Pop\u00fcler futbol kitaplar\u0131nda genellikle y\u0131ld\u0131z futbolcular\u0131n ya\u015famlar\u0131 veya b\u00fcy\u00fck tak\u0131mlar\u0131n \u00f6yk\u00fcleri, unutulmaz ma\u00e7lar anlat\u0131l\u0131r. Hele bir de seyretmi\u015fsek onlar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir zevkle ve tekrar tekrar okuruz. \u201cFutbol Taktikleri Tarihi\u201d tam b\u00f6yle bir kitap de\u011fil. \u00d6ylesi tatlar da yok mu, var; ama Jonathan Wilson\u2019un kitab\u0131nda daha fazlas\u0131 da var. Divana kayk\u0131l\u0131p okurken birdenbire masa ba\u015f\u0131nda alt\u0131n\u0131 \u00e7izerek ve aralar verip d\u00fc\u015f\u00fcncelere dalarak okur buldum kendimi. \u201cYar\u0131-pop\u00fcler\u201d veya \u201cyar\u0131-kuramsal\u201d bir \u00e7al\u0131\u015fma denebilir.<\/p>\n
Ele ald\u0131\u011f\u0131 konu da bunu gerektiriyor zaten: futbol taktikleri ve bu taktikleri yaratan\/geli\u015ftiren futbol adamlar\u0131n\u0131n (ki futbolculara veya tak\u0131mlara g\u00f6re daha az pop\u00fclerdirler) d\u00fc\u015f\u00fcnceleri. Asl\u0131nda \u201cfutbol stratejileri\u201d veya \u201cfutbol kuramlar\u0131\u201d diye adland\u0131rmak daha isabetli olabilirdi, al\u0131\u015fageldi\u011fimiz strateji-taktik ili\u015fkisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda.<\/p>\n
Bu tan\u0131t\u0131m yaz\u0131s\u0131nda kitab\u0131n i\u00e7eri\u011fini \u00f6zetlemeyece\u011fim; modern anlamda 150 y\u0131ll\u0131k \u00f6zel bir tarihi birka\u00e7 sayfada hakk\u0131yla \u00f6zetlemenin de pek imk\u00e2n\u0131 yok. En genel (ve k\u0131sa) \u00f6zet kitab\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda verilmi\u015f zaten: \u201c1-2-7\u2019den tiki-taka ve \u00f6tesine\u201d. Ara a\u015famalar\u0131 da i\u00e7indekiler k\u0131sm\u0131nda bulabilir okur. Bu d\u00fczlemi, her futbol tutkununun, \u00f6zellikle futbol konusunda kafa yoranlar\u0131n mutlaka okumas\u0131 gereken bir kitap deyip ge\u00e7elim.<\/p>\n
\u201cFutbol Taktikleri Tarihi\u201d okurun zihninde sorular do\u011furuyor. Gebe bir kitap\u2026 Olduk\u00e7a hacimli olan (yakla\u015f\u0131k 600 sayfa) kitab\u0131 bitirdi\u011fimde kafam\u0131 yakan soru \u015fu: Peki, futbol taktiklerinin (stratejilerinin) evriminin alt\u0131nda yatan temel dinamik ne? Kitap bu soruya yan\u0131t vermiyor mu? Hem veriyor hem de vermiyor. En iyisini yapm\u0131\u015f: Bu soruya yan\u0131t araman\u0131z i\u00e7in son derece zengin bir malzeme sunmu\u015f. Hem de bu taktikleri bizzat olu\u015fturan kuramc\u0131lar\u0131n, teknik direkt\u00f6rlerin deneyimlerini aktararak. Bu kuramc\u0131lar, kuramlar\u0131n\u0131 hangi ko\u015fullarda, hangi itkilerle, hangi problemlere yan\u0131t ararken geli\u015ftirmi\u015fler? Bu konuda zengin bir malzeme i\u00e7eriyor kitap ve \u00f6n\u00fcn\u00fcze d\u00f6rt ba\u015f\u0131 mamur bir bi\u00e7imde yukar\u0131daki soruyu koyuyor. Top art\u0131k sizde!<\/p>\n
***<\/p>\n
Kolay yan\u0131tlar\u0131 olan bir soru de\u011fil bu. \u0130lk olarak, bir oyun olarak futbolun kendine \u00f6zg\u00fc dinamikleri var. Bu dinamikler oynand\u0131\u011f\u0131 yerin sosyo-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131n\u0131n zemininde i\u015fliyorlar. Kendi ba\u015f\u0131na b\u0131rak\u0131lsa (\u00f6rne\u011fin herhangi bir misket oyunu gibi), -taktikler ba\u011flam\u0131nda- nas\u0131l bir geli\u015fim g\u00f6sterirdi veya g\u00f6sterir miydi, bilemeyiz. Fakat klasik s\u00f6ylemle (Simon Kuper\u2019in kitab\u0131n\u0131n ad\u0131na at\u0131fla), futbol asla sadece futbol olamam\u0131\u015f. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, end\u00fcstri devrimi Britanya\u2019s\u0131nda s\u0131n\u0131f \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bir unsuru olmu\u015f. D\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, gerek \u00fclke i\u00e7i gerekse \u00fclkeler aras\u0131 siyasetin bir nesnesine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f. Dahas\u0131 sistemler aras\u0131 rekabetin de arac\u0131 olmu\u015f. Son 50 y\u0131ld\u0131r ise profesyonelle\u015fmi\u015f, oyun niteli\u011finden tavizler verilmi\u015f, yeni kurallara kavu\u015fmu\u015f ve giderek g\u00fcn\u00fcm\u00fczde muazzam bir end\u00fcstriyel sekt\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (end\u00fcstriyel futbol). Teknolojik geli\u015fmeler, \u00f6zellikle televizyon ve son y\u0131llarda bilgisayarlar futbol oyununa belirleyici etkiler yapm\u0131\u015flar.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131zda \u00e7ok bilinmeyenli bir denklem var. Wilson, kitab\u0131n\u0131n sat\u0131r aralar\u0131nda, b\u00fct\u00fcn bu unsurlar\u0131n futbol taktiklerinin geli\u015fimini nas\u0131l etkiledi\u011fine ili\u015fkin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 veriyor. Bir \u00f6rnek verelim. \u201cTotal Futbol\u201dun d\u00f6nemlerindeki en iyi iki uygulamas\u0131 olan Rinus Michels\u2019in Ajax\u2019\u0131 ve Valeriy Lobanovski\u2019nin Dinamo Kiev\u2019i hakk\u0131nda \u015fu saptamay\u0131 yap\u0131yor Wilson: \u201cAjax ve Dinamo Kiev\u2019in; o d\u00f6nemin Avrupa\u2019s\u0131ndaki en sek\u00fcler iki toplum oldu\u011fu iddia edilebilecek olan Hollanda ve SSCB\u2019de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 da anlaml\u0131 bir tesad\u00fcf.\u201d (s.326)<\/p>\n
Belki bu genel saptamay\u0131 biraz daha \u00f6zelle\u015ftirebiliriz. Sar\u0131\u015f\u0131n uzun sa\u00e7l\u0131 \u00e7i\u00e7ek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n (Cruyff ve arkada\u015flar\u0131) tak\u0131m\u0131 Ajax\u2019\u0131n (ve d\u00f6nemin Hollanda milli tak\u0131m\u0131n\u0131n) ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 68 Avrupa\u2019s\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 iklimden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnebilir miyiz? Fakat ayn\u0131 zamanda bu Ajax -kitaptan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re- \u201cb\u00fcy\u00fck bir futbol tak\u0131m\u0131n\u0131 bir i\u015f\u00e7i kooperatifi gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya en \u00e7ok yakla\u015fan tak\u0131m\u201d olarak da nitelenmi\u015f. (s.336) 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda end\u00fcstri devrimi \u0130ngiltere\u2019sinde ilk futbol tak\u0131mlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan proleterlerden daha farkl\u0131 bir proletarya! (Bu arada total futbolun babas\u0131 Michels\u2019in, sonra \u00f6\u011frencisi Cruyff\u2019un ve sonra onun \u00f6\u011frencisi Guardiola\u2019n\u0131n son d\u00f6nemlere damga vuran Barcelona tak\u0131mlar\u0131n\u0131 yaratt\u0131klar\u0131n\u0131 da ekleyelim.) \u00d6te yandan kusursuz bir otomatik kontrol sistemi gibi i\u015fleyen Lobanovski\u2019nin Dinamo Kiev\u2019inin olu\u015fumunu, yine 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda iyice keskinle\u015fen kapitalist ve sosyalist sistemler aras\u0131ndaki rekabetten ve SSCB\u2019nin sosyalizmin daha \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu kan\u0131tlama \u00e7abas\u0131ndan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir miyiz?<\/p>\n
Kitapta ince ince anlat\u0131lan daha genel s\u00fcre\u00e7ler de var: Futbolun, \u00f6nce milliyet\u00e7i iktidarlarca bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmas\u0131, sonralar\u0131 profesyonelle\u015fme, end\u00fcstrile\u015fme ve 1990\u2019lardan sonra k\u00fcreselle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinde naif bir oyun olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p \u201cille de kazanma\u201d ilkesinin ba\u015fat olmas\u0131n\u0131n futbol taktiklerinin geli\u015fimini nas\u0131l etkiledi\u011fi \u00f6rne\u011fin. Tabi \u201cille de kazanma\u201d ilkesinin, \u201coynayarak kazanma\u201d ve \u201coynatmayarak kazanma\u201d gibi iki bi\u00e7imi var ve bunlar taktik geli\u015fmenin iki farkl\u0131 dal\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, futbolun giderek \u201ckapitalize\u201d olu\u015funun, taktiklerin evriminin alt\u0131ndaki temel dinamik oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir mi? \u0130lk bak\u0131\u015fta \u00f6yle gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor: Futbol kapitalizmin hakim bir sistem olarak kendini kabul ettirmesiyle do\u011fmu\u015f ve sistemin geli\u015fimine paralel olarak bug\u00fcn art\u0131k k\u00fcresel \u00e7apta dev bir end\u00fcstriye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f; yani kapitalizmin geli\u015fimiyle futbolun geli\u015fimi birbirine paralel. Fakat fazlaca basit ve mekanik buldu\u011fum bu yakla\u015f\u0131m\u0131n, futbola da (onu kapitalizmin oyunu ve kapitalistlerin proleterlere kar\u015f\u0131 \u201coyunu\u201d olarak damgalamaya yol verip) haks\u0131zl\u0131k anlam\u0131na gelece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n
Bence daha temel bir belirleyen var. Olmal\u0131! Yoksa anti-kapitalist oldu\u011fundan \u015f\u00fcphe duymad\u0131\u011f\u0131m (kendim de dahil) bir\u00e7ok ki\u015finin birer futbol tutkunu olmalar\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z? (Hakim sistemin ideolojik ve k\u00fclt\u00fcrel hegemonyas\u0131n\u0131n bizim \u00fczerimizdeki tezah\u00fcr\u00fc m\u00fc; hadi oradan!)<\/p>\n
Futbol oyununun \u00f6z\u00fcnde bulunan g\u00fcd\u00fclerin, niteliklerin ve de\u011ferlerin, futbolun kapitalistle\u015ftirilmesine kar\u015f\u0131 direni\u015fidir (yani bu alana \u00f6zg\u00fc bir t\u00fcr s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesidir) bu oyunun (ve taktiklerinin) geli\u015fiminin motoru. En temeldeki dinamik kan\u0131mca budur. Nas\u0131l uygarl\u0131k tarihini art arda gelen sistemler (\u00fcretim ili\u015fkileri) tarihi (zinciri) basitli\u011finde okumuyorsak ve tarihin motorunun s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi oldu\u011funu sapt\u0131yorsak; kan\u0131mca futbolun geli\u015fiminin alt\u0131ndaki temel \u00e7eli\u015fkiyi de b\u00f6yle saptamam\u0131z gerekir. (Bu arada, b\u00fcy\u00fck bir zevkle seyretmi\u015f olmama kar\u015f\u0131n, Lobanovski\u2019nin Dinamo Kiev\u2019ini \u201csosyalist futbol \u00f6rne\u011fi\u201d olarak kutsad\u0131\u011f\u0131m san\u0131lmas\u0131n. Sosyalizm, anti-kapitalizmden ve kapitalizm ile yar\u0131\u015ftan daha \u00f6te bir \u015feydir, olmal\u0131d\u0131r.)<\/p>\n
Temel dinami\u011fi b\u00f6yle koymak \u00e7ok mu zorlama, \u00e7ok mu u\u00e7uk oldu? Bence de\u011fil. Biraz daha d\u00fc\u015f\u00fcnelim.<\/p>\n
***<\/p>\n
Kitapta da kendisine bir b\u00f6l\u00fcm ayr\u0131lan \u00fcnl\u00fc Arjantinli teknik direkt\u00f6r Cesar Luis Menotti, \u201cSa\u011f\u0131n futbolu ve solun futbolu\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131na \u015f\u00f6yle ba\u015flam\u0131\u015f: \u201cFutbolun, m\u00fclks\u00fcz ve haklar\u0131 elinden al\u0131nm\u0131\u015f insanlar aras\u0131nda do\u011fmas\u0131n\u0131n elementar bir nedeni var: Ucuz, neredeyse bedava olu\u015fu\u2026 Bu oyunu yoksullar buldular ve ona karakterini verdiler.\u201d (1)<\/p>\n
Bu karakteri biraz daha a\u00e7al\u0131m. Futbol ayakla oynanan tek tak\u0131m oyunu. Futbolcu maharetini -ele g\u00f6re- pek de maharetli olmayan bir organ\u0131n\u0131 kullanarak g\u00f6stermeli. Bu hem bir e\u015fitlik sa\u011fl\u0131yor ve kolektivizmi zorunlu k\u0131l\u0131yor, hem de \u00fcst d\u00fczey bir bireyselli\u011fe olanak veriyor: aya\u011f\u0131n\u0131 ustal\u0131kla (neredeyse eli gibi) kullanan oyuncuyu seyre doyum olmuyor.<\/p>\n
Futbolun basit bir oyun olmas\u0131, kolay oynanabilmesi, fazla malzeme gerektirmemesi, hemen her zeminde oynanabilmesi, \u00e7ok \u00f6zel fiziksel \u00f6zellikler gerektirmedi\u011finden herkes taraf\u0131ndan oynanabilmesi, bu oyunun hem oyuncu hem de seyirci olarak kitleselle\u015fmesini sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n
\u00c7o\u011fu tak\u0131m oyunundan farkl\u0131 olarak do\u011fadan soyutlanmam\u0131\u015f olmas\u0131, geni\u015f alanda oynanmas\u0131, ayn\u0131 anda \u00e7ok say\u0131da oyuncunun kat\u0131l\u0131m sa\u011flamas\u0131, topla bilin\u00e7li temasta fazla organ kullan\u0131lmas\u0131, kurallar \u00e7er\u00e7evesinde rakiple temas d\u00fczeyinin y\u00fcksek olmas\u0131, hareket t\u00fcr\u00fc ve m\u00fccadele zenginli\u011fi, bu oyunu di\u011fer tak\u0131m oyunlar\u0131n\u0131n bir ad\u0131m \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131r ve olas\u0131l\u0131klar\u0131n sonsuz oldu\u011fu, tesad\u00fcflerin de belirleyici olabildi\u011fi, her an s\u00fcrprizlere gebe, zay\u0131fa da \u015fans tan\u0131yan, demokratik bir oyun buluruz kar\u015f\u0131m\u0131zda.<\/p>\n
Futbolun \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan b\u00fct\u00fcn bu nitelikleri \u00fcst d\u00fczey bir kolektivizme zemin haz\u0131rlar; oyuncuyu ve tak\u0131m\u0131, hedefine ula\u015fabilmek i\u00e7in kolektivizme zorlar; bireysel yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa olanak veren ve geli\u015ftiren bir kolektivizme. Bireysel yarat\u0131c\u0131l\u0131k ne kadar geli\u015firse, o kadar \u00fcst d\u00fczeyde bir kolektivizme ula\u015f\u0131labilir. Wilson\u2019un kitab\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndaki \u201c1-2-7\u2019den tiki-takaya\u201d bu hedef do\u011frultusunda gelinmi\u015ftir.<\/p>\n
17 y\u0131l \u00f6nce \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131k: \u201cFutbol kolektivizminde, a\u015f\u0131r\u0131 uzmanla\u015fma de\u011fil, i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcyle birlikte b\u00fct\u00fcn\u00fc kavrama; rekabet ve bireycilik de\u011fil, dayan\u0131\u015fma ve payla\u015fma; yabanc\u0131la\u015fma de\u011fil, hedefe y\u00f6nelik irade birli\u011fi; tektiple\u015ftirme, s\u0131radanla\u015ft\u0131rma, makinele\u015ftirme de\u011fil, kolektif oyun ile bireysel yetene\u011fin sentezi; k\u00e2r h\u0131rs\u0131 de\u011fil, zevk alma ve verme; tekd\u00fczelik de\u011fil, s\u0131n\u0131rs\u0131z co\u015fku, heyecan ve a\u015fk \u00f6n plandad\u0131r. Tad\u0131na ve seyrine doyamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ek futbol budur.\u201d (2)<\/p>\n
\u0130\u015fte futbol oyununun \u00f6z\u00fcn\u00fc belirleyen bu niteliklerle, oyunu kapitalizmin girdab\u0131na \u00e7eken ve end\u00fcstrile\u015ftiren hakim yap\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkidir, futbolun ve taktiklerinin geli\u015fiminin alt\u0131nda yatan temel dinamik. (3)<\/p>\n
Karma\u015f\u0131k bir \u00e7eli\u015fkidir bu. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz futbolunu y\u00f6neten k\u00fcresel sermayedarlar ve uluslararas\u0131 kurumlar, oyunun \u00f6z\u00fcndeki bu nitelikleri yads\u0131yamazlar, ama denetim alt\u0131na almaya ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bug\u00fcn onlar\u0131n hegemonyas\u0131 vard\u0131r. Fakat bizim \u00e2\u015f\u0131k oldu\u011fumuz futbol, k\u00e2h sahada k\u00e2h trib\u00fcnlerde her kar\u015f\u0131la\u015fmada u\u00e7 verir, kendini g\u00f6sterir. En iyi zamanlar\u0131ndaki tiki-takac\u0131lar\u0131n sanki toplu halde bir bilimsel deney yap\u0131yorlarm\u0131\u015f gibi hedefe y\u00f6nelik pasla\u015fmalar\u0131nda; Xavi veya Iniesta\u2019n\u0131n Rieman geometrisini bile zorlayan bir pas\u0131nda; Messi\u2019nin inan\u0131lmaz bir solosunda (hem de end\u00fcstriyel futbolun simgelerinden biri diyebilece\u011fimiz bir tak\u0131mda, Barcelona\u2019da)\u2026 Liverpool veya Be\u015fikta\u015f taraftarlar\u0131n\u0131n trib\u00fcn \u015fovlar\u0131nda\u2026<\/p>\n
Ya kapitalizm ya oyun! Jonathan Wilson\u2019un kitab\u0131n\u0131n bu sorunsal\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda okunmas\u0131n\u0131 \u00f6neririm.<\/p>\n
Dipnotlar<\/strong><\/p>\n 1) Cesar Luis Menotti, \u201cSa\u011f\u0131n futbolu ve solun futbolu\u201d,\u00a0Bilim ve \u00dctopya<\/em>, Say\u0131: 72, Haziran 2000, s.9.<\/p>\n 2) Halil Halit Toker \/ Ender Helvac\u0131o\u011flu, \u201cFutbolun s\u0131rr\u0131\u201d,\u00a0Bilim ve \u00dctopya<\/em>, Say\u0131: 72, Haziran 2000, s.25.<\/p>\n 3) End\u00fcstriyel futbol konusunda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir inceleme i\u00e7in bkz: Tu\u011frul Ak\u015far,\u00a0End\u00fcstriyel Futbol<\/em>, Literat\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, birinci bask\u0131, Ocak 2005.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pop\u00fcler futbol kitaplar\u0131nda genellikle y\u0131ld\u0131z futbolcular\u0131n ya\u015famlar\u0131 veya b\u00fcy\u00fck tak\u0131mlar\u0131n \u00f6yk\u00fcleri, unutulmaz ma\u00e7lar anlat\u0131l\u0131r. Hele bir de seyretmi\u015fsek onlar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir zevkle ve tekrar tekrar okuruz. \u201cFutbol Taktikleri Tarihi\u201d tam b\u00f6yle bir kitap de\u011fil. \u00d6ylesi tatlar da yok mu, var; ama Jonathan Wilson\u2019un kitab\u0131nda daha fazlas\u0131 da var. Divana kayk\u0131l\u0131p okurken birdenbire masa ba\u015f\u0131nda alt\u0131n\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":13100,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1131,513],"tags":[432,210,434],"class_list":["post-13099","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-165-sayi","category-kitapcil","tag-futbol","tag-kitap","tag-oyun"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t