Antik\u00e7a\u011flarda b\u00f6yle bir mitolojik arka plan \u00fczerine kurulu olan do\u011fan\u0131n d\u00f6rt elementi fikri, hemen her medeniyette kendine \u00f6zg\u00fc bir yorumlama ile kullan\u0131lmakta. T\u00fcm bu hik\u00e2yeler dini bir arka plan \u00fczerine kuruluyken, bu kurulu d\u00fczeni sorgulamaya te\u015febb\u00fcs eden Antik Yunan filozoflar\u0131, do\u011fan\u0131n d\u00f6rt elementinin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve yap\u0131lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya koyulur. M\u00d6 450 y\u0131l\u0131nda bir Yunan kolonisi olan Sicilya\u2019da ya\u015fayan filozof Empedokles, bir kovay\u0131 denizde ters \u015fekilde koydu\u011funda, kafas\u0131 kovan\u0131n i\u00e7inde oldu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e nefes alabildi\u011fini fark etti. Yapt\u0131\u011f\u0131 bu deney sonras\u0131nda, kovan\u0131n i\u00e7inde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyin do\u011fadaki d\u00f6rt elementten biri olan hava oldu\u011funu ve havan\u0131n depolanabilece\u011fini yazd\u0131. \u0130lerleyen y\u0131llarda Aristoteles, d\u00f6rt elemente belirli s\u0131fatlar bularak daha farkl\u0131 bir bi\u00e7imde yakla\u015ft\u0131. Buna g\u00f6re ate\u015f kuru ve s\u0131cak, su so\u011fuk ve nemli, toprak so\u011fuk ve kuru, hava ise nemli ve kuruydu. Bu tan\u0131mlamalar \u00fczerinden d\u00f6rt elementi bir diyagram \u00fczerine dizdi ve simyan\u0131n temellerini atm\u0131\u015f oldu. Ayn\u0131 zamanda Aristoteles\u2019e g\u00f6re y\u0131ld\u0131zlar, d\u00f6rt elementten olu\u015fmuyor, Aether ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi be\u015finci bir elementten olu\u015fuyordu.<\/p>\n Antik Yunan medeniyeti ve felsefesi yava\u015f yava\u015f yok olduktan sonra \u0130slam filozoflar\u0131, bu eserleri Arap\u00e7a\u2019ya \u00e7evirerek \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u00d6zellikle El-Kindi, \u0130bn-i Sina ve Fahreddin Er-Razi gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan bu konu hakk\u0131nda yay\u0131mlanan eserlerdeki anafikir, d\u00f6rt elementin yap\u0131s\u0131n\u0131n sorgulanmas\u0131ndan daha \u00e7ok, d\u00f6rt elementin davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fczerinde durmaktayd\u0131. Elementleri \u201cso\u011fukluk\u201d, \u201ckayganl\u0131k\u201d, \u201ckuruluk\u201d gibi tan\u0131mlar \u00fczerinden s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131p, do\u011fada bulduklar\u0131 ba\u015fka materyalleri de bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar\u0131 kullanarak isimlendirmektelerdi. Bu s\u0131n\u0131fland\u0131rma bi\u00e7imlerini \u00f6\u011frenip, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f materyalleri birbirleriyle kar\u0131\u015ft\u0131rarak yeni elementler ke\u015ffedece\u011fini, hatta belki alt\u0131n veya daha de\u011ferli bir materyali \u00fcretebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Cabir bin Hayyan, kuyuya o ta\u015f\u0131 atm\u0131\u015f oldu ve simyac\u0131l\u0131k yar\u0131\u015f\u0131 resmen ba\u015flad\u0131. Bu tarihten sonra elementler hakk\u0131nda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n t\u00fcm\u00fc uzunca bir s\u00fcre simyadan asla ayr\u0131lmad\u0131. Taa ki yeni\u00e7a\u011fa kadar.<\/p>\n Araplar taraf\u0131ndan \u00e7evrilmi\u015f eserler Ha\u00e7l\u0131 Seferleri ile Roma\u2019ya gitti. Roma\u2019da bu eserler, din adamlar\u0131 ve aristokratlar\u0131n eri\u015fimine a\u00e7\u0131ld\u0131. Sonra bu fikirler \u00fczerine kitaplar yaz\u0131ld\u0131. Yay\u0131mlanan kitaplar ise kilise taraf\u0131ndan tehdit olarak g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi i\u00e7in t\u00fcm Avrupa\u2019ya yay\u0131ld\u0131. Kara veba ve sonras\u0131ndaki d\u00f6nemlerde d\u00f6rt element \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar \u201cb\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck\u201d ve \u201ciksirbilim\u201d \u00fczerine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Simyadan kimyaya<\/strong><\/p>\n R\u00f6nesans\u2019\u0131n ard\u0131ndan gelen Ayd\u0131nlanma ak\u0131m\u0131yla ise nihayet d\u00f6rt elementin yap\u0131s\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle havan\u0131n sorgulanabildi\u011fi d\u00f6nemlere eri\u015ftik. 1700\u2019l\u00fc y\u0131llarda halen simyac\u0131l\u0131k devam etmekte olsa bile, bu \u00e7aban\u0131n nereye kadar gidece\u011fi, simyac\u0131lar taraf\u0131ndan da sorgulanmaktayd\u0131. Avrupa bu d\u00f6nemde feodalizmden yava\u015f yava\u015f b\u00fcy\u00fck krall\u0131klara do\u011fru giden bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm i\u00e7erisindeydi. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sa\u011flayan ate\u015fli silahlar ve toplarda kullan\u0131lan k\u00fck\u00fcrt ve barut gibi maddeler, simyan\u0131n askeri ama\u00e7larla da kullan\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermi\u015fti. Bu durum ise simyan\u0131n yaln\u0131zca d\u00f6rt element gibi \u201cs\u0131k\u0131c\u0131\u201d bir yap\u0131dan \u00e7ok daha geni\u015f bir yap\u0131ya evrilmesi gerekti\u011fini \u00f6neren biliminsanlar\u0131n\u0131 do\u011furmu\u015ftu. Oxford \u00dcniversitesi\u2019nden Robert Boyle, Robert Hooke ve John Mayow, eski simya gelene\u011fini 17. y\u00fczy\u0131la damgas\u0131n\u0131 vuran bilimsel metot ile birle\u015ftirip, alt\u0131n ya da \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck iksirini \u00fcretmek amac\u0131yla de\u011fil, do\u011fay\u0131 ke\u015ffetmek amac\u0131yla ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcr\u00fctmeyi \u00f6nerdi. Bu insanlar son simyac\u0131lar ve ilk kimyac\u0131lard\u0131. Art\u0131k simya \u00f6lm\u00fc\u015f, k\u00fcllerinden kimya do\u011fmu\u015ftu. D\u00f6rt element kavram\u0131 bilimsel terminolojide yerini kimyasal tepkimelere b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Bu temelin at\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ke\u015fifler h\u0131zla geldi.<\/p>\n Bilimin de\u011fi\u015fmesi gibi d\u00fcnya da de\u011fi\u015fiyordu. Krall\u0131klar b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e, D\u00fcnya\u2019n\u0131n her yan\u0131nda ke\u015fifler, s\u00f6m\u00fcrgeler artt\u0131k\u00e7a, \u00fclkeler aras\u0131 rekabet art\u0131yordu. Artan rekabetin getirdi\u011fi sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan ya\u015fanan ekonomik bunal\u0131m ABD\u2019nin 13 koloniyle olu\u015fmas\u0131na, Fransa\u2019da ise bir ihtilalin ortaya \u00e7\u0131k\u0131p Kral ile birlikte aristokratlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine sebep olmu\u015ftu. Bu aristokratlardan biri olan Anton Lavosier, her kimyasal tepkime s\u0131ras\u0131nda k\u00fctlenin her zaman bir \u015fekilde korundu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015f, fakat yapt\u0131\u011f\u0131 bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, halka zul\u00fcm eden bir vergi memuru oldu\u011fu iddias\u0131yla giyotinle idam edilmi\u015ftir.<\/p>\n Joseph Priestly\u2019nin \u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n Sizi b\u00f6yle bir ortamda B\u00fcy\u00fck Britanya \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na g\u00f6t\u00fcr\u00fcyoruz. Britanyal\u0131 liberaller, aristokrasiye kar\u015f\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f bu zaferin ard\u0131ndan kutlama yapmaktad\u0131r. Olduk\u00e7a etkileyici bir baloda zafer mar\u015flar\u0131 \u00e7almakta, Britanya\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen liberal siyasileri, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, biliminsanlar\u0131 dans etmektedir. Bir anda binan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndan sesler gelmeye ba\u015flar. Ellerinde me\u015falelerle kutlama alan\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde toplanm\u0131\u015f y\u00fczlerce krall\u0131k yanda\u015f\u0131 insan, bu \u201ckendini be\u011fenmi\u015f, ahlaks\u0131z, krala ihanet eden, k\u00e2fir\u201d kitleye kar\u015f\u0131 sloganlar atmakta, onlar\u0131 yakmakla tehdit etmektedir.<\/p>\n Balo salonundakilerden biri Joseph Priestley, b\u00f6yle bir kaotik ortam i\u00e7inde kendini arka kap\u0131dan d\u0131\u015far\u0131 at\u0131p ka\u00e7maya ba\u015flar. Hemen laboratuvar\u0131na gidip i\u00e7indeki e\u015fyalar\u0131 toplamaya giri\u015fir. Askerlerin ayak sesleri duyulmaktad\u0131r, tutuklanaca\u011f\u0131ndan emindir. ABD\u2019ye ka\u00e7mal\u0131d\u0131r. Devrimci arkada\u015flar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131yla buldu\u011fu bir gemiye atlayarak, kendini Amerika\u2019n\u0131n, o d\u00f6nemde k\u0131ta Avrupa\u2019s\u0131na k\u0131yasla \u00e7ok daha fazla \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vaat eden do\u011fas\u0131yla tan\u0131\u015f\u0131r. Ancak kendisini tan\u0131mak i\u00e7in biraz geriye gidelim.<\/p>\n \u0130lkel bir tekstil at\u00f6lyesi i\u015fleten k\u00fc\u00e7\u00fck burjuva bir ailenin \u00e7ocu\u011fuydu Priestley. Annesini be\u015f ya\u015f\u0131nda hastal\u0131ktan kaybetmi\u015f; babas\u0131 ise yeniden evlenmi\u015f, Priestley\u2019e bakmak istemeyip onu amcas\u0131n\u0131n yan\u0131na yollam\u0131\u015ft\u0131r. Priestley\u2019in toprak sahibi amcas\u0131 ise hi\u00e7 evlenmemi\u015f, fakat \u00e7ocuk sahibi olmay\u0131 ve yeti\u015ftirmeyi \u00e7ok istedi\u011finden Priestley\u2019e kendi evlad\u0131 gibi bakm\u0131\u015f ve onun ya\u015fad\u0131klar\u0131 Yorkshire b\u00f6lgesindeki en iyi okullarda okumas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in elinden geleni yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Priestley o d\u00f6nemde ak\u0131c\u0131 derecede Latince ve Yunanca \u00f6\u011frenmi\u015f, d\u00f6nemin en iyi fen bilgisi e\u011fitimlerinden birini alm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat ortada bir sorun vard\u0131r. Priestley\u2019in babas\u0131n\u0131n ailesi, \u0130ngiliz kilisesine ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Aile, krall\u0131\u011f\u0131n reform hareketine kar\u015f\u0131 halk\u0131 kontrol alt\u0131na almak i\u00e7in kiliseyi kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen bir kitlenin par\u00e7as\u0131d\u0131r. Daha \u00e7ok Fransa\u2019da yayg\u0131nla\u015fan reform hareketi olan Kalvinizm\u2019e ba\u011fl\u0131 olan aile, bu durumlar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc Britanya Krall\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan bask\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. B\u00f6yle bir ortamda b\u00fcy\u00fcyen gen\u00e7 Priestley, bilime ilgi duysa da ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu az\u0131nl\u0131k i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bir din adam\u0131 olmaya karar verir. D\u00f6nemin ilerici denebilecek din okullar\u0131ndan birinde e\u011fitim alan Priestley, okulda okurken liberalizm ve jakobenizm gibi siyasi ak\u0131mlarla ilk defa tan\u0131\u015f\u0131r. E\u011fitiminin bitmesinin ard\u0131ndan ise \u00e7al\u0131\u015fma vakti gelmi\u015ftir art\u0131k. Krall\u0131k kilisesine ba\u011fl\u0131 olmayan Mill Hill \u015eapeline papaz olarak atan\u0131r. Pazar ayinlerini a\u00e7an, cenaze t\u00f6renlerini ve d\u00fc\u011f\u00fcnleri y\u00f6neten Priestley\u2019in, olduk\u00e7a bo\u015f zaman\u0131 kalmaktad\u0131r ve bu zamanlar\u0131n\u0131, \u00e7ocuklu\u011fundan beri ilgisini \u00e7eken do\u011fabilimlerini \u00e7al\u0131\u015farak ge\u00e7irebilece\u011fini fark eder. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde elektrik ak\u0131m\u0131 yeni ke\u015ffedilmi\u015ftir ve Priestley bir s\u00fcre elektrik ak\u0131m\u0131 \u00fcretip cisimlerin iletken olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 denemekle u\u011fra\u015f\u0131r. Yapt\u0131\u011f\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan iletken olmayan maddelerle ilgili bir katalog haz\u0131rlay\u0131p yay\u0131mlar.<\/p>\n Priestley biray\u0131 \u00e7ok sevmektedir. Ayn\u0131 zamanda bira yap\u0131m\u0131yla da ilgilenen Priestley, evinde bira \u00fcretir ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgedeki bira \u00fcretim tesislerini ziyaret edip yeni tarifler edinmeyi \u00e7ok sever. Zaman zaman arpa, \u015ferbet\u00e7i otu ve ba\u015fka esanslar\u0131n bir araya kat\u0131l\u0131p kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kazanlar\u0131n i\u00e7ini a\u00e7\u0131p koklamaktad\u0131r. Bir keresinde daha bunu yaparken, kokunun kayna\u011f\u0131n\u0131n havada dola\u015fan elementler olup olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bir kibrit yak\u0131p kazan\u0131n i\u00e7ine g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Ate\u015f s\u00f6ner. Evinde ayn\u0131 ortam\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 kazan\u0131n i\u00e7ine bir kelebek ve hamamb\u00f6ce\u011fi atar. Kelebek hemen \u00f6lmekteyken hamam b\u00f6ce\u011fi yava\u015f hareket eder. Ancak i\u00e7eriye bir fare att\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc fark eder. Dolay\u0131s\u0131yla insanlar i\u00e7in \u00f6l\u00fcmc\u00fcl oldu\u011funu fark etti\u011fi bu gaz\u0131n do\u011fas\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar. Kazan\u0131n i\u00e7inde beher dolduran Priestley, doldurdu\u011fu beherlerde bas\u0131nc\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda, gaz\u0131n suyun i\u00e7inde hapsolabilece\u011fini fark eder. Suyun i\u00e7inden baloncuklar \u00e7\u0131kmakta, i\u00e7ince ise tad\u0131 g\u00fczel olmaktad\u0131r. Priestley ke\u015ffetti\u011fi bu i\u00e7ece\u011fe \u201csoda\u201d ad\u0131n\u0131 verir. Bira kazan\u0131 i\u00e7inde koklad\u0131\u011f\u0131 gaz ise, arpan\u0131n i\u00e7indeki organik molek\u00fcllerin bira mayas\u0131 ile girdi\u011fi tepkime sonras\u0131 olu\u015fan karbondioksit gaz\u0131d\u0131r.<\/p>\n Priestley, zaman i\u00e7inde dinini sorgulamaya ba\u015flar. Dindarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirir, ancak tanr\u0131-peygamber inanc\u0131n\u0131 i\u00e7inde korudu\u011fundan, farkl\u0131 mezhepler hakk\u0131nda okumalar yapmaya devam etmektedir. Zaman i\u00e7inde \u0130sa\u2019y\u0131 tanr\u0131 olarak kabul etmeyen, Tanr\u0131n\u0131n birli\u011fine inanan ve kaderle ilk g\u00fcnah ba\u015fta olmak \u00fczere t\u00fcm H\u0131ristiyanl\u0131k mezheplerinin hemfikir oldu\u011fu bilgileri reddeden, \u00dcniteryenizm olarak adland\u0131r\u0131lan mezhebi ara\u015ft\u0131rarak benimser. \u00dcniteryenizm, aslen 16. y\u00fczy\u0131lda Do\u011fu Avrupa\u2019da Ortodoks g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bir reformu olarak do\u011fsa da, Priestley bu mezhebi benimseyerek kendince yorumlad\u0131\u011f\u0131 bir bi\u00e7imini a\u00e7\u0131klayan \u00fc\u00e7 ciltlik bir kitap yay\u0131mlar. Kitapta Tanr\u0131n\u0131n evrenin tek kral\u0131 oldu\u011funu ve d\u00fcnyada insan\u0131n kendisinden ba\u015fka bir temsilcisi olmad\u0131\u011f\u0131 gibi iktidar kar\u015f\u0131t\u0131 k\u0131s\u0131mlar da bulunmaktad\u0131r. Bu k\u0131s\u0131mlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra sorgulaman\u0131n ve ara\u015ft\u0131rman\u0131n bir ibadet oldu\u011funu, bulu\u015f yapman\u0131n sevap oldu\u011funu da yazm\u0131\u015ft\u0131r Priestley. Otoriter y\u00f6netimden usanm\u0131\u015ft\u0131r ve Britanya\u2019n\u0131n bir cumhuriyet olmas\u0131n\u0131 isteyen liberal hareketin bir par\u00e7as\u0131 olmu\u015ftur art\u0131k. 1772 y\u0131l\u0131nda arkada\u015flar\u0131yla Britanya\u2019daki ilk \u00dcniteryen kilisesini Leeds kentinde a\u00e7arlar.<\/p>\n \u015eimdi birka\u00e7 paragraf \u00f6nceye geri d\u00f6nelim. Bizim Joseph Priestley, i\u00e7inde bulundu\u011fu siyasi ve dini hareketler y\u00fcz\u00fcnden, Frans\u0131z \u0130htilali sonras\u0131nda \u00fclkesinden iltica etmi\u015f, ABD\u2019de i\u015f aramaktad\u0131r. New York\u2019a vard\u0131\u011f\u0131nda orada di\u011fer iltica eden devrimcilerle bulu\u015fur. Yeni bir direni\u015f \u00f6rg\u00fctlemek isteyenlerin tekliflerini kibarca reddeder. Umudunu yitirmi\u015f gibidir, savundu\u011fu halk aristokrasiyi savunup kendisini \u00fclkeden kovmu\u015ftur zira. \u00dcstelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Britanya\u2019daki laboratuvar\u0131nda kalm\u0131\u015f, laboratuvar\u0131 ise yerel halk taraf\u0131ndan ya\u015fanan karga\u015fada talan edilmi\u015f, askerler taraf\u0131ndan defalarca aranm\u0131\u015ft\u0131r. Nihayet Pennsilvanya \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi olarak i\u015f bulur ve ekonomik a\u00e7\u0131dan hayat\u0131 d\u00fczene girer. Fakat bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek kadar f\u0131rsat bulamaz. Pennsilvanya k\u0131rsal\u0131nda kendine arsalar sat\u0131n alan Priestley, tar\u0131m yapmaya ba\u015flar. Bu s\u0131rada ABD\u2019nin ilk \u00dcniteryen kilisesini kurmay\u0131 da ihmal etmemi\u015ftir. Akademisyenlik, papazl\u0131k ve \u00e7ift\u00e7ili\u011fi bir arada y\u00fcr\u00fct\u00fcrken ise haliyle bilimsel ara\u015ft\u0131rmalara vakit bulamaz. Olaylar\u0131n yat\u0131\u015fmas\u0131ndan sonra kendisine gelen bir mektup, ona vatan\u0131nda yepyeni bir hayat vaat etmektedir. \u0130roniktir ki teklif, y\u0131kmak istedi\u011fi aristokrasinin \u00fcyelerinden biri taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r. Priestley\u2019in \u00fclkesi i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli bir insan oldu\u011funu bilen eski ba\u015fbakan, \u015eelborn Kontu William Petty, emekliye ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ya\u015famaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 malik\u00e2nesinin yan\u0131 ba\u015f\u0131nda Priestley\u2019e bir m\u00fc\u015ftemilat ile bir ki\u015fisel laboratuvar ayarlamay\u0131 teklif eder. Kontun kar\u0131s\u0131 daha yeni \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr ve \u00e7ocuklar\u0131na e\u011fitim verecek entelekt\u00fcel birisini aramaktad\u0131r. Siyasi a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerde olsalar da, Priestley\u2019i tan\u0131yan Kont, onun \u00e7ocuklar\u0131 i\u00e7in iyi bir \u00f6\u011fretmen, \u00fclkesi i\u00e7in ise iyi bir biliminsan\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek Priestley\u2019i affettirir ve Britanya\u2019ya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n \u00d6nce karbondioksit, sonra oksijen<\/strong><\/p>\n Joseph Priestley bu \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 kabul eder ve yedi y\u0131l boyunca Wiltshire\u2019de Boowood malik\u00e2nesinde ya\u015far. Orada, hayat\u0131ndaki en \u00f6nemli ke\u015ffi yapacakt\u0131r. Priestley, bir kere daha bira yapmaya ba\u015flar. Biran\u0131n olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131 kazandan karbondioksit toplar ve ona \u00e7e\u015fitli canl\u0131lar\u0131 koyup davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7er. Bu s\u0131rada koydu\u011fu bir saks\u0131 nane \u00e7i\u00e7e\u011finin \u00f6lmedi\u011fini fark eder. Sonra kulland\u0131\u011f\u0131 beherin i\u00e7ine bir de fare ekler. Fare, bitkinin oldu\u011fu ortamdaki zehirli gaza ra\u011fmen \u00f6lmez. Bitkiler karbondioksidi temizliyor olmal\u0131d\u0131r. Ama neye ve nas\u0131l? Priestley, bu gaz\u0131 beher i\u00e7inde biriktirmeye ba\u015flar. Sonra da kendisi solur. Alg\u0131s\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve daha iyi nefes ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettikten sonra, bu elementin, insan i\u00e7in bir gereklilik oldu\u011funu fark ederek bir makale daha kaleme al\u0131r: \u201cHavan\u0131n Bile\u015fenleri Hakk\u0131nda\u201d. Kimya tarihinde o ana kadarki en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131ya imza atan Priestley, gelecekte herkesin oksijen maskeleriyle zevk i\u00e7in oksijen \u00e7ekece\u011fini iddia eder. Hayat\u0131 boyunca da oksijen gaz\u0131 dolu bir t\u00fcp\u00fc yan\u0131ndan eksik etmez.<\/p>\n Priestley, bir de g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda uzunca s\u00fcre beklemi\u015f paslanm\u0131\u015f c\u0131vaya \u0131s\u0131 verir. Is\u0131nan paslanm\u0131\u015f c\u0131va (HgO), geriye turuncu bir toz ve gaz yo\u011funlu\u011fu b\u0131rak\u0131r. Oksijen gaz\u0131n\u0131n bu \u015fekilde de \u00fcretilebildi\u011fini fark eden Priestley, oksijen gaz\u0131n\u0131n \u00fcretildi\u011fi s\u0131rada civardaki yeni s\u00f6nm\u00fc\u015f, duman \u00e7\u0131kan bir kibritin yeniden yand\u0131\u011f\u0131n\u0131 rapor eder. Asl\u0131nda daha \u00f6nceden Lavosier, oksidasyon (redoks ya da yanma) tepkimelerini incelerken havadaki belli bir elemente ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funu not etmi\u015f, bu element yo\u011fun oldu\u011funda yanman\u0131n daha da h\u0131zl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6zlemlemi\u015f, fakat bu elementin ne oldu\u011funu a\u00e7\u0131klayamam\u0131\u015f ve depolamay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131. Fakat oksijen (oxyg\u00e9n\u00e9) kelimesinin fikir atas\u0131 Anton Lavosier\u2019dir. Yunanca \u201coxis\u201d, yani asit ile \u201cgenes\u201d, yani yarat\u0131c\u0131 kelimelerini birle\u015ftirerek \u201casitlerin yarat\u0131c\u0131s\u0131\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir bu gaza, t\u00fcm asitlerin oksijen gaz\u0131 sayesinde olu\u015ftu\u011fu yan\u0131lg\u0131s\u0131na kap\u0131larak. Oksijen kelimesinin ilk olarak ge\u00e7ti\u011fi kitap ise, Charles Darwin\u2019in dedesi Erasmus Darwin\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cBotanik Bah\u00e7esi\u201d olur. Kitapta bitkilerin bu gaza ihtiya\u00e7 duydu\u011fundan ve geri karbondioksit gaz\u0131 verdi\u011finden bahsedilir.<\/p>\n Tesad\u00fcfler ve \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131klar silsilesi sonucu kimyan\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile ba\u015flayan \u00f6yk\u00fcm\u00fcz, akademik kimyan\u0131n ilk b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131 ile son buluyor. Dizimizin, gelecek ayki yaz\u0131s\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere.<\/p>\n Ek-1<\/strong><\/p>\n Priestley\u2019in sodas\u0131ndan Schweppes gazozlar\u0131na<\/strong><\/p>\n Priestley bulu\u015flar\u0131n\u0131 patentlemekten nefret etmektedir. Her insan\u0131n tanr\u0131n\u0131n kulu oldu\u011funu, m\u00fclkiyetin ve \u015fahsi kazanc\u0131n bu do\u011frultuda bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Priestley, sodan\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ad\u0131m ad\u0131m anlatan bir makale yaz\u0131p yay\u0131mlar. T\u00fcm Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda makaleyi okuyan merakl\u0131lar evlerinde soda yapmaya ba\u015flar. Bira fabrikalar\u0131, ek \u00fcr\u00fcn olarak soda satmaya ba\u015flar ve soda k\u0131sa s\u00fcrede olduk\u00e7a pop\u00fclerle\u015fir. Osmanl\u0131 d\u00f6neminde de sodal\u0131 suyun, do\u011fal kaynaklardan \u00e7\u0131kan mineralli sular\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde ve sarayda kahve yan\u0131nda i\u00e7ildi\u011fi bilinmektedir. B\u00f6yle bir ortamda Johann Jacop Schweppe ad\u0131nda \u0130svi\u00e7reli bir saat\u00e7i, limonlu bir \u015ferbet yap\u0131p ona karnondioksit vermeyi dener. Bir de karanfilli \u015ferbet ile deneyen Schweppe, bu i\u00e7ece\u011fe bay\u0131l\u0131r! Saat sat\u0131\u015flar\u0131ndan para biriktirerek ufak bir at\u00f6lye a\u00e7ar ve Schweppes ad\u0131yla tarihteki ilk gazoz fabrikas\u0131n\u0131 a\u00e7ar.<\/p>\n Kaynaklar<\/strong><\/p>\n – Jack Lindsay (Ed.), Autobiography of Joseph Priestley<\/em>, Teaneck: Fairleigh Dickinson \u00dcniversitesi Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 1970.<\/p>\n – L.Theodore, H. Brown, Jr. Eugene LeMay, Bruce E. Bursten; Chemistry \u2013 The Central Science; The Chemistry Hall of Fame, York \u00dcniversitesi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Her \u015fey Antik Yunan medeniyeti ile ba\u015flad\u0131. Titanlar\u0131n Tanr\u0131s\u0131 Kaos, zifiri karanl\u0131\u011f\u0131, Erebus\u2019u ve geceyi, Nix\u2019i yaratt\u0131. Nix ve Erebus\u2019un iki \u00e7ocu\u011fu oldu: Hemera, yani g\u00fcnd\u00fcz ve Aether, yani temiz hava. G\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn en tepesinde, bulutlar\u0131n ard\u0131nda temiz hava, yani Aether ile birlikte Empirean, yani c\u0131v\u0131ldayan \u0131\u015f\u0131klarla kapl\u0131 bir cennet vard\u0131. Prometheus, ilk insan\u0131 kilden yarat\u0131p […]<\/p>\n","protected":false},"author":512,"featured_media":12938,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1128,22,605],"tags":[800,1126,321,1127],"class_list":["post-12936","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-163-sayi","category-kimya","category-unlu-deneyler","tag-element","tag-hava","tag-kimya","tag-oksijen"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/dort-element-300x225.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/Priestley-226x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/Soda-300x226.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/Priestleyin-oksijeni-ke\u015ffi-257x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/priestly-deney-d\u00fczenegi-225x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/Schweppes-sodal\u0131-su-reklam\u0131-1-225x300.jpg\")