K\u00f6t\u00fc bir jeomanyetik f\u0131rt\u0131na, elektrik altyap\u0131y\u0131 k\u0131zartarak medeniyeti y\u00fczy\u0131llarca yerinde saymak zorunda b\u0131rakabilir; bu tehlikeye kar\u015f\u0131l\u0131k bir uzay kalkan\u0131 \u00e7ok daha ucuza mal olacakt\u0131r\u2026,<\/p>\n
D\u00fcnya \u00fczerindeki ya\u015fam\u0131 tehdit eden bir s\u00fcr\u00fc potansiyel felaket var: Nesillerin t\u00fckenmesine yol a\u00e7abilecek asteroit veya g\u00f6kta\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131nda hareket ediyor olmas\u0131, y\u00fczy\u0131llarca y\u0131l s\u00fcrecek bir k\u0131\u015fa sebep olabilecek potansiyel volkan patlamalar\u0131, insan kaynakl\u0131 tehditler olarak iklim de\u011fi\u015fimi veya n\u00fckleer k\u0131yamet say\u0131labilir.<\/p>\n
Yukardakiler kadar \u00f6nemsemeyen bir olas\u0131l\u0131k da, masif bir G\u00fcne\u015f parlamas\u0131. Bizi \u00f6ld\u00fcrmese de uydular\u0131 ve elektrik altyap\u0131y\u0131 \u00f6ld\u00fcrerek medeniyetimizi birka\u00e7 y\u0131l ve trilyonlarca dolar geriye g\u00f6t\u00fcrebilecek bir tehlike.\u00a0Gizmodo\u2019dan George Dvorsky\u2019nin\u00a0Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi\u2019nden bildirdi\u011fi bir ara\u015ft\u0131rmayla birlikte, b\u00f6yle bir parlaman\u0131n sebep olaca\u011f\u0131 zarar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc nicel de\u011ferlerle sabitlendi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00f6z\u00fc kara, ama imk\u00e2ns\u0131z olmayan bir \u00f6nerilerine g\u00f6re, kendimizi G\u00fcne\u015f\u2019in tehlikeli davran\u0131\u015flar\u0131ndan korumam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n
G\u00fcne\u015f parlamas\u0131 denilen durum, G\u00fcne\u015f\u2019in y\u00fczeyinden b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 manyetik enerji. Yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc olursa bu parlamalar ve parlamalara ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fecek bir fenomen olan koronal k\u00fctle kopmas\u0131 (coronal mass ejection, yani CME) d\u00fcnyaya ula\u015fabilecek kadar yol kat edebilir. 2015\u2019de\u00a0Gizmodo\u2019da Maddie Stone\u2019un\u00a0yazd\u0131\u011f\u0131 makaleye g\u00f6re, normal \u015fartlar alt\u0131nda b\u00fcy\u00fck G\u00fcne\u015f parlamalar\u0131 bile D\u00fcnya\u2019n\u0131n iyonosferinde etkisini kaybederek da\u011f\u0131lmakta ve kuzey \u0131\u015f\u0131klar\u0131 denilen muazzam do\u011fa olay\u0131na sebep olmaktad\u0131r. CME\u2019nin D\u00fcnya\u2019ya ula\u015fmas\u0131 ile ayr\u0131 bir hik\u00e2ye. CME olay\u0131nda G\u00fcne\u015f\u2019ten koparak gelen plazma bulutu, atmosferin \u00fcst seviyelerindeki elektrik ak\u0131mlar\u0131yla etkile\u015ferek varolan ak\u0131m alanlar\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n elektrik altyap\u0131s\u0131n\u0131 ve cihazlar\u0131n elektronik mimarilerini k\u0131zartabilecek, manyetik kay\u0131tlar\u0131 ve benzeri i\u015fitsel, video vb. medyay\u0131 ortadan kald\u0131rabilecek bir ak\u0131m olu\u015fturabilir.<\/p>\n
Akl\u0131n hayalin almayaca\u011f\u0131 bir bilimkurgu senaryosundan bahsetmiyoruz. Stone\u2019un dediklerine g\u00f6re, halihaz\u0131rda 1859 y\u0131l\u0131nda bir CME\u2019nin D\u00fcnya\u2019ya ula\u015fm\u0131\u015f olabilece\u011finden \u015f\u00fcphe ediliyor. Bu \u015f\u00fcphenin temelini olu\u015fturan Carrington Olay\u0131\u2019nda bir dizi CME D\u00fcnya\u2019ya \u00e7arp\u0131yor ve telgraf tellerinden elektrik ak\u0131mlar\u0131n\u0131n ge\u00e7mesine sebep oldu\u011fu i\u00e7in operat\u00f6rler \u00e7arp\u0131l\u0131yor ve k\u00e2\u011f\u0131tlar alev al\u0131yor. Ayr\u0131ca K\u00fcba kadar g\u00fcneyde bile g\u00f6zlemlenebilecek kuzey \u0131\u015f\u0131klar\u0131na sebep oluyor.<\/p>\n
Hen\u00fcz bu kadar yo\u011fun bir f\u0131rt\u0131nayla yeniden kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f de\u011filiz, ama farkl\u0131 solar hava olaylar\u0131na tan\u0131k olundu. Makalenin yaz\u0131l\u0131\u015f tarihinden bir ay \u00f6nce,\u00a0on y\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck G\u00fcne\u015f parlamas\u0131 D\u00fcnya\u2019y\u0131 etkiledi. Neyse ki bu olayda D\u00fcnya CME\u2019den etkilenmedi.<\/p>\n
Bask\u0131 \u00f6ncesi \u00a0arXiv.org\u2019da yay\u0131mlanan yeni\u00a0makale, Carrington Olay\u0131\u2019na benzer bir f\u0131rt\u0131nan\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde veya onlarca y\u0131l sonra ger\u00e7ekle\u015fmesinin birka\u00e7 telgraf operat\u00f6r\u00fcnden(1)\u00a0<\/sup>daha b\u00fcy\u00fck bir felaket olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. \u201cTahminlerimize g\u00f6re, benzer bir olay \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 150 y\u0131l i\u00e7erisinde ABD\u2019nin GDP\u2019sine tekab\u00fcl eden yakla\u015f\u0131k 20 trilyon dolar b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir zarara sebep olabilir ve zaman i\u00e7inde teknoloji duraklayana kadar [yani teknolojik geli\u015fmeler yava\u015flayana ve t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lana kadar] bu risk eksponensiyel olarak b\u00fcy\u00fcyen bir zarar\u0131 betimliyor olacak.\u201d Harvard\u2019da \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7i ve ara\u015ft\u0131rman\u0131n yazarlar\u0131ndan biri olan Avi Loeb, Dvorksy\u2019ye: \u201c\u015eu ana kadar b\u00f6yle bir hava tahmini giri\u015fimi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir.\u201d<\/p>\n B\u00f6yle bir s\u00fcper G\u00fcne\u015f f\u0131rt\u0131nas\u0131n\u0131 daha yumu\u015fak bir dille ifade eden\u00a0Hannah Osborne\u2019un Newsweek\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar D\u00fcnya\u2019y\u0131 masif parlamalara ve CME olaylar\u0131na kar\u015f\u0131 korumak i\u00e7in D\u00fcnya ve G\u00fcne\u015f aras\u0131nda bir nevi kalkan konulmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, en iyi \u00e7\u00f6z\u00fcm par\u00e7ac\u0131klar\u0131 \u00e7ekebilecek ve uzakla\u015ft\u0131racak bir manyetik kalkan.<\/p>\n S\u00f6z\u00fcge\u00e7en cihaz i\u00e7in planlar\u0131 olmasada, 105 ton a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda 100 milyar dolarl\u0131k bir kalkan i\u015fi g\u00f6r\u00fcr. B\u00fcy\u00fck ihtimalle, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 gezegenimiz boyutlar\u0131ndaki elektriklendirilmi\u015f bir bobin istenilen sonucu elde edebilir. Kula\u011fa ne kadar pahal\u0131 gelse de d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn altyap\u0131s\u0131n\u0131 s\u0131f\u0131rdan in\u015fa etmenin yan\u0131nda \u00e7ok daha ucuz bir \u00e7\u00f6z\u00fcm. \u201cGerekli b\u00fct\u00e7e, Uluslararas\u0131 Uzay \u0130stasyonu\u2019nun toplam maliyetiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. D\u00fcnya\u2019n\u0131n total GDP\u2019sindense 1000\u2019de biri ile 10.000\u2019de biri aras\u0131nda bir de\u011ferle ya da g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k y\u00fczy\u0131l sonra ger\u00e7ekle\u015fecek bir G\u00fcne\u015f parlamas\u0131n\u0131n sebep olabilece\u011fi bir ekonomik zarar ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir bir miktardan s\u00f6z ediyoruz.\u201d<\/p>\n Di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da tehdidin ger\u00e7ek oldu\u011funa kat\u0131l\u0131yorlar, ama Lingam ve Loeb\u2019in varsay\u0131mlar\u0131na kat\u0131lm\u0131yorlar. Oxford\u2019dan Anders Sandberg, Dvorsky\u2019ye cevap olarak \u015f\u00f6yle diyor: \u201cG\u00fcne\u015f\u2019te ger\u00e7ekle\u015fen patlamalar\u0131n sebep olaca\u011f\u0131 ekonomik zarar\u0131n ve te\u015fkil ettikleri riskin ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck oldu\u011funa kat\u0131l\u0131yorum ve azalt\u0131lmalar\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; Puerto Rico\u2019daki durumun b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Ama ekonomik modelleri beni ger\u00e7ekten ikna etmedi\u2026 Bana kal\u0131rsa gere\u011finden fazla keyfi varsay\u0131mda bulunmu\u015flar. Mesela mod\u00fclerle\u015ftirilmi\u015f ve daha kuvvetli bir altyap\u0131 kurarsak, d\u00fcnya ekonomisinin tehlikeye a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 azalabilir de artabilir de\u201d de\u011ferlendirmesini yap\u0131yor.<\/p>\n Her \u015feye ra\u011fmen, teknolojiye olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z artt\u0131k\u00e7a solar hava olaylar\u0131 da artan bir risk te\u015fkil etmekte. H\u00fck\u00fcmet kurumlar\u0131 da bu tehlikenin fark\u0131na varmaya ba\u015flad\u0131lar. Makalenin yaz\u0131l\u0131\u015f tarihinden bir sene \u00f6nce, ABD Ulusal G\u00fcvenli\u011fi, ABD Hava Kuvvetleri, NASA ve Beyaz saray,\u00a0ara\u015ft\u0131rmac\u0131larla uzay hava ko\u015fullar\u0131 ile ilgili bir sempozyumda bulu\u015ftular.\u00a0Bulu\u015fman\u0131n amac\u0131 olas\u0131 olaylar\u0131n etkilerinin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla bir diyalog olu\u015fturulmas\u0131yd\u0131.\u00a0FEMA bile yak\u0131n zaman i\u00e7inde k\u00f6t\u00fc etkili uzay hava olaylar\u0131n\u0131 takip listesindeki olaylar\u0131n aras\u0131na ald\u0131.\u00a0Uzay kalkan\u0131 projesi hayata ge\u00e7irilse de ge\u00e7irilmese de, proje hakk\u0131nda konu\u015fmak kendimizi koruman\u0131n ilk ad\u0131m\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n \u00c7evirmenin notu:<\/strong><\/p>\n *\u00a0 \u0130ngilizce\u2019deki \u201cweather\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, makale boyunca uzay bo\u015flu\u011funda hava veya oksijen bulunmasa bile \u201chava\u201d ve \u201chava olaylar\u0131\u201d olarak an\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n 1) \u00c7evirmen burda ve makalenin genelinde g\u00f6r\u00fclen \u201cekonomik\u201d yakla\u015f\u0131ma kat\u0131lmamaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" K\u00f6t\u00fc bir jeomanyetik f\u0131rt\u0131na, elektrik altyap\u0131y\u0131 k\u0131zartarak medeniyeti y\u00fczy\u0131llarca yerinde saymak zorunda b\u0131rakabilir; bu tehlikeye kar\u015f\u0131l\u0131k bir uzay kalkan\u0131 \u00e7ok daha ucuza mal olacakt\u0131r\u2026, D\u00fcnya \u00fczerindeki ya\u015fam\u0131 tehdit eden bir s\u00fcr\u00fc potansiyel felaket var: Nesillerin t\u00fckenmesine yol a\u00e7abilecek asteroit veya g\u00f6kta\u015flar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131nda hareket ediyor olmas\u0131, y\u00fczy\u0131llarca y\u0131l s\u00fcrecek bir k\u0131\u015fa sebep olabilecek potansiyel volkan […]<\/p>\n","protected":false},"author":872,"featured_media":12882,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19,26],"tags":[247,274,795,1085,392],"class_list":["post-12881","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-fizik","tag-astrofizik","tag-dunya","tag-gunes","tag-isik","tag-uzay"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12881","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/872"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12881"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12881\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12882"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12881"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12881"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12881"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}