u0130nternet ile birlikte birinin telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini dinleme g\u00fcc\u00fc do\u011fall\u0131\u011f\u0131nda internet ileti\u015fimini takip etmeye kadar geni\u015fleyebilir. Politik nedenlerle bu g\u00fcc\u00fc k\u00f6t\u00fcye kullanmak kolayd\u0131r ancak bu g\u00fc\u00e7 ayn\u0131 zamanda da gereklidir. Neyse ki bu, eylemden sonra muhbiri bulmay\u0131 olanakl\u0131 hale getirmez.<\/p>\n

Polis gibi, devlet destekli g\u00fcce sahip olan belirli ki\u015filer mahremiyet hakk\u0131ndan mahrumdur ve mutlaka takip edilmelidirler. (Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa \u00f6zellikle protestoculara ve foto\u011fraf\u00e7\u0131lara kar\u015f\u0131 \u00e7ok s\u0131k yapt\u0131klar\u0131 i\u00e7in polis jargonunda yalanc\u0131 \u015fahitli\u011fe kar\u015f\u0131l\u0131k \u201ctestilying\u201d diye bir terim de vard\u0131r.) Polislerin s\u00fcrekli kamera takmalar\u0131n\u0131n gerekti\u011fi California\u2019daki bir \u015fehirde, polislerin g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m oran\u0131 y\u00fczde 60 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Amerikan Sivil \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler Birli\u011fi de bu uygulamay\u0131 desteklemektedir.<\/p>\n

\u015eirketler insan de\u011fildir ve insan haklar\u0131 onlar i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir. \u015eirketlerin, topluma zarar\u0131 olabilecek kimyasal, biyolojik, n\u00fckleer, mali, bilgisayar kullan\u0131m\u0131 (\u00f6rne\u011fin say\u0131sal haklar y\u00f6netimi-digital rights management) ya da politik (\u00f6rne\u011fin lobicilik) s\u00fcre\u00e7lere ili\u015fkin detaylar\u0131 toplum faydas\u0131n\u0131n ihtiyac\u0131 olan d\u00fczeyde yay\u0131mlamalar\u0131 gereklili\u011fi me\u015frudur. Bu t\u00fcr operasyonlar\u0131n tehlikesi yan\u0131nda (BP petrol s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131, Fukushima\u2019n\u0131n erimesini ve 2008\u2019deki mali krizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn) ter\u00f6rizm c\u00fcce kalmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bununla birlikte gazetecilik ticari bir i\u015fin par\u00e7as\u0131 olarak yap\u0131lsa dahi g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 korunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Say\u0131sal teknoloji, hareketlerimizin, eylemlerimizin ve ileti\u015fimimizin g\u00f6zetlenmesi d\u00fczeyini muazzam \u015fekilde art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 1990\u2019larda deneyimledi\u011fimizin, 1980\u2019lerde demir perdenin arkas\u0131ndaki insanlar\u0131n deneyimledi\u011finin \u00e7ok \u00f6tesinde bir g\u00f6zetim vard\u0131r ve biriktirilen verilerin devlet\u00e7e kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n ek yasal limitlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 durumda bile \u00e7ok \u00f6tesinde olacakt\u0131r.<\/p>\n

E\u011fer, \u00f6zg\u00fcr \u00fclkelerimizin ge\u00e7mi\u015fte geni\u015f g\u00f6zetim eksikli\u011finden dolay\u0131 ac\u0131lar \u00e7ekti\u011fini ve Sovyetler Birli\u011fi ve Do\u011fu Almanya\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla g\u00f6zetlemenin gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorsak bu art\u0131\u015f\u0131 tersine \u00e7evirmeliyiz. Bu da insanlar hakk\u0131nda veri biriktirilmesini sonland\u0131rmay\u0131 gerektirir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[i]<\/a> Richard Stallman, \u00f6zg\u00fcr\/libre yaz\u0131l\u0131m savunucusu ve \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Vakf\u0131\u2019n\u0131n kurucusudur. 1984\u2019te \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131ml\u0131 i\u015fletim sistemi GNU\u2019yu kurmu\u015ftur. Programc\u0131lar\u0131n ve programlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, programlar\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n ortak miras\u0131 olmas\u0131n\u0131 savunur. Yaz\u0131n\u0131n \u0130ngilizce orijinaline http:\/\/www.wired.com\/2013\/10\/a-necessary-evil-what-it-takes-for-democracy-to-survive-surveillance\/ adresinden eri\u015filebilir. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[ii]<\/a> Snowden, eski bir CIA istihbarat ajan\u0131d\u0131r ve Haziran 2013\u2019te ABD\u2019nin kulland\u0131\u011f\u0131 kitle takip program\u0131n\u0131n detaylar\u0131n\u0131 s\u0131zd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. S\u0131zd\u0131r\u0131lan bilgilerle ABD\u2019nin bilgi toplamak ve g\u00f6zetim i\u00e7in cep telefonu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini, elektronik posta yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 takip etti\u011fi, sosyal medyay\u0131 izledi\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Yak\u0131n tarihte Snowden ile yap\u0131lm\u0131\u015f bir r\u00f6portaj i\u00e7in bkz. http:\/\/www.wired.com\/2014\/08\/edward-snowden\/ (\u00e7.n.)<\/p>\n

[iii]<\/a> Electronic Frontier Foundation, 1990 y\u0131l\u0131nda kurulmu\u015ftur. K\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen ve temel amac\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, mahremiyeti savunmak olan bir organizasyondur. Organizasyon, 2011\u2019den itibaren b\u00fcy\u00fck internet \u015firketlerinin kullan\u0131c\u0131 mahremiyetine ne derece \u00f6nem verdiklerini de\u011ferlendiren \u201cWho Has Your Back?\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 raporlar serisini yay\u0131mlamaktad\u0131r. 2013\u2019te yay\u0131mlanan versiyona https:\/\/www.eff.org\/files\/who-has-your-back-2013-report-20130513.pdf adresinden, ayn\u0131 raporun y\u00f6netici \u00f6zeti \u00e7evirisine ise http:\/\/www.sendika.org\/2013\/07\/kim-sizin-yaninizda-hangi-sirketler-verilerinizi-hukumetten-korur-electronic-frontier-foundation1\/ adresinden ula\u015f\u0131labilir. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[iv]<\/a> PRISM, 2007 y\u0131l\u0131nda Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131 taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen ve kitlesel elektronik g\u00f6zetim ve veri madencili\u011fi (data-mining) yapan bir programd\u0131r. Daha sonra \u0130ngiliz istihbarat\u0131 da programa kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (\u00e7.n.)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Say\u0131sal teknoloji, hareketlerimizin, eylemlerimizin ve ileti\u015fimimizin g\u00f6zetlenmesi d\u00fczeyini muazzam \u015fekilde art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 1990\u2019larda deneyimledi\u011fimizin \u00e7ok \u00f6tesinde bir g\u00f6zetim vard\u0131r ve biriktirilen verilerin devlet\u00e7e kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n ek yasal limitlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 durumda bile \u00e7ok \u00f6tesinde olacakt\u0131r. Kitlesel g\u00f6zetimin seviyesini azaltmam\u0131z gerek, ancak ne kadar? Tahamm\u00fcl edilebilir g\u00f6zetimin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 nedir; hangi seviyeyi ge\u00e7ti\u011finde bask\u0131c\u0131 hale gelir? \u00c7eviren: Aylin Aydo\u011fan […]<\/p>\n","protected":false},"author":53,"featured_media":12176,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[164,453,2686,31,29],"tags":[522,1013,1014,311,2555],"class_list":["post-12175","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-127-sayi","category-bilisim","category-iletisim-bilimleri","category-teknoloji","category-toplum","tag-demokrasi","tag-gozetim","tag-insan-haklari","tag-internet","tag-mahremiyet"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12175","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/53"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12175"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12175\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12176"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12175"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12175"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12175"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}