{"id":14186,"date":"2016-12-01T17:02:17","date_gmt":"2016-12-01T14:02:17","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14186"},"modified":"2017-12-12T17:41:46","modified_gmt":"2017-12-12T14:41:46","slug":"naziler-iktidara-yururken-bilimciler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/12\/01\/naziler-iktidara-yururken-bilimciler","title":{"rendered":"Naziler iktidara y\u00fcr\u00fcrken bilimciler"},"content":{"rendered":"

Ordudaki, devlet kademelerindeki, \u00fcniversite ve di\u011fer yerlerdeki politik bak\u0131mdan deneyimsiz ki\u015filer i\u00e7in Naziler, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, ileri derecede \u00f6rg\u00fctl\u00fc ve g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet \u00e7ark\u0131n\u0131 ge\u00e7ici olarak ele ge\u00e7irmi\u015f, tuhaf, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz zalimlerdi. Onlar\u0131n politikalar\u0131yla ciddi anla\u015fmazl\u0131klar i\u00e7inde olsalar da insanlar\u0131n Nazilerle nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131kacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren a\u00e7\u0131k k\u0131lavuzlar\u0131 yoktu ellerinde. Yaln\u0131zca geriye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcnmektedir ki, Nasyonal Sosyalizm kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tek ger\u00e7ek onurlu tutum uzla\u015fmalara girmeden muhalefet etmekti.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Alan D. Beyerchen\u2019in \u201cNazi D\u00f6neminde Bilim: 3. Reich\u2019da \u00dcniversite\u201d adl\u0131 kitab\u0131ndan derlenmi\u015ftir. Bu de\u011ferli kitap, T\u00fcrkiye\u2019de, Haluk Tosun\u2019un \u00e7evirisiyle ilk kez 1985\u2019de Alan Yay\u0131nc\u0131l\u0131k\u2019tan, ikinci kez 2015\u2019te Say Yay\u0131nc\u0131l\u0131k\u2019tan \u00e7\u0131kt\u0131. Derlemenin ba\u015fl\u0131k ve araba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131 biz koyduk.<\/p><\/blockquote>\n

NAZ\u0130LER\u0130N \u0130KT\u0130DARA GEL\u0130\u015e\u0130<\/strong><\/p>\n

Hitler \u201cMein Kampf\u2019da (\u201cKavgam\u201d) kimya, fizik ve matematik gibi konular\u0131n, teknolojinin iyice maddiyat\u00e7\u0131 hale getirilmi\u015f bir d\u00f6neminde \u00e7ok gerekli olabileceklerini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f, ama bunlar\u0131n e\u011fitimine artan \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nem vermenin tehlikelerine de dikkat \u00e7ekmi\u015fti. Almanya\u2019n\u0131n ihtiya\u00e7 duydu\u011fu \u015fey, bilimlerce beslenen maddeci bir egoizm de\u011fil de toplum i\u00e7in yap\u0131lan bireysel fedak\u00e2rl\u0131klara dayanan bir e\u011fitimdi. Tarih ve ba\u015fka baz\u0131 konular bu i\u015fi ba\u015farabilmek i\u00e7in yard\u0131mc\u0131 olabilirdi ama bunlar yeterli de\u011fildi. Hitler\u2019e g\u00f6re e\u011fitimde \u00f6n b\u00fcy\u00fck \u00f6ncelik sa\u011fl\u0131kl\u0131 bedenlere sahip olmaya verilmeliydi. Sonra, ikinci olarak, karakterin geli\u015fimi geliyordu. En az \u00f6nemli olan bilimsel \u00f6\u011frenimdi, \u00e7\u00fcnk\u00fc F\u00fchrer \u015funlar\u0131 iddia ediyordu:<\/p>\n

\u201cAz e\u011fitilmi\u015f ama kararl\u0131l\u0131k ve isten\u00e7 g\u00fcc\u00fcyle dolu, sa\u011flam karakterli bir insan, bir b\u00fct\u00fcn olarak, fiziksel y\u00f6nden g\u00fc\u00e7s\u00fcz, zay\u0131f isten\u00e7li, korkak ve edilgin bir bireyden daha de\u011ferlidir.\u201d<\/p>\n

\u2018Orta s\u0131n\u0131flar bize hizmet edecektir\u2019<\/strong><\/p>\n

Hitler\u2019in entelekt\u00fcellere kar\u015f\u0131 sevgi beslemedi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131. Gazeteci Joachim Fest\u2019e g\u00f6reyse \u201cNasyonal Sosyalizm esas olarak akla kar\u015f\u0131 duyulan nefretin politik \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc temsil ediyordu\u201d. Hitler\u2019in devlet memurlu\u011fu g\u00f6revine kar\u015f\u0131 tutumu da yine ayn\u0131 derecede a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131yd\u0131. 1931\u2019de milliyet\u00e7i bir gazetenin yay\u0131mc\u0131s\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel bir konu\u015fmada Hitler\u2019e iktidar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 zaman devlet \u00e7ark\u0131n\u0131 ele alacak e\u011fitilmi\u015f kafalar\u0131 nereden bulaca\u011f\u0131 sorulmu\u015ftu. Gerekli beyinleri nereden sa\u011flayacakt\u0131? Hitler bu soruya kendisinin beyin olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek sert bir cevap verdi. \u015e\u00f6yle diyordu:<\/p>\n

\"\"
1930\u2019larda Nazi Almanya\u2019s\u0131nda ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alan\u0131n\u0131 etkileyen deh\u015fet ve \u015fiddet verici eylemler ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Kitap yakmak da bunlardan biriydi. (10 May\u0131s 1933)<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBelki de partimin \u00e7izgisi do\u011frultusunda ba\u015far\u0131l\u0131 bir devrimin ger\u00e7ekle\u015fmesi durumunda, beyinleri s\u00fcr\u00fcden \u00e7ekip alamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuzdur. Alman orta s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n, ayd\u0131n s\u0131n\u0131f\u0131n bir s\u00fcs\u00fcn\u00fcn, bize hizmet etmeyi, kafalar\u0131n\u0131 bizim emrimize vermeyi reddedeceklerine mi inan\u0131yorsunuz? Alman orta s\u0131n\u0131f\u0131 ba\u015far\u0131ya ula\u015fan\u0131n yan\u0131nda yerini alacak ve biz onunla istedi\u011fimizi yapaca\u011f\u0131z.\u201d<\/p>\n

Peki ya Yahudiler? \u0130kinci bir konu\u015fmada, Rishard Breiting bunlar aras\u0131nda iyi ve yetenekli insanlar\u0131n, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ni\u015fanlarla \u00f6d\u00fcllendirilenlerin, Einstein gibi b\u00fcy\u00fck kafalar\u0131n oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmi\u015f, Hitler\u2019in buna cevab\u0131 da \u015fu olmu\u015ftu:<\/p>\n

\u201cBunlar, yaratt\u0131klar\u0131 her \u015feyi bizden \u00e7alm\u0131\u015flard\u0131r. Bildikleri her \u015feyi bize kar\u015f\u0131 kullanacaklard\u0131r. \u00c7ekip gitsinler ve huzursuzluklar\u0131yla ba\u015fkalar\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rts\u0131nlar. Onlara ihtiyac\u0131m\u0131z yok.\u201d<\/p>\n

Yay\u0131mc\u0131, F\u00fchrer\u2019in, Einstein\u2019\u0131 bile bir yabanc\u0131 olarak kabul etti\u011fini ve onun da gitmesini istedi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce iyice \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Derinle\u015fen ekonomik bunal\u0131m ve ona e\u015flik eden i\u015fsizlik ve umutsuzluk, geli\u015fme g\u00f6steren Hitler hareketini daha da besliyordu. Hitler 30 Ocak 1933\u2019te resmen ba\u015fbakanl\u0131\u011fa atand\u0131 ve bundan sonra Nasyonal Sosyalistler k\u0131sa s\u00fcrede iktidarlar\u0131n\u0131 peki\u015ftirdiler.<\/p>\n

\"\"
Hitler: \u201cAlman orta s\u0131n\u0131f\u0131 ba\u015far\u0131ya ula\u015fan\u0131n yan\u0131nda yerini alacak ve biz onunla istedi\u011fimizi yapaca\u011f\u0131z.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Alman \u00f6\u011fretim kadrosu da dahil, devlet memurlar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli bulduklar\u0131 bir nokta, Nazilerin iktidara geli\u015flerindeki a\u00e7\u0131k yasall\u0131kt\u0131. Teknik kadrolar rejime y\u00f6nelik muhalefeti zay\u0131flat\u0131rken, bir kez sorumluluk ald\u0131 m\u0131, Hitler\u2019in daha az radikal davranmay\u0131 \u00f6\u011frenece\u011fi yolundaki umuda da zemin haz\u0131rl\u0131yorlard\u0131. Yasall\u0131k \u00f6rt\u00fcs\u00fcyle, Hitler, yasalara ba\u011fl\u0131 orta s\u0131n\u0131f \u00fczerinde muazzam bir psikolojik \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011fl\u0131yordu.<\/p>\n

Anti-semitizmi yasalla\u015ft\u0131rmak<\/strong><\/p>\n

Nasyonal Sosyalizmin ana ama\u00e7lar\u0131ndan birisi, anti-semitizmi yasal hale getirmekti. \u201cIrk d\u00fc\u015fman\u0131\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesi, ku\u015fku yok ki, Nazi hareketinin ya\u015famsal \u00f6\u011felerinden biriydi. Daha 1920\u2019de, 25 maddelik program\u0131nda, Nazi Partisi yaln\u0131zca \u0131rkda\u015flar\u0131n (volksgenossen) vatanda\u015f olabilece\u011fini ve Yahudilerin bu kategorinin d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyordu. Bu programda ayr\u0131ca her d\u00fczeydeki kamu hizmetine yaln\u0131zca vatanda\u015flar\u0131n getirilebilece\u011fi yer alm\u0131\u015ft\u0131. 1920\u2019lerin ortalar\u0131nda Naziler, Yahudileri devlet memurlu\u011fu yapmaktan al\u0131koyan Reichstag yasas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmakla bu konuda tutarl\u0131 ve ciddi olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdiler.<\/p>\n

\"\"
Prusya E\u011fitim Bakan\u0131 Bernhard Rust ve Hitler.<\/figcaption><\/figure>\n

Almanlar\u0131n pek \u00e7o\u011fu, Nazilerin anti-semitik politikalar\u0131ndaki s\u00fcreklili\u011fi 1933 y\u0131l\u0131nda, Hitler iktidar\u0131n\u0131n ikinci ay\u0131n\u0131n sonunda ilk kez a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rd\u00fcler. Kamu hizmetinde \u00e7al\u0131\u015fan memurlar\u0131n y\u00fczlercesi Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in i\u015flerini kaybetmi\u015flerdi bile. \u00d6te yandan, 31 Mart\u2019ta Prusya\u2019daki Yahudi yarg\u0131\u00e7lar, Yahudi olmalar\u0131 nedeniyle g\u00f6revlerinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131lar. Ertesi g\u00fcn h\u00fck\u00fcmetin destekledi\u011fi bir Ulusal Boykot yap\u0131ld\u0131. Boykotun \u201colduk\u00e7a bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u201d ge\u00e7ece\u011fi resmen a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131, ama bu arada Yahudilere ait d\u00fckk\u00e2nlara afi\u015fler as\u0131l\u0131yor, kahverengi g\u00f6mlekliler giri\u015f kap\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne dikiliyor, pencereler par\u00e7alan\u0131rken Yahudiler caddelerin ortas\u0131nda d\u00f6v\u00fcl\u00fcyor, b\u00fcrolar\u0131na, halk k\u00fct\u00fcphanelerine ve benzeri yerlere girmeleri engelleniyordu. Polis ya olaylara seyirci kal\u0131yor ya da hi\u00e7 ortal\u0131kta g\u00f6z\u00fckm\u00fcyordu. Ama Nazi polisinin takviye birlikleri her yerde devriye gezmekteydiler. T\u00fcm operasyon, vah\u015fi bir anti-semitizm i\u00e7indeki Nazi Julius Streicher taraf\u0131ndan y\u00f6netilirken, Propaganda Bakan\u0131 Joseph Goebbels de olan biteni denetliyordu.<\/p>\n

Einstein \u2018hain\u2019 oluyor<\/strong><\/p>\n

Nazilerin bu s\u0131rada g\u00fcncel hale getirdikleri ve \u0131srarla kamuoyuna mal etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 bir hedef Einstein ile ilgiliydi. Ger\u00e7i o s\u0131ralar, Einstein d\u00fcnyan\u0131n en tan\u0131nan ve sayg\u0131 g\u00f6ren bilginiydi, ama a\u00e7\u0131k\u00e7a savundu\u011fu pasifist g\u00f6r\u00fc\u015fleri, enternasyonalcili\u011fi ve Siyonistli\u011fi nedeniyle Almanya\u2019da en nefret edilen ki\u015filerin ba\u015f\u0131nda geliyordu. Hitler iktidar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131nda Einstein Amerika\u2019dayd\u0131. Nazi bas\u0131n\u0131nda kendisine y\u00f6neltilen h\u00fccumlara, Nazilerin iktidarda oldu\u011fu bir Almanya\u2019ya d\u00f6nmeyi reddetti\u011fini a\u00e7\u0131klayarak kar\u015f\u0131l\u0131k veriyordu. Ayr\u0131ca, d\u00fcnyan\u0131n Nasyonal Sosyalizmin tehlikelerine kar\u015f\u0131 uyar\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini de savunuyordu. Mart\u2019\u0131n sonuna do\u011fru, Avrupa k\u0131tas\u0131na geldi\u011finde Almanya\u2019ya u\u011framad\u0131 ve geli\u015fmeleri beklemek \u00fczere Bel\u00e7ika\u2019da Ostende yak\u0131n\u0131ndaki bir sayfiyeye yerle\u015fti. Naziler, Einstein\u2019\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131na ve y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc eylemlere, onun mallar\u0131na el koyarak ve daha sonra da kellesine fiyat bi\u00e7erek kar\u015f\u0131l\u0131k verdiler.<\/p>\n

28 Mart 1933\u2019te gemisinin r\u0131ht\u0131ma yana\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn, Einstein Almanya\u2019n\u0131n en m\u00fcstesna ve sayg\u0131n kurulu\u015fu olan Prusya Bilimler Akademisi\u2019ne hitaben istifa mektubunu yaz\u0131yordu. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, Alman h\u00fck\u00fcmetiyle olan t\u00fcm ba\u011flar\u0131n\u0131 onurlu bir bi\u00e7imde koparmak ve Akademi\u2019deki arkada\u015flar\u0131n\u0131, onu atmalar\u0131 i\u00e7in maruz kalacaklar\u0131 bask\u0131lardan kurtarmak istemi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
Gerekli beyinleri nereden sa\u011flayaca\u011f\u0131 sorusuna Hitler, kendisinin beyin olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek yan\u0131t vermi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak bask\u0131lar zaten b\u00fcy\u00fcmekteydi. Nazilerin atad\u0131\u011f\u0131 ve Akademi\u2019nin resmen kendisine kar\u015f\u0131 sorumlu oldu\u011fu Prusya E\u011fitim Bakan\u0131 Bernhard Rust 29 Mart\u2019ta Akademi\u2019den, Einstein\u2019\u0131n yeni Alman devletine kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u201cajitasyon\u201d nedeniyle cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 talep etti. Einstein\u2019\u0131n istifas\u0131 al\u0131n\u0131p ertesi g\u00fcn de kabul edilince, bu konu art\u0131k kapanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Ancak, 31 Mart ak\u015fam\u0131nda, Ulusal Boykot\u2019un ba\u015flamas\u0131ndan yaln\u0131zca birka\u00e7 saat \u00f6nce, bakan Akademi\u2019ye Einstein i\u00e7in a\u00e7\u0131k bir bildiri kaleme almas\u0131 konusunda \u201cacil bir istek\u201d bulundu\u011funu bildirdi.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n arkada\u015f\u0131 olan ve onu destekleyen Max Planck o s\u0131rada Sicilya\u2019da tatildeydi. Daimi sekreterlik g\u00f6revi yapan hukuk dan\u0131\u015fman\u0131 Ernst Heymann, Rust\u2019un isteklerine uyarak, Akademi\u2019nin yurtd\u0131\u015f\u0131nda durmadan k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131l\u0131k yapan Einstein\u2019a kar\u015f\u0131 oldu\u011funu ve \u201cistifas\u0131ndan \u00fcz\u00fcnt\u00fc duyulmas\u0131 i\u00e7in de bir neden bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d duyuran bir bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 kaleme ald\u0131. Bu, 1 Nisan\u2019da a\u00e7\u0131kland\u0131. Einstein\u2019\u0131n ad\u0131 o g\u00fcn Joseph Goebbels\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 bir propaganda konu\u015fmas\u0131nda da ge\u00e7iyordu:<\/p>\n

Uluslararas\u0131 Yahudili\u011fe hi\u00e7 de hak etmedi\u011fi bir iyi niyetin g\u00f6sterilmesine izin verdik. Peki, Yahudilerin buna cevab\u0131 ne oldu? \u0130\u00e7eride pi\u015fmanl\u0131k g\u00f6sterisinde bulunurken d\u0131\u015far\u0131da d\u00fcnya sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131ndakini de ge\u00e7en bir yalan ve al\u00e7akl\u0131k kampanyas\u0131 ba\u015flatt\u0131lar. Almanya\u2019daki Yahudiler, Einstein gibi m\u00fcltecilere, bug\u00fcn -b\u00fct\u00fcn\u00fcyle usul\u00fcne uygun ve yasal bi\u00e7imde- sorguya \u00e7ekilecekleri i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr edebilirler.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n Nasyonal Sosyalizme y\u00f6nelik a\u00e7\u0131k muhalefeti, ad\u0131n\u0131n, 3. Reich boyunca Almanya\u2019da hep hain s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile e\u015fanlaml\u0131 olarak an\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yeni Devlet Memurlu\u011fu Yasas\u0131: Ari olmayanlar d\u0131\u015far\u0131!<\/strong><\/p>\n

1 Nisan\u2019 da olup bitenlere ra\u011fmen, 7 Nisan 1933 tarihli Devlet Memurlu\u011funu Yeniden D\u00fczenleme Yasas\u0131 beklenmiyordu. Baz\u0131 parti \u00fcyeleri bile yasa konusunda haz\u0131rl\u0131ks\u0131zd\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
1933\u2019de Einstein, Nazi Almanya\u2019s\u0131n\u0131 terk ederek ABD\u2019ye gitmi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yasa, devletin etkinli\u011fine zarar vermeden b\u00fcrokrasinin temel yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek \u00fczere, i\u00e7i\u015fleri bakan\u0131nca (o s\u0131rada eski bir Nazi devlet memuru olan Wilhelm Frick bu g\u00f6revdeydi) haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Yasada \u00f6ng\u00f6r\u00fclenler basit ama y\u0131k\u0131c\u0131 \u015feylerdi: devlet memurlu\u011fu mesle\u011finde \u201culusall\u0131\u011f\u0131\u201d geri getirmek ve y\u00f6netim \u00e7ark\u0131n\u0131 basitle\u015ftirmek i\u00e7in baz\u0131 memurlar\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 gerekiyordu. Bu maddeden etkilenenler \u015funlard\u0131: 1) 9 Kas\u0131m 1918\u2019den beri g\u00f6revde olup da uygun niteliklere sahip bulunmayanlar (yani, politik nedenlerle atananlar); 2) \u00d6nceki politik faaliyetleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, yeni devlete \u00e7ekinmeden hizmet edecekleri konusunda hi\u00e7 de g\u00fcvence vermeyenler. 3) \u201cAri olmayan\u201d k\u00f6kenliler. Y\u00f6netim \u00e7ark\u0131n\u0131 basitle\u015ftirmek i\u00e7in daha hizmet verecek durumda olmalar\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7ok memur emekli ediliyordu. \u00d6te yandan, yeni bir mevkie getirilen bir memur, bu mevkii r\u00fctbece ve maa\u015f\u00e7a daha a\u015fa\u011f\u0131 da olsa, onu kabul etmek zorundayd\u0131. Yoksa emeklili\u011fini istemesi gerekiyordu.<\/p>\n

Yasa haz\u0131rlan\u0131rken baz\u0131 bo\u015fluklar olmu\u015ftu. Yasa ge\u00e7ici olacak, i\u00e7erdi\u011fi ko\u015fullar 30 Eyl\u00fcl 1933 tarihine kadar ge\u00e7erli say\u0131lacakt\u0131. Buna ek olarak, Ari olmayanlara uygulanacak baz\u0131 muafiyetler Cumhurba\u015fkan\u0131 Paul von Hindenburg\u2019un yetkisine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Cumhurba\u015fkan\u0131 sava\u015f g\u00f6n\u00fcll\u00fclerinin \u00f6zel olarak ele al\u0131nmas\u0131nda \u0131srar ediyordu. Ari olmayan bir memur; e\u011fer 1) 1 A\u011fustos 1914\u2019ten \u00f6nce meslekteyse 2) sava\u015fta cephede sava\u015ft\u0131ysa; 3) babas\u0131 ya da o\u011flu sava\u015fta \u00f6ld\u00fcyse, g\u00f6revinde kalabilecekti.<\/p>\n

11 Nisan\u2019da Ari olmayan\u0131n kim oldu\u011fu yolundaki anahtar soruyu cevaplayan ilk ek, yasaya konuldu. Annesi ve babas\u0131 ya da b\u00fcy\u00fckanne ve b\u00fcy\u00fckbabas\u0131 Yahudi olan bir memur Ari olmayan kategorisine konuluyordu. Atalar\u0131n Yahudili\u011fine, bunlar\u0131n Musevili\u011fi kabul etmi\u015f olup olmamas\u0131na bak\u0131larak karar verilmekteydi.<\/p>\n

Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019na yap\u0131lan pek \u00e7ok ek ile yasan\u0131n nas\u0131l uygulanaca\u011f\u0131na a\u00e7\u0131kl\u0131k getiriliyordu. 6 May\u0131s\u2019ta yasaya yap\u0131lan ek ile, \u00f6rne\u011fin Privatdozent\u2019ler gibi devletten para almayanlar da dahil, y\u00fcksek\u00f6\u011frenim kurumlar\u0131ndaki t\u00fcm \u00f6\u011fretim g\u00f6revlilerinin devlet memuru say\u0131laca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtildi. \u201cPolitik olarak g\u00fcvenilmezlik\u201d \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015fletildi. Kom\u00fcnist partisiyle ya da onun organlar\u0131yla herhangi bir bi\u00e7imde ili\u015fkisi olsun ya da olmas\u0131n, kom\u00fcnist davran\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclenler i\u015ften uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131yd\u0131. Emekli olanlar\u0131n ya da uzakla\u015ft\u0131r\u0131lanlar\u0131n yerine yenileri al\u0131n\u0131rken ilk g\u00f6zetilecek olanlar \u201cmilliyet\u00e7i e\u011filimlerinden\u201d \u00f6t\u00fcr\u00fc ge\u00e7mi\u015fte haks\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frayanlard\u0131. Yasaya daha bir\u00e7ok kez eklemeler yap\u0131ld\u0131. B\u00fcrokrasiyi yeniden olu\u015fturma s\u00fcreci de 1937\u2019ye kadar tamamlanmad\u0131.<\/p>\n

K\u0131smen Yahudi olanlar sorunu ise bir t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fclemiyordu. Bunlar\u0131n Yahudi kabul edilmesini isteyen partiyle, onlara Alman muamelesi yap\u0131lmas\u0131ndan yana olan devlet (yani b\u00fcrokrasi) aras\u0131nda bir \u00e7eli\u015fki do\u011fmu\u015ftu. 15 Eyl\u00fcl 1985 tarihli N\u00fcrnberg Yasalar\u0131 ve 14 Kas\u0131m 1935\u2019te bunlara yap\u0131lan ek, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde b\u00fcrokratlar\u0131n zaferiydi. En az \u00fc\u00e7 ku\u015fak \u00f6ncesinden beri Yahudi olan (yani dedesinin dedesinin dedesi) ya da iki ku\u015fak \u00f6ncesinden beri Yahudi olup, kendisi de Musevi dinini benimsemi\u015f ya da b\u00f6yle biriyle evlenmi\u015f olan melez bir ki\u015fi Yahudi kabul ediliyordu. Bu yasalar \u00fcniversite \u00f6\u011fretim \u00fcyeleri de dahil Almanya\u2019daki t\u00fcm Yahudileri etkiliyordu. B\u00f6ylece, \u00e7eyrek Yahudi olanlar i\u015ften uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131yorlard\u0131. Ancak, N\u00fcrnberg Yasalar\u0131, sava\u015ftaki hizmetlere dayanan bir muafiyet \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcne yer vermiyordu.<\/p>\n

1933 tarihli Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131 ile ona yap\u0131lan eklerin uygulanmas\u0131 t\u00fcm akademik topluluk \u00fczerinde \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde geni\u015f \u00e7apl\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7t\u0131. Fizik, Almanya\u2019daki en nitelikli bilimadamlar\u0131 da dahil 1932-1933 d\u00f6nemindeki kadrosunun en az y\u00fczde yirmi be\u015fini kaybederek en fazla yara alan disiplin oldu. Weimar\u2019\u0131n \u201cg\u00fczel y\u0131llar\u0131\u201dna sahne olan G\u00f6ttingen, i\u015ften uzakla\u015ft\u0131rma politikas\u0131n\u0131n fizik toplulu\u011funa vurdu\u011fu darbeyi en a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren bir \u00f6rnek olmu\u015ftur.<\/p>\n

\"\"
Naziler taraf\u0131ndan yerinden edilen Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc biliminsanlar\u0131<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00d6TTINGEN\u2019DE \u00dc\u00c7 T\u00dcR PROTESTO<\/strong><\/p>\n

Bilimadamlar\u0131 nadiren politik etkinlik i\u00e7ine girdiklerinden, Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019n\u0131n fizik\u00e7iler ve matematik\u00e7iler \u00fczerindeki en b\u00fcy\u00fck etkisi, esas itibariyle, bu yasada yer alan \u2018Ari-olmayan\u2019 ibaresi sonucunda oldu. Yeni yasan\u0131n darbesi \u00f6zellikle G\u00f6ttingen\u2019de \u015fiddetli hissedilmi\u015fti, \u00e7\u00fcnk\u00fc buradaki d\u00f6rt fizik-matematik enstit\u00fcs\u00fcnden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131nda Yahudiler bulunuyordu: James Franck, Max Born ve Richard Courant. Bu adamlar\u0131n izledikleri farkl\u0131 eylem \u00e7izgileri ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ortak yazg\u0131, i\u015ften uzakla\u015ft\u0131rma politikas\u0131n\u0131n Almanya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc \u00fczerinde nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131 konusunda ipu\u00e7lar\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Bu bilimadamlar\u0131n\u0131n arkada\u015flar\u0131n\u0131n ve \u00f6\u011frencilerinin olup bitenler kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tutumlar\u0131 da yayg\u0131n bir tepki \u00f6rne\u011fini olu\u015fturmu\u015ftur. Sonu\u00e7, yak\u0131n tarihte benzeri g\u00f6r\u00fclmeyen bir bilimsel yetenek g\u00f6\u00e7\u00fc oldu. Frank, Born ve Courant kendi konular\u0131nda en iyi olduklar\u0131 gibi, o s\u0131rada Almanya\u2019daki bilimin d\u00fczeyi de d\u00fcnyan\u0131n en iyileri aras\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k protesto: James Franck<\/strong><\/p>\n

Alman \u00fcniversitelerinde dersler kas\u0131mdan \u015fubata ve may\u0131stan temmuza kadar olan s\u00fcrelerde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, 7 Nisan tarihli Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 G\u00f6ttingen\u2019de ilkbahar yar\u0131y\u0131l tatiline rastlam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6\u011frencilerin \u00e7o\u011funlu\u011fu ve pek \u00e7ok \u00f6\u011fretim eleman\u0131 tatile gitmi\u015flerdi. Ancak, 2 nolu Fizik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn y\u00f6neticisi h\u00e2l\u00e2 kentteydi ve dolay\u0131s\u0131yla da yasan\u0131n gereklerini derhal dikkate almak durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

\"\"
James Franck\u2019\u0131n bilimadam\u0131 olarak yetenekleriyle oldu\u011fu kadar, kibarl\u0131\u011f\u0131, tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ilkelere derinden ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla da ad\u0131ndan \u00e7ok s\u00f6z edilirdi.<\/figcaption><\/figure>\n

James Franck\u2019\u0131n bilimadam\u0131 olarak yetenekleriyle oldu\u011fu kadar, kibarl\u0131\u011f\u0131, tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ilkelere derinden ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla da ad\u0131ndan \u00e7ok s\u00f6z edilirdi. Sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015f ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak cephede sava\u015fmaya talip olmu\u015ftu. Bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n g\u00f6rev duygusuyla hi\u00e7bir ili\u015fkisi yoktu, \u00e7\u00fcnk\u00fc askerce d\u00fc\u015f\u00fcnmek ona tamam\u0131yla yabanc\u0131yd\u0131. Bir manga askere komuta etti\u011fi bir s\u0131rada onlara \u201cstillgestanden-bitte\u201d (Haz\u0131r olunuz!) emrini verdi\u011fi yolunda bir \u00f6yk\u00fc anlat\u0131l\u0131rd\u0131 Franck i\u00e7in. Emir verme t\u00fcr\u00fcnden formaliteler onun do\u011fas\u0131na yabanc\u0131 olsa da cesaret hi\u00e7 de \u00f6yle de\u011fildi. Madalyalar\u0131 aras\u0131nda demir ha\u00e7lar vard\u0131 ve Yahudi olmas\u0131na ra\u011fmen subay r\u00fctbesi de alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Franck\u2019\u0131n ilkelere ba\u011fl\u0131l\u0131k duygusu 1933 ilkbahar\u0131nda geli\u015fen olaylarla a\u011f\u0131r darbeler yedi. Milliyet\u00e7i e\u011filimli G\u00f6ttinger Tageblatt<\/em>\u2019\u0131n \u00f6n sayfas\u0131nda yer alan bir yaz\u0131da, \u015fimdi art\u0131k niteliksiz politik atamalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilece\u011fi haberi sevin\u00e7le veriliyordu. Ancak Ulusal Boykot g\u00fcn\u00fcnde olanlar, anti-semitizmin Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019n\u0131n esas \u00f6\u011fesi oldu\u011fu konusunda ku\u015fku b\u0131rakmam\u0131\u015ft\u0131. Franck, ku\u015fkusuz, Nazilerce 1 Nisan\u2019da Berlin\u2019de uygulamaya ge\u00e7irilen yasadan haberdard\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc pek \u00e7ok arkada\u015f\u0131 ve k\u0131z\u0131 Elizabeth o kentte ya\u015f\u0131yordu. Ayr\u0131ca, 1 Nisan tarihli gazeteler Einstein\u2019\u0131n Prusya Bilimler Akademisi\u2019nden istifas\u0131 ve Akademi\u2019nin buna alelacele verdi\u011fi cevab\u0131 sayfalar\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131. En yak\u0131n arkada\u015flar\u0131yla ve birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerle yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmalardan sonra Franck, bir \u015feylerin yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda iyice ikna oldu. Yasadaki muafiyet \u00f6l\u00e7\u00fctleri sayesinde yerini koruyabilirdi. Ama muafiyet kapsam\u0131na al\u0131nmay\u0131 istemek h\u00fck\u00fcmetin yapt\u0131klar\u0131n\u0131 onaylamak olmaz m\u0131yd\u0131? Enstit\u00fcn\u00fcn y\u00f6neticisi olarak kendi kadrosundaki baz\u0131 insanlar\u0131 i\u015ften \u00e7\u0131karmak zorunda kalaca\u011f\u0131 gibi, ba\u015fka enstit\u00fclerdeki meslekta\u015flar\u0131n\u0131n at\u0131lmalar\u0131na da seyirci kalacakt\u0131.<\/p>\n

\"\"
1923\u2019te Franck ad\u0131na yap\u0131lan bir t\u00f6rende (soldan sa\u011fa) Max Reich, Max Born, James Franck ve Robert Pohl.<\/figcaption><\/figure>\n

Kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131, Nazi egemenli\u011findeki \u00f6\u011frenci liderli\u011finin eylemleri sonucunda daha da kuvvetlenmi\u015fti. \u00d6\u011frenciler, Nasyonal Sosyalist politikan\u0131n \u00fcniversitelerde sesi en \u00e7ok \u00e7\u0131kan g\u00fc\u00e7lerinden biriydiler. 13 Nisan\u2019da Alman \u00d6\u011frenci Birli\u011fi \u201cAlmanl\u0131k ruhuna ayk\u0131r\u0131 olana kar\u015f\u0131\u201d bir kampanya ba\u015flatt\u0131. Bu, 10 May\u0131s\u2019ta a\u00e7\u0131k\u00e7a yap\u0131lan kitap yakma eylemiyle doru\u011funa ula\u015ft\u0131. On iki maddelik deklarasyonla dile getirilenler aras\u0131nda \u015funlar vard\u0131: Yahudi ancak Yahudice d\u00fc\u015f\u00fcnebilir. Almanca yazd\u0131\u011f\u0131 zaman yalan s\u00f6yl\u00fcyordur; \u00f6\u011frenciler Yahudileri yabanc\u0131lar olarak g\u00f6rmelidir. Yahudi eserleri \u0130branice olmal\u0131d\u0131r ya da e\u011fer Almanca bas\u0131lm\u0131\u015flarsa hi\u00e7 olmazsa bunlar\u0131n \u00e7eviri oldu\u011fu belirtilmelidir. \u00d6\u011frenciler ve profes\u00f6rler Almanl\u0131k ruhuna uygun olarak d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011finden emin olunanlardan se\u00e7ilmelidirler.<\/p>\n

Prusya e\u011fitim bakan\u0131 taraf\u0131ndan ayn\u0131 g\u00fcn ilan edilen \u00f6\u011frenci y\u00f6netmeli\u011fi Weimar d\u00f6neminde son verilmi\u015f bir uygulamay\u0131, yani \u00f6\u011frencilerin kendilerini y\u00f6netmelerine ili\u015fkin uygulamay\u0131 geri getiriyor, \u00f6\u011frenci derneklerine yaln\u0131zca Ari olanlar\u0131n \u00fcye olabilecekleri y\u00f6n\u00fcnde bir k\u0131s\u0131tlama konuluyordu. Bunu, Alman okullar\u0131nda Ari olmayanlara uygulanacak kontenjanlar\u0131n belirlenmesi izledi.<\/p>\n

\"\"
Y\u0131llar sonra Niels Bohr, James Franck, Albert Einstein ve Isidor Isaac Rabi ayn\u0131 karede.<\/figcaption><\/figure>\n

13 Nisan\u2019da ayr\u0131ca, Devlet Memurlu\u011fu Yasas\u0131 uyar\u0131nca yar\u0131m d\u00fczine \u00fcniversitede ilk i\u015ften \u00e7\u0131karmalar yap\u0131ld\u0131. Franck\u2019\u0131n evinde ak\u015famlar yo\u011fun tart\u0131\u015fmalarla ge\u00e7erdi. Arkada\u015flar\u0131n\u0131n ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu iyi niyetli gerek\u00e7elerle onu acele hareket etmekten vazge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ancak, kendisine \u00f6zg\u00fc bir \u00f6nseziyle Franck, temel bir ilke sorunuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funu hissediyordu. Paskalya tatiline rastlayan hafta sonunda protesto amac\u0131yla g\u00f6revinden istifa etmeye karar verdi. Bu yaln\u0131z ba\u015f\u0131na, cesaretle at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131md\u0131. Ailesi bug\u00fcn, nihai karar\u0131n \u201ckendisi i\u00e7in ve kendisi taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ve ba\u015fka hi\u00e7 kimsenin o kararda rol oynamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik hat\u0131rlamaktad\u0131r.<\/p>\n

Protestonun arifesinde, \u00e7al\u0131\u015fma odas\u0131n\u0131n kapal\u0131 kap\u0131lar\u0131 ard\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup Franck\u2019a istifa mektubunun metnini kaleme almas\u0131nda yard\u0131m ediyordu. Franck\u2019\u0131n ailesi o ak\u015fam orada bulunan yak\u0131n arkada\u015flar\u0131 ve asistanlar\u0131 aras\u0131nda \u015fu ki\u015fileri hat\u0131rlamaktad\u0131r: Franck\u2019\u0131n enstit\u00fcs\u00fcndeki ba\u015fasistan Hertha Sponer; Franck\u2019\u0131n k\u0131z\u0131 Dagmar\u2019\u0131n kocas\u0131 olan bir asistan; Devlet Memurlu\u011fu Yasas\u0131\u2019n\u0131n Ari olmayanlara y\u00f6nelik h\u00fck\u00fcmlerinden etkilenen Heinrick Kuhn adl\u0131 bir asistan.<\/p>\n

Grup iki metin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Biri, Nazilerin atad\u0131\u011f\u0131 Prusya e\u011fitim bakan\u0131na hitaben yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve \u015f\u00f6yleydi:<\/p>\n

\u201c17 Nisan<\/p>\n

Bay Bakan<\/p>\n

Bu sat\u0131rlarla Bay Bakan, G\u00f6ttingen \u00dcniversitesi\u2019ndeki profes\u00f6rl\u00fck ve bu \u00fcniversitenin 2 nolu Fizik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ndeki y\u00f6neticilik g\u00f6revlerimden beni affetmenizi rica ediyorum.<\/p>\n

Bu karar, h\u00fck\u00fcmetin Alman Yahudilerine kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tutum nedeniyle benim i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz vicdani bir zorunluluktur.\u201d<\/p>\n

Di\u011fer metin rekt\u00f6re yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Daha ak\u015famdan, Franck kentin 2. b\u00fcy\u00fck gazetesi olan G\u00f6ttinger Zeitung\u2019a telefon ederek bu mektubun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klad\u0131. Ge\u00e7mi\u015fe bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu t\u00fcr a\u00e7\u0131k protestolar olduk\u00e7a \u0131l\u0131ml\u0131 g\u00f6r\u00fcnebilir, ama o s\u0131rada, bu al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n bir hayli d\u0131\u015f\u0131nda bir eylemdi ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir etki yarataca\u011f\u0131 umuluyordu. Franck\u2019\u0131n ailesi \u201cOlay\u0131n zamanlamas\u0131n\u0131n dikkatlice yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6yle ki mektuplar\u0131n ele ge\u00e7mesiyle gazetede yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131n \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d hat\u0131rlamaktad\u0131r.<\/p>\n

Ertesi g\u00fcn gazetede Franck\u2019\u0131n rekt\u00f6re yazd\u0131\u011f\u0131 mektuptan \u015fu sat\u0131rlar yer al\u0131yordu:<\/p>\n

\u201c\u00dcst y\u00f6neticilerimden beni g\u00f6revimden affetmelerini rica ettim. Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ma Almanya\u2019da devam etmeye u\u011fra\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

\u201cBiz Yahudi k\u00f6kenli Almanlara, yabanc\u0131 ve anavatan d\u00fc\u015fman\u0131 muamelesi yap\u0131l\u0131yor. \u00c7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 kendilerini Alman olarak kan\u0131tlamalar\u0131na hi\u00e7bir zaman izin verilmeyece\u011fi bilinciyle yeti\u015ftirmemiz isteniyor.<\/p>\n

\u201cSava\u015fa kat\u0131lanlar\u0131n devlete hizmet etmeye devam edebilecekleri belirtiliyor. Bu ayr\u0131cal\u0131ktan yararlanmay\u0131 reddediyorum, ama ayn\u0131 zamanda bug\u00fcn makamlar\u0131nda kalmay\u0131 g\u00f6rev kabul edenlerin durumunu da anl\u0131yorum.\u201d<\/p>\n

Gazete, deneysel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 Almanya\u2019da s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fi s\u00fcrece Franck\u2019\u0131n yurtd\u0131\u015f\u0131nda bir i\u015f arama niyetinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtiyordu. Yaz\u0131 Franck\u2019\u0131n kazand\u0131\u011f\u0131 onurlar\u0131, sava\u015ftaki sicilini, G\u00f6ttingen\u2019e getirdi\u011fi sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve kentin onun \u00fcn\u00fc sayesinde edindi\u011fi ekonomik yararlar\u0131 (\u00f6\u011frenci say\u0131s\u0131ndaki art\u0131\u015f ve enstit\u00fc binalar\u0131na harcanmak \u00fczere Rockefeller Vakf\u0131\u2019ndan sa\u011flanan paralar) da say\u0131p d\u00f6kmekteydi. Yazar \u015fu sonuca var\u0131yordu:<\/p>\n

\u201cProfes\u00f6r Franck\u2019\u0131n karar\u0131 esas olarak ahlaki temellerde, hatta yaln\u0131zca bu temellerde de\u011ferlendirilmelidir. Umuyor ve istiyoruz ki, ya\u015fam\u0131n\u0131n eserini ve anlam\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n eden Franck\u2019\u0131n bu ad\u0131m\u0131, yasal yapt\u0131r\u0131mlarla g\u00f6revlerinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lacak olan ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 bilimsel etkinli\u011fimizin yarar\u0131na koruyabilecek etkiyi yarats\u0131n. Yoksa d\u00fczeltilmesi \u00e7ok uzun zaman alacak ya da hi\u00e7bir zaman telafi edilemeyecek kay\u0131plara u\u011frayaca\u011f\u0131z.\u201d<\/p>\n

Ne yaz\u0131k ki bu uyar\u0131ya kulak as\u0131lmad\u0131.<\/p>\n

G\u00f6ttinger Zeitung<\/em>\u2019daki hava ayn\u0131 g\u00fcn Berlin\u2019de yay\u0131mlanan Vossiche Zeitung<\/em> adl\u0131 liberal gazetenin ak\u015fam bask\u0131s\u0131nda da vard\u0131. Bu gazetedeki bir makalede de Franck\u2019\u0131n eyleminin son olaylar\u0131n gelecekteki etkilerinin g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131 umudu ifade ediliyordu. Yabanc\u0131 bas\u0131n derhal d\u00f6rt elle bu \u00f6yk\u00fcye sar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6te yandan Berliner Tageblatt, e\u011fer Nazi politikalar\u0131n\u0131 protesto etmek istiyorsa Franck\u2019\u0131n enstit\u00fcdeki yerinde kalmakla daha iyi yapaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ortaya atm\u0131\u015ft\u0131. Hatta G\u00f6ttingen\u2019den baz\u0131lar\u0131 Franck\u2019a i\u015flerin asl\u0131nda o kadar da k\u00f6t\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekteydiler. Rober Pohl\u2019un ba\u015f asistan\u0131 Rudolf Hilsch, Franck herkese veda etmeye geldi\u011finde, profes\u00f6re bir halk deyi\u015fiyle \u015fu uyar\u0131y\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlamaktad\u0131r: \u201cEs wird nichts so heiss gegessen, wie es gekocht wird.\u201d (Hi\u00e7bir \u015fey pi\u015firildi\u011fi andaki kadar s\u0131cak yenilmez.) Hilsch yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok ge\u00e7meden anlayacakt\u0131.<\/p>\n

Franck o s\u0131rada g\u00f6\u00e7 etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Berlinli fizik\u00e7ilerin liderleri olan Max Planck ve Max von Laue bu tutumunda onu destekliyorlard\u0131. Heinrich Rubens 1922\u2019de \u00f6l\u00fcnce Franck\u2019a Berlin\u2019deki fizik k\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u00fcn ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nerildi. Ancak o G\u00f6ttingen\u2019de kalmak i\u00e7in buna yana\u015fmad\u0131. Onun yerine Walther Nernst atand\u0131. 1931\u2019de, Nernst emekli olmak \u00fczere oldu\u011fundan, Franck\u2019\u0131 yeniden onun yerine atama planlar\u0131 yap\u0131ld\u0131. Frizt Haber, Franck\u2019a \u00fcniversitede Nernst\u2019in yerine ge\u00e7erse Kaiser Wilhelm Fizik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn ba\u015f\u0131na da gelebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. Daha sonra da Haber 1936\u2019da emekli olunca onun enstit\u00fcs\u00fcn\u00fc de y\u00f6netebilirdi. 1932 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda Franck, Berlin\u2019deki profes\u00f6rl\u00fck i\u00e7in en \u00f6nde gelen aday durumundayd\u0131. 1933 Ocak\u2019\u0131nda Franck, E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan arand\u0131 ve \u00f6n g\u00f6r\u00fc\u015fmeler i\u00e7in Berlin\u2019e gelmesi istendi, ancak politik kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k bu geli\u015fmeyi kesintiye u\u011fratt\u0131. B\u00f6yle olmakla birlikte, Franck\u2019\u0131n Almanya\u2019daki bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na, devlet memurlu\u011fu d\u0131\u015f\u0131nda bir yetkiyle devam edebilmesi imk\u00e2n\u0131 h\u00e2l\u00e2 olduk\u00e7a geni\u015fti ya da en az\u0131ndan ona \u00f6yle geliyordu.<\/p>\n

Ancak, Franck\u2019\u0131n mektubu yay\u0131nlan\u0131r yay\u0131nlanmaz G\u00f6ttingen\u2019de s\u00f6ylentiler dola\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Franck ve onunla birlikte tart\u0131\u015fmalara kat\u0131lanlar\u0131n ulusal devrimi engellemek i\u00e7in gizlice anla\u015fmaya vard\u0131klar\u0131 s\u00f6yleniyordu. Yabanc\u0131 bas\u0131n\u0131n Franck\u2019\u0131n protestosunu Almanya kar\u015f\u0131t\u0131 propagandaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekte gecikmedi\u011fini ileri s\u00fcrerek \u00fcniversitedeki k\u0131rk iki \u00f6\u011fretim \u00fcyesi, eylemini k\u0131nayan bir bildiri kaleme ald\u0131lar. T\u0131p fak\u00fcltesi ve tar\u0131m enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn bu grupta \u00f6zellikle a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 varken, matematik ya da fizikten gelen imzac\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131 yaln\u0131zca birdi. Su\u00e7lama, Franck\u2019\u0131n istifas\u0131n\u0131n yeni h\u00fck\u00fcmetin hem i\u00e7 hem de d\u0131\u015f politikas\u0131na darbe vurdu\u011fu yolundayd\u0131. \u0130mzac\u0131lar \u015f\u00f6yle diyorlard\u0131:<\/p>\n

\u201c\u0130stifa dilek\u00e7esinin bu bi\u00e7imde verilmesinin bir sabotaj eylemine e\u015fde\u011fer oldu\u011funu ve bu nedenle h\u00fck\u00fcmetin zorunlu temizlik \u00f6nlemlerini art\u0131rarak s\u00fcrd\u00fcrece\u011fini umdu\u011fumuzu belirtmekte oybirli\u011fiyle anla\u015f\u0131yoruz.\u201d<\/p>\n

\u0130ki g\u00fcn sonra, G\u00f6ttingen bas\u0131n\u0131, k\u0131sa bir haberle, 25 Nisan\u2019da alt\u0131 \u00fcniversite profes\u00f6r\u00fcne Prusya E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131nca izin verildi\u011fini duyurdu. Bunlar, Honig (ceza hukuku), Bondy (sosyal psikoloji), Bernstein (istatistik), Born, Courant ve Noether\u2019di. Haberin alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fcyd\u00fc: \u201cBa\u015fkalar\u0131 da s\u0131rada.\u201d<\/p>\n

\"\"
Max Born (1882-1970).<\/figcaption><\/figure>\n

Edilgin protesto: Max Born<\/strong><\/p>\n

Franck\u2019\u0131n tersine Born, Almanya\u2019da kalmak istemiyordu. Daha sonra \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201c\u0130zinli say\u0131ld\u0131ktan sonra Almanya\u2019y\u0131 derhal terk etmeye karar verdik.\u201d May\u0131s\u2019\u0131n ba\u015f\u0131nda Born ve e\u015fi o\u011fullar\u0131yla birlikte yaz tatillerini ge\u00e7irmek i\u00e7in kiralamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri yere gitmek \u00fczere Kuzey \u0130talya\u2019daki da\u011fl\u0131k b\u00f6lgeye do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131lar. Born\u2019un apar topar gidi\u015finin nedenleri onun ki\u015filik yap\u0131s\u0131nda, sa\u011fl\u0131k durumunda ve Weimar d\u00f6nemindeki olaylarda bulunabilir.<\/p>\n

Einstein ile Born aras\u0131ndaki yaz\u0131\u015fmalar, Born\u2019un, kendisini uzak tutmaya \u00e7aba g\u00f6stermesine ra\u011fmen, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ak\u0131mlar\u0131na kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 bir insan oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Bu yaz\u0131\u015fmalar, politik g\u00f6r\u00fc\u015flerinde ve insan ili\u015fkileri konusundaki tutumunda arkada\u015f\u0131 Einstein ile uyu\u015ftu\u011funu da g\u00f6stermektedir. Ancak fazlaca ortalarda g\u00f6r\u00fcnmekten ve herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde tart\u0131\u015fmalara girmekten i\u011frenmeye varan isteksizli\u011fi Einstein\u2019\u0131nkinden \u00e7ok daha fazlayd\u0131. Bu, asistanlar\u0131ndan birinin \u201csoylu ve \u00e7ekingen\u201d diye niteledi\u011fi ki\u015fili\u011finin bir sonucuydu. Born ise bu tutumunu \u201cbilimin sessiz tapma\u011f\u0131na\u201d h\u00e2l\u00e2 ba\u011fl\u0131 olu\u015fuyla a\u00e7\u0131kl\u0131yordu.<\/p>\n

Weimar d\u00f6neminin ilk y\u0131llar\u0131nda Born, Einstein\u2019\u0131 g\u00f6recelik kuram\u0131n\u0131n anti-semitik muhalifleri kar\u015f\u0131s\u0131nda, \u00f6zellikle de 1920\u2019de Alman bilimadamlar\u0131 ve doktorlar\u0131n\u0131n Nauheim toplant\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a savunmaktan yanayd\u0131. Ancak do\u011fas\u0131 b\u00f6yle davranmas\u0131na ayk\u0131r\u0131yd\u0131. Nitekim 1922\u2019de eski oda arkada\u015f\u0131 ve dostu Theodor von Karman\u2019\u0131n G\u00f6ttingen\u2019e gelmesi i\u00e7in bir f\u0131rsat \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, Born onun adayl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmemi\u015fti. \u00d6nceki y\u0131l Franck\u2019\u0131n atanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak kolay olmam\u0131\u015ft\u0131. Born bir, matematik ve do\u011fabilimi fak\u00fcltelerindeki Yahudi profes\u00f6rlerin say\u0131s\u0131na (Courant, Edmund Landau, Felix Bernstein, Franck ve kendisi) bak\u0131yor, bir de muhalefete g\u00f6z at\u0131yor (\u00f6ncelikle tar\u0131m enstit\u00fcs\u00fcndeki ki\u015filer) ve kadroya bir Yahudi daha katmak i\u00e7in gereken m\u00fccadeleyi g\u00f6\u011f\u00fcsleyemeyece\u011fine karar veriyordu. Ayr\u0131ca sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 da iyi de\u011fildi. Her zaman nezleden ve ast\u0131mdan ciddi \u015fik\u00e2yetleri oluyordu. Br\u00fcksel\u2019deki (Ekim 1927) Solvay Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lanlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc resimde Born, kendisinden olduk\u00e7a ya\u015fl\u0131 ki\u015filerin aras\u0131nda kal\u0131n bir palto ve atk\u0131ya sar\u0131lm\u0131\u015f olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. 1925-1927 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fma d\u00f6neminde iyice t\u00fckenmi\u015f ve bunun sonucunda i\u00e7ine girdi\u011fi sinir y\u0131pranm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 1928-29\u2019da bir y\u0131l aksatm\u0131\u015ft\u0131. Constance G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn k\u0131y\u0131s\u0131ndaki bir sanatoryumda bir s\u00fcre dinlendi. \u00d6nce yata\u011fa hapsolmu\u015ftu, ama sonra aya\u011fa kalk\u0131p \u00e7evrede dola\u015ft\u0131k\u00e7a, hepsi de \u201ciyi orta s\u0131n\u0131f\u2019\u0131n temsilcileri olan di\u011fer hastalar\u0131n merakl\u0131 bir anti-semitik v\u0131d\u0131 v\u0131d\u0131 i\u00e7inde Hitler ve ona duyduklar\u0131 umut d\u0131\u015f\u0131nda hemen hi\u00e7bir \u015fey konu\u015fmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. \u201cBu, beni odama geri gitmeye zorluyordu\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131r Born.<\/p>\n

1931-1932\u2019de fak\u00fcltenin dekan\u0131 olarak ge\u00e7irece\u011fi y\u0131l onu korkutuyordu. Daha s\u00f6mestr ba\u015flamadan, o, daha sonraki toparlanma d\u00f6nemine ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ger\u00e7i fizikteki durumun son be\u015f y\u0131lda de\u011fi\u015fti\u011fini ve Amerikal\u0131lara \u201cger\u00e7ekten yeni\u201d herhangi bir \u015fey \u00f6neremeyece\u011fini biliyordu, ama umudu, 1932-1933 k\u0131\u015f\u0131nda Pasadena\u2019daki California Institute of Technology\u2019e gitmekti.<\/p>\n

\"\"
Her zaman nezleden ve ast\u0131mdan \u015fik\u00e2yet\u00e7i olan Born, 1927\u2019de Solvay Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lanlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc resimde, kendisinden olduk\u00e7a ya\u015fl\u0131 ki\u015filerin aras\u0131nda kal\u0131n bir palto ve atk\u0131ya sar\u0131lm\u0131\u015f olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor (orta s\u0131ra sa\u011fdan ikinci).<\/figcaption><\/figure>\n

O y\u0131l, onun en karanl\u0131k beklentilerini hakl\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. En ciddi sorun, bunal\u0131m\u0131n alt\u0131nda ezilen h\u00fck\u00fcmetin, asistanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u015ften \u00e7\u0131kararak tasarruf yapmak istemesiydi. Born ba\u015far\u0131l\u0131 bir giri\u015fimle, do\u011fabilimleri fak\u00fcltesindeki her profes\u00f6r\u00fcn gelirinin y\u00fczde onunu gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ge\u00e7imini sa\u011flamak \u00fczere g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak fak\u00fclteye b\u0131rakmalar\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015fti. Fak\u00fcltenin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc bunu hemen kabul etti, ancak esas olarak tar\u0131m personelinden olu\u015fan k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup, Born\u2019un bir \u00f6rne\u011fini daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fini yazd\u0131\u011f\u0131 derin bir nefretle buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131. Hi\u00e7 ku\u015fku yok ki bunlar, \u00fccretlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131, matematik ve fizik enstit\u00fclerinde yerle\u015fmi\u015f bir Yahudi kli\u011fi i\u00e7in vermekten ho\u015fnut olmayacaklard\u0131.<\/p>\n

Anti-semitizm konusundaki g\u00fc\u00e7l\u00fc duygular\u0131 nedeniyle Born, Nazilerden hi\u00e7 ho\u015flanm\u0131yordu. 1932\u2019de, kuramc\u0131 Friedrich Hund ile Born trenle G\u00f6ttingen\u2019in kuzeyine gidiyorlard\u0131. Tren, Brunswick\u2019in k\u00fc\u00e7\u00fck kasabalar\u0131n\u0131n birinde k\u0131sa bir sure durdu. Bu b\u00f6lge, Nazileri olduk\u00e7a erken bir tarihte desteklemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130stasyondaki bayrak direklerinde gamal\u0131 ha\u00e7 bayraklar\u0131 dalgalan\u0131yordu. Hund, Born\u2019un bunlara bak\u0131p ba\u015f\u0131n\u0131 sallad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu bayraklar t\u00fcm Almanya\u2019ya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00fclkeyi terk edece\u011fini s\u00f6yledi\u011fini hat\u0131rl\u0131yor. Bu genel durumla ve dekan olarak ge\u00e7irdi\u011fi y\u0131l\u0131n ruhsal ve fiziksel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki olumsuz etkileriyle, Born\u2019un art\u0131k yerini korumak i\u00e7in a\u00e7\u0131k bir m\u00fccadeleye giremeyece\u011fi belliydi.<\/p>\n

Gidi\u015finden \u00f6nceki haftalar\u0131n gerginli\u011fini ve heyecan\u0131n\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ast\u0131m krizlerini bir \u00f6l\u00e7\u00fcde atlatt\u0131ktan sonra, Born \u00fcniversitenin m\u00fctevelli heyeti ba\u015fkan\u0131na, Franck ile ayn\u0131 konumu payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00f6zel hi\u00e7bir muamele istemedi\u011fini duyurdu. Her ne kadar m\u00fctevelli heyet ba\u015fkan\u0131 Born\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta onun eski g\u00f6revine geri d\u00f6nebilece\u011fini ima etmi\u015fse de, Franck\u2019\u0131n istifa nedenleri bir Alman Yahudisi olan Born i\u00e7in de ge\u00e7erliydi. Bir hafta sonra Einstein\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta Born, daha \u00f6nceden pek fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131 bir duyguyu, Yahudili\u011fini, \u015fimdi \u00e7ok kuvvetle duydu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131. Bask\u0131 ve haks\u0131zl\u0131k onda \u00f6fkenin ve direncin do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Ger\u00e7i, Born k\u0131sa bir sure yerinde kalmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc ama istifa etmeye karar verdi\u011fi anda bu karar\u0131 kesindi art\u0131k. Nazi Almanya\u2019s\u0131na d\u00f6nmeye ve G\u00f6ttingen\u2019de kalmak i\u00e7in m\u00fccadele etmeye hi\u00e7bir zaman giri\u015fmedi. Art\u0131k kendisinden hizmet beklemeyen anavatan\u0131na o da s\u0131rt\u0131n\u0131 d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fc. Einstein\u2019a, Franck\u2019\u0131n G\u00f6ttingen\u2019de kalarak Almanya\u2019da bir \u015fey bulmak gibi sonu\u00e7suz bir \u00e7aba i\u00e7inde oldu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131. Kendi tutumu i\u00e7in de \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cSinirlerim dayanm\u0131yordu, ayr\u0131ca bunda bir anlam da bulmuyordum.\u201d<\/p>\n

Born yurtd\u0131\u015f\u0131nda, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fi bir yer aramaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Temmuz\u2019da, \u0130ngiliz fizik\u00e7isi F. A. Lindemann (daha sonra Lord Cherwell, Churchill\u2019in bilimsel dan\u0131\u015fman\u0131) onu Oxford\u2019a kazanmak i\u00e7in \u0130talya\u2019ya geldi\u011finde, Born Cambridge\u2019deki bir g\u00f6revi kabul etmi\u015fti bile.<\/p>\n

Ekonomik bunal\u0131m\u0131n ortas\u0131nda bile bir\u00e7ok okuldan teklif alacak kadar \u00f6nde gelen bir bilimadam\u0131yd\u0131 Born. Onun kadar \u00fcnl\u00fc olmayanlar i\u00e7in ise gelecek kara bulutlarla \u00f6rt\u00fcl\u00fcyd\u00fc. Duruma bakan Einstein, Born\u2019a \u015funu yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cGen\u00e7leri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e y\u00fcre\u011fim s\u0131zl\u0131yor.\u201d<\/p>\n

\"\"
Richard Courant (1888-1972).<\/figcaption><\/figure>\n

Sessiz protesto: Richard Courant<\/strong><\/p>\n

Franck istifas\u0131n\u0131 alenen vermi\u015f, Born da sessizce g\u00f6\u00e7 etmi\u015fti. Ama her iki durumda da sonu\u00e7 esasta ayn\u0131yd\u0131: her iki adam da bir \u00f6l\u00e7\u00fcde Nazilerin oyununa gelmi\u015f ve kendilerini sahneden \u00e7ekmi\u015flerdi. \u00d6te yandan Courant \u00e7etin bir m\u00fccadele vermeden i\u015finden ayr\u0131lmamaya kararl\u0131yd\u0131. Dostlar\u0131n\u0131n, \u00f6\u011frencilerinin ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu taraf\u0131ndan destekleniyordu. Kitaplar\u0131n\u0131 yay\u0131mlayan Ferdinand Springer, Courant\u2019\u0131n sabretme niyetini hemen onaylam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Ad\u0131 gazetede g\u00f6r\u00fcnd\u00fckten iki s\u00fcn sonra, yani 28 Nisan 1933\u2019te, Courant eski asistan\u0131<\/p>\n

Hellmuth Kneser\u2019e bir mektup yazd\u0131. Bu \u00e7ok anlaml\u0131 belge a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyuyordu ki, Courant neler olup bitti\u011fini ve bunlar\u0131n nedenlerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken h\u00e2l\u00e2 \u015fa\u015fk\u0131n bir durumdayd\u0131. Franck\u2019\u0131n istifas\u0131yla ili\u015fkili olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu:<\/p>\n

\u201cBen tatilden d\u00f6nmeden \u00f6nce Franck istifa etmesi gerekti\u011fi sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131 kesinlikle. Neugebauer [Courant\u2019\u0131n ba\u015fasistan\u0131] ve ben, ayr\u0131ca di\u011fer dostlar\u0131, onu tekrar tekrar cayd\u0131rmaya ve istifas\u0131n\u0131 erteletmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. San\u0131r\u0131m Paskalya Tatili\u2019nin pazar g\u00fcn\u00fcyd\u00fc, Franck bizim isteklerimize ra\u011fmen karar\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Biz, yani Born ve ben, k\u0131sa bir sure, Franck\u2019\u0131 izlememizin vicdanen gerekip gerekmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck. Ancak, onu izlemek yerine, kalmaya ve kurumlar\u0131m\u0131z\u0131 b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcm\u00fczle savunmaya karar verdik.<\/p>\n

\u201cBu olay\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6yk\u00fcs\u00fc dedikodularla ve bir s\u00fcr\u00fc sa\u00e7mal\u0131kla birlikte \u00e7evreye yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin, Franck\u2019\u0131n istifas\u0131n\u0131n birlikte var\u0131lan bir sabotaj karar\u0131n\u0131n sonucu oldu\u011fu ve Franck\u2019\u0131 taktik nedenlerle yaln\u0131z ba\u015f\u0131na \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz s\u00f6yleniyordu. Bu g\u00fcl\u00fcn\u00e7, garip \u00f6yk\u00fc G\u00f6ttingenli olduk\u00e7a k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubu harekete ge\u00e7irdi. Bunlar, Franck\u2019\u0131n istifas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan ve \u00fcniversitenin vakit ge\u00e7irilmeden temizlenmesini isteyen bir bildiri yay\u0131nlad\u0131lar. Bizim zorla ayr\u0131lmam\u0131z bu bildirinin yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131n ertesi g\u00fcn\u00fc oldu.<\/p>\n

\u201cAnlatt\u0131\u011f\u0131m bu durumun bakanl\u0131k\u00e7a at\u0131lan ad\u0131mlar\u0131 \u00e7ocukla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliyorum.\u201d<\/p>\n

\"\"
Courant \u00f6\u011frencileriyle bir deney s\u0131ras\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

Courant\u2019\u0131n enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00fcyeleri topluca istifa gibi bir imk\u00e2n\u0131n do\u011fdu\u011funu hat\u0131rlamaktad\u0131rlar. Otto Neugebauer\u2019e g\u00f6re toplu bir eylem Franck\u2019\u0131n evinde yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda Franck, Born, Courant ve Weyl taraf\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc (Weyl Yahudi de\u011fildi, ama kar\u0131s\u0131 Yahudi\u2019ydi). B\u00f6yle dramatik bir eylem \u00fcnl\u00fc \u201cG\u00f6ttingen Yedilisi\u201dnin an\u0131s\u0131n\u0131 canland\u0131rabilirdi. Bunlar 19. y\u00fczy\u0131lda, akademik ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 devlete kar\u015f\u0131 savunan bir grup profes\u00f6rd\u00fcler. Tart\u0131\u015fmalara do\u011frudan kat\u0131lmam\u0131\u015f olan Herbert Busemann\u2019a g\u00f6re, toplu istifan\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmemesinin bir nedeni, bu hareketin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekenlerin, protestolar\u0131n\u0131n odak noktas\u0131nda \u00f6zg\u00fcl tek bir eylemin olmas\u0131 konusunda anla\u015famamalar\u0131yd\u0131. Bu karars\u0131zl\u0131k Nazilerin yasal g\u00f6r\u00fcnme taktiklerinin vahim sonu\u00e7lar\u0131ndan biriydi. Naziler, muhalefeti hem yasad\u0131\u015f\u0131 ve hem de ahlaken yanl\u0131\u015f bir role girmeye zorluyorlar ve G\u00f6ttingenli profes\u00f6rler aras\u0131nda birli\u011fi imk\u00e2ns\u0131z hale getiriyorlard\u0131. Ve Nazilerin kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bir araya gelememek tam anlam\u0131yla bir felaketti.<\/p>\n

Courant\u2019daki tersi izlenime ra\u011fmen, Born ile Courant\u2019\u0131n i\u015ften uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda Franck\u2019\u0131n istifas\u0131n\u0131n do\u011frudan rol\u00fc oldu\u011fu sav\u0131 ku\u015fkulu g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu istifa, olsa olsa, zaten planlanm\u0131\u015f olan hareketleri ate\u015flemi\u015f olabilirdi. Kurt Daluege\u2019ye (Nazilerin atad\u0131\u011f\u0131 Prusya polis bakan\u0131), Mart\u2019\u0131n 12\u2019sinde Yahudi k\u00f6kenli profes\u00f6rlerin bir listesi verilmi\u015fti bile. Bu, muhtemelen, G\u00f6ttingen\u2019de 25 Nisan tarihli i\u015ften \u00e7\u0131karma duyurusunun da esas\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu. Listede Born, Courant ve Noether vard\u0131, ama Franck yoktu. Nazilerin onu yerinde tutmaya niyetli olduklar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Courant, Kneser\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 28 Nisan tarihli mektupta hen\u00fcz durumuna ili\u015fkin yaz\u0131l\u0131 resmi bir bilgi edinmedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. Ancak sava\u015fa etkin bi\u00e7imde kat\u0131lan ve cephede ciddi bi\u00e7imde yaralanan bir top\u00e7u subay\u0131 olarak Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019ndan olumsuz etkilenece\u011fini g\u00f6steren bir nedeni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ekliyordu. Belki ona kar\u015f\u0131 baz\u0131 politik su\u00e7lamalar y\u00f6neltilebilirdi, \u00e7\u00fcnk\u00fc sava\u015ftan sonra, k\u0131sa bir sure, G\u00f6ttingen\u2019de Sosyal Demokrat partiden belediye meclis \u00fcyeli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131. Ama g\u00f6r\u00fc\u015fleri ger\u00e7ekte Marksizmle hi\u00e7 uyu\u015fmuyordu ve k\u0131sa s\u00fcre sonra da partiden ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Belki de ona y\u00f6neltilen su\u00e7lamalar sava\u015f\u0131n hemen sonunda, k\u00fc\u00e7\u00fck m\u00fcfrezesinin \u00fcyelerince bir asker konseyine (Rus Devrimi\u2019ndekilere benzer bir model) se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131yla ilgiliydi. Ama yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015f yaln\u0131zca adamlar\u0131n\u0131n terhis i\u015flemlerini d\u00fczenli bir bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fctmek olmu\u015ftu.<\/p>\n

\u201cSon aylarda\u201d diye devam ediyordu Courant, \u201cbu konular ge\u00e7mi\u015fime ili\u015fkin t\u00fcm\u00fcyle \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6ylentiler \u00e7\u0131karmak amac\u0131yla e\u015felenmekteydi.\u201d Buna ek olarak, G\u00f6ttingenli bir\u00e7ok grup temel bilim fak\u00fcltesinden -\u00f6zellikle de matematik enstit\u00fcs\u00fcnden- \u201ctamamen i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel\u201d nedenlerle tiksiniyorlard\u0131. \u00d6te yandan, Courant\u2019\u0131n matematik ve fizik enstit\u00fclerini yabanc\u0131 parayla olduk\u00e7a g\u00f6ze \u00e7arpan bi\u00e7imde geni\u015fletmesi de \u00e7evrede k\u0131skan\u00e7l\u0131k yarat\u0131yordu. Bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar\u0131 ve uydurulan masallar\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemek ve geriletmek g\u00fc\u00e7t\u00fc. \u201cBir s\u00f6ylenti ortam\u0131 yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131\u201d diyerek \u015f\u00f6yle devam ediyordu Courant: \u201cbirtak\u0131m iddialar hi\u00e7bir zaman a\u00e7\u0131k\u00e7a, y\u00fcz\u00fcm\u00fcze kar\u015f\u0131 ifade edilmiyor, her \u015fey \u2018Marksizmin Kalesi\u2019 ibaresinde \u00f6zetleniyordu.\u201d<\/p>\n

Ne yapacakt\u0131 Courant? Ac\u0131lara yenilmemesi gerekti\u011fini biliyordu. Kalabildi\u011fi s\u00fcrece kalmal\u0131, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7aba g\u00f6stermeliydi. Kendisine y\u00f6nelik su\u00e7lamalara -bunlar her neyse- cevap vermek i\u00e7in kendisine bir \u015fans tan\u0131naca\u011f\u0131na h\u00e2l\u00e2 inanc\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

Olaylar h\u0131zla geli\u015fti ve hemen ertesi g\u00fcn, yani 29 Nisan\u2019da, Courant, Kneser\u2019e yine yazd\u0131. Alman \u00d6\u011frenci Birli\u011fi Landau\u2019yu ve Hilbert\u2019in Yahudi asistan\u0131 Paul Bernays\u2019\u0131 ders vermekten al\u0131koymakla kalmam\u0131\u015f, y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc kampanyay\u0131 kom\u00fcnist olmakla su\u00e7lanan Neugebauer\u2019i de i\u00e7ine alacak bi\u00e7imde geni\u015fletmi\u015fti. Boykot yapaca\u011f\u0131 tehdidini savuruyordu \u00f6\u011frenci birli\u011fi. Courant, bu tehdit savu\u015fturulsa bile, Neugebauer\u2019in enstit\u00fcn\u00fcn y\u00f6neticili\u011fini b\u0131rakmas\u0131ndan korkuyordu. Weyl, Neugebauer\u2019in yerine ge\u00e7meye e\u011filimli g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. B\u00f6ylece geriye yaln\u0131zca uygulamal\u0131 matematik profes\u00f6r\u00fc Gustav Herglotz kal\u0131yordu. Enstit\u00fc\u2019n\u00fcn i\u00e7inde ki\u015fisel \u00e7eki\u015fme ve s\u00fcrt\u00fc\u015fmeler giderek b\u00fcy\u00fcmekteydi. S\u00f6ylentiler de katlanarak art\u0131yordu. Courant \u015fimdi, devrim s\u0131ras\u0131nda elinde k\u0131z\u0131l bayrakla y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe kat\u0131lmakla, sava\u015f\u0131n sonunda \u00fclkesine askerleri silahs\u0131zland\u0131rmakla ve Ba\u011f\u0131ms\u0131z Sosyalist partinin \u00fcyesi olmakla su\u00e7lanmaktayd\u0131. Ge\u00e7en onlarca y\u0131l\u0131n t\u00fcm eseri darmada\u011f\u0131n olmu\u015ftu. Courant ac\u0131yla \u015fu g\u00f6zlemi yapmaktayd\u0131: \u201cKendimi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in de\u011fil, ama \u00e7ok korkuyorum. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan \u015feyler oluyor.\u201d<\/p>\n

2 May\u0131s\u2019ta Courant, \u0130leri Ara\u015ft\u0131rmalar Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde Abraham Flexner\u2019e, G\u00f6ttingen Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn gelece\u011fi i\u00e7in duydu\u011fu korkular\u0131 dile getiren bir mektup yollad\u0131. Neugebauer kendisine yol veren yaz\u0131y\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131 bile. Bunu bakanl\u0131k de\u011fil de dekanl\u0131k vermi\u015fti. Courant kendisi ve asistan\u0131 i\u00e7in Amerika\u2019da bir yer bulabilirdi belki de? Bu arada her ikisi de bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7abal\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Ba\u015fka ne yap\u0131labilirdi? 5 May\u0131s\u2019ta g\u00f6nderilen resmi yaz\u0131l\u0131 duyuruda bile Courant\u2019\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131n\u0131n nedenleri a\u00e7\u0131klanm\u0131yordu. Yaln\u0131zca 7 Nisan yasas\u0131 uyar\u0131nca 2 May\u0131s\u2019tan ge\u00e7erli olmak \u00fczere izinli say\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu izinin \u00fcniversite ile ilgili her t\u00fcr etkinli\u011fi kapsad\u0131\u011f\u0131 ve daha ileriki bir duyuruya kadar \u00fccretinin \u00f6denece\u011fi bildiriliyordu.<\/p>\n

Kneser, Prusya E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 bilim b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u015fkan\u0131, matematik\u00e7i Theodor Vahlen ile konu\u015furken, Vahlen\u2019in Courant\u2019\u0131n her \u015feyden \u00f6nce bir Siyonist oldu\u011funa ili\u015fkin bir izlenim ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f ve korkmu\u015ftu. Bu da bir ba\u015fka s\u00f6ylentiydi. Courant\u2019\u0131n eski \u00f6\u011frencilerinden baz\u0131lar\u0131 bu t\u00fcr belalar\u0131n savu\u015fturulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in, kendi giri\u015fimleriyle, bakanl\u0131\u011fa mektup yazmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Onun enstit\u00fcs\u00fcnde \u00f6zellikle Yahudileri tercih etmedi\u011fini (bu da ba\u015fka bir su\u00e7lamayd\u0131), son derece yurtsever oldu\u011funu, zor zamanlarda Almanya\u2019ya maddi yararlar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve daha ba\u015fka \u015feyleri \u00f6zellikle belirtiyorlard\u0131.<\/p>\n

Di\u011fer baz\u0131lar\u0131, \u00f6zellikle Neugebauer ve o s\u0131rada Brunswick Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde bulunan Kurt Friedricks, Courant i\u00e7in bir dilek\u00e7e vermeyi kararla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Dilek\u00e7enin metninde, Courant\u2019\u0131n G\u00f6ttingen ve Almanya i\u00e7in sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 maddi yararlar, onun bilimadam\u0131 olarak sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131, hoca olarak g\u00f6sterdi\u011fi ola\u011fan\u00fcst\u00fc ba\u015far\u0131 ve G\u00f6ttingen\u2019deki s\u00f6ylentiler kar\u015f\u0131s\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a meydan okuma tutumuna girerek kendisini al\u00e7altmay\u0131 reddedi\u015findeki do\u011fruluk vurgulan\u0131yordu. Bu sonuncusu \u00f6nemliydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cEski Prusya devlet memurlu\u011fu yasas\u0131na ger\u00e7ekten ba\u011fl\u0131 olan bir memur, kendisini d\u0131\u015far\u0131dan gelen s\u00f6ylentilere ve yap\u0131lan su\u00e7lamalara kar\u015f\u0131 s\u00f6zle de\u011fil davran\u0131\u015flar\u0131ndaki \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fckle savunmal\u0131yd\u0131.\u201d Dilek\u00e7eyi imzalayanlar aras\u0131nda Berlin\u2019den Planck, von Laue ve Schr\u00f6dinger; M\u00fcnih\u2019ten Sommerfeld; Leipzig\u2019ten Heisenberg ve Hund ile eski asistanlar\u0131 ve meslekta\u015flar\u0131 Emil Artin, Erich Bessel-Hagen, Franz Rellich ve Helmut Hasse vard\u0131. Toplam imza say\u0131s\u0131 28\u2019di. Dilek\u00e7e Haziran\u2019\u0131n ortas\u0131nda teslim edildi. Belgeyi m\u00fctevelli heyet ba\u015fkan\u0131na vermesi istenen ki\u015finin bir temel bilimci ya da matematik\u00e7i de\u011fil de G\u00f6ttingenli aerodinamik uzman\u0131 Ludwig Prandtl olmas\u0131 \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
Aerodinamik uzman\u0131 Ludwig Prandtl (1875-1953).<\/figcaption><\/figure>\n

Prandtl\u2019\u0131n Uygulamal\u0131 Mekanik Enstit\u00fcs\u00fc, \u00fcnl\u00fc r\u00fczg\u00e2r t\u00fcneliyle, Bunsen Caddesi\u2019ndeki matematik ve fizik enstit\u00fclerinden olduk\u00e7a farkl\u0131yd\u0131. Bu temel bilim enstit\u00fclerinde Prandtl\u2019\u0131n enstit\u00fcs\u00fcnden hi\u00e7 ho\u015flanmayanlar vard\u0131. Oysa herkes Prandtl\u2019\u0131n aerodinamikte ve ak\u0131\u015fkanlar mekani\u011finde yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6nc\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6neminin fark\u0131ndayd\u0131. \u00d6rne\u011fin Courant, Landau\u2019ya ili\u015fkin olarak anlatt\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6yk\u00fcde, onun \u00e7ok az da olsa uygulama y\u00f6n\u00fc bulunan her \u015feye kar\u015f\u0131 de\u011fi\u015fmez bir ho\u015fnutsuzlu\u011fu oldu\u011funu s\u00f6yler. Prandtl bir defas\u0131nda ya\u011f ve petrol\u00fcn baz\u0131 m\u00fchendislik problemlerindeki i\u015flevleri \u00fczerine bir makale yazm\u0131\u015ft\u0131. Landau daima kar\u0131\u015f\u0131k i\u015flerden \u00f6zenle sak\u0131n\u0131r ve ona uygulamay\u0131 hat\u0131rlatan bir \u015fey s\u00f6ylendi\u011finde, cevab\u0131 \u201cAman, Schmier\u00f6ll\u201d (ya\u011f!) olurdu. Ama \u015fimdi ve 3. Reich boyunca, kuramc\u0131lar\u0131n bu pratik i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015fan adamlar\u0131n deste\u011fine deh\u015fetli ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

Courant\u2019\u0131n dilek\u00e7esini daha teslim etmeden \u00f6nce, Prandtl m\u00fctevelli heyet ba\u015fkan\u0131yla G\u00f6ttingenli bilimadamlar\u0131n\u0131n i\u015ften uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131 konusunu resmen konu\u015fmu\u015ftu. Kendi enstit\u00fcs\u00fcnde de Nasyonal Sosyalistlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015fti. 1934\u2019te onun i\u00e7in yaz\u0131lan politik bir raporda, birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerden birine s\u0131rf Nazi ve anti-semitik g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip oldu\u011fu i\u00e7in k\u00f6t\u00fc davranmakla kalmad\u0131\u011f\u0131, bir Yahudi\u2019yi 1933 y\u0131l\u0131 Nisan ay\u0131nda, onunla ayn\u0131 niteliklere sahip Nasyonal Sosyalist bir aday daha oldu\u011fu halde asistanl\u0131\u011fa getirdi\u011fi iddia ediliyordu. Ancak en \u00f6nde gelen Nazi liderleri havac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6neminin fark\u0131ndayd\u0131lar ve Prandtl da bu alanda \u00e7ok yetkiliydi. G\u00f6ttingen\u2019deki konumu olduk\u00e7a kuvvetliydi. G\u00f6ttingen Tageblatt\u2019ta Haziran 1933\u2019te yaz\u0131lan bir makalede Prandtl\u2019\u0131n 1922\u2019de M\u00fcnih\u2019e gitmesi i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 kabul etmemesinin ne b\u00fcy\u00fck \u015fans oldu\u011fu yorumu yer al\u0131yordu. Sonunda, 1934 tarihli politik raporu kaleme alanlar geri \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131lar. Oysa raporda Prandtl\u2019a y\u00f6neltilen su\u00e7lamalar tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez de\u011fildi.<\/p>\n

Prandtl\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131 bile bo\u015fa gitmi\u015fti. Prandtl, Friedrichs ve Kneser\u2019in do\u011frudan Berlin\u2019e yazarak, Courant\u2019\u0131n yan\u0131nda olduklar\u0131n\u0131n bilinmesini istemeleri de bir yarar sa\u011flamad\u0131. Her ne kadar Courant\u2019\u0131n eski asistanlar\u0131 yaz boyunca, \u00e7\u0131kan s\u00f6ylentileri reddettiklerini s\u00f6yleyebilecekleri birini aramaya devam ettilerse de Courant m\u00fccadeleden yorulmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Yurtd\u0131\u015f\u0131ndan gelen \u00f6nerileri \u00f6nce geri \u00e7evirdi. Bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fctevelli heyet ba\u015fkan\u0131na, i\u015ften at\u0131lan bir Alman profes\u00f6r bahane edilerek herhangi bir politik g\u00f6steri yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istemedi\u011fi bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Her \u015fey, dilek\u00e7e yazmak bile, sessizce ve usul\u00fcne uygun yap\u0131lmal\u0131yd\u0131. Friedrichs \u015funlar\u0131 hat\u0131rlamaktad\u0131r:<\/p>\n

\u201cDilek\u00e7e sunuldu\u011fu zaman -Courant\u2019\u0131n kendisi de dahil- onunla ilgili olan herkes, e\u011fer g\u00f6revine geri getirilirse Courant\u2019\u0131n \u00fclkede kalaca\u011f\u0131n\u0131 umuyordu. Oysa o, g\u00f6reve iadesinin hi\u00e7bir anlam ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Yahudi oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6n\u00fcnde sonunda Almanya\u2019y\u0131 terk edece\u011fini anlamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.\u201d<\/p>\n

Caurant bir keresinde i\u00e7inde bir \u015feylerin de\u011fi\u015fti\u011fini \u015fu dokunakl\u0131 s\u00f6zlerle anlatm\u0131\u015ft\u0131: \u201c\u015eimdi g\u00f6\u00e7 etmekten ba\u015fka anlaml\u0131 hi\u00e7bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. En k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flum, neden Hitler\u2019in gen\u00e7leri aras\u0131nda kendisinin de olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmi\u015f g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.\u201d 1933 y\u0131l\u0131 A\u011fustos ay\u0131 sonunda Courant Cambridge\u2019deki bir g\u00f6revi kabul etti. \u0130lk olarak 1931\u2019de ekonomik bunal\u0131m s\u0131ras\u0131nda mark\u0131n Almanya d\u0131\u015f\u0131na ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in konulan g\u00f6\u00e7 vergisinden kurtulmak amac\u0131yla, yaz\u0131\u015fma k\u00e2\u011f\u0131tlar\u0131 \u00fczerinde t\u00fcrl\u00fc yollar denedi, \u00f6yle ki \u201cizinde oldu\u011fu\u201d s\u00fcrede \u201cAlman \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in\u201d yurtd\u0131\u015f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor kabul edilecekti. B\u00f6ylece paras\u0131n\u0131n ve mallar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 koruyabilmeyi umuyordu. 20 Ekim\u2019de Courant\u2019a Devlet Memurlu\u011fu Yasas\u0131\u2019ndan etkilenmeyece\u011fi duyurulunca durum kar\u0131\u015ft\u0131. \u0130zinli stat\u00fcs\u00fc kald\u0131r\u0131ld\u0131. O s\u0131rada Courant \u0130ngiltere\u2019ye gitmek \u00fczere toparlan\u0131yordu ve bu kez, Kas\u0131m\u2019\u0131n ilk haftas\u0131 i\u00e7inde bir g\u00fcn gemiye binebilmek i\u00e7in alelacele g\u00f6n\u00fcll\u00fc izine ba\u015fvurmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n

Born\u2019un izinli stat\u00fcs\u00fc de tam Cambridge\u2019e gitmek \u00fczere oldu\u011fu bir s\u0131rada kald\u0131r\u0131ld\u0131. A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu ki h\u00fck\u00fcmetin politikas\u0131, Devlet Memurlu\u011fu Yasas\u0131\u2019ndan etkilenecek durumda olan herkesi \u00f6nce izinli saymak, bundan muaf tutulacaklar\u0131 daha sonra ay\u0131rmakt\u0131. Ancak o s\u0131rada Born gibi bir\u00e7ok ki\u015fi gitmi\u015fti bile ya da Courant gibi gitmeye haz\u0131rlan\u0131yordu. B\u00f6yle bir g\u00f6\u00e7 ba\u015ftan beri Nazilerin ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Bu nedenle Courant\u2019\u0131n de\u011ferlendirmesi do\u011fruydu. Ancak, g\u00f6revde kalabilmek onun d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden inan\u0131lmaz derecede daha zordu. B\u00fcrokrasinin sessiz, anla\u015f\u0131lmaz i\u015fleyi\u015fi katlan\u0131lmaz bir dert haline gelmi\u015fti. A\u00e7\u0131k\u00e7a istifa etmek belki de en etkili eylem bi\u00e7imiydi.<\/p>\n

\"\"
Prandtl bir deney ger\u00e7ekle\u015ftirirken (1904).<\/figcaption><\/figure>\n

Nazi devriminin yasall\u0131\u011f\u0131 yayg\u0131n kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, devlet hizmetinde bulunanlar\u0131n protestolar\u0131 kendi kendilerini mahk\u00fbm eder bir nitelik ta\u015f\u0131yordu. \u0130nsanlar yasalar\u0131n gayrime\u015frulu\u011funa kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak gibi \u00e7eli\u015fkili bir konuma d\u00fc\u015f\u00fcyorlard\u0131. Bu kavram Anglo-Saxon \u00fclkelerinde bir anlam ifade edebilirdi, ama Almanya\u2019da bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. \u0130\u015ften uzakla\u015ft\u0131rma politikas\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131nda anahtar ki\u015filer bizzat devlet memurlar\u0131n\u0131n kendileriydi. \u00d6rne\u011fin, G\u00f6ttingen m\u00fctevellisinin ba\u015f\u0131ndaki ki\u015fi bunlardan biriydi. Onunla Franck, Born ve Courant aras\u0131ndaki yaz\u0131\u015fmalar \u015fu izlenimi a\u00e7\u0131k\u00e7a vermektedir: M\u00fctevelli heyetinin ba\u015fkan\u0131 duygusal olarak at\u0131lanlar\u0131n yan\u0131ndayd\u0131 ve onlar\u0131n iyili\u011fini de istiyordu. Bununla birlikte mesleki kayg\u0131lar\u0131n\u0131 her zaman koruyor ve Nazilerin yan\u0131nda nasyonal sosyalist devrime hizmet ediyordu. \u201cAlman orta s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n bize hizmet etmeyi ve kafalar\u0131n\u0131 emrimize vermeyi reddedeceklerine mi inan\u0131yorsunuz?\u201d dememi\u015f miydi Hitler 1931\u2019de, hakl\u0131yd\u0131!<\/p>\n

Franck\u2019\u0131n Born\u2019un ve Courant\u2019\u0131n yoklu\u011fu G\u00f6ttingen i\u00e7in bir felaketti. Ancak bu maliyet \u00e7ok a\u011f\u0131r da olsa, orada bitmiyordu. Enstit\u00fclerde \u00e7al\u0131\u015fan pek \u00e7ok ki\u015fi daha g\u00f6revlerinden al\u0131nd\u0131lar. Di\u011fer baz\u0131lar\u0131 ise kendi istekleriyle ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Y\u00f6neticinin rol\u00fc ya\u015famsal oldu\u011fundan, personelin bir k\u0131sm\u0131 yerinde kald\u0131\u011f\u0131 halde ba\u015fs\u0131z enstit\u00fclerde \u00e7ok az i\u015f \u00e7\u0131kar\u0131labiliyordu. Ve t\u00fcm i\u015ften \u00e7\u0131karma s\u00fcreci m\u00fcthi\u015f bir umutsuzluk yaratm\u0131\u015ft\u0131. Born\u2019un asistan\u0131 Lothar Nordheim\u2019a g\u00f6re i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lanlar Almanya\u2019y\u0131 terk etmek zorunda kalacaklard\u0131 ve bunlar\u0131n ana kayg\u0131lar\u0131 da bunu nas\u0131l yapacaklar\u0131yd\u0131. \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn sonu ve 1920\u2019ler Almanya\u2019s\u0131nda ya\u015fanan entelekt\u00fcel ve sanatsal canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n biti\u015fi ile do\u011fan umutsuzluk bununla i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fan\u0131yordu\u201d der Nordheim. \u201cG\u00fczel Y\u0131llar\u201d\u0131n sonu gelmi\u015fti.<\/p>\n

ALBERT EINSTEIN VE FRITZ HABER<\/strong><\/p>\n

1933\u2019te G\u00f6ttingen\u2019de olanlar, Nasyonal Sosyalistlerin Almanya\u2019n\u0131n her yan\u0131ndaki \u00fcniversitelerde ve teknoloji enstit\u00fclerinde giri\u015ftikleri tasfiye hareketinin hayata ge\u00e7irilen bir \u00f6rne\u011fiydi. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, geli\u015fmelerden di\u011fer akademik enstit\u00fcler de etkilenmekten kurtulamad\u0131. Berlin\u2019de, beyin g\u00f6\u00e7\u00fcne kat\u0131lan bilimadamlar\u0131 aras\u0131nda en \u00fcnl\u00fcleri Prusya Bilimler Akademisi\u2019nden d\u0131\u015flanan Albert ile Kaiser Wilhelm Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden istifa eden Fritz Haber\u2019di.<\/p>\n

\"\"
Fritz Haber ve Albert Einstein.<\/figcaption><\/figure>\n

1935\u2019e gelindi\u011finde her be\u015f bilimadam\u0131ndan biri i\u015finden edilmi\u015fti. Bu oran fizik\u00e7iler aras\u0131nda daha b\u00fcy\u00fckt\u00fc ve her d\u00f6rt ki\u015fiden birini buluyordu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 g\u00f6revlerinden uzakla\u015fmaya zorlayan devlet bask\u0131s\u0131 sava\u015f\u0131n ilan\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fc. Bununla, birlikte, 1930\u2019lar\u0131n ortalar\u0131nda ve sonlar\u0131nda ya\u015fanan g\u00f6\u00e7, 1933\u2019teki selin yan\u0131nda bir damla gibi kal\u0131yordu. Avusturya\u2019n\u0131n ilhak\u0131, 1938\u2019de, hem bizzat Avusturya\u2019dan hem de Avusturyal\u0131 Yahudilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebildikleri Almanya\u2019dan yeni bir g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131. Alman akademik ya\u015fam\u0131n\u0131 terke zorlanan bilimadamlar\u0131n\u0131n say\u0131lar\u0131 kadar \u00f6nemli olan bir ba\u015fka nokta da \u00e7ok y\u00fcksek nitelikleriydi.<\/p>\n

Einstein, Newton \u00e7ap\u0131ndayd\u0131 ama\u2026 <\/strong><\/p>\n

Prusya Bilimler Akademisi\u2019nin Einstein\u2019\u0131n istifas\u0131ndan \u00fcz\u00fcnt\u00fc duymak i\u00e7in bir neden bulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuran 1 Nisan 1933 tarihli bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 takiben, fizik\u00e7ilerle Akademinin temsilcileri aras\u0131nda sert yaz\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Baz\u0131 \u00fcyeler g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde Einstein\u2019\u0131 desteklediler. Berlin \u00dcniversitesi\u2019nde fizik emeritus profes\u00f6r\u00fc olan Walther Nernst alayl\u0131 bir ifadeyle; Akademi \u00fcyeli\u011fi i\u00e7in hem b\u00fcy\u00fck bir matematik\u00e7i hem de milliyet\u00e7i e\u011filimler ta\u015f\u0131yan bir Alman olman\u0131n gereklili\u011fi i\u00e7in hi\u00e7bir neden bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti. Maupertuis, d\u2019Alembert ve Voltaire akademiye \u00fcyeydiler ve \u00fcstelik de Frans\u0131z\u2019d\u0131lar. Max von Laue Nisan\u2019da, 1 Nisan tarihli duyuru konusunda Akademi\u2019nin matematik-fizik b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden tek bir ki\u015fiye bile dan\u0131\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek bir kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapt\u0131. Ancak, von Laue\u2019nin konu\u015fmas\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 oturumda, sekretaryan\u0131n giri\u015fimi onayland\u0131.<\/p>\n

Sonunda, May\u0131s ba\u015f\u0131nda, Planck \u0130talya\u2019dan tatilden d\u00f6nd\u00fc. Einstein\u2019\u0131n kitaplar\u0131n\u0131n di\u011ferleriyle birlikte \u201cAlmanl\u0131k ruhuna kar\u015f\u0131\u201d olduklar\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131k\u00e7a yak\u0131ld\u0131klar\u0131 g\u00fcnden bir g\u00fcn sonraki, yani 11 May\u0131s tarihli Akademi oturumunda, Planck, Einstein\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Kepler ve Newton\u2019unkiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaktan \u00e7ekinmemi\u015fti. Gelecek ku\u015faklar\u0131n, Akademi\u2019deki arkada\u015flar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn bilimsel \u00f6nemini kavrayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemeleri gere\u011finin \u00f6nemine de\u011findi. Ancak 1933 y\u0131l\u0131n\u0131n ilkbahar\u0131 boyunca Planck, dikkati \u00e7eker bi\u00e7imde, birbirleriyle \u00e7at\u0131\u015fanlar\u0131n tepkilerini denetim alt\u0131na almaya ve taraflar\u0131 uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle, Einstein\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin olarak s\u00f6ylediklerini, Einstein\u2019\u0131n politik \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131yla Akademi\u2019nin kendisini kazanmas\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z hale getirdi\u011fini belirterek dengeliyordu.<\/p>\n

Bununla birlikte Alman fizik\u00e7ilerinin \u00f6nderi, Akademi\u2019nin sorumluluklar\u0131n\u0131n neler oldu\u011fu konusunda hi\u00e7 de yan\u0131lg\u0131 i\u00e7inde de\u011fildi. Daha \u0130talya\u2019dan d\u00f6nmeden \u00f6nce Planck \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cEinstein sorunu Akademi\u2019nin tarihinde zafer sayfalar\u0131 aras\u0131nda yer almayacakt\u0131r.\u201d<\/p>\n

\"\"
Einstein, Amerikan vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131na kabul edilirken (1940).<\/figcaption><\/figure>\n

Bir devlet kurumu olan Prusya Akademisi\u2019nin \u201cg\u00f6n\u00fcll\u00fc\u201d istifalar\u0131 kabul ederek ve yeni Yahudi \u00fcyelerin se\u00e7ilmesini \u00f6nleyerek anti-semitik yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 yerine getirmesi gerekiyordu. Einstein istifa etmeseydi, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019n\u0131n \u201cpolitik olarak g\u00fcvenilmez\u201d nitelemesi esas al\u0131narak at\u0131lacakt\u0131. Asl\u0131nda, Akademi\u2019den 7 Nisan\u2019da Einstein\u2019a g\u00f6nderilen bir notta, kendisinin yaln\u0131zca yeni Alman devletinin de\u011fil bir b\u00fct\u00fcn olarak Alman ulusunun d\u00fc\u015fmanlar\u0131nca kullan\u0131lmakta oldu\u011fu yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Not \u015f\u00f6yle son buluyordu: \u201cBu, bizim i\u00e7in ac\u0131 verici bir hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 olmu\u015ftur. \u0130stifan\u0131z\u0131 almam\u0131\u015f da olsak, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki yollar\u0131m\u0131z art\u0131k ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n

Haber\u2019in sava\u015f hizmeti vard\u0131 ama\u2026 <\/strong><\/p>\n

Haber\u2019in durumu olduk\u00e7a farkl\u0131yd\u0131. Kimse onu pasifizmle ya da ulusuna sadakatsizlikle su\u00e7lam\u0131yordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc onun 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki enerjik \u00e7abalar\u0131, gaz bombalar\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131na ve geli\u015ftirilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f, bu y\u00fczden de m\u00fcttefik kuvvetlerce sava\u015f su\u00e7lular\u0131 aras\u0131na konulmu\u015ftu. Ayr\u0131ca, havadaki azottan amonyak elde etmek i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi y\u00f6ntem sava\u015f m\u00fchimmat\u0131 i\u00e7in esas olan nitratlar\u0131n elde edilmesinde kullan\u0131ld\u0131. Haber\u2019in Berlin-Dahlem\u2019deki Kaiser Wilhelm Fiziksel Kimya ve Elektrokimya Enstit\u00fcs\u00fc, asl\u0131nda tamam\u0131yla sava\u015f ama\u00e7lar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00e7aba g\u00f6steren tek Kaiser Wilhelm Enstit\u00fcs\u00fcyd\u00fc. Haber Yahudi\u2019ydi ama 7 Nisan tarihli yasan\u0131n kapsam\u0131na al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem sava\u015f hizmeti vard\u0131, hem de 1914\u2019ten \u00f6nce akademide yer edinmi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
F. Haber\u2019in 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, gaz bombalar\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f, bu y\u00fczden de m\u00fcttefik kuvvetlerce sava\u015f su\u00e7lular\u0131 aras\u0131na konulmu\u015ftu (foto\u011frafta parma\u011f\u0131yla i\u015faret eden ki\u015fi Haber).<\/figcaption><\/figure>\n

Kaiser Wilhelm enstit\u00fcleri \u00e7o\u011fu fonlar\u0131n\u0131 end\u00fcstriden ve \u00f6zel kaynaklardan al\u0131yorlard\u0131. Bununla birlikte enstit\u00fclerin kadrolar\u0131nda bulunanlar \u00e7o\u011fu kez \u00fcniversitede ders verme ve doktora \u00f6\u011frencisi yeti\u015ftirme hakk\u0131n\u0131 (ama genellikle g\u00f6revini de\u011fil) da i\u00e7eren akademik konumlar\u0131 ellerinde tutuluyorlard\u0131. Bu nedenle az say\u0131da Kaiser Wilhelm enstit\u00fcs\u00fc, Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131\u2019ndan do\u011frudan etkilendi. Ancak Haber\u2019in enstit\u00fcs\u00fc devletten ald\u0131\u011f\u0131 fonlarla i\u015f g\u00f6r\u00fcyor, kadrodaki elemanlar da devlet memurlar\u0131 konumunda bulunuyorlard\u0131. Buna ek olarak kadronun \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Yahudi\u2019ydi. O s\u0131rada KWG\u2019nin (Kaiser Wilhelm Gesellschaft\/Enstit\u00fcs\u00fc) genel m\u00fcd\u00fcr\u00fc olan Friedrich Glum bu konuda Haber\u2019e gereken uyar\u0131y\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131 bile. KWG\u2019nin y\u00f6neticileri enstit\u00fc y\u00f6neticilerinin yetkilerine kar\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131ndan Glum yaln\u0131zca Haber\u2019e enstit\u00fcs\u00fcndeki Yahudi elemanlar\u0131n y\u00fczdesini azaltmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015fti. Genel m\u00fcd\u00fcr, \u00f6te yandan, bu y\u00f6nde \u00e7ok az \u015fey yap\u0131labilece\u011fini, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nyarg\u0131lar sonucunda \u00fcniversitelerin \u00f6nde gelen Yahudi kimyac\u0131lar\u0131 bile \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 reddettiklerine dikkat \u00e7ekiyordu. Gidecek ba\u015fka yeri olmayan yetenekli Yahudi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu nedenle KWG\u2019ye y\u00f6neliyorlard\u0131. \u0130\u015fte bu y\u00fczden Haber\u2019in enstit\u00fcs\u00fc 1933\u2019teki i\u015ften \u00e7\u0131karma politikas\u0131ndan a\u011f\u0131r bi\u00e7imde etkilendi.<\/p>\n

30 Nisan\u2019da (1 Ekim\u2019den ge\u00e7erli olmak \u00fczere) Haber, Prusya E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na yazd\u0131\u011f\u0131 bir protesto mektubuyla istifas\u0131n\u0131 verdi. Yetenekli \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n kayb\u0131na mal olan i\u015ften \u00e7\u0131karma politikalar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve Devlet Memurlar\u0131 Yasas\u0131 \u00f6n\u00fcnde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir konuma sahip olmay\u0131 da reddetti. Mektubunun sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fc bakanl\u0131kta \u00f6fkeyle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cBilimsel bir yetkiyle s\u00f6ylemek isterim ki, benim g\u00f6rene\u011fim, birlikte \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m ki\u015fileri se\u00e7erken yaln\u0131zca mesleki ve ki\u015fisel nitelikleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almam\u0131 ve onlar\u0131n \u0131rk durumlar\u0131yla ilgilenmememi zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. 65 ya\u015f\u0131ndaki birinin, y\u00fcksek\u00f6\u011frenimde ge\u00e7irdi\u011fi son otuz dokuz y\u0131l boyunca onu y\u00f6nlendirmi\u015f olan d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirmesini bekleyemezsiniz. Alman anavatan\u0131na ya\u015fam\u0131 boyunca hizmet etmekten duydu\u011fu gururun, \u015fimdi emekli olmas\u0131 i\u00e7in ona bu talebi yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da anlamal\u0131s\u0131n\u0131z.\u201d<\/p>\n

Bir hafta sonra Berlin\u2019deki bir konu\u015fmada Rust, enstit\u00fc y\u00f6neticilerinin yetkilerinin dokunulmaz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131zg\u0131n bir \u00fcslupla ifade ederken, Alman akademik yap\u0131s\u0131na esas darbeyi indiriyordu. Birka\u00e7 g\u00fcn sonra Haber istifas\u0131n\u0131n kabul edildi\u011fi haberini ald\u0131.<\/p>\n

\u2018Birka\u00e7 y\u0131l bilimsiz yapar\u0131z\u2019<\/strong><\/p>\n

Planck\u2019\u0131n KWG\u2019nin ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131yla Hitler\u2019i ziyaret etmesinden sonra durum daha da ciddile\u015fti. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n bitiminden sonra Planck, Hitler ile yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma s\u0131ras\u0131nda Haber i\u00e7in bir-iki \u015fey s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftir. 1931\u2019de Breiting ile yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fideki cevab\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131rcas\u0131na Hitler, Planck\u2019a \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti: \u201cYahudilere s\u0131rf Yahudi olduklar\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131 de\u011filim Ama Yahudilerin hepsi kom\u00fcnist ve bunlar da benim d\u00fc\u015fmanlar\u0131m.\u201d Planck, Yahudiler aras\u0131nda ayr\u0131mlar yapma gerekti\u011fi yolundaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyince Hitler\u2019in buna kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015fu olmu\u015ftu: \u201cBu do\u011fru de\u011fil. Yahudi Yahudi\u2019dir. B\u00fct\u00fcn Yahudiler kene gibi birbirlerine yap\u0131\u015f\u0131rlar. Bir yerde bir Yahudi varsa di\u011fer b\u00fct\u00fcn Yahudiler hemen orada toplan\u0131rlar.\u201d Yahudiler bizzat kendileri aralar\u0131nda ayr\u0131mlar yapm\u0131\u015f olmal\u0131yd\u0131lar. Mademki b\u00f6yle bir \u015fey yoktu ortada, o halde hepsinin \u00fczerine ayr\u0131m g\u00f6zetilmeden gidilmeliydi. Planck bir \u015feyler daha anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, Hitler aniden konuyu de\u011fi\u015ftirdi ve sesini gitgide y\u00fckselterek \u00f6fkelendi. Sayg\u0131n bilimadam\u0131 \u201cBenim i\u00e7in susmaktan ve \u00e7ekip gitmekten ba\u015fka yapacak bir \u015fey kalmam\u0131\u015ft\u0131\u201d diyecekti.7<\/p>\n

\"\"
Hitler: \u201cYahudilerin hepsi kom\u00fcnist ve bunlar da benim d\u00fc\u015fmanlar\u0131m.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Hitler Yahudiler aras\u0131nda ayr\u0131m g\u00f6zetmedi\u011fi i\u00e7in, i\u015ften \u00e7\u0131karmalar konusunda ona ula\u015fmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131. Karl Schleunes\u2019in belirtti\u011fi gibi, Nazi hiyerar\u015fisi \u201cYahudi\u201d ile Nazi propagandas\u0131n\u0131n ona verdi\u011fi bi\u00e7imde u\u011fra\u015fma e\u011filimi g\u00f6steriyordu. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bak\u0131m\u0131ndan Einstein ve Haber kadar z\u0131t olan Yahudiler bile aralar\u0131nda ayr\u0131m g\u00f6zetilmez bir d\u00fc\u015fmanlar toplulu\u011funun \u00fcyeleri olarak ayn\u0131 kefeye konuluyorlard\u0131.<\/p>\n

1930\u2019lar\u0131n ortalar\u0131nda Hitler\u2019in art\u0131k Planck ile yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmadan daha da dobra bir dil kullan\u0131yor olmas\u0131 hi\u00e7 kimseye \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 gelmiyordu. \u00d6rne\u011fin, \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi\u011fine inan\u0131lmaktayd\u0131:<\/p>\n

\u201cUlusal politikam\u0131zda, bilimadamlar\u0131 i\u00e7in bile olsa, bir yeniden d\u00fczenleme ya da de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lamaz. E\u011fer Yahudi bilimadamlar\u0131n\u0131n i\u015ften at\u0131lmas\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f Alman biliminin yok olmas\u0131 anlam\u0131na gelecekse, o halde biz de birka\u00e7 y\u0131l bilimsiz yapaca\u011f\u0131z demektir!\u201d<\/p>\n

MAX PLANCK VE WERNER HEISENBERG<\/strong><\/p>\n

Alman fizik\u00e7ilerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu ne REB (Reich E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131) i\u00e7indeki ne de bakanl\u0131kla ideologlar aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmalarda yer al\u0131yorlard\u0131. Yine de akademik ya\u015famdaki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131n ve gerilimlerin yans\u0131malar\u0131 bilimadamlar\u0131n\u0131 \u00e7ok fazla etkiliyordu. Onlar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7taki uysall\u0131klar\u0131 ve olaylar\u0131 kabullenen tutumlar\u0131 k\u0131sa s\u00fcre sonra y\u00f6netimden sessizce so\u011fumaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Dahas\u0131, uluslararas\u0131 bilim ortam\u0131ndan artan \u00f6l\u00e7\u00fcde yal\u0131t\u0131ld\u0131lar. \u0130\u00e7eride so\u011fuma ve yabanc\u0131la\u015fma, uluslararas\u0131 planda da yal\u0131t\u0131lma bi\u00e7imindeki bu ikili etki, Almanya\u2019da kalan bilimadamlar\u0131n\u0131 ku\u015fatan sorunlar\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
Max Planck Nazilerin iktidar sorumluluklar\u0131 alt\u0131nda ak\u0131llar\u0131n\u0131 ba\u015flar\u0131na toplayacaklar\u0131na inan\u0131yordu.<\/figcaption><\/figure>\n

May\u0131s 1933\u2019te KWG\u2019nin \u00f6n\u00fcnde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada Frick, bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncede bulundu\u011funu ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n t\u00fcm varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011funu iddia etti\u011fi \u201cba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fey\u201dden s\u00f6z etmi\u015fti. Ger\u00e7ekten de bir bilimadam\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle de yetenekli ve kendini \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na adam\u0131\u015f bir bilimadam\u0131n\u0131n kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekten \u00f6nemli ve kal\u0131c\u0131 bulan, \u00f6te yandan da bilimsel d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olup bitenlerle \u00e7ok daha az ilgilenen bir tutum i\u00e7inde oldu\u011fu bilinir. Weimar d\u00f6neminde pek \u00e7ok bilimadam\u0131 di\u011fer mesleklerde \u00e7al\u0131\u015fanlar gibi yakla\u015fmakta olan politik kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda hemen hemen umursamazd\u0131lar. Werner Heisenberg an\u0131lar\u0131nda 1930\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndaki politik havay\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktaki isteksizli\u011finin (pek \u00e7ok meslekta\u015f\u0131nda oldu\u011fu gibi) nereden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201c\u2018Atom fizi\u011finin alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131\u2019 \u015fimdi h\u0131zla sonuna yakla\u015f\u0131yordu. Almanya\u2019da politik huzursuzluk art\u0131yordu. Sa\u011f\u0131n ve solun radikal gruplar\u0131 caddelerde g\u00f6steriler yap\u0131yor, kentin fakir semtlerinin arka mahallelerinde birbirleriyle vuru\u015fuyor ve a\u00e7\u0131k toplant\u0131larda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ajitasyon yap\u0131yorlard\u0131. Huzursuzluk ve onunla birlikte de endi\u015fe, hemen hemen fark edilmez bi\u00e7imde \u00fcniversite ya\u015fam\u0131na ve fak\u00fclte toplant\u0131lar\u0131na yay\u0131l\u0131yordu. Bir s\u00fcre, tehlikeyi kendimden uzak tutmaya ve caddelerdeki olaylar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Ama ger\u00e7ek, sonu\u00e7ta arzular\u0131m\u0131zdan daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr…\u201d<\/p>\n

\u0130ktidar sorumlulu\u011funun Nazileri yola getirece\u011fi hayali<\/strong><\/p>\n

Bu hayal d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015fayan bir ba\u015fka \u00f6nemli ki\u015fi de kuantum devrimini ba\u015flatan Max Planck\u2019t\u0131. Ba\u015fka bir\u00e7ok ki\u015fiyle birlikte Max Planck da, a\u00e7\u0131k\u00e7a, Nazilerin iktidar sorumluluklar\u0131 alt\u0131nda ak\u0131llar\u0131n\u0131 ba\u015flar\u0131na toplayacaklar\u0131na ve koalisyon ortaklar\u0131 muhafazak\u00e2rlarca hizaya getirileceklerine inan\u0131yordu. \u0130lk aylardaki talihsiz a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar k\u0131sa s\u00fcrede ge\u00e7ip gidecekti. Planck\u2019\u0131n se\u00e7kin meslekta\u015flar\u0131ndan birinin gelecek i\u00e7in duydu\u011fu korkulardan s\u00f6z etmesi \u00fczerine, Planck\u2019\u0131n cevab\u0131n\u0131n \u015fu oldu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cAh, aziz meslekta\u015f\u0131m, a\u015f\u0131r\u0131 \u015feyler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz. E\u011fer \u015fu anda \u00fcniversite ortam\u0131 sizi memnun etmiyorsa, bir y\u0131ll\u0131k bir izin al\u0131n. Yurtd\u0131\u015f\u0131na \u015f\u00f6yle g\u00fczel bir ara\u015ft\u0131rma gezisi yap\u0131n. D\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde, \u015fu anda ya\u015fanan tesad\u00fcf\u00ee tats\u0131z olaylar\u0131n yok oldu\u011funu g\u00f6receksiniz.\u201d<\/p>\n

\"\"
Max Planck ve Albert Einstein.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, Nazilerin b\u00fcy\u00fck ama\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funa sempati duyanlar aras\u0131nda yayg\u0131nd\u0131. Bu ama\u00e7lar \u015funlard\u0131: Versailles antla\u015fmas\u0131n\u0131n getirdi\u011fi y\u00fcke bir son verilmesi, ortak \u00e7\u0131karlar i\u00e7in ki\u015fisel isteklerden vazge\u00e7ilmesinde \u00f6zveri g\u00f6sterilmesi, milyonlarca i\u015fsize i\u015f bulunmas\u0131 vb. Mandarin inanc\u0131 ta\u015f\u0131yan Alman akademi \u00fcyelerinin, bilimi politikan\u0131n \u00fcst\u00fcnde ve dolay\u0131s\u0131yla onun ula\u015famayaca\u011f\u0131 bir yerde g\u00f6rmeleri de olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekiciydi.<\/p>\n

Olaylar\u0131n gelecekte izleyece\u011fi geli\u015fmeyi g\u00f6remeyen Planck ve onunla birlikte olanlar, 1933 yaz\u0131n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru yan\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 anlad\u0131lar. Bir k\u0131s\u0131m yetenekli insanlar i\u015ften \u00e7\u0131karmalar sonu\u00e7lanmadan \u00fclkeyi terk etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Planck\u2019\u0131n Haber konusunda Hitler ile yapt\u0131\u011f\u0131 tats\u0131z konu\u015fma bu d\u00f6nemde olmu\u015ftu. Yine de Planck h\u00e2l\u00e2 \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemekten yanayd\u0131. Meslekta\u015flar\u0131 dilek\u00e7e yazmak t\u00fcr\u00fcnden protesto bi\u00e7imleri \u00f6nerdiklerinde onlar\u0131 cayd\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Yaz\u0131n sonunda tatilini ge\u00e7irmek i\u00e7in Tirol\u2019a gelen Planck\u2019\u0131 ziyaret etti\u011finde Max Born \u015funa dikkat \u00e7ekiyordu:<\/p>\n

\u201cDevlete hizmet ve h\u00fck\u00fcmete ba\u011fl\u0131l\u0131k bi\u00e7imindeki Prusya gelene\u011fi onda derinden yer etmi\u015fti. San\u0131r\u0131m, \u015fiddetin ve bask\u0131n\u0131n zamanla azalaca\u011f\u0131na ve her \u015feyin normale d\u00f6nece\u011fine inan\u0131yordu. Geri d\u00f6nmesi imk\u00e2ns\u0131z bir s\u00fcrecin geli\u015fti\u011fini g\u00f6rm\u00fcyordu.\u201d<\/p>\n

Heisenberg: \u2018Bilim ad\u0131na \u00fclkede kalal\u0131m\u2019<\/strong><\/p>\n

Heisenberg, an\u0131lar\u0131nda, ba\u015fkalar\u0131 g\u00f6\u00e7e zorlan\u0131rken Almanya\u2019da kalan bilimadamlar\u0131n\u0131n teredd\u00fctlerini anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Onun i\u00e7in yurtd\u0131\u015f\u0131na g\u00f6\u00e7enleri izlemekle, yerinde kal\u0131p yap\u0131labileceklerin en iyisini yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmak aras\u0131ndaki se\u00e7im belirsiz de\u011fildi. \u201cAlmanya\u2019da ya\u015fama imk\u00e2nlar\u0131 zorla ellerinden al\u0131nan ve dolay\u0131s\u0131yla yurdumuzdan ayr\u0131lmak zorunda olduklar\u0131n\u0131 bilen arkada\u015flar\u0131ma neredeyse g\u0131pta ediyordum\u201d diye yazar.<\/p>\n

\"\"
Heisenberg\u2019e g\u00f6re kalman\u0131n gereklili\u011fi y\u00f6n\u00fcnde ileri s\u00fcr\u00fclenler daha ikna ediciydi.<\/figcaption><\/figure>\n

Heisenberg\u2019in bu soruna ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri 1933 yaz\u0131nda Planck ile aras\u0131nda ge\u00e7en bir konu\u015fmada bulunabilir. Ancak ana gerek\u00e7eler t\u00fcm Nazi d\u00f6nemi i\u00e7in ge\u00e7erlidir ve bunlar Heisenberg\u2019in Planck d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fkalar\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmalar\u0131 da yans\u0131t\u0131r. Ahlaki tepki temelinde, protesto, istifa ve g\u00f6\u00e7 y\u00f6n\u00fcnde ileri s\u00fcr\u00fclen gerek\u00e7eler ve y\u00f6netimin politikalar\u0131na kar\u015f\u0131 yap\u0131lacak bir g\u00f6steriden iyi bir \u015feyler elde edilebilece\u011fi umudu Heisenberg\u2019e inand\u0131r\u0131c\u0131 gelmiyordu.<\/p>\n

Kalman\u0131n gereklili\u011fi y\u00f6n\u00fcnde ileri s\u00fcr\u00fclenler daha ikna ediciydi. Heisenberg\u2019in de\u011ferlendirmelerinden \u015f\u00f6yle bir izlenime kap\u0131lmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Heisenberg\u2019in (ya da Planck\u2019\u0131n) inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bir ki\u015fi i\u00e7in kendi iste\u011fiyle g\u00f6\u00e7 etmek cesur bir protesto eyleminden \u00e7ok g\u00f6revden ka\u00e7mak demekti. Onlar\u0131n kayg\u0131s\u0131, Nazilerin yol a\u00e7t\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6tesindeki kay\u0131plar\u0131 art\u0131k kald\u0131rmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan Alman biliminin durumuydu. Heisenberg, Planck\u2019a 1933 y\u0131l\u0131nda olanlara ili\u015fkin pragmatik g\u00f6r\u00fc\u015fler sunmaktayd\u0131: \u0130stifalar y\u00f6netimin baz\u0131 uygulamalardan vazge\u00e7mesini sa\u011flayamazd\u0131; hatta bunlardan halk\u0131n haberi bile olmaz, gereksiz yere yurtd\u0131\u015f\u0131nda i\u015f arayanlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 uzun listeye bir bilimadam\u0131n\u0131n daha eklenmesine yol a\u00e7ard\u0131. Hatta belki de g\u00f6\u00e7 eden ba\u015fka birinin mevcut birka\u00e7 i\u015ften birini garantilemesini de \u00f6nleyebilirdi. Geriye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu gerek\u00e7elerin biraz bunu ileri s\u00fcrenin i\u015fine yarad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir, ancak bunlar\u0131n pratik olmad\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenemez. Haber\u2019in istifas\u0131 \u00f6rne\u011fi, Rust\u2019un buna g\u00f6sterdi\u011fi olumsuz tepki ve ard\u0131ndan Haber\u2019in enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn ya\u011fma edili\u015fi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermi\u015fti ki, i\u015ften \u00e7\u0131karmalar kar\u015f\u0131s\u0131nda istifa etmek \u00f6zellikle etkisi olan bir yol de\u011fildi. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, sonu\u00e7, Nazilerin di\u011fer alanlardaki politikalar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karken gerekli olan enerjinin burada bo\u015funa harcanmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Heisenberg i\u00e7in, onun yeniden in\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcncesine uygun en inand\u0131r\u0131c\u0131 gerek\u00e7e \u015fuydu: olaylar \u00f6nlenmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan bir bi\u00e7imde felakete do\u011fru gitmekteydi ve \u00f6nde gelen bilimadamlar\u0131n\u0131n Almanya\u2019da kalmalar\u0131na -bu ahlaki planda tavizler vermeyi gerektirse bile- ve gen\u00e7 ku\u015faklar\u0131 yeti\u015ftirerek geleneksel bilimsel de\u011ferleri korumalar\u0131na \u015fiddetle ihtiya\u00e7 vard\u0131. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u201c\u00f6\u011frenim\u201de Rust\u2019un ve Schemm\u2019in anlad\u0131\u011f\u0131 anlamda \u00f6nem verilmeliydi. Bu, s\u0131n\u0131fta ya da laboratuvarda belirli bir de\u011ferler b\u00fct\u00fcn\u00fc ad\u0131na liderlik yapmakt\u0131. Naziler i\u00e7in oldu\u011fu kadar Planck ve Heisenberg i\u00e7in de \u00fcniversiteleri ilgilendiren ana sorun profes\u00f6r atamalar\u0131yd\u0131. Bu konu ki\u015fisel sayg\u0131nl\u0131k endi\u015fesinin \u00e7ok \u00f6tesinde bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Almanya\u2019da kalmaya karar vermek tam Heisenberg\u2019e \u00f6zg\u00fc bir tutumdu. Protesto amac\u0131yla serbest\u00e7e istifa etmeyi ya da g\u00f6\u00e7\u00fc se\u00e7en az say\u0131daki bilimadam\u0131 hemen hemen hep Yahudi\u2019ydi (\u00f6rne\u011fin James Franck ve Otto Stern) ya da yabanc\u0131 \u00fclkede do\u011fmu\u015ftu (\u00f6rne\u011fin Erwin Schr\u00f6dinger). Di\u011fer mesleki gruplar\u0131n, \u00f6rne\u011fin ordu mensuplar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi bilimadamlar\u0131 da Almanya\u2019ya ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 Alman h\u00fck\u00fcmetinin \u00fcst\u00fcndeki bir \u015feye olan ba\u011fl\u0131l\u0131k olarak anl\u0131yorlard\u0131. Bu tutum 1918\u2019den beri hep ge\u00e7erli olmu\u015ftu. Bilimadamlar\u0131 i\u00e7in Almanya\u2019ya ba\u011fl\u0131l\u0131k Alman biliminin geleneklerini ve kurumlar\u0131n\u0131 benimseme ve bunlar\u0131 koruma \u00e7abas\u0131yla ayn\u0131 \u015feydi. Bu \u00e7abalar, Nazi devletiyle g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde ya da ger\u00e7ekte baz\u0131 uzla\u015fmalar\u0131 gerektirse de bu tutum de\u011fi\u015fmiyordu.<\/p>\n

BOYUN E\u011eMEYENLERDEN: MAX VON LAUE <\/strong><\/p>\n

Ancak i\u015fbirli\u011fini g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte bile olsa reddeden birka\u00e7 bilimadam\u0131 bulunmaktayd\u0131. Bunlar\u0131n aras\u0131nda en \u00f6nde gelenler Planck\u2019\u0131n Berlin\u2019den meslekta\u015flar\u0131 Otto Hahn ile Max von Laue\u2019ydi. Bu iki bilimadam\u0131 da Planck kadar derinden Prusya\u2019ya g\u00f6rev duygusuyla doluydular. 1933 y\u0131l\u0131n\u0131n ilkbahar\u0131nda ve yaz ba\u015flar\u0131nda von Laue, zoraki izinleri ge\u00e7ici g\u00f6ren ve f\u0131rt\u0131na dininceye kadar beklemeyi telkin eden iyimserler aras\u0131nda g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yordu. Yaz\u0131n olaylar\u0131n geli\u015fim y\u00f6n\u00fcn\u00fc g\u00f6rd\u00fc ve tutumunu de\u011fi\u015ftirdi. 18 Eyl\u00fcl 1933\u2019teki y\u0131ll\u0131k Fizik\u00e7iler Konferans\u0131n\u0131 y\u00f6netirken yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, Nazi h\u00fck\u00fcmetinin Einstein\u2019a ve g\u00f6recelik kuram\u0131na kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tutumu Engizisyon\u2019un Galile kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tavr\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran imalarda bulundu. Konu\u015fmas\u0131n\u0131 bitirirken \u00fcnl\u00fc \u0130talyan\u2019\u0131n efsanevi s\u00f6zc\u00fckleri d\u00f6k\u00fcld\u00fc a\u011fz\u0131ndan \u201cve o h\u00e2l\u00e2 d\u00f6n\u00fcyor!\u201d ve dinleyicilerin alk\u0131\u015flar\u0131yla selamland\u0131. Fritz Haber Ocak 1934\u2019te \u00f6l\u00fcnce von Laue yayg\u0131n olarak okunan iki sayg\u0131n bilimsel dergide, eski meslekta\u015f\u0131 i\u00e7in, onu \u00f6ven ve Almanya\u2019n\u0131n kayb\u0131ndan duyulan \u00fcz\u00fcnt\u00fcy\u00fc dile getiren bir ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131s\u0131 yay\u0131mlad\u0131. Yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma ve yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131 von Laue\u2019nin Prusya E\u011fitim Bakan\u0131nca k\u0131nanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

Von Laue\u2019nin ki\u015fisel olarak ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi eylemler onun genel tutumunun pratik sonu\u00e7lar\u0131yd\u0131. 1937\u2019de o\u011flunu Nazi etkisinden uzakla\u015ft\u0131rma amac\u0131yla Amerika\u2019ya okumaya g\u00f6nderdi. Von Laue Almanya\u2019dan ayr\u0131lmak ve yeni bir i\u015f bulmak isteyen meslekta\u015flar\u0131n\u0131n isteklerini yurtd\u0131\u015f\u0131na iletiyor ya da ba\u015fka yollarla bir bilgi iletme kanal\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
W. Nernst, A. Einstein, M. Planck, R. A. Millikan ve Von Laue 11 Kas\u0131m 1931\u2019de Berlin\u2019de bir ak\u015fam yeme\u011finde.<\/figcaption><\/figure>\n

\u2018Sadece Laue\u2019ye selam\u0131m\u0131 s\u00f6yleyin\u2019<\/strong><\/p>\n

Almanya\u2019dan g\u00f6\u00e7 etmeyen Yahudi meslekta\u015flar\u0131 i\u00e7in de epey zaman harcad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Bu do\u011frultuda en dikkati \u00e7eken giri\u015fimi, Die Naturwissenschaften<\/em> adl\u0131 derginin kurucusu ve yay\u0131mc\u0131s\u0131 Arnold Berliner\u2019i s\u0131k s\u0131k ziyaret etmesiydi. Berliner, A\u011fustos 1935\u2019te i\u015finden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yahudilerin durumu gittik\u00e7e k\u00f6t\u00fcle\u015fince Berliner de iyice bir k\u00f6\u015feye \u00e7ekilmi\u015fti. Von Laue sava\u015ftan sonra \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cSonunda, 1942\u2019de onu, o son g\u00f6\u00e7meni, apartman\u0131ndan d\u0131\u015far\u0131 atmak istedikleri zaman, bu olaydan \u00e7ok \u00f6nce vard\u0131\u011f\u0131 bir karar\u0131 yerine getirdi ve bu ya\u015famdan ayr\u0131ld\u0131.\u201d Berliner\u2019in Berlin\u2019de Yahudi mezarl\u0131\u011f\u0131ndaki cenazesine kat\u0131lan az ki\u015fiden biri de von Laue idi.<\/p>\n

Von Laue\u2019nin uzla\u015fmaya yana\u015fmayan tutumu Almanya\u2019da oldu\u011fu kadar yurtd\u0131\u015f\u0131nda da iyi biliniyordu. Asl\u0131nda Nazilerle i\u015fbirli\u011fini reddeden tavr\u0131n sembol\u00fc olmu\u015ftu. \u00d6rne\u011fin, P. P. Ewald, 1930\u2019lar\u0131n ortalar\u0131nda Einstein\u2019a yapt\u0131\u011f\u0131 bir ziyaretin sonunda, ayr\u0131l\u0131rken, ona Almanya\u2019ya iletmek istedi\u011fi bir \u015feyin olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormu\u015f, Einstein da cevap olarak \u201cLaue\u2019ye selam\u0131m\u0131 s\u00f6yleyin\u201d demi\u015fti. Ewald, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131 da verip selam s\u00f6yleyecekleri aras\u0131na bunlar\u0131 da kat\u0131p katmayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmek istedi\u011finde, Einstein\u2019\u0131n buna cevab\u0131 yine basit olmu\u015f, \u201cLaue\u2019ye selam\u0131m\u0131 s\u00f6yleyin\u201di tekrarlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

\"\"
Max von Laue sava\u015f boyunca e\u011filmeden kald\u0131. 3. Reich\u2019\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra, ama\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 kalarak, Alman k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fam\u0131n\u0131n yeniden kurulu\u015funa kat\u0131ld\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Daha sonraki bir \u00f6zya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fcnde von Laue Almanya\u2019da baz\u0131 nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015fti. Bunlardan biri yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki yerlerden birini buna \u015fiddetle ihtiyac\u0131 olan ba\u015fkalar\u0131 varken i\u015fgal etmeyi istememesiydi. Ama \u201cher \u015feyden \u00f6nce, orada kalmak istedim, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u20183. Reich\u2019 \u00e7\u00f6ker \u00e7\u00f6kmez -ki her zaman bunu bekledim ve umdum- onun enkaz\u0131 \u00fczerinde yeni bir k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131n\u0131n yarat\u0131lmas\u0131 olana\u011f\u0131 do\u011facakt\u0131.\u201d Bir keresinde Amerika\u2019da, sava\u015f\u0131n patlak vermesinden k\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce, Einstein\u2019a \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi\u011fi hik\u00e2ye edilir: \u201cOnlardan \u00f6yle \u00e7ok nefret ediyorum ki, onlara yak\u0131n olmal\u0131y\u0131m. Geri d\u00f6nmem gerekiyor.\u201d<\/p>\n

Zaman zaman insan, y\u00f6netimi b\u00f6ylesine s\u00f6z\u00fcn\u00fc sak\u0131nmadan ele\u015ftiren birinin Nazi Almanya\u2019s\u0131nda kalmas\u0131na nas\u0131l izin verildi\u011fine \u015fa\u015f\u0131rmadan edemez. Bunun bir \u00f6l\u00e7\u00fcde nedeni hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, von Laue\u2019nin Nobel \u00d6d\u00fcll\u00fc bir bilimadam\u0131 olarak sahip oldu\u011fu \u00fcnd\u00fc. Ya\u015f\u0131 da ayr\u0131ca etmendi, \u00e7\u00fcnk\u00fc ya\u015fl\u0131 ve tutucu ele\u015ftirmenleri g\u00f6z ard\u0131 ederek bask\u0131y\u0131 gen\u00e7 \u00f6\u011fretim \u00fcyeleri \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131rmak Nazilerin genel politikas\u0131yd\u0131. Ayn\u0131 zamanda, fizik\u00e7inin orduyla ba\u011flar\u0131 olan tutucu \u00e7evrelerde koruyucular\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 da kuvvetle muhtemeldi.<\/p>\n

\u2018Laue ayaktaysa her \u015fey yitirilmemi\u015ftir\u2019<\/strong><\/p>\n

Von Laue\u2019nin Almanya\u2019da kalmak, ama uzla\u015fmaya da yana\u015fmamak bi\u00e7imindeki kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131, onu Alman profes\u00f6rleri aras\u0131nda ger\u00e7ekten takdir edilen bir istisna durumuna sokmu\u015ftu. Ewald\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 gibi,<\/p>\n

\u201cBir\u00e7ok sayg\u0131de\u011fer bilimadam\u0131 \u00f6nce g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte kendilerini y\u00f6netimle \u2018ayn\u0131 \u00e7izgide g\u00f6stererek\u2019 ve sonunda da manevi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 yitirerek politik bask\u0131ya teslim olurlarken, Laue ne tehditlere pabu\u00e7 b\u0131rak\u0131yor, ne de boyun e\u011fiyordu… Laue b\u00fcy\u00fck bir yurtseverdi ve son derece iyi e\u011fitilmi\u015f bunca bilimadam\u0131n\u0131n i\u015finden at\u0131lmas\u0131yla Almanya\u2019n\u0131n u\u011frad\u0131\u011f\u0131 kayb\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. Ancak insana olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yurtseverlik duygular\u0131ndan daha da g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc.\u201d<\/p>\n

Bunun ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in ne ifade etti\u011fini de yine Ewald\u2019dan dinleyelim:<\/p>\n

\u201cDaha alt d\u00fczeyde olan bizlere, Laue \u00e7ap\u0131ndaki bir insan\u0131n bizzat varl\u0131\u011f\u0131 ve dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 muazzam bir rahatl\u0131k sa\u011fl\u0131yordu. Bu, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131yla benzer bir rahatl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan Churchill \u00f6rne\u011fiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. O ayakta oldu\u011fu s\u00fcrece, her \u015feyin yitirilmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.\u201d<\/p>\n

Von Laue sava\u015f boyunca e\u011filmeden kald\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Reich\u2019\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra, ama\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 kalarak, Alman k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fam\u0131n\u0131n yeniden kurulu\u015funa kat\u0131ld\u0131. Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 davalarda tan\u0131k olarak bulundu, Alman bilim kurumlar\u0131n\u0131n yeniden canland\u0131r\u0131lmas\u0131na yard\u0131m etti ve \u0130mparatorluk Fizik ve Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn laboratuvarlar\u0131n\u0131n yeniden kurulu\u015funda sorumluluk \u00fcstlendi. \u00d6te yandan, Alman bilimadamlar\u0131n\u0131n Almanya\u2019da n\u00fckleer silah yap\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri muhalefete de kat\u0131ld\u0131.<\/p>\n

B\u0130L\u0130M\u0130NSANLARI NEDEN DAHA B\u00dcY\u00dcK B\u0130R D\u0130REN\u00c7 G\u00d6STEREMED\u0130LER?<\/strong><\/p>\n

Can al\u0131c\u0131 soru \u015fudur: Bilimadamlar\u0131 Nazilere neden daha b\u00fcy\u00fck bir diren\u00e7le kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015flard\u0131? Bilimadamlar\u0131na \u00f6zg\u00fc davran\u0131\u015f bi\u00e7iminin onlar\u0131 politika ile ilgilenmekten al\u0131koydu\u011funu s\u00f6ylemek yeterli de\u011fildir. Mesleki davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na neden \u00e7\u0131kamam\u0131\u015f, politik eylemlerdeki riskleri neden g\u00f6ze alamam\u0131\u015flard\u0131?<\/p>\n

\"\"
\u00c7o\u011fu bilimci Nazi y\u00f6netimini, devlete hizmet etmeye devam ederken birlikte i\u015f yapmalar\u0131 gereken bir ba\u015fka h\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imi gibi g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Sava\u015ftan sonra o\u011fluna yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta von Laue \u00fclkede kalm\u0131\u015f olanlar\u0131n direni\u015fleri sorununu ele alm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6zellikle \u0130ngilizlerin ve daha \u015fiddetli olarak da Amerikal\u0131lar\u0131n tutumlar\u0131 von Laue\u2019yi alt\u00fcst etmi\u015fti. Bunlar Hitler\u2019e kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015fta Almanlar\u0131n g\u00f6revlerini hakk\u0131yla yerine getirmediklerini, h\u00e2l\u00e2 hayatta olmalar\u0131n\u0131n bunu g\u00f6sterdi\u011fini savunmaktayd\u0131lar. Von Laue i\u00e7in bu mant\u0131k sa\u00e7mayd\u0131. A\u00e7\u0131k protesto intihar etmek demek diyordu, dolay\u0131s\u0131yla da yarars\u0131zd\u0131. Alman ulusu i\u00e7in e\u011fer bir umut olacaksa, bunu \u201cpatlamadan, sessiz olmay\u0131 \u00f6\u011fren\u201d \u00f6zdeyi\u015fine uygun olarak pragmatik davrananlar sa\u011flayacakt\u0131. Bunun kolay bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ediyor, bazen kendisi de tedbirsiz davran\u0131yordu. Ancak \u00fclkede kalanlar bak\u0131m\u0131ndan vicdanen do\u011fru davran\u0131\u015f bi\u00e7imi buydu. Bu de\u011ferlendirmeler uzla\u015fmaya hi\u00e7bir zaman yana\u015fmayan, her t\u00fcrl\u00fcs\u00fcn\u00fc reddeden bir ki\u015fiden geldi\u011fi i\u00e7in a\u011f\u0131rl\u0131k ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n

Ancak pratik sorunlara \u00f6nem verilmesi Nazilere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak i\u00e7in gereken g\u00fcc\u00fc t\u00fcketiyor ve bilimadamlar\u0131n\u0131 bir g\u00f6zlemcinin de\u011fi\u015fiyle \u201cak\u0131ll\u0131, basiretli bir uysall\u0131\u011fa\u201d do\u011fru g\u00f6t\u00fcr\u00fcyordu. Geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fru olmakla birlikte bu de\u011ferlendirmenin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 onun, Planck ve Heisenberg gibilerin yarg\u0131lar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir \u015fey yapmamalar\u0131n\u0131n mazeretinden biraz daha fazla bir \u015fey oldu\u011funu ima etmesidir. Bu de\u011ferlendirmeye g\u00f6re bu adamlar\u0131n inan\u00e7lar\u0131 ya \u00e7ok azd\u0131 ya da hi\u00e7 yoktu. Ama durum b\u00f6yle de\u011fildi. Nas\u0131l politik kahraman olacaklar\u0131n\u0131 bilmiyorlard\u0131 bunlar. Hareketleri bizlerin \u00e7ok s\u0131\u011f buldu\u011fumuz bir dizi standartla tam olarak uyu\u015fuyordu. Kendilerini a\u00e7\u0131ktan a\u00e7\u0131\u011fa Nazilere adasalar mesleklerine ne kadar zarar verirlerse, direnerek de ilkelerini o kadar zedeleyeceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

Bilimadamlar\u0131 -b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kendi tercihleri nedeniyle- Hitler 1933\u2019te iktidara geldi\u011finde politikan\u0131n acemisiydiler. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Nazi y\u00f6netimini, devlete hizmet etmeye devam ederken birlikte i\u015f yapmalar\u0131 gereken bir ba\u015fka h\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imi gibi g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Devlete hizmetin, h\u00fck\u00fcmete hizmetten farkl\u0131 oldu\u011fu yolundaki temelsiz g\u00f6r\u00fc\u015f 1919\u2019dan beri Alman toplumunun geni\u015f kesimlerinde egemendi. Alman akademik ortam\u0131 bu kesimlerden biriydi. Asl\u0131nda \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcr\u00fclebilirdi: Bilimadamlar\u0131n\u0131n kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ve mesleki zorunluluklara kapan\u0131p kalmalar\u0131 \u00f6yle bir yo\u011funlukta olmu\u015ftu ki bu, Weimar d\u00f6nemi boyunca ya\u015fanan \u201ci\u00e7sel g\u00f6\u00e7\u201d\u00fcn bir bi\u00e7imiydi zaten. Dolay\u0131s\u0131yla, fizik toplulu\u011funun \u00f6nderleri olarak Planck, von Laue, Sommerfeld ve Heisenberg\u2019in kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 temel sorun bir alg\u0131lama sorunuydu.<\/p>\n

\"\"
Ya\u015fl\u0131 Planck 1946\u2019da piyano ba\u015f\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

Hemen hemen ayn\u0131 \u00f6nemdeki bir ba\u015fka ger\u00e7ek de akademik fizik\u00e7ilerin hi\u00e7bir politik manivela g\u00fc\u00e7lerinin olmamas\u0131yd\u0131. M\u00fchendisler, kimyac\u0131lar ve hatta sanayici ve teknik fizik\u00e7iler (Ludwig Prandtl gibileri) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ekonomik ya da sava\u015fla ilgili \u00f6nemine dikkat \u00e7ekebiliyorlard\u0131. Atom fizi\u011fi, pratik sorunlardan \u00e7ok bilimkurguya ya da felsefeye yak\u0131n bir konu olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu genellikle. Bu, atom bombas\u0131n\u0131n ve g\u00fcd\u00fcml\u00fc f\u00fczelerin ke\u015ffiyle g\u00f6lgelenmi\u015f \u00f6nemli bir ger\u00e7ektir. Bu ger\u00e7ek, Hitler\u2019in Planck\u2019a s\u00f6yledi\u011fi iddia edilen \u201co halde biz de birka\u00e7 y\u0131l bilimsiz yapar\u0131z\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc daha anla\u015f\u0131labilir ve belki de daha inan\u0131l\u0131r k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu ko\u015fullar alt\u0131nda ana se\u00e7im, g\u00f6\u00e7 etmekle kalmak aras\u0131ndayd\u0131. Kalanlar i\u00e7in rejimle bir bi\u00e7imde uyu\u015fmak gerekecekti. \u00c7ok ki\u015fi i\u00e7in, \u00f6zellikle de Finkelnburg gibi gen\u00e7ler bak\u0131m\u0131ndan bu uyu\u015fma parti ya da h\u00fck\u00fcmetle birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, kendini onlar\u0131n \u00e7izgisine getirmekti. Planck ve Ramsauer gibi \u00f6zellikle daha ya\u015fl\u0131 ve sayg\u0131n ki\u015filer ak\u0131ll\u0131 bir suskunluk i\u00e7indeydiler. Pek \u00e7ok ba\u015fkalar\u0131 politikadan uzakla\u015f\u0131p i\u00e7 d\u00fcnyalar\u0131na kapanm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7ok az say\u0131daki baz\u0131lar\u0131 ise direnmeyi se\u00e7mi\u015flerdi. Hahn ve von Laue\u2019nin rejimle uzla\u015fmaya g\u00f6steri\u015fli bi\u00e7imde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131nda ve Yahudilere d\u00f6n\u00fck k\u0131y\u0131m\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yapabilecekleri her \u015feyi yapmaya devam edi\u015flerinde bunun \u00f6rnekleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n

Nazi yetkililerinin \u00e7o\u011fulculu\u011fa verdikleri prim, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde direni\u015fi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lsa bile, fizik toplulu\u011fu i\u00e7inde bunun izine rastlanm\u0131yordu. Fizik\u00e7ilerin politikadaki acemilikleri onlar\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldikleri tehlikeleri ve g\u00fc\u00e7l\u00fckleri a\u015f\u0131r\u0131 abartmaya y\u00f6neltiyordu (Fritz Haber\u2019i anma toplant\u0131s\u0131na kat\u0131lmaktan, bir atom bombas\u0131 i\u00e7in malzeme ve insan g\u00fcc\u00fc bulmaya kadar bir s\u00fcr\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fck say\u0131labilir). Ger\u00e7i belli baz\u0131 mesleki \u00e7\u0131karlar h\u00fck\u00fcmeti partiye muhatap k\u0131larak elde ediliyordu, ama \u015f\u00f6yle do\u011fru d\u00fcr\u00fcst bir plan olmaks\u0131z\u0131n fizik\u00e7ilerinki gibi olduk\u00e7a birbirine ba\u011fl\u0131 bir topluluk bile \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015febiliyordu. Yap\u0131labilecek en iyi \u015fey Alman Fizik Derne\u011fi\u2019nin rejimin d\u00fcmen suyuna girmesini \u00f6nlemek, n\u00fckleer f\u00fczyon ke\u015ffedildi\u011finde ve sava\u015f\u0131n gidi\u015fi G\u00f6ring ile Speer\u2019in \u00f6nemli destek vermesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda durumdan yararlanmakt\u0131.<\/p>\n

Otto Hahn ve von Laue\u2019nin b\u00f6yle az\u0131nl\u0131kta kalmalar\u0131n\u0131n ana nedenlerinden biri \u00e7o\u011fu bilimadam\u0131n\u0131n eylemlerini tahmin edilebilir sonu\u00e7lara g\u00f6re yapmaya e\u011filimli olmas\u0131yd\u0131. Ku\u015fku yok ki, bu davran\u0131\u015f yaln\u0131zca bilimadamlar\u0131na \u00f6zg\u00fc de\u011fildi. Ancak bunun Hitler\u2019e kar\u015f\u0131 muhalefeti nas\u0131l etkiledi\u011fini fizik\u00e7i Leo Szilard \u015fu s\u00f6zlerle \u00e7ok g\u00fczel anlat\u0131r:<\/p>\n

\u201cAlmanlar\u0131n her zaman yararc\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 benimsediklerine dikkat etmi\u015fimdir. Sorarlard\u0131, \u2018Pek\u00e2l\u00e2, diyelim ki buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131m, bununla ne yarar\u0131m dokunacak? Pek bir yarar\u0131m olaca\u011f\u0131n\u0131 sanmam, olsa olsa etki g\u00fcc\u00fcm azal\u0131r. O halde neden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kay\u0131m?\u2019 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, i\u015fin vicdani, ahlaki y\u00f6n\u00fc ya b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yoktu ya da \u00e7ok zay\u0131ft\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen tek \u015fey \u2018eylemimin pratik sonucu ne olur\u2019du. \u0130\u015fte, bu temelde, 1931\u2019de, Hitler\u2019in iktidara, Naziler g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 i\u00e7in de\u011fil, hi\u00e7bir direni\u015fin olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in gelece\u011fi sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131m.\u201d<\/p>\n

Szilard\u2019\u0131n g\u00f6zlemi i\u015fin \u00f6z\u00fcne dokunuyordu. Bilimsel ara\u015ft\u0131rman\u0131n temel ilkesi onun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6nceden kestirebilmektir. Ancak \u00e7o\u011fu kez bu \u00e7aba politikada k\u00f6stekleyicidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir eylemin sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6nceden g\u00f6r\u00fclemez. B\u00f6yle durumlarda, eylemin temelinde ahlaki, vicdani ve toplumsal sorumluluk bulunmal\u0131d\u0131r. Von Laue bu ger\u00e7e\u011fi zamanla ve tedricen kabul etmi\u015fti. Einstein bunu 1944\u2019te Born\u2019a \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cBilimadamlar\u0131n\u0131n istisnalar olmad\u0131klar\u0131n\u0131 (b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu bak\u0131m\u0131ndan) \u00f6\u011frenince \u015fa\u015f\u0131rmamal\u0131y\u0131z. E\u011fer bir farkl\u0131l\u0131klar\u0131 varsa bu, entelekt\u00fcel yeteneklerine de\u011fil, Laue\u2019de oldu\u011fu gibi insani \u00f6zelliklerine ba\u011flanmal\u0131d\u0131r. Onun \u00f6rne\u011finde, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir adalet duygusunun etkisiyle s\u00fcr\u00fcn\u00fcn geleneklerinden kendisini nas\u0131l ad\u0131m ad\u0131m s\u0131y\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemek \u00f6zellikle ilgin\u00e7tir.\u201d<\/p>\n

Von Laue\u2019nin uzla\u015fmaz ve cesur ki\u015fili\u011fi onu Almanya\u2019da Ewald, yurtd\u0131\u015f\u0131nda da Einstein ve Born gibi insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde \u00f6nemli bir simge yapm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Von Laue \u00f6rne\u011fine ra\u011fmen, direnme g\u00f6sterebilen bilimadamlar\u0131n\u0131n b\u00f6ylesine az say\u0131da olu\u015funun as\u0131l nedeni, bunlar\u0131n ama\u00e7lar\u0131 olan mesleki \u00f6zerkli\u011fin kapsam\u0131nda direni\u015f motifinin bulunmay\u0131\u015f\u0131yd\u0131. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 mesleki temellerde tehdit edebilecek giri\u015fimlere kar\u015f\u0131 durabiliyorlard\u0131, ama sonu\u00e7lar\u0131n olumsuz olabilece\u011fi tahmin ediliyorsa \u00e7ok az ki\u015fi mesleki alanda y\u00fcr\u00fct\u00fclen muhalefetten politik plandakine ge\u00e7meye cesaret edebiliyordu.<\/p>\n

Hitler rejiminde ya\u015fayan bilimadamlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu Almanya\u2019da kalmaya karar verdikleri zaman bu ger\u00e7e\u011fin vicdani sonu\u00e7lar\u0131ndan \u00e7ekinmekteydiler. Bunlar\u0131n kayg\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n politik \u00f6nemi oldu\u011funu yads\u0131makt\u0131. Bu, fizik toplulu\u011funu Lenard ve Stark\u2019a kar\u015f\u0131 birle\u015ftiren ana noktayd\u0131. Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda fizik\u00e7ilerin \u00f6zerkliklerine yeniden kavu\u015fmalar\u0131 i\u00e7in Ramsauer ve di\u011ferlerinin g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7abalar, art\u0131k b\u00fct\u00fcn\u00fcyle g\u00f6z ard\u0131 edemeyecekleri bir politik ger\u00e7eklikten ka\u00e7mak ve mesleki \u00e7al\u0131\u015fmalara s\u0131\u011f\u0131nmakt\u0131 asl\u0131nda.<\/p>\n

\"\"
Einstein\u2019\u0131n \u201csadece ona selam\u0131m\u0131 s\u00f6yleyin\u201d dedi\u011fi Max von Laue\u2019nun mezar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Dolay\u0131s\u0131yla Nasyonal Sosyalizmin Alman fizik toplulu\u011fu \u00fczerindeki ba\u015fl\u0131ca etkisi, Hitler rejiminde \u00e7al\u0131\u015fan bilimadamlar\u0131n\u0131, yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n politika ile bir ilgisi bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde ifade etmeye s\u00fcr\u00fcklemek olmu\u015ftu. Ayn\u0131 zamanda, emeklerinin sava\u015f \u00e7abalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu da daha kuvvetli olarak vurguluyorlard\u0131. Alman fizik toplulu\u011funda i\u00e7 \u00e7eli\u015fkiler, Nazi liderlerince de\u011fil, atom bombas\u0131n\u0131n Japonya\u2019ya kar\u015f\u0131 kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuran haberlerle olu\u015fmu\u015ftu. Art\u0131k a\u00e7\u0131kt\u0131 ki bilimadamlar\u0131 temel bilimin teknolojiden ve politik iktidardan ayr\u0131 bir \u015fey oldu\u011funu savunamazlard\u0131.<\/p>\n

Son olarak, Hitler rejiminde ya\u015fayan bilimadamlar\u0131, profesyonel fizi\u011fi politikan\u0131n istilas\u0131ndan uzak tutan etmenin, onu savunanlar\u0131n g\u00fcc\u00fc de\u011fil, ona sald\u0131ranlar\u0131n zay\u0131fl\u0131klar\u0131 ve politik ustal\u0131ktan yoksun bulunmalar\u0131 oldu\u011funu anlayam\u0131yorlard\u0131. Verdikleri emeklerin sonucu d\u00fcnyam\u0131z\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f olsa da, bilimadamlar\u0131n\u0131n di\u011fer inanlar gibi ayn\u0131 bask\u0131lara u\u011frad\u0131klar\u0131 ve ayn\u0131 zaaflar\u0131 g\u00f6sterdikleri unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Max Planck\u2019tan zoraki \u2018Heil Hitler!\u2019<\/strong><\/p>\n

3.\u00a0<\/strong>Reich\u2019\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda sayg\u0131n bir devlet ara\u015ft\u0131rma kurulu\u015fu olan Kaiser Wilhelm Derne\u011fi\u2019nin ba\u015fkan\u0131 ve Alman fizik\u00e7ilerinin sayg\u0131de\u011fer k\u0131demlisi Max Planck, Hitler rejimi alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bilim adamlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 sorunlar\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren bir olay\u0131n kahraman\u0131 olmu\u015ftu. \u00dcnl\u00fc bir fizik\u00e7i olan P. P. Ewald bu olay\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle dile getiriyor:<\/p>\n

\u201c\u2026San\u0131r\u0131m Stuttgart\u2019da Kaiser Wilhelm Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndayd\u0131. Planck, Kaiser Wilhelm Gesellschaft\u2019\u0131n ba\u015fkan\u0131 olarak a\u00e7\u0131l\u0131\u015fa gelmi\u015fti. Bir konu\u015fma yapmas\u0131 gerekiyordu. 1934 y\u0131l\u0131 i\u00e7indeydik. Hepimiz Planck\u2019a bak\u0131yor, a\u00e7\u0131l\u0131\u015fta ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek istiyorduk. \u00c7\u00fcnk\u00fc o s\u0131ralarda bu t\u00fcr a\u00e7\u0131l\u0131\u015flara \u2018Heil Hitler!\u2019 ile ba\u015flamak resmi bir tutum haline getirilmi\u015fti. Planck k\u00fcrs\u00fcde ayakta duruyordu. Elini yar\u0131m yukar\u0131 kald\u0131rd\u0131 ve sonra indirdi. Bunu ikinci bir kez daha yapt\u0131. Sonra, nihayet, eli tamamen kalkt\u0131 ve \u2018Heil Hitler!\u2019 dedi\u011fi duyuldu. Geriye bakt\u0131\u011f\u0131mda, bunun yap\u0131labilecek tek \u015fey oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorum. Yoksa t\u00fcm Kaiser Wilhelm Gesellschaft tehlikeye at\u0131labilirdi.\u201d<\/p><\/blockquote>\n

\n
\"\"
Heidegger, Nasyonal Sosyalizmin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini do\u011frulayan, Alman halk\u0131na tekrar ruh kazand\u0131racak bir hareket olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc ba\u015flarda.<\/figcaption><\/figure>\n

Heidegger ve Nazizm<\/strong><\/p>\n

Martin Heidegger (1889-1976) ile Nazizm aras\u0131ndaki ili\u015fki neredeyse kendi ba\u015f\u0131na bir alan haline gelmi\u015f, \u00e7etrefilli bir konu. Bunun temel sebebi, Heidegger\u2019in 1933 y\u0131l\u0131nda Freiburg \u00dcniversitesi rekt\u00f6r\u00fc olarak atanmas\u0131yla ba\u015flayan resmi Nazi kimli\u011finin kendi felsefesiyle do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131 olmas\u0131. \u00c7ok kabaca \u00f6zetlemek gerekirse, Heidegger felsefesi genelde moderniteyle bir hesapla\u015fmad\u0131r ama \u00f6zelde Alman felsefesinin k\u00f6klerine \u00e7ok derinden ba\u011fl\u0131, Almanya\u2019n\u0131n ayd\u0131nlanma gelene\u011fiyle hesapla\u015fmas\u0131n\u0131n tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. T\u0131pk\u0131 Nazizmin kendisi gibi. \u201cBu y\u00fczden, Heidegger\u2019in Nasyonal Sosyalizme ba\u011flanmas\u0131, k\u0131smen, yaln\u0131zca korporatist, fa\u015fist bir kom\u00fcnitenin Alman i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 bir taraftan kapitalizmdeki \u00fccretli k\u00f6leli\u011fin ve atomistik bireycili\u011fin k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerinden, di\u011fer taraftan kom\u00fcnizmdeki materyalizmin ve y\u0131\u011f\u0131nla\u015fman\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerinden koruyabilece\u011fi inanc\u0131na g\u00f6re anla\u015f\u0131labilir.\u201d K\u0131saca Heidegger, Nasyonal Sosyalizmin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini do\u011frulayan, Alman halk\u0131na tekrar ruh kazand\u0131racak bir hareket olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr ba\u015fta. Bu erken Nazi d\u00f6neminin tutarl\u0131 bir doktrinler yap\u0131s\u0131ndan yoksun oldu\u011funu ve gen\u00e7 Goebbels dahil, hareketin i\u00e7inde kendilerini \u201cNasyonal Bol\u015fevikler\u201d olarak sunan \u201csol-nazilerin\u201d bile oldu\u011funu hat\u0131rlamak gerekiyor. Nasyonal Sosyalistler b\u00fcy\u00fck sermayenin k\u00f6t\u00fcl\u00fckleriyle m\u00fccadele s\u00f6ylemi \u00fczerinden geni\u015f ve farkl\u0131 kitleleri kendilerine \u00e7ekiyordu.<\/p>\n

Felsefi boyutunun kaba \u00f6zetini bu \u015fekilde bir kenara koyduktan sonra ili\u015fkinin somut y\u00f6n\u00fcne bakabiliriz. Heidegger, Freiburg \u00dcniversitesi\u2019nin rekt\u00f6r\u00fc olarak atand\u0131\u011f\u0131nda anti-semitizmin ve partinin kaba ideolojisinin \u00fcniversiteye giri\u015fini engelleyecek eylemlerde bulunur. \u00dc\u00e7 Yahudi \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisini ve Nazi partisine \u00fcye olmayan \u00f6\u011fretim g\u00f6revlilerini korur ama mesela Aryan olmayan \u00f6\u011frenci derneklerinin de \u00f6deneklerini keser. Eylemlerinde hem taraf hem de \u00fcniversite kimli\u011fini koruyucu \u00e7eli\u015fkili eylemler bir aradad\u0131r. Bu d\u00f6nemde bir\u00e7ok Nazi ideologu taraf\u0131ndan da hedef g\u00f6sterilerek s\u00fcrekli ele\u015ftirilir ve nihayetinde 1934 y\u0131l\u0131nda rekt\u00f6rl\u00fckten ayr\u0131l\u0131r, yerine \u201cnihayet ger\u00e7ek bir Nasyonal Sosyalist rekt\u00f6r\u201d diye tan\u0131t\u0131lan yeni bir rekt\u00f6r atan\u0131r. O tarihten itibaren Heidegger kendisini \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na verir ama 1945 y\u0131l\u0131na kadar partinin aidat \u00f6deyen bir \u00fcyesi olarak kal\u0131r. Bu d\u00f6nem boyunca s\u0131n\u0131flar\u0131 izlenmi\u015f, Gestapo taraf\u0131ndan ders vermesi engellenmi\u015f, 1944 y\u0131l\u0131nda ise \u201cen harcanabilir\u201d profes\u00f6rlerden biri oldu\u011fu ilan edilmi\u015f ve Ren bentlerinin onar\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na yollanm\u0131\u015ft\u0131r. Sava\u015f sonras\u0131 sundu\u011fu savunmada \u201cnaif\u201dli\u011finin toplam on ay s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, sonras\u0131nda bir \u201ci\u00e7 g\u00f6\u00e7\u201d ya\u015fayarak Nasyonal Sosyalizme muhalif oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. 1950\u2019ye kadar ders vermesi yasaklan\u0131r ama resmi bir \u015fekilde itham edilmez ve \u00fcniversiteden d\u0131\u015flanmaz. 1964 y\u0131l\u0131nda da Der Spiegel<\/em>\u2019e verdi\u011fi uzun bir m\u00fclakatta Nazizm ile olan ili\u015fkisinin idari g\u00f6revlerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131na dair detayl\u0131 bir \u00f6zele\u015ftiri vermi\u015ftir. Kendisini en yak\u0131ndan tan\u0131yanlardan Hannah Arendt de Heidegger\u2019in bu d\u00f6nemini \u201chayat\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck aptall\u0131\u011f\u0131\u201d olarak and\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Vasiyeti gere\u011fi 1983 y\u0131l\u0131nda \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra kitap olarak yay\u0131nlanan bir savunmas\u0131 daha vard\u0131r.<\/p>\n

Ama 1980\u2019lerden sonra Heidegger\u2019in felsefesinde Nazizm ve anti-semitizm izlerini s\u00fcren bir\u00e7ok kitap yay\u0131nlan\u0131r Bat\u0131\u2019da. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6zeti ise yine \u00e7etrefillidir: \u201cVarl\u0131k ve Zaman<\/em>\u2019\u0131n hem sol hem sa\u011f-kanat hareketlerine teorik destek olarak kullan\u0131labilmesi Heidegger\u2019in felsefesinin \u00f6z\u00fc itibariyle fa\u015fist oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6kertir. Fakat bu savunma manevras\u0131 Heidegger\u2019in yaz\u0131lar\u0131n\u0131 farkl\u0131 bir su\u00e7lamaya a\u00e7ar; bu y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck totaliteryen ak\u0131mlar\u0131n\u0131n her ikisine de elveri\u015fli olduklar\u0131 su\u00e7lamas\u0131na.\u201d 1933-45 aras\u0131 d\u00f6nemdeki eylemleri, konu\u015fmalar\u0131 ve yazd\u0131klar\u0131 bir araya getirildi\u011finde Heidegger\u2019in Nasyonal Sosyalizm ile olan ba\u011f\u0131 didik didik edilmi\u015ftir denebilir. Ba\u015fta da dedi\u011fimiz gibi kendi felsefesinin gere\u011fi Nasyonal Sosyalizmle bulu\u015ftu\u011fu yerler kadar ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerler de vard\u0131r ama ne Nasyonal Sosyalistlere ne de muhaliflere yaranabildi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Not:<\/strong> Al\u0131nt\u0131lar; Heidegger, Moderniteyle Hesapla\u015fma (Teknoloji, Politika, Sanat)<\/em>, Michael E. Zimmerman, Paradigma Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 2011.<\/p><\/blockquote>\n

\n
\"\"
Max Planck\u2019\u0131n o\u011flu Erwin Planck Nazi mahkemesinde idamla yarg\u0131lan\u0131rken.<\/figcaption><\/figure>\n

Max Planck\u2019\u0131n trajedisi<\/strong><\/p>\n

Ya biat ya o\u011flunun idam\u0131!<\/strong><\/p>\n

Max Planck (1858-1947): 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi kuantum kuram\u0131yla fizikte devrim ba\u015flatan b\u00fcy\u00fck bilim insan\u0131. Kendi ad\u0131yla an\u0131lan \u201cPlanck sabiti\u201dni ve \u201cPlanck \u0131\u015f\u0131n\u0131m yasas\u0131\u201dn\u0131 bulan, 1918 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fcn sahibi Alman fizik\u00e7i.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda sadece Almanya\u2019da de\u011fil t\u00fcm d\u00fcnyada fizik\u00e7ilerin sayg\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc, bilim toplulu\u011funun tart\u0131\u015f\u0131lmaz otoritesi\u2026<\/p>\n

Max Planck\u2019\u0131n 70\u2019li ya\u015flar\u0131, Almanya\u2019n\u0131n kritik bir d\u00f6nemine denk d\u00fc\u015fer: Hitler \u00f6nderli\u011findeki Nazi partisinin politik iktidara y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc ve ele ge\u00e7irdi\u011fi 1930\u2019lu y\u0131llar.<\/p>\n

Planck muhafazak\u00e2r bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne sahiptir. Daha do\u011frusu kat\u0131ks\u0131z bir devlet\u00e7idir; Alman milliyet\u00e7isidir. Alman devletinin Alman bilimindeki timsalidir bir anlamda.<\/p>\n

Planck, Nazizme kar\u015f\u0131d\u0131r. Hitler\u2019in \u201cu\u00e7uk\u201d fikirlerinin ve uygulamalar\u0131n\u0131n Almanya\u2019ya ve Alman bilimine zarar verdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Fakat Nazilerin iktidara geldiklerinde ister istemez k\u00f6kl\u00fc Alman devlet gelenekleri taraf\u0131ndan dizginlenecekleri ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131ndan vazge\u00e7ecekleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cuzla\u015farak dizginlemek\u201d bi\u00e7iminde form\u00fcle edilebilecek bir muhalefet \u00e7izgisini benimser.<\/p>\n

Bu b\u00fcy\u00fck bilim insan\u0131 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131na do\u011fru b\u00fcy\u00fck bir trajedi ya\u015far. Yedi \u00e7ocu\u011fundan ya\u015famda kalan tek o\u011flu 1944\u2019te Hitler\u2019e suikast su\u00e7lamas\u0131yla yakalananlar aras\u0131ndad\u0131r. Naziler ya\u015fl\u0131 Planck\u2019a \u015fu \u201cbasit\u201d \u00f6neriyi getirirler: \u201cNazizme inan\u00e7 ve ba\u011fl\u0131l\u0131k duyurusunu imzala, o\u011flun idamdan kurtulsun!\u201d<\/p>\n

Max Planck duyuruyu imzalamay\u0131 reddeder. O\u011flu idam edilir. Fakat bu olay\u0131 kald\u0131ramaz, b\u00fcy\u00fck ac\u0131larla ge\u00e7en birka\u00e7 y\u0131l\u0131n sonunda o da ya\u015fama veda eder (1947).<\/p><\/blockquote>\n

\n
\"\"
Nazi bilimcilerden Ari Fizik kuramc\u0131lar\u0131 Philipp Lenard<\/figcaption><\/figure>\n

Nazi bilimcilere ne oldu? <\/strong><\/p>\n

Nazilerin e\u011fitim bakanlar\u0131ndan Bernhard Rust 1945\u2019te intihar etti. Mentzel daha sonra yarg\u0131land\u0131. Becker, Dingler, F\u00fchrer, Glaser, M\u00fcller, Th\u00fcring, Tomaschek ve Wesch gibi ari fizik\u00e7iler akademik g\u00f6revlerini b\u0131rakt\u0131lar. Bunlar\u0131n bir k\u0131s\u0131m da Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 mahkemelerde yarg\u0131land\u0131lar.<\/p>\n

Ari fizi\u011fin \u00f6nde gelenlerinden Philipp Lenard (1905 y\u0131l\u0131nda Nobel alm\u0131\u015ft\u0131) ba\u015flang\u0131\u00e7ta Heidelberg yak\u0131n\u0131ndaki bir k\u00f6ye \u00e7ekildi ama sonunda teslim oldu. Yetkililer onu Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 bir mahkemede yarg\u0131lamay\u0131 istiyorlard\u0131 ama \u00fcniversitenin fiili rekt\u00f6r\u00fc kimyac\u0131 Karl Freudenberg onlar\u0131 bu ya\u015fl\u0131 fizik\u00e7iyi a\u015fa\u011f\u0131layarak bir \u015fey elde edemeyeceklerine inand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. 20 May\u0131s 1947\u2019de Bad Mergentheim yak\u0131n\u0131ndaki Messelhausen\u2019de \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

\"\"
Johannes Stark<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak bir di\u011fer Ari fizik kuramc\u0131s\u0131 Johannes Stark (daha 1930\u2019da Nazi partisine kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131) cezas\u0131z b\u0131rak\u0131lmad\u0131. Oysa daha sava\u015f \u00e7\u0131kmadan emekliye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bavyera\u2019daki yarg\u0131lanmas\u0131nda von Laue, Sommerfeld ve Heisenberg onun aleyhinde tan\u0131kl\u0131k ettiler. 20 Temmuz 1947\u2019de Nazilikte esas su\u00e7lulardan (Hauptschuldiger) oldu\u011funa h\u00fckmedilerek d\u00f6rt y\u0131l a\u011f\u0131r hapis cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Temyiz hakk\u0131n\u0131 kullanarak cezas\u0131n\u0131 indirmeyi ve tecil ettirmeyi ba\u015fard\u0131 ama bu sorunu muhaliflerinin son intikam eylemi olarak g\u00f6rmekten de vazge\u00e7medi. 21 Haziran 1957\u2019de kendisine ait malik\u00e2nede \u00f6ld\u00fc.<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ordudaki, devlet kademelerindeki, \u00fcniversite ve di\u011fer yerlerdeki politik bak\u0131mdan deneyimsiz ki\u015filer i\u00e7in Naziler, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, ileri derecede \u00f6rg\u00fctl\u00fc ve g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet \u00e7ark\u0131n\u0131 ge\u00e7ici olarak ele ge\u00e7irmi\u015f, tuhaf, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz zalimlerdi. Onlar\u0131n politikalar\u0131yla ciddi anla\u015fmazl\u0131klar i\u00e7inde olsalar da insanlar\u0131n Nazilerle nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131kacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren a\u00e7\u0131k k\u0131lavuzlar\u0131 yoktu ellerinde. Yaln\u0131zca geriye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcnmektedir ki, Nasyonal […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":14187,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[191,1464,28,29],"tags":[1608,568,277,302,1609,893,547,362],"class_list":["post-14186","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-154-sayi","category-dosya","category-sosyal-bilimler","category-toplum","tag-ari-irk","tag-bilim-insanlari","tag-einstein","tag-heisenberg","tag-laue","tag-nazi","tag-nazizm","tag-planck"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t