\u00c7o\u011fu insan i\u00e7in, d\u00fcnyay\u0131 d\u00f6rt boyutta d\u00fc\u015f\u00fcnmek hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc zorlayan bir mesele. Fakat yeni bir \u00e7al\u0131\u015fma, beyinde 11 boyuta kadar yap\u0131lar ke\u015ffetti. \u00c7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bu \u00e7al\u0131\u015fma beynin en derin mimari s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Cebirsel topolojinin sinirbilimde daha \u00f6nce hi\u00e7 kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131yla, Blue Brain Project adl\u0131 ekipten bir grup, beynin a\u011flar\u0131nda \u00e7ok boyutlu geometrik yap\u0131lar ve uzamlar evreni oldu\u011funu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n
Frontiers in Computational Neuroscience dergisinde yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fma, bu yap\u0131lar\u0131n bir grup n\u00f6ronun klik olu\u015fturacak \u015fekilde bir araya geldi\u011finde (her n\u00f6ron di\u011fer n\u00f6ronlara belirli bir geometrik nesne olu\u015fturacak \u015fekilde ba\u011fland\u0131\u011f\u0131nda) ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Klik i\u00e7indeki n\u00f6ron say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a geometrik nesnenin de boyut say\u0131s\u0131 art\u0131yor.<\/p>\n
Blue Brain Project\u2019in y\u00f6neticisi ve \u0130svi\u00e7re, Lozan\u2019daki EPFL\u2019de profes\u00f6r olan sinirbilimci Henry Markram daha \u00f6nce hi\u00e7 hayal etmedikleri bir d\u00fcnya bulduklar\u0131n\u0131 ifade ediyor. Beynin ufak bir zerresinde dahi yedi boyuta kadar ula\u015fan bu objelerden on milyonlarca bulundu\u011funu ve baz\u0131 a\u011flarda 11 boyuta kadar yap\u0131lar\u0131n oldu\u011funu da ekliyor.<\/p>\n
Markram, bunun beyni anlaman\u0131n ne kadar zor oldu\u011funu a\u00e7\u0131klayabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Markram\u2019a g\u00f6re, a\u011flar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in genellikle uygulanan matematik, \u015fu an a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebildi\u011fimiz \u00e7ok boyutlu yap\u0131lar\u0131 ve uzamlar\u0131 tespit edemiyor.<\/p>\n
E\u011fer 4D d\u00fcnyalar hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc zorluyorsa, be\u015f, alt\u0131 ya da daha fazla boyutlu olanlar \u00e7o\u011fumuza g\u00f6re kavramak i\u00e7in fazla karma\u015f\u0131k oluyor. \u0130\u015fe burada cebirsel topoloji dahil oluyor. Cebirsel topoloji, herhangi bir say\u0131daki boyuta sahip sistemleri tan\u0131mlayabilen bir matematik dal\u0131. Blue Brain Project\u2019in beyin a\u011flar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na cebirsel topolojiyi katan matematik\u00e7iler ise EPFL\u2019den Kathryn Hess ve Aberdeen \u00dcniversitesi\u2019nden Ran Levi.<\/p>\n
Hess, cebirsel topolojinin ayn\u0131 anda hem bir teleskop hem de bir mikroskop gibi oldu\u011funu, gizli yap\u0131lar\u0131 bulabilmek i\u00e7in a\u011flara zum yapabildi\u011fini ve bo\u015f uzamlar\u0131 da ayn\u0131 anda g\u00f6rebildi\u011fini belirtiyor, t\u0131pk\u0131 ormandaki a\u011fa\u00e7lar\u0131 ve a\u00e7\u0131kl\u0131k alanlar\u0131 ayn\u0131 anda g\u00f6rmek gibi.
\n2015\u2019de, Blue Brain, beynin en fazla evrimle\u015fmi\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc olmakla birlikte alg\u0131, eylem ve bilin\u00e7 merkezi olan bir neokorteks par\u00e7as\u0131n\u0131n ilk dijital kopyas\u0131n\u0131 yay\u0131nlad\u0131. Bu son \u00e7al\u0131\u015fmada, cebirsel topoloji kullanarak, ke\u015ffedilen \u00e7ok boyutlu beyin yap\u0131lar\u0131n\u0131n asla \u015fans eseri \u00fcretilemeyece\u011fini g\u00f6stermek i\u00e7in sanal beyin dokusu \u00fczerinde \u00e7oklu testler yap\u0131ld\u0131. Deneyler daha sonra Blue Brain\u2019in Lozan\u2019daki ya\u015f kimya analiz laboratuvar\u0131nda ger\u00e7ek beyin dokular\u0131 \u00fczerinde tekrarland\u0131. B\u00f6ylece sanal dokular \u00fczerindeki ke\u015fiflerin biyolojik olarak ili\u015fkili oldu\u011fu onayland\u0131 ve beynin geli\u015fim s\u0131ras\u0131nda s\u00fcrekli olarak m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca fazla boyutlu yap\u0131lar in\u015fa etmek i\u00e7in kendini yeniden yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131 belirtildi.<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar sanal beyin dokular\u0131na uyaran verdi\u011finde, gittik\u00e7e artan boyutlardaki klikler, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n kavite ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi y\u00fcksek boyutlu bo\u015fluklar\u0131 kapatmak i\u00e7in anl\u0131k olarak topla\u015f\u0131yordu. Levi, beyin bilgi i\u015flerken y\u00fcksek boyutlu kavitelerin g\u00f6r\u00fcnmesinin a\u011fdaki n\u00f6ronlar\u0131n uyarana son derece organize bir \u015fekilde tepki verdi\u011fi anlam\u0131na geldi\u011fini belirtiyor ve \u015f\u00f6yle devam ediyor: \u201cBu, sanki beyin bir uyarana \u00e7ok boyutlu blok kuleleri kurup sonra onlar\u0131 y\u0131karak tepki veriyormu\u015f gibi, rodlarla ba\u015fl\u0131yor (1D), sonra kalaslar (2D), sonra k\u00fcpler (3D) ve sonra da 4D, 5D olarak devam eden daha karma\u015f\u0131k geometriler\u2026 Beyindeki aktivitenin ilerleyi\u015fi, kum ile maddile\u015fen ve sonra ufalanan \u00e7ok boyutlu bir kumdan kaleye benziyor.\u201d<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u015fu an sordu\u011fu b\u00fcy\u00fck soru ise, ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimiz i\u015flerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, beynin in\u015fa edebildi\u011fi \u00e7ok boyutlu \u201ckumdan kalelerin\u201d karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131. Sinirbilimciler ayr\u0131ca beynin haf\u0131zay\u0131 nerede saklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in de u\u011fra\u015f\u0131yor. Markram, bunlar\u0131n \u00e7ok boyutlu kaviteler i\u00e7inde saklan\u0131yor olabilece\u011fini tahmin ediyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00c7o\u011fu insan i\u00e7in, d\u00fcnyay\u0131 d\u00f6rt boyutta d\u00fc\u015f\u00fcnmek hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc zorlayan bir mesele. Fakat yeni bir \u00e7al\u0131\u015fma, beyinde 11 boyuta kadar yap\u0131lar ke\u015ffetti. \u00c7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bu \u00e7al\u0131\u015fma beynin en derin mimari s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmaya ba\u015flad\u0131. Cebirsel topolojinin sinirbilimde daha \u00f6nce hi\u00e7 kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131yla, Blue Brain Project adl\u0131 ekipten bir grup, beynin a\u011flar\u0131nda \u00e7ok boyutlu […]<\/p>\n","protected":false},"author":426,"featured_media":12803,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1123,19,35],"tags":[254,347,1087],"class_list":["post-12802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-161-sayi","category-bilim-gundemi","category-noroloji","tag-beyin","tag-noroloji","tag-noron"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t