{"id":14343,"date":"2016-11-01T11:55:48","date_gmt":"2016-11-01T08:55:48","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14343"},"modified":"2017-12-14T12:11:29","modified_gmt":"2017-12-14T09:11:29","slug":"agriyi-onlemede-yeni-arastirmalar-yeni-teknolojiler-morfin-kenara-cekil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/11\/01\/agriyi-onlemede-yeni-arastirmalar-yeni-teknolojiler-morfin-kenara-cekil","title":{"rendered":"A\u011fr\u0131y\u0131 \u00f6nlemede yeni ara\u015ft\u0131rmalar, yeni teknolojiler: Morfin, kenara \u00e7ekil!"},"content":{"rendered":"

Kronik a\u011fr\u0131n\u0131n tedavisindeki yetersizlikler giderek daha yayg\u0131n bir \u015fekilde ha\u015fha\u015ftan elde edilen g\u00fc\u00e7l\u00fc opioidlerin re\u00e7etelenmesine neden oluyor. Ancak son zamanlarda baz\u0131 yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler yeni umutlar\u0131n da eli kula\u011f\u0131nda oldu\u011funu m\u00fcjdeliyor.<\/em><\/p>\n

Avustralya\u2019da ya\u015fayan 15 ya\u015f\u0131ndaki Michael, okul arkada\u015f\u0131 taraf\u0131ndan s\u0131rt\u0131ndan tekmelenerek yaralanm\u0131\u015ft\u0131. Bu \u015fanss\u0131z darbe, omurgas\u0131n\u0131n alt k\u0131sm\u0131nda k\u0131r\u0131\u011fa yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. A\u011fr\u0131l\u0131 uzun bir s\u00fcre\u00e7 sonras\u0131nda cerrahi giri\u015fim zorunlu hale gelmi\u015fti. \u0130zleyen haftalar ve aylar boyunca Michael art arda ameliyatlar ge\u00e7irmesine ra\u011fmen dayan\u0131lmaz a\u011fr\u0131lar\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc dinmedi.<\/p>\n

\"\"
2) Kronik a\u011fr\u0131da ila\u00e7lar h\u0131zla etkisizle\u015firken, giderek g\u00fc\u00e7l\u00fc opioidler re\u00e7etelenmeye ba\u015flan\u0131yor. \u0130ll\u00fcstrasyon: Daniel Hertzberg<\/figcaption><\/figure>\n

12 ayr\u0131 ameliyatla omurgas\u0131n\u0131n d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc \u00e7ubuklar ve vidalarla tutturuldu, ancak a\u011fr\u0131s\u0131na \u00e7are olmad\u0131. Michael (bu arada ger\u00e7ek ismi de\u011fil) ergenlik d\u00f6neminin \u00e7o\u011funu hastanelerde ge\u00e7irdi ve \u00f6l\u00fcmc\u00fcl derecede \u015fi\u015fmanlad\u0131.<\/p>\n

Avustralya Hunter A\u011fr\u0131 Merkezi y\u00f6neticisi MarcRusso, Michael 20 ya\u015f\u0131ndayken onunla tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, yata\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131, neredeyse a\u011fr\u0131dan hi\u00e7 uyuyamayan, \u00e7\u0131lg\u0131n dozlarda kuvvetli opioidler (ha\u015fha\u015ftan elde edilen ve en \u00e7ok a\u011fr\u0131 kesici \u00f6zelli\u011finden yararlan\u0131lan, yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve co\u015fku verici \u00f6zellikleri de olan ila\u00e7 grubu) alan bir gen\u00e7 adam g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda. Michael oradayd\u0131, mevcuttu ama adeta ya\u015fam\u0131yordu.<\/p>\n

Michael gibi olgular ne yaz\u0131k ki nadir de\u011fil. D\u00fcnya genelinde be\u015f yeti\u015fkinden biri -ki 1 milyar insan demek- diren\u00e7li a\u011fr\u0131lar ya\u015f\u0131yor ve sonunda uykusuzluk, depresyon, i\u015fsizlik ve bireysel ili\u015fkilerinin bozulmas\u0131 gibi sonu\u00e7larla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Adelaide\u2019da bulunan G\u00fcney Avustralya \u00dcniversitesi\u2019nde kronik a\u011fr\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131ndan biri olan Lorimer Moseley\u2019e g\u00f6re, a\u011fr\u0131 her zaman Michael\u2019da oldu\u011fu gibi bir travmayla de\u011fil, \u00e7o\u011fu zaman ufak bir ters hareketle ba\u015fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin yerden herhangi bir \u015feyi almak i\u00e7in e\u011fildi\u011fimizde s\u0131rt\u0131m\u0131z\u0131 zedeleyebiliyoruz. \u0130ster fiziksel zorlamayla olsun, ister cerrahi sonras\u0131 olu\u015fsun, a\u011fr\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu k\u0131sa s\u00fcrede iyile\u015fiyor. Ancak hastalar\u0131n y\u00fczde 10\u2019unda bu s\u00fcre uzuyor ve akut a\u011fr\u0131 art\u0131k \u201ckronik\u201d (s\u00fcre\u011fen) hale geliyor.<\/p>\n

Avustralya Sidney Royal North Shore Hastanesi\u2019nde a\u011fr\u0131 y\u00f6netimi uzman\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fan Charles Brooker\u2019a g\u00f6re, Michael\u2019da da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi bir s\u00fcr\u00fc tedavi se\u00e7ene\u011fi olmas\u0131na ra\u011fmen \u00e7o\u011fu hastada bunlar\u0131n hi\u00e7biri i\u015fe yaram\u0131yor. \u0130la\u00e7lar\u0131n etkisi k\u0131sa s\u00fcreli oldu\u011fundan, \u00f6zellikle Amerika\u2019da, fakat ayn\u0131 zamanda Avustralya\u2019y\u0131 da i\u00e7eren di\u011fer Bat\u0131 \u00fclkelerinde kronik a\u011fr\u0131 i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc opioidler re\u00e7etelenmeye ba\u015flan\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
D\u00fcnya genelinde be\u015f yeti\u015fkinden biri, ki bu 1 milyar insan demek, diren\u00e7li a\u011fr\u0131lar ya\u015f\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yanl\u0131\u015f y\u00f6nlenmi\u015f tedavi y\u00f6ntemi trajik bir \u015fekilde adeta opioid ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 salg\u0131n\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015f durumda. \u0130ngiltere Oxford \u00dcniversitesi\u2019nden a\u011fr\u0131 uzman\u0131 Andrew Moore\u2019a g\u00f6re ise kronik a\u011fr\u0131da neredeyse hi\u00e7 i\u015fe yaramayan opioidler, kullanan ki\u015filerde tarif edilmesi g\u00fc\u00e7 bir mutsuzluk kayna\u011f\u0131 haline geliyor. Sevindirici haber ise, uzmanlar\u0131n sonunda kronik a\u011fr\u0131 mekanizmas\u0131n\u0131 anlamalar\u0131 ve yeni tedavilerle -hem ila\u00e7, hem aletlerle- opioidlere alternatif g\u00fc\u00e7l\u00fc bir tedavi protokol\u00fc olu\u015fturmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Opioidlerin etki\/etkisizle\u015fme mekanizmas\u0131 ve yeni opioidler<\/strong><\/p>\n

Opioidler etkilerini, omurilik ve beyinde yer alan a\u011fr\u0131 n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n \u00b5 al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 (opioidlerin a\u011fr\u0131 kesici etkilerinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden sorumlu olan, ama ayn\u0131 zamanda ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k riskinden de sorumlu al\u0131c\u0131lar=resept\u00f6rler) hedefleyerek g\u00f6sterir. Bu al\u0131c\u0131lara ba\u011flanan opioid, uyar\u0131y\u0131 etkisiz hale getirecek \u015fekilde n\u00f6ronlar aras\u0131 n\u00f6rotransmitter (sinir h\u00fccreleri aras\u0131nda ileti\u015fimi sa\u011flayan beyin kimyasal\u0131) sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 durdurur. Russo\u2019ya g\u00f6re g\u00fc\u00e7l\u00fc opioidler, ge\u00e7ici a\u011fr\u0131 tedavisi ve akut a\u011fr\u0131da harika etki yarat\u0131r.<\/p>\n

Fakat kronik a\u011fr\u0131n\u0131n uzun s\u00fcreli tedavisinde yan etkiler durumu daha da k\u00f6t\u00fcle\u015ftirir. V\u00fccut kolayca tolerans geli\u015ftirir (ilaca tepkisiz kal\u0131r) ve doktorlar da bu durumda ilac\u0131n dozunu artt\u0131rmay\u0131 istemez. Nitekim Russo, Michael\u2019i hasta olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ilk yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fey opioid dozlar\u0131n\u0131 azaltmak olmu\u015ftu.<\/p>\n

Opioidlere kar\u015f\u0131 tolerans geli\u015fimi mekanizmas\u0131n\u0131 anlamak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, onlar\u0131 kullanmaktan ka\u00e7\u0131nmaya y\u00f6nlendirecektir. \u0130lac\u0131n \u00e7o\u011fu v\u00fccuda girdi\u011finde ilk olarak non-n\u00f6ronal h\u00fccreler olarak bilinen glia h\u00fccreleri taraf\u0131ndan fark edilir. Daha \u00f6nceleri sadece n\u00f6ronlar i\u00e7in \u00e7at\u0131 g\u00f6revi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen glia h\u00fccrelerinin art\u0131k merkezi sinir sisteminin aktif bir \u00fcyesi oldu\u011fu bilinmektedir. Bu h\u00fccrelerin g\u00f6revlerinden biri, v\u00fccuda giren yabanc\u0131 ziyaret\u00e7ileri izlemektir. Y\u00fcksek dozda opioid v\u00fccuda al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, glia h\u00fccrelerinden imm\u00fcn (ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k) i\u015faret materyali olan \u201cinflamatuvarsitokin\u201d salg\u0131latarak, bir \u00e7e\u015fit savunma yan\u0131t\u0131 olu\u015fturur. Bu yan\u0131t\u0131n da duyusal n\u00f6ronlar\u0131 uyararak ilac\u0131n \u201cyat\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131\u201d etkisini g\u00f6stermesi beklenecektir. Russo\u2019ya g\u00f6re ise bu kadar y\u00fcksek doz opioid al\u0131nmas\u0131n\u0131n, ayn\u0131 sistemle ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na a\u011fr\u0131ya sebep oldu\u011fu art\u0131k bilinmektedir.<\/p>\n

\"\"
3) Kronik a\u011fr\u0131ya e\u011filimli ki\u015filer izlenerek, akut a\u011fr\u0131lar kronikle\u015fme s\u00fcrecine girmeden, etkili m\u00fcdahaleler yap\u0131labilir: Yeni tip ila\u00e7lardan, sinirleri ge\u00e7ici olarak bloke etmeye kadar…<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak \u00b5opioid al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n a\u011fr\u0131y\u0131 bask\u0131lamada son derece g\u00fc\u00e7l\u00fc hedefler olmas\u0131, bu ila\u00e7lar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcyle terk edilememesine yol a\u00e7maktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00b5 resept\u00f6rlerini zay\u0131f\u00e7a aktive edecek, fakat ayn\u0131 zamanda di\u011fer hedefleri de tetikleyebilecek ila\u00e7lar aray\u0131\u015f\u0131ndalar. \u00b5 resept\u00f6rlerini aktifle\u015ftirmek, a\u011fr\u0131 uyar\u0131s\u0131n\u0131n beyindeki ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 bozacakt\u0131r. Russo\u2019ya g\u00f6re ideali, ikili etkili ilac\u0131n ayn\u0131 zamanda bask\u0131lay\u0131c\u0131 sinirleri harekete ge\u00e7irip beynin tamam\u0131 boyunca a\u011fr\u0131n\u0131n bask\u0131lanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131 olacakt\u0131r. \u0130\u015fte bu mekanizma, yeni geli\u015ftirilen iki morfin t\u00fcrevi ilac\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bize g\u00f6sterecektir. Biri, ABD\u2019de 1995\u2019te geli\u015ftirilen tramadol, di\u011feri ise 2008 y\u0131l\u0131nda bulunan tapentadold\u00fcr.<\/p>\n

Lousiana New Orleans Tulane \u00dcniversitesi\u2019nde yeni grup opioidleri \u00e7al\u0131\u015fan n\u00f6robilimci James Zadiana, farkl\u0131 bir yakla\u015f\u0131mla ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Opium bitkisi yerine i\u015fe beyinden ba\u015flamay\u0131 tercih etti. \u0130lk b\u00fcy\u00fck sonucu 1997\u2019de elde ettiler. Zadina ve ekibi, beyinde morfine oldu\u011fu kadar se\u00e7ici olabilen ve \u00b5 al\u0131c\u0131lar\u0131na ba\u011flanan bir peptidin (bir \u00e7e\u015fit protein) izini buldular. Bu bile\u015fim endomorfin-1 ad\u0131n\u0131 ald\u0131 ve \u015fimdilerde \u00b5 al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n do\u011fal tetikleyicisi olarak biliniyor.<\/p>\n

Endomorfin-1, morfin kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir a\u011fr\u0131 kesici yan\u0131t olu\u015fturur ve yan etkisi yoktur. Eski bilgilerimizde bu al\u0131c\u0131lar\u0131 tetikleyen herhangi bir ilac\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 i\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fck. Oysa ger\u00e7ekte, farkl\u0131 \u015fekillerdeki ila\u00e7 molek\u00fclleri ayn\u0131 al\u0131c\u0131lar\u0131 farkl\u0131 yollarla tetikleyip farkl\u0131 yan\u0131tlara yol a\u00e7abilmektedir. Yani ortak bir \u00e7al\u0131\u015fmayla daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etki yarat\u0131labilecektir. \u00b5 al\u0131c\u0131lar\u0131 olgusunda endomorfin-1 \u00f6zel bir se\u00e7icilikle a\u011fr\u0131 kesici etkiyi desteklemi\u015f olarak izlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Dola\u015f\u0131mdaki seviyeleri \u00e7ok h\u0131zl\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fal endomorfinler ila\u00e7 olarak umut vermiyor. Zadina ve arkada\u015flar\u0131 kimyasal yap\u0131y\u0131 aynen olu\u015fturacak endomorfin benze\u015flerini (analog) laboratuvarda test etmeye ba\u015flad\u0131lar. Umutlar\u0131, bu molek\u00fcllerin, esas materyalle benzer olacak bir yan\u0131t\u0131 tetiklemesiydi. Zadian bu yeterlilikte d\u00f6rt yeni benze\u015f molek\u00fcl elde etti ve \u015fimdi klinik deneylerde en iyi yan\u0131t\u0131 verebilecek olan\u0131 se\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Analog 4 ad\u0131 verilen i\u00e7erik, morfinin yapt\u0131\u011f\u0131ndan daha uzun s\u00fcren bir a\u011fr\u0131 kesici etki s\u00fcreci yarat\u0131yor. Ayr\u0131ca daha az tolerans geli\u015ftiriyor ve a\u011fr\u0131 tetikleyici sitokinlerin sal\u0131n\u0131m\u0131na yol a\u00e7acak bir tetikleyicilik de yapm\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n

Ek olarak analog 4 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k olu\u015fturmuyor. Zadina\u2019ya g\u00f6re en ikna edici veri farelerle yap\u0131lan klinik deneylerden geliyor. Morfinle yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda dozu artt\u0131rmak i\u00e7in fare adeta \u201c\u00e7\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f\u201d gibi tekrar tekrar \u00f6n\u00fcndeki d\u00fc\u011fmeye basarken, bu molek\u00fclde bu durum ya\u015fanm\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
Kronik a\u011fr\u0131lar\u0131n ila\u00e7 olmadan, omurgadaki bask\u0131lay\u0131c\u0131 sinir h\u00fccrelerini uyarabilen kal\u0131c\u0131 protezlerle \u00f6nlenebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Yukar\u0131da g\u00f6r\u00fclen yeni tip omurilik uyar\u0131m cihazlar\u0131na bir \u00f6rnek, klinik deney safhas\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

Kronik a\u011fr\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi<\/strong><\/p>\n

Her ne kadar etkin molek\u00fcllerle m\u00fcdahale sa\u011flanabilse de, elbette esas hedeflenen a\u011fr\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi olmal\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn kronik a\u011fr\u0131lar akut a\u011fr\u0131yla ba\u015flar. Russo\u2019ya g\u00f6re, kayna\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rmak \u00e7ok daha iyi olacakt\u0131r.<\/p>\n

Pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma, kronik a\u011fr\u0131ya yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olan hastalar\u0131n buna sebep olan duyarl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 hassas birka\u00e7 soruyla bulup ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Anksiyete ya da depresyon varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rne\u011fin bu ki\u015fileri risk grubuna sokmaktad\u0131r. Brooker\u2019a g\u00f6re de \u00f6rne\u011fin kronik migren hastalar\u0131, diz ameliyatlar\u0131ndan sonra daha uzun s\u00fcre diz a\u011fr\u0131s\u0131 \u00e7ekmeye e\u011filimlidir. Bu ki\u015filer \u201chassasla\u015fm\u0131\u015f\u201d bir sinir sitemine sahiplerdir.<\/p>\n

\u00c7oklu duyarl\u0131l\u0131k sistemleri de i\u015f ba\u015f\u0131nda olabilir tabii. DNIC (diffuse noxious inhibitory control) denilen yayg\u0131n, tehlikeli durumlar\u0131 \u00f6nleyici bir mekanizman\u0131n i\u015fleyip i\u015flemedi\u011fini g\u00f6steren ve a\u011fr\u0131 yola\u011f\u0131n\u0131n \u00f6zel bir kap\u0131dan ba\u015flay\u0131p ba\u015flamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatan basit bir test vard\u0131r. Pek \u00e7ok insan, sol elleri buzlu suya sokuldu\u011funda, e\u015fzamanl\u0131 olarak sa\u011f ellerine lazer yoluyla verilen hafif \u015fok a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 hissetmez. Omurilikteki DNIC filtresi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, o s\u0131rada ki\u015fiye, ona zarar verecek kal\u0131c\u0131 ve as\u0131l etkeni se\u00e7mesi ve ona \u00f6ncelik tan\u0131mas\u0131 uyar\u0131s\u0131n\u0131 yapar. Ancak y\u00fczde 20 oran\u0131nda insanda alg\u0131, sa\u011f eldeki a\u011fr\u0131ya y\u00f6neliktir ki, bu da bu ki\u015filerin anormal bir beyin a\u011fr\u0131 iletimine sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ayr\u0131ca ki\u015fi stres alt\u0131ndaysa da DNIC filtresi iyi \u00e7al\u0131\u015famayabilir.<\/p>\n

Bir ki\u015finin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n kronikle\u015fmesinde uyar\u0131c\u0131 olan di\u011fer durum ise, ba\u015flang\u0131\u00e7ta olu\u015fan a\u011fr\u0131n\u0131n \u015fiddetidir. Travma veya ameliyattan sonraki ilk 24 saat bu anlamda \u00e7ok \u00f6nemlidir. Moseley\u2019e g\u00f6re e\u011fer akut a\u011fr\u0131 \u00e7ok \u015fiddetliyse, y\u00fcksek olas\u0131l\u0131kla bu durum kronikle\u015fecektir. Omurilikte tehlikeli d\u00fczeyde mesaj \u00fcreten sinir h\u00fccrelerinin aktivasyonu azalt\u0131labilirse, bu h\u00fccreleri duyars\u0131zla\u015ft\u0131rmak ve duruma adapte edebilmek m\u00fcmk\u00fcn olabilecektir. Bu ayn\u0131 zamanda travma ya da ameliyat sonras\u0131 doku iyile\u015fmesinde sinir h\u00fccrelerinin ate\u015flenmesinin nas\u0131l durdurulabilece\u011fi konusunda da ipucu verecektir.<\/p>\n

T\u00fcm bu fikirlere toplu halde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Moseley ve Russo\u2019nun ayn\u0131 fikirde oldu\u011fu ve doktorlar\u0131n kronik a\u011fr\u0131 iyice yerle\u015fmeden duruma m\u00fcdahale etme olas\u0131l\u0131klar\u0131 olabilece\u011fi g\u00f6r\u00fclecektedir. E\u011fer risk fakt\u00f6r\u00fc testleri hastada pozitif \u00e7\u0131karsa, \u00f6zel bir \u201cacil m\u00fcdahale ekibinin\u201d h\u0131zla devreye girece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor Russo. Bu ekiplerin, ila\u00e7lardan sinirleri ge\u00e7ici olarak bloke etmeye kadar, ellerindeki t\u00fcm a\u011fr\u0131 kesme y\u00f6ntemlerini kullanarak, hastan\u0131n a\u011fr\u0131 skorlamas\u0131n\u0131n asla \u201corta \u015fiddette\u201dnin \u00fczerine \u00e7\u0131kmamas\u0131n\u0131 hedeflemesi gerekti\u011fini belirtiyor.<\/p>\n

Bireysel olarak kronik a\u011fr\u0131 geli\u015ftirmeye yatk\u0131n olan bireylerde altta yatan bir psikiyatrik sorun olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek psikoterapi \u00f6nerilmeli ve ki\u015fi a\u011fr\u0131 mekanizmas\u0131 konusunda mutlaka e\u011fitilmelidir. Kanada\u2019da Toronto E\u011fitim Hastanesi 2014 y\u0131l\u0131nda ilk kez bu konuda kapsaml\u0131 bir program ger\u00e7ekle\u015ftiren merkez olmu\u015ftur. Bu programda ameliyat sonras\u0131 kronik a\u011fr\u0131lar\u0131n \u00f6nlenmesi temel hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Ekip hen\u00fcz rasgele se\u00e7ilimli kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar yapam\u0131yor. Ancak y\u00fczlerce hasta bu programa kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve elde edilen sonu\u00e7lar umut verici olmu\u015ftur. Bu hastanede \u00e7al\u0131\u015fan a\u011fr\u0131 uzman\u0131 Joel Katz, verilerin do\u011fru yolda olduklar\u0131n\u0131 i\u015faret etti\u011fini vurguluyor.<\/p>\n

Sinir zaplay\u0131c\u0131lar<\/strong><\/p>\n

Erken d\u00f6nemde yakalanamayan hastalar ve halihaz\u0131rda kronik a\u011fr\u0131l\u0131 milyonlarca hasta i\u00e7in yeni bir se\u00e7enek de yolda. Bu se\u00e7eneklerden biri tamamen ila\u00e7tan uzak bir y\u00f6ntem. Ge\u00e7en y\u0131l Brooker, omurgadaki bask\u0131lay\u0131c\u0131 sinir h\u00fccrelerini uyarabilen kal\u0131c\u0131 bir protezi (ak\u0131ll\u0131 elektronik bir cihaz\u0131) hastas\u0131na yerle\u015ftirmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\n

Cihaz, kibrit kutusu b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde titanyumdan yap\u0131lm\u0131\u015f, i\u00e7inde t\u00fcm elektronik malzemenin bulundu\u011fu bir kutu; derinin hemen alt\u0131ndaki ya\u011f dokusuna yerle\u015ftiriliyor. Bundan \u00e7\u0131kan ince bir kablo ise metal bir elektrotla omurili\u011fin hemen yan\u0131na ekleniyor.<\/p>\n

Brooker\u2019\u0131n hastas\u0131 olan Jaswir Grewal, on y\u0131llard\u0131r hayat\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran bir s\u0131rt a\u011fr\u0131s\u0131ndan mustaripti. Bu cihazla art\u0131k, 8-10 aras\u0131ndaki a\u011fr\u0131 d\u00fczeyini bir d\u00fc\u011fmeye dokunarak 2 ya da 3\u2019e indirebiliyor.<\/p>\n

Asl\u0131nda omurilik uyar\u0131 sistemi 1967\u2019lerden itibaren uygulan\u0131yordu, ama genellikle son \u00e7are olarak ba\u015fvurulan bir y\u00f6ntemdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc basit protezler (implant) hasta her hareket etti\u011finde, hatta nefes ald\u0131\u011f\u0131nda bile oynayabiliyordu. Bu nedenle de hedefte olan sinirler istenenin alt\u0131nda ya da \u00fcst\u00fcnde uyar\u0131lm\u0131\u015f oluyordu. Hatta bu uyar\u0131, istenmeyen kom\u015fu sinirlere de yay\u0131labiliyordu. Baz\u0131 hastalarda epeyce a\u011fr\u0131 verici bir giri\u015fimle sinirleri kaburgalar\u0131n \u00fczerine almak gibi bir y\u00f6ntem denense de, hasta bundan pek memnun olmuyor ve implant\u0131 kapat\u0131yor ya da \u00e7\u0131kartt\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

Brooke\u2019\u0131n Grewal\u2019de kulland\u0131\u011f\u0131 cihaz \u00e7ok daha geli\u015fkindi. Avustralya Artamon\u2019daki Saluda Medikal Firmas\u0131\u2019nda \u00fcretilmi\u015fti. Cihaz, uyar\u0131lma hedefindeki h\u00fccrelerin elektrik aktivitelerini s\u00fcrekli \u00f6l\u00e7erek elektrotun s\u00fcrekli hareket etme sorununu \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015ft\u00fc. Ayr\u0131ca sinir uyar\u0131s\u0131 verilerini d\u00fczelterek uyar\u0131lar\u0131n \u201ctedavi aral\u0131\u011f\u0131nda\u201d kalmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu.<\/p>\n

Saluda, potansiyel ge\u00e7ici protezlerin \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemlerini daha \u00f6nceden a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Ekim 2015\u2019te ise, 3 y\u0131l s\u00fcrecek ve Grewal\u2019in de aralar\u0131nda bulundu\u011fu \u00e7okuluslu klinik deneylerde \u201ckal\u0131c\u0131\u201d cihazlar\u0131n yerle\u015ftirilmesi konusuna yo\u011funla\u015fmaya ba\u015flad\u0131. \u015eirket ayr\u0131ca bu cihazlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcltme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131ndaki Dan Brounstein\u2019e g\u00f6re, cihazlar\u0131 yar\u0131 yar\u0131ya indirmek hi\u00e7 de imk\u00e2ns\u0131z g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n

Saluda cihazlar\u0131, a\u011fr\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131 epeyce heyecanland\u0131rm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Klini\u011fi bu deneylere kat\u0131lan Russo\u2019ya g\u00f6re, teoride bu geli\u015fmeler epey dikkat \u00e7ekici. Eskiden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, hedef siniri ka\u00e7 kere do\u011fru \u015fekilde uyard\u0131klar\u0131n\u0131 tam olarak bilemezken \u015fimdi bu oran y\u00fczde 100\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

Omurili\u011fin uyar\u0131lmas\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki te\u015fviklerle yeni ve benzer bir teknoloji dalgas\u0131 daha yolda gibi duruyor. Fikirler aras\u0131nda, daha y\u00fcksek frekansl\u0131 elektrik uyar\u0131larla a\u011fr\u0131n\u0131n daha etkin \u015fekilde bask\u0131lan\u0131p bask\u0131lanmayaca\u011f\u0131 ve \u201cend\u00fcktif kuplaj\u201d y\u00f6ntemiyle ( kablosuz cep telefonu \u015farj y\u00f6nteminin alt\u0131nda yatan teknoloji), ki\u015finin cilt alt\u0131na bir cihaz yerle\u015ftirmektense kemerine tak\u0131labilecek cep telefonu b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir pilin de kullan\u0131lmas\u0131 var. Bu son y\u00f6ntemle hastan\u0131n i\u015flem i\u00e7in hastaneye yat\u0131r\u0131lmas\u0131na da gerek kalmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Teknolojideki yeni geli\u015fmelerle birlikte klinik alanda da hangi hastan\u0131n tedaviden fayda g\u00f6rebilece\u011fi bilgisi artmaktad\u0131r. Hasarlanm\u0131\u015f sinirlerle olu\u015fan \u201cn\u00f6ropatik a\u011fr\u0131\u201dda en iyi yan\u0131t al\u0131nabiliyor. \u201cGe\u00e7ti\u011fimiz pek \u00e7ok y\u0131l boyunca bizler hastalar\u0131n ancak y\u00fczde 50\u2019sine ula\u015fabildik ve bunlar\u0131n da a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131 y\u00fczde 50 oran\u0131nda ancak azaltabildik\u201d diyor Russo. Son 4 y\u0131lda ya\u015fanan geli\u015fmelerle ise bu oran, hastalar\u0131n y\u00fczde 75\u2019ine ula\u015fabilme ve a\u011fr\u0131y\u0131 da y\u00fczde 75 oran\u0131nda azaltabilmeye varm\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k bu tedaviler \u201cson \u00e7are\u201d olarak g\u00f6r\u00fclmemektedir.<\/p>\n

\u0130la\u00e7 tedavisi ve teknolojideki son geli\u015fmeleri Michael 28 ya\u015f\u0131nda yakalad\u0131. Kendisine omurga protezi tak\u0131ld\u0131 ve uygun dozlarda haz\u0131rlanm\u0131\u015f a\u011fr\u0131 kesici ila\u00e7lar da kullan\u0131yor. Bu ikili tedavi a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azaltm\u0131\u015f. Art\u0131k uyuyabiliyor, 30 kilo vermi\u015f ve rahat hareket edebiliyor. \u00d6zg\u00fcrce deniz a\u015f\u0131r\u0131 tatillere \u00e7\u0131kabiliyor ve geni\u015f bir arkada\u015f \u00e7evresi var. Evet h\u00e2l\u00e2 a\u011fr\u0131s\u0131 var, ama hayat\u0131n\u0131 ya\u015fayabiliyor.<\/p>\n

Belki y\u00fczy\u0131ll\u0131k bir olgu olmas\u0131na ra\u011fmen, a\u011fr\u0131n\u0131n bir uzmanl\u0131k alan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmesi, ancak 2. Payla\u015f\u0131m Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonraya denk gelmektedir. Russo\u2019ya g\u00f6re, a\u011fr\u0131 uzmanl\u0131\u011f\u0131, t\u0131p alan\u0131n \u201cgen\u00e7leri\u201dndendir. Ancak de\u011fi\u015fmesi, di\u011fer alanlara g\u00f6re \u00e7ok h\u0131zl\u0131 olacak gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

De\u011fi\u015fimin h\u0131zl\u0131 esen r\u00fczg\u00e2rlar\u0131, bir\u00e7ok a\u011fr\u0131 klinisyeninin, \u00e7ok yak\u0131nda hastalar i\u00e7in daha iyi bir a\u011fr\u0131 kesici se\u00e7ene\u011fi olu\u015fturaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri yeni ila\u00e7lar, protezler ve erken m\u00fcdahalelerin s\u00f6z\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131maktad\u0131r. (Bkz. \u201cKad\u0131nlar i\u00e7in daha fazla se\u00e7enek\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7er\u00e7eve yaz\u0131.) \u201cSanki her \u015fey havaya p\u00fcsk\u00fcrt\u00fclm\u00fc\u015f toz zerrecikleri gibi ve biz duman\u0131n oturmas\u0131n\u0131 bekliyoruz\u201d diyor Russo. \u201cAncak klinik deneylerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle tamamlanmas\u0131yla, bu yeni oyuncaklar\u0131n ger\u00e7ekten etkinli\u011fini g\u00f6rmeyi bekliyoruz\u201d diye de ekliyor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Zadina, J. E., Hackler, L., Ge, L.-J. & Kastin, A. J.; Nature<\/em> 386, 499-502 (1997).<\/p>\n

2) Zadina, J. E. et al.; Neuropharmacology<\/em> 105, 215-227 (2016).<\/p>\n

3) Fleet, J., Belan, I., Jones, M. J., Ullah, S. & Cyna, A. M. BJOG<\/em> 122, 983-992 (2015).<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kronik a\u011fr\u0131n\u0131n tedavisindeki yetersizlikler giderek daha yayg\u0131n bir \u015fekilde ha\u015fha\u015ftan elde edilen g\u00fc\u00e7l\u00fc opioidlerin re\u00e7etelenmesine neden oluyor. Ancak son zamanlarda baz\u0131 yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler yeni umutlar\u0131n da eli kula\u011f\u0131nda oldu\u011funu m\u00fcjdeliyor. Avustralya\u2019da ya\u015fayan 15 ya\u015f\u0131ndaki Michael, okul arkada\u015f\u0131 taraf\u0131ndan s\u0131rt\u0131ndan tekmelenerek yaralanm\u0131\u015ft\u0131. Bu \u015fanss\u0131z darbe, omurgas\u0131n\u0131n alt k\u0131sm\u0131nda k\u0131r\u0131\u011fa yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. A\u011fr\u0131l\u0131 uzun bir s\u00fcre\u00e7 sonras\u0131nda […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":14344,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[190,21,1464,35],"tags":[1624,445,1625,1629,1607,1521],"class_list":["post-14343","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-153-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-noroloji","tag-agri","tag-ilac","tag-kronik-agri","tag-morfin","tag-sinir-agi","tag-tedavi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t