\u201cYer\u00e7ekimi dalgalar\u0131 herhangi bir boyutta hareket edebilir.\u201d Fizik\u00e7ilerin \u00f6nerisine g\u00f6re, e\u011fer evrenimizde gizlenmi\u015f ekstra boyutlar\u0131 bulmak istiyorsak, sicim teorisinin a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131, bu boyutlar\u0131n yerlerini tespit etmek i\u00e7in kilit nokta olabilir.<\/p>\n
Bu yeni hipotez uzun s\u00fcredir gizemini koruyan, yer\u00e7ekimi kuvvetinin evrendeki di\u011fer kuvvetlerden neden daha zay\u0131f oldu\u011funa, hen\u00fcz tespit edemedi\u011fimiz ekstra boyutlara s\u0131zma \u00f6nerisiyle cevap ar\u0131yor.<\/p>\n
Politeknik Okulu \u00dcniversitesi\u2019nden \u00e7al\u0131\u015fmada yer almayan Emilian Dudas \u201cEkstra boyutlar uzun zamand\u0131r farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor\u201d diyor\u00a0New Scientist<\/em>\u2019e. \u00a0\u201cYer\u00e7ekimi dalgalar\u0131 ekstra boyut aray\u0131\u015f\u0131m\u0131zda yeni bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olabilir.\u201d<\/p>\n \u015eu an, evrenin d\u00f6rt boyutlu (\u00fc\u00e7 uzaysal ve bir zaman boyutu) oldu\u011fu fikriyle olduk\u00e7a huzurluyuz. Fakat maddenin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekteki davran\u0131\u015flar\u0131yla ilgili anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131zda fazlas\u0131yla bo\u015fluk var. Ekstra alt\u0131 boyut bu bo\u015fluklar\u0131 doldurmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilir; asl\u0131nda sicim teorisine g\u00f6re, evrenin en az on boyuttan yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 daha anlaml\u0131 olacak.<\/p>\n Sicim teorisi, klasik fizik ve kuantum fizi\u011fi aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fu sonunda doldurabilmemiz i\u00e7in en umut verici yol gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden, fizik\u00e7iler taraf\u0131ndan kolay kolay reddedilemiyor. Sicim teorisi, maddenin en k\u00fc\u00e7\u00fck yap\u0131ta\u015f\u0131n\u0131n \u015fimdiye kadar tespit etti\u011fimiz \u201ckuark\u201d denilen yap\u0131lardan asl\u0131nda daha da k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu; titre\u015fen sicimlere benzeyen tek boyutlu enerji iplik\u00e7iklerden olu\u015ftu\u011funu \u00f6neriyor.<\/p>\n Bu teorinin fizik\u00e7iler i\u00e7in cazip bir olas\u0131l\u0131k olmas\u0131n\u0131n sebebi, sicimlerin, g\u00fcncel fizi\u011fin tek seferde a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 do\u011fan\u0131n b\u00fct\u00fcn kuvvetlerini tek seferde a\u00e7\u0131klayabilmesi. Ayn\u0131 zamanda sicimler, evrenin ivmeli olarak geni\u015fliyor g\u00f6r\u00fcnmesini de anlaml\u0131 k\u0131labilir.<\/p>\n Problem \u015fu ki; sicimleri matematiksel olarak m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilmek i\u00e7in, en az on fiziksel boyut gerekiyor. Fakat \u015fu anda ekstra bir boyut bulmaya bile yak\u0131n de\u011filiz.<\/p>\n Max Planck Enstitis\u00fc Yer\u00e7ekimsel Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden Lucena G\u00f3mez ve David Andriot sicimleri bulmak i\u00e7in \u00e7ok iyi bir y\u00f6ntemleri oldu\u011funa inan\u0131yorlar: Einstein\u2019in \u00fcnl\u00fc yer\u00e7ekimsel dalgalar\u0131.<\/p>\n Yer\u00e7ekimsel dalgalar, LIGO\u2019daki (Louisiana ve Kaliforniya\u2019daki iki muazzam g\u00f6zlemevi) ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, ge\u00e7en y\u0131l, Einstein\u2019\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc uzay-zamandaki dalgalanmalara y\u00f6nelik kesin kan\u0131t\u0131 bulduklar\u0131n\u0131 duyurmalar\u0131na kadar bilimdeki en b\u00fcy\u00fck hik\u00e2yeydi. Yer\u00e7ekimsel dalgalar ses dalgalar\u0131 gibidir: Kara delik birle\u015fmeleri ya da y\u0131ld\u0131z patlamalar\u0131 gibi evrenimizdeki en \u015fiddetli olaylar taraf\u0131ndan harekete ge\u00e7irilerek uzay-zaman boyunca \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda yol al\u0131rlar. Yer\u00e7ekimsel dalgalar, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olsalar bile, evrende mevcut b\u00fct\u00fcn boyutlar \u00fczerinde hareket etmeleri m\u00fcmk\u00fcn. Gomez, \u201cYer\u00e7ekimsel dalgalar herhangi bir boyutta ilerleyebilir, ekstra boyutlarda bile; e\u011fer ekstra boyutlar varsa\u2026\u201d diyor\u00a0New Scientist<\/em>\u2019e.<\/p>\n Gomez ve Andriot, yer\u00e7ekimsel dalgalar\u0131n farkl\u0131 boyutlardaki etkilerinin nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini tan\u0131mlayan matematiksel bir model ortaya att\u0131lar ve iki kilit etken buldular: Ekstra dalgalar y\u00fcksek frekanslarda var olabilirler ve yer\u00e7ekimsel dalgalar farkl\u0131 ekstra boyutlar boyunca evrenin dokusunu gerebilir.<\/p>\n \u201cMassive tower\u201d (e. n. \u201ca\u015f\u0131r\u0131 \u00e7eker?\u201d) olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131 ilk etkeni, \u015fu anki dedekt\u00f6rlerimizle bulamayaca\u011f\u0131m\u0131z, \u00e7ok y\u00fcksek frekansl\u0131 ekstra yer\u00e7ekimsel dalgalar olarak tan\u0131ml\u0131yorlar. LIGO\u2019nun bunlar\u0131 tespit etme \u015fans\u0131 olabilmesi i\u00e7in binlerce kat daha duyarl\u0131 olmas\u0131 gerekiyor. \u201cAncak b\u00f6yle bir dedekt\u00f6rle, \u00e7ok temiz bir sinyal bulmay\u0131 umut edebilirdik; \u00e7\u00fcnk\u00fc 1000 HZ\u2019den daha b\u00fcy\u00fck frekansa sahip yer\u00e7ekimsel dalga yayan bilinen bir astrofiziksel s\u00fcre\u00e7 yok\u201d diyorlar. \u201cB\u00f6ylesine y\u00fcksek frekanslar yeni bir fizi\u011fin a\u00e7\u0131k belirtileri olabilir.\u201d<\/p>\n \u201cBreathing mode\u201d (e. n. \u201cnefes alma modu?\u201d) olarak adland\u0131r\u0131lan ikinci etken, fizik\u00e7ilerin, \u2018normal\u2019 (\u015fu an tespit edebildi\u011fimiz) yer\u00e7ekimsel dalgalar\u0131n uzay-zaman\u0131 esnetip b\u00fczmesindeki anomalilere bak\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirebilir\u201d diye ekliyorlar. \u201cBreathing mode\u201d, uzay\u0131 \u00f6zg\u00fcl bir y\u00f6ntemle, farkl\u0131 bir damga vurarak deforme edebilir.<\/p>\n Hannah Ostorne, \u201cBu etkiyi g\u00f6zlemlemek i\u00e7in, ayn\u0131 anda tamam\u0131 ayn\u0131 \u015feyi g\u00f6zlemlemek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan LIGO gibi 3 dedekt\u00f6re ihtiyac\u0131m\u0131z olacak\u201d diyor\u00a0Newsweek<\/em>\u2019e. Biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclerine g\u00f6re, b\u00f6yle bir g\u00f6zlem cihaz\u0131m\u0131z yak\u0131n gelecekte m\u00fcmk\u00fcn olacak.<\/p>\n Bu fikir, bize yaln\u0131zca ekstra boyutlar\u0131 aramak i\u00e7in bir y\u00f6ntem sunmuyor, ayn\u0131 zamanda fizikteki en b\u00fcy\u00fck sorulardan birisinin adresi olabilir: Evrendeki temel kuvvetlerden birisi olan yer\u00e7ekimi kuvvetinin g\u00f6reli \u201czay\u0131fl\u0131\u011f\u0131\u201d. Yer\u00e7ekiminin evrendeki ekstra alt\u0131 boyut i\u00e7ine s\u0131zabili\u015fini g\u00f6remiyoruz, bu y\u00fczden evrendeki etkilerinin yaln\u0131zca, \u00fczerinde \u00f6l\u00e7\u00fcmler yapabildi\u011fimiz d\u00f6rt boyuttaki k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 bilebiliyoruz.<\/p>\n \u201cBu hipotez hen\u00fcz uzmanlar\u0131n inceleme a\u015famas\u0131nda, bu y\u00fczden bilim komitesinden gelebilecek iyi veya k\u00f6t\u00fc her t\u00fcrl\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fe a\u00e7\u0131k.\u201d<\/p>\n King\u2019s College London\u2019dan teorik fizik\u00e7i Boby Acharya, evrende hen\u00fcz ke\u015ffedilmemi\u015f ekstra boyutlar oldu\u011funa kesin olarak inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor, fakat \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olduklar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 yer\u00e7ekimsel dalgalar kullanarak bulabiliriz.<\/p>\n \u201cBu, onlar\u0131 uyarmak ve ekstra boyutlarda dalgalar olu\u015fturmak i\u00e7in \u00e7ok fazla enerjiye ihtiya\u00e7 duyulaca\u011f\u0131 anlam\u0131na geliyor\u201d diyor Osborne. \u201cE\u011fer ekstra boyutlarda yay\u0131lan yer\u00e7ekimsel dalgalar \u00fcretmek istiyorsak, \u015fu bir ger\u00e7ek ki, ekstra boyutlar \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ve bunun anlam\u0131 yer\u00e7ekimsel dalgalar\u0131n frekans\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00fcksek olaca\u011f\u0131d\u0131r, LIGO\u2019nun yer\u00e7ekimsel dalga dedekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn tespit edebilece\u011finden \u00e7ok daha y\u00fcksek.\u201d<\/p>\n Bu fikrin teknik olarak ge\u00e7erli olabilmesinden \u00f6nce, \u00f6n\u00fcm\u00fczde \u00e7ok uzun bir yol var; ama ger\u00e7ekten evrenimizde ekstra boyutlar varsa, birileri onlar\u0131 nas\u0131l bulaca\u011f\u0131m\u0131z hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u015fansl\u0131y\u0131z.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201cYer\u00e7ekimi dalgalar\u0131 herhangi bir boyutta hareket edebilir.\u201d Fizik\u00e7ilerin \u00f6nerisine g\u00f6re, e\u011fer evrenimizde gizlenmi\u015f ekstra boyutlar\u0131 bulmak istiyorsak, sicim teorisinin a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131, bu boyutlar\u0131n yerlerini tespit etmek i\u00e7in kilit nokta olabilir. Bu yeni hipotez uzun s\u00fcredir gizemini koruyan, yer\u00e7ekimi kuvvetinin evrendeki di\u011fer kuvvetlerden neden daha zay\u0131f oldu\u011funa, hen\u00fcz tespit edemedi\u011fimiz ekstra boyutlara s\u0131zma \u00f6nerisiyle […]<\/p>\n","protected":false},"author":867,"featured_media":12748,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[721,30,19,26],"tags":[247,1092,1093,1074],"class_list":["post-12747","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-160-sayi","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-fizik","tag-astrofizik","tag-boyut","tag-sicim-teorisi","tag-yercekimi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t