{"id":14377,"date":"2016-11-01T13:04:35","date_gmt":"2016-11-01T10:04:35","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14377"},"modified":"2021-08-23T11:52:35","modified_gmt":"2021-08-23T08:52:35","slug":"kadin-ve-erkek-agrida-esit-degil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/11\/01\/kadin-ve-erkek-agrida-esit-degil","title":{"rendered":"Kad\u0131n ve erkek a\u011fr\u0131da e\u015fit de\u011fil"},"content":{"rendered":"

\u201cVerilerin g\u00f6sterdi\u011fi kadar\u0131yla kad\u0131nlar, a\u011fr\u0131ya daha hassas ve toleranslar\u0131 daha az. Bununla birlikte, a\u011fr\u0131 yo\u011funlu\u011fundaki niceliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinde olu\u015fan ve kan\u0131tlarla destekli niteliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yan\u0131nda daha az \u00f6nemli kal\u0131yor. Ben ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131m deneylerimizde; \u00f6rne\u011fin omurilikte a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinin di\u015fi kemirgenlerde T h\u00fccreleri, erkeklerde ise mikroglia \u00fczerinden; yani tamamen farkl\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi h\u00fccrelerince i\u015fletildi\u011fini g\u00f6sterdik.\u201d Gene de a\u011fr\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7o\u011funlukla erkek fareler \u00fczerinde yap\u0131l\u0131yor.<\/em><\/p>\n

A\u011fr\u0131da ve a\u011fr\u0131n\u0131n kesilmesinde cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekten var olan \u00e7etin bir konu. Bunu mezun oldu\u011fum okuldayken ve biraz da kazara anlam\u0131\u015ft\u0131m. Daha \u00f6nceden yay\u0131mlanm\u0131\u015f olan bir \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n verilerini yeniden analiz etti\u011fimiz s\u0131radan bir i\u015flem s\u0131ras\u0131nda, t\u00fcm deneylerde erkek fareleri \u00e7al\u0131\u015fmaya katt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, tek bir di\u015fiyi bile almad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 fark ettim. Bu kadar apa\u00e7\u0131k bir konuda \u00f6nemli ve beklenmedik farkl\u0131l\u0131klar bulunabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek meslekta\u015flar\u0131m\u0131 daha ileri ara\u015ft\u0131rmalar konusunda heveslendirir diye ummu\u015ftum ama yan\u0131lm\u0131\u015f\u0131m. Doktora sonras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmadan sonra, bir meslekta\u015f\u0131m \u0131srarla ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131m okula geri d\u00f6n\u00fcp \u201cger\u00e7ek\u201d olaya odaklanarak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmemi istedi. Neyse ki bu teklifi g\u00f6rmezden geldim ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131, insanlarda da farelerdeki kadar belirgin olan a\u011fr\u0131da cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131m. 25 y\u0131l ge\u00e7mesine ve klinik \u00f6ncesi ara\u015ft\u0131rma k\u0131lavuzlar\u0131nda yer alacak kadar belirgin farkl\u0131l\u0131k kan\u0131tlar\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, pek \u00e7ok a\u011fr\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 h\u00e2l\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na di\u015fi hayvanlar\u0131 katm\u0131yor.<\/p>\n

Verilerin g\u00f6sterdi\u011fi kadar\u0131yla kad\u0131nlar, a\u011fr\u0131ya daha hassaslar ve toleranslar\u0131 daha az. Bununla birlikte, a\u011fr\u0131 yo\u011funlu\u011fundaki niceliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinde olu\u015fan ve kan\u0131tlarla destekli niteliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yan\u0131nda daha az \u00f6nemli kal\u0131yor. Ben ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131m deneylerimizde; \u00f6rne\u011fin omurilikte a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinin di\u015fi kemirgenlerde T h\u00fccreleri, erkeklerde ise mikroglia \u00fczerinden; yani tamamen farkl\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi h\u00fccrelerince i\u015fletildi\u011fini g\u00f6sterdik.<\/p>\n

Bunun gibi niteliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 hemen her yerde izlenebilir: Stres kaynakl\u0131 a\u011fr\u0131 bask\u0131lanmas\u0131nda, genlerin a\u011fr\u0131y\u0131 etkileme \u015feklinde, a\u011fr\u0131n\u0131n sosyal de\u011fi\u015fimlerinde ve a\u011fr\u0131 haf\u0131zas\u0131nda. Deneyi yapan ki\u015finin cinsiyeti bile a\u011fr\u0131ya maruz kalan kemirgenin hassasl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyebilir. Bu sonu\u00e7lar art\u0131k t\u00fcm d\u00fcnya genelinde (ki buna US Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcs\u00fc de \u2013NIH- dahil)\u00a0 ilkelerin farkl\u0131 belirlenmesi i\u00e7in bir gerek\u00e7edir. Klinik \u00f6ncesi ara\u015ft\u0131rmalara her iki cinsiyetin kat\u0131lmas\u0131 \u015fart ko\u015fulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

50\/50 \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc
\n<\/strong>2014 y\u0131l\u0131ndan beri NIH, klinik \u00f6ncesi \u00e7al\u0131\u015fmalarda cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir biyolojik de\u011fi\u015fken olarak g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015fmu\u015ftu. Ancak a\u011fr\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ve di\u011ferleri tek cinsiyette (erkek) \u0131srarc\u0131lar. 2015 A\u011fr\u0131<\/em> dergisinde yay\u0131mlanan 71 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n 56 tanesine sadece erkek fareler, alt\u0131 tanesine sadece di\u015fi fareler (ki bunlar\u0131n 4\u2019\u00fc zaten di\u015fi konulu \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r) al\u0131nm\u0131\u015f ve alt\u0131s\u0131nda ise, cinsiyet if\u015fa edilmeksizin \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sadece 3 \u00e7al\u0131\u015fma (y\u00fczde 4,2 si) kurallara uyarak her iki cinsi de \u00e7al\u0131\u015fmaya katm\u0131\u015ft\u0131r. 1996-2005 aras\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarla aras\u0131nda ihmal edilecek kadar az fark vard\u0131r bu anlamda.<\/p>\n

A\u011fr\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda di\u015fi fareleri kullanmama konusunda g\u00f6sterilen bu diren\u00e7 nedendir? Bu konuda \u0131srarc\u0131 meslekta\u015flar\u0131m\u0131n \u00fc\u00e7 \u00e7ekincesi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum:<\/p>\n

Birincisi, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, di\u015fileri dahil etmenin deneylerindeki de\u011fi\u015fkenli\u011fi artt\u0131raca\u011f\u0131ndan endi\u015feleniyor. Zira, di\u015filerin cinsiyet hormonu d\u00fczeyleri dalgal\u0131 oldu\u011fundan daha fazla dene\u011fin test edilmesi gerekecektir. Bu endi\u015fe y\u00fczeysel bir olas\u0131l\u0131k gibi g\u00f6r\u00fcnmekle birlikte deneysel olarak da tamamen yanl\u0131\u015ft\u0131r. A\u011fr\u0131 verilerinde de\u011fi\u015fkenlik, di\u015filerde erkeklere nazaran daha y\u00fcksek de\u011fildir. Bunun do\u011fru oldu\u011fu t\u00fcm biyomedikal hayvan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda g\u00f6sterilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc erkek hayvanlar\u0131n kendi \u00f6znel de\u011fi\u015fkenlik kaynaklar\u0131 vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, kafeste g\u00fc\u00e7 hiyerar\u015fisi. Erkek kemirgenler stat\u00fc i\u00e7in kendi aralar\u0131nda kavga ederler. Deneyler bu nedenle, hangi hayvan\u0131n bask\u0131n hangisinin itaatk\u00e2r oldu\u011fundan ve bu g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisinin ne kadard\u0131r s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnden etkilenebilecektir.<\/p>\n

\u0130kincisi, bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 NIH\u2019\u0131n politikas\u0131n\u0131n deneylerindeki \u00f6rneklem say\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan maliyetin artaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bu inan\u0131\u015f da yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bu politika sadece, her iki cinsten de yeterli ve uygun say\u0131da denek al\u0131nmas\u0131n\u0131 talep etmektedir. Yeterli ve garantili istatistiksel g\u00fcc\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in t\u00fcm niceliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 belirlemeye ve bunun i\u00e7in gerekli hayvan say\u0131s\u0131na ula\u015fmaya gerek yoktur. Zira bu ger\u00e7ekten maliyeti artt\u0131rabilecektir. Bunun yerine \u00f6rne\u011fin bizim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda g\u00f6sterildi\u011fi gibi (a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinde ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k h\u00fccresi farkl\u0131l\u0131klar\u0131 vs.) b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar se\u00e7ilerek bunu \u00fczerinde geni\u015f cinsiyet taramalar\u0131 yap\u0131labilir. \u00c7al\u0131\u015fmaya katt\u0131\u011f\u0131n\u0131z deneklerin yar\u0131s\u0131n\u0131n di\u015fi olmas\u0131 ek bir maliyet getirmeyecektir. 50\/50 stratejisi sadece ufak cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmakla kalmay\u0131p b\u00fcy\u00fck uyumsuzluklar\u0131, \u00e7eli\u015fkileri de belirlememize yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca kimsenin bakmad\u0131\u011f\u0131 yerdeki ilgisiz kalan detaylardansa \u00e7ok daha kolay yeni ke\u015fifler ortaya \u00e7\u0131kabilecektir. Daha fazlas\u0131n\u0131 da sayarsak bu cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ke\u015fifleri makaleleri daha ilgin\u00e7 k\u0131labilecek belki bir makaleye ikincisi eklenebilecektir. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 ben bunda olumsuz bir taraf g\u00f6rm\u00fcyorum.<\/p>\n

Benim k\u0131smen hakl\u0131 buldu\u011fum \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc endi\u015fe ise, hakemlerin biliminsanlar\u0131ndan t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 her \u00f6strojen d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnde ve her fazda tekrarlamalar\u0131n\u0131 isteyecek olmalar\u0131d\u0131r.\u00a0 Bununla birlikte uyaray\u0131m ki, cinsiyet hormonlar\u0131n\u0131n etkisini \u00e7al\u0131\u015fmada daha iyi yollar da vard\u0131r ve a\u011fr\u0131daki cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da esas olarak testosterona ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Burada \u00f6nemli olan daha b\u00fcy\u00fck konulara bak\u0131\u015f\u0131 ka\u00e7\u0131rmamakt\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n temel hedefi toplumun \u00f6nemli sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebilecek konulara y\u00f6nlenmek olmal\u0131d\u0131r. A\u011fr\u0131dan mustarip olanlar daha ziyade kad\u0131nlard\u0131r. Biz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z\u0131 sadece erkek fareler \u00fczerinde yaparsak ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r ve sadece erkeklerin sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f oluruz. A\u011fr\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yapan meslekta\u015flar\u0131ma mesaj\u0131m: Bug\u00fcnden itibaren t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na di\u015fi fareleri de katmalar\u0131d\u0131r. Kaybedilecek bir \u015fey olmayaca\u011f\u0131 gibi bu durumdan a\u011fr\u0131 \u00e7eken her iki cins de kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kabilecektir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Mogil, J. S., Sternberg, W. F., Kest, B., Marek, P. & Liebeskind, J. C. (1993); Pain<\/em> 53,
\n17-25.
\n2) Mogil, J. S. (2012), Nature Rev. Neurosci.<\/em> 13, 859-866.
\n3) Sorge, R. E. et al. (2015), Nature Neurosci<\/em>. 18, 1081-1083.
\n4) Sorge, R. E. et al. (2014), Nature Methods<\/em> 11, 629-632.
\n5) Clayton, J. A. & Collins, F. S. (2014), Nature<\/em> 509, 282-283.
\n6) Mogil, J. S. & Chanda, M. L. (2005), Pain <\/em>117, 1-5.
\n7) Prendergast, B. J., Onishi, K. G. & Zucker, I. (2014), Neurosci. Biobehav. Rev.<\/em> 40, 1-5.
\n8) Greenspan, J. D. et al. (2007), Pain<\/em> 132, S26-S45.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cVerilerin g\u00f6sterdi\u011fi kadar\u0131yla kad\u0131nlar, a\u011fr\u0131ya daha hassas ve toleranslar\u0131 daha az. Bununla birlikte, a\u011fr\u0131 yo\u011funlu\u011fundaki niceliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinde olu\u015fan ve kan\u0131tlarla destekli niteliksel cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yan\u0131nda daha az \u00f6nemli kal\u0131yor. Ben ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131m deneylerimizde; \u00f6rne\u011fin omurilikte a\u011fr\u0131 s\u00fcrecinin di\u015fi kemirgenlerde T h\u00fccreleri, erkeklerde ise mikroglia \u00fczerinden; yani tamamen farkl\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi h\u00fccrelerince […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":14378,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[190,21,1464],"tags":[1624,1077,1602,1633,557],"class_list":["post-14377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-153-sayi","category-biyoloji","category-dosya","tag-agri","tag-cinsiyet","tag-erkek","tag-hormon","tag-kadin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t