{"id":14421,"date":"2016-11-01T11:15:41","date_gmt":"2016-11-01T08:15:41","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14421"},"modified":"2018-02-24T20:12:49","modified_gmt":"2018-02-24T17:12:49","slug":"dinsel-kokenli-kole-sarkilari-zenci-ilahileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/11\/01\/dinsel-kokenli-kole-sarkilari-zenci-ilahileri","title":{"rendered":"Dinsel k\u00f6kenli k\u00f6le \u015fark\u0131lar\u0131:\u00a0Zenci ilahileri"},"content":{"rendered":"

Bu \u015fark\u0131lar\u0131n nas\u0131l yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 soruldu\u011funda bir siyah i\u015f\u00e7i \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u201cSahibim beni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131p bana bir kese k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 m\u0131s\u0131r ve y\u00fcz k\u0131rba\u00e7 cezas\u0131 verir. Arkada\u015flar\u0131m bunu g\u00f6r\u00fcr ve benim i\u00e7in \u00fcz\u00fcl\u00fcr. O gece dua zaman\u0131 geldi\u011finde, bu konu \u00fczerinde \u015fark\u0131 s\u00f6ylerler. \u0130\u015fte bu \u015fekilde yazarlar bu \u015fark\u0131lar\u0131.\u201d Blues\u2019a k\u00f6ken olu\u015fturan zenci ilahileri, ac\u0131lar\u0131n umuda d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinde m\u00fczi\u011fin i\u015flevinin \u00f6nemini g\u00f6steriyor. <\/em><\/p>\n

Siyah Amerika\u2019n\u0131n en \u00f6nemli entelekt\u00fcellerinden William E. B. Du Bois\u2019n\u0131n \u201ck\u00f6lenin d\u00fcnyaya ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 en net mesaj\u201d olarak niteledi\u011fi dinsel k\u00f6kenli \u015fark\u0131lar, yani ilahiler, blues m\u00fczi\u011finin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f ser\u00fcveninin ilk a\u015famalar\u0131ndan biridir.<\/p>\n

K\u00f6le ticareti i\u00e7in Afrika\u2019dan zorla getirilen ve k\u00f6le pazarlar\u0131nda sat\u0131\u015fa sunulan insanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 \u0130slam dinine, bir k\u0131sm\u0131 da \u00e7e\u015fitli kabile dinlerine mensuptu. Bulu\u015fmalar\u0131 ve ibadetleri engellenen k\u00f6lelerin, \u00e7ocuklar\u0131na bu dinleri tan\u0131tamamas\u0131 do\u011fal bir sonu\u00e7tu. Zamanla H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 kabul eden ve gizli olarak ibadet etmeye ba\u015flayan k\u00f6lelere s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde toplu ibadet hakk\u0131 tan\u0131nd\u0131. K\u00f6leler taraf\u0131ndan s\u00f6ylenen ilahilerin birinci amac\u0131, \u00e7ektikleri ac\u0131lara dayanma y\u00f6n\u00fcnde ruhsal bir s\u0131\u011f\u0131nak olu\u015fturmalar\u0131yd\u0131. Daha sonra zenci kiliseleri, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi yolunda, politik \u00f6rg\u00fctlenmenin merkezi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

\"\"
Fisk \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretmen ve \u00f6\u011frencileriyle bir s\u0131n\u0131f.<\/figcaption><\/figure>\n

Fisk \u00dcniversitesi\u2019nin \u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Bu \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kalabilmesinin nedeni, Tennessee eyaletinin Nashville kentinde kurulan Fisk \u00dcniversitesi\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. Fisk \u00dcniversitesi, 1866 y\u0131l\u0131nda \u00f6zg\u00fcr kalan k\u00f6leler i\u00e7in kuruldu. K\u0131sa s\u00fcrede, \u00f6ncelikle bir halk e\u011fitim merkezi rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenerek, binlerce siyah \u00f6\u011frenciye okuma-yazma gibi temel e\u011fitim niteli\u011finde dersler veren okulun, \u00fcniversite d\u00fczeyinde ilk mezunlar\u0131n\u0131 vermesi 1875\u2019i buldu. Fisk \u00dcniversitesi mezunlar\u0131 da k\u0131sa s\u00fcrede bu seferberli\u011fe kat\u0131ld\u0131 ve on binlerce insana ula\u015f\u0131ld\u0131. Ku\u015fkusuz, en b\u00fcy\u00fck zorluklardan biri bu okula maddi kaynak sa\u011flamakt\u0131. Nashville\u2019deki k\u00f6le kafeslerinden toplanan ham demirin kiloyla sat\u0131\u015f\u0131ndan elde edilen parayla alfabeler, okuma kitaplar\u0131 sat\u0131n al\u0131nd\u0131.<\/p>\n

Parasal kaynak sa\u011flayacak en \u00f6nemli etkinliklerden biri de \u00fcniversite korosunun konserleriydi. Grubun repertuar\u0131 baladlar, opera aryalar\u0131 ve mar\u015flardan olu\u015fuyordu. Bu arada birka\u00e7 ilahi de s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. K\u0131sa s\u00fcrede bu \u015fark\u0131lar\u0131n dinleyicide ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir heyecan yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcler. Fisk Jubilee \u015eark\u0131c\u0131lar\u0131<\/strong> konserler vermek \u00fczere \u00fclkenin pek \u00e7ok yerine, ayr\u0131ca \u0130ngiltere\u2019ye de davet edildiler. 1871-78 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda konserler veren Fisk Jubilee \u015eark\u0131c\u0131lar\u0131\u2019n\u0131n piyanistli\u011fini de \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc babas\u0131 taraf\u0131ndan 350 dolara sat\u0131n al\u0131nan Ella Shephard \u00fcstlenmi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
Fisk J\u00fcbile \u015eark\u0131c\u0131lar\u0131 (1882).<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eark\u0131lar nas\u0131l yaz\u0131l\u0131yor? <\/strong><\/p>\n

Fisk \u00dcniversitesi d\u0131\u015f\u0131nda pek \u00e7ok bireysel ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 da Amerika\u2019n\u0131n izole b\u00f6lgelerine giderek zencilerle m\u00fclakatlar yoluyla bu \u015fark\u0131lar\u0131 toplamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle G\u00fcney Carolina eyaletindeki Port Royal adas\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalardan \u00f6nemli sonu\u00e7lar elde edilmi\u015ftir. St Helena adas\u0131nda, Coffins Point b\u00f6lgesinde ve buran\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki \u00e7iftliklerde \u00e7ok say\u0131da \u015fark\u0131 kayda ge\u00e7irilmi\u015ftir. 1867 y\u0131l\u0131nda notaya d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f olan dini \u015fark\u0131lar \u00fc\u00e7 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan kitap olarak yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

113 dini \u015fark\u0131n\u0131n notalar\u0131n\u0131n ve s\u00f6zlerinin yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 bu kitab\u0131n giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc, asl\u0131nda kendi ba\u015f\u0131na sosyolojik bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Siyahlara sayg\u0131yla yakla\u015fmaya \u00f6zen g\u00f6steren bu \u00f6ns\u00f6z, o g\u00fcn\u00fcn \u00f6nyarg\u0131lar\u0131ndan kendini tam anlam\u0131yla kurtaramam\u0131\u015ft\u0131r. Ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lardan biri, bu \u015fark\u0131lar\u0131 toplama s\u00fcrecindeyken \u2018i\u00e7lerinden en ak\u0131ll\u0131s\u0131\u2019 diye niteledi\u011fi\u2019 siyah bir i\u015f\u00e7iye bu \u015fark\u0131lar\u0131n nereden bulundu\u011funu, nas\u0131l yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar. K\u0131sa bir aradan sonra i\u015f\u00e7i, \u201cben sana nas\u0131l yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatay\u0131m\u201d der ve devam eder: \u201cSahibim beni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131p bana bir kese k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 m\u0131s\u0131r ve y\u00fcz k\u0131rba\u00e7 cezas\u0131 verir. Arkada\u015flar\u0131m bunu g\u00f6r\u00fcr ve benim i\u00e7in \u00fcz\u00fcl\u00fcr. O gece dua zaman\u0131 geldi\u011finde, bu konu \u00fczerinde \u015fark\u0131 s\u00f6ylerler. Bunlardan baz\u0131lar\u0131 \u00e7ok iyi \u015fark\u0131c\u0131lard\u0131r ve nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 iyi bilirler, \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, ta ki do\u011fru olana kadar. \u0130\u015fte bu \u015fekilde yazarlar bu \u015fark\u0131lar\u0131.\u201d Bence, k\u00f6leler taraf\u0131ndan s\u00f6ylenen ilahiler ancak b\u00f6yle g\u00fczel anlat\u0131labilir!<\/p>\n

Do\u011fa\u00e7lama \u00e7a\u011fr\u0131-yan\u0131t formu<\/strong><\/p>\n

Bu kitab\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fc \u00e7e\u015fitli al\u0131nt\u0131larla, siyah dini m\u00fczik hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli ki\u015filerin yorumlar\u0131na ve tan\u0131mlar\u0131na yer verirken, siyah m\u00fczikteki e\u015fsiz zamanlamadan s\u00f6z ediyor ve \u015f\u00f6yle devam ediyor: \u201cSeslerinde hi\u00e7bir \u015fekilde taklit edilemeyen bir kalite var ve bir \u015fark\u0131c\u0131n\u0131n o narin tonlamalar\u0131n\u0131n bir nota k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 \u00fczerinde ifade edilmesine olanak yok. Bilinen anlamda farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmler s\u00f6ylemiyorlar ancak yine de koroda iki ki\u015fi bile ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6ylemiyor. Grubun lideri \u015fark\u0131n\u0131n her bir k\u0131tas\u0131na genellikle do\u011fa\u00e7lama olarak ba\u015flarken, di\u011ferleri onu temel alarak, nakaratta ve bazen de solo devam ederken, s\u00f6zleri kavramaya ba\u015flay\u0131nca \u015fark\u0131ya kat\u0131l\u0131yorlar. Koristler ba\u015flay\u0131nca, lider genellikle susuyor, s\u00f6zlerin geri kalan\u0131n\u0131n tahmin edilmesine izin veriyor veya \u015fark\u0131 di\u011ferlerince devam ettiriliyor. Koristler \u00f6zg\u00fcrce bazen \u015fark\u0131ya girer, istedikleri zaman b\u0131rak\u0131rlar, bazen bir \u00fcst veya alt oktavdan girerler. Bazen uyumlu ba\u015fka bir notayla girer ve inan\u0131lmaz bir etki ve \u00e7e\u015fitlilik yarat\u0131rlar. Fakat bu \u00e7e\u015fitlilikte zamanlama hi\u00e7 \u015fa\u015fmaz ve detone olmazlar.\u201d<\/p>\n

Asl\u0131nda burada anlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan blues \u015fark\u0131lar\u0131ndaki vokal armonisi ve \u00e7a\u011fr\u0131-yan\u0131t \u00f6zelli\u011fidir. Bu yap\u0131, grubun lideri taraf\u0131ndan s\u00f6ylenen ve \u015fark\u0131 s\u00fcrecinde genellikle de\u011fi\u015fen iddial\u0131 bir c\u00fcmleye, koro taraf\u0131ndan tekrarlanan melodik bir yan\u0131ttan olu\u015fur. Bu stilin tam olarak ilahilerden mi yoksa i\u015f \u015fark\u0131lar\u0131ndan m\u0131 kaynakland\u0131\u011f\u0131 bilinmemektedir. \u0130\u015f \u015fark\u0131lar\u0131nda, yani \u00e7al\u0131\u015fma an\u0131nda belli ortak bir hareketin zamanlamas\u0131n\u0131 (\u00f6rne\u011fin, \u00e7ekicin ayn\u0131 anda vurulmas\u0131n\u0131) koordine etmeye yarayan \u015fark\u0131larda da bir liderin \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131, grup taraf\u0131ndan yan\u0131tlan\u0131r. Ancak ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7te ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bilinmekle birlikte, hangisinin \u00f6nce oldu\u011fu hakk\u0131nda kesin bir veri yoktur. \u00c7a\u011fr\u0131-yan\u0131t format\u0131 bug\u00fcn\u00fcn siyah kilisesinde de, ibadet s\u0131ras\u0131nda, rahip ve cemaat aras\u0131nda adeta bir diyalog \u015feklinde g\u00f6r\u00fclmektedir. Hatta bu \u00e7a\u011fr\u0131-yan\u0131t formunun s\u00f6zden \u015fark\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, s\u00f6zel hitab\u0131n melodikle\u015fmesi yayg\u0131nd\u0131r. Bunun g\u00fczel \u00f6rneklerini Martin Luther King\u2019in tarihi konu\u015fmalar\u0131nda da duymak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Kuzeye gidebilmek 1 metre 20 santim uzunlu\u011fundaki bir kutuda 24 saat buharl\u0131 bir gemide seyahat eden Henry \u201cBox\u201d (kutu) Brown\u2019u g\u00f6steren bir \u00e7izim.<\/figcaption><\/figure>\n

Yeralt\u0131 demiryolu<\/strong><\/p>\n

Dr. Lorenzo Turner, k\u00f6le ticaretinin yo\u011fun oldu\u011fu Afrika \u00fclkelerinde yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, zenci ilahilerinde, \u00f6zellikle dilin kullan\u0131m\u0131 y\u00f6n\u00fcnde Afrika k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden gelen \u00f6\u011felerin \u00e7ok fazla oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. M\u00fczikal y\u00f6n\u00fcn\u00fcn e\u015fsiz \u00f6zellikleri bir yana, bu \u015fark\u0131lar\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli gizli \u015fifreler ve anlamlar ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Politik \u00f6rg\u00fctlenme merkezi olan siyah kilise ayinlerinde ilk zamanlar bir beyaz g\u00f6zlemci bulunduruldu\u011fu i\u00e7in mesajlar\u0131n \u015fifrelenmesi gerekiyordu.<\/p>\n

Amerika i\u00e7 sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda siyahlar ve k\u00f6lelik kar\u015f\u0131t\u0131 beyazlardan olu\u015fan, g\u00fcvenli evler yoluyla k\u00f6leleri kuzey eyaletlerine veya Kanada\u2019ya ka\u00e7\u0131rmak \u00fczere olu\u015fturulan \u00f6rg\u00fctl\u00fc yap\u0131ya yeralt\u0131 demiryolu<\/strong> ad\u0131 verilmi\u015ftir. Bu \u00f6rg\u00fctle ilgili kay\u0131t tutulmad\u0131\u011f\u0131ndan ka\u00e7 ki\u015finin bu yolla ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bilinmemektedir ama y\u00fcz bin ki\u015fiyi buldu\u011fu tahmin edilmektedir. Bu konuyla ilgili s\u00f6zl\u00fc tarih verileri olduk\u00e7a fazlad\u0131r ama yaz\u0131l\u0131 veri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hangisinin efsane, hangisinin ger\u00e7ek oldu\u011fu birbirine kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Rengi nispeten a\u00e7\u0131k olan Georgia\u2019l\u0131 bir kad\u0131n\u0131n, y\u00fcz\u00fcn\u00fc di\u015f a\u011fr\u0131s\u0131 bahanesiyle gizleyerek, yan\u0131nda erkek k\u00f6lesiyle (e\u015fiyle) birlikte seyahat eden bir beyefendi k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Philedelphia\u2019ya ula\u015fmas\u0131 s\u0131k anlat\u0131lan bir hik\u00e2yedir. \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc u\u011fruna kendini Richmond Virginia\u2019dan Philadelphia\u2019ya bir kutu i\u00e7inde postalayan bir Henry \u2018Box\u2019 (kutu) Brown adl\u0131 ka\u00e7a\u011f\u0131n hik\u00e2yesi en \u00e7ok bilinenlerdendir. E\u015fi ve \u00e7ocuklar\u0131 ba\u015fka bir eyaletteki bir rahibe sat\u0131lan Brown, kuzeye gidebilmek i\u00e7in bu yolu bulur. 1 metre 20 santim uzunlu\u011fundaki bu kutuda 24 saat buharl\u0131 bir gemide seyahat eden Brown\u2019\u0131n, k\u00f6lelik kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n evine giden kutudan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nce oradakileri selamlad\u0131\u011f\u0131, sonra da hemen bir dini \u015fark\u0131 s\u00f6ylemeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Yeralt\u0131 demiryolunun \u00f6nemli kond\u00fckt\u00f6rlerinden biri Harriet Tumban.<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eifreli \u015fark\u0131lar<\/strong><\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde h\u00e2l\u00e2 s\u00f6ylenen \u201cGo Down, Moses\u201d (A\u015fa\u011f\u0131ya in, Musa) \u015fark\u0131s\u0131 \u00f6z\u00fcnde \u0130ncil<\/em>\u2019de ge\u00e7en bir \u00f6yk\u00fcy\u00fc anlat\u0131r. Ancak sadece tutsakl\u0131\u011f\u0131n bitmesi i\u00e7in yakarmakla, sonra \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesinde ilerleme y\u00f6n\u00fcnde bir te\u015fvikle kalmaz, ba\u015fka gizli anlamlar da ta\u015f\u0131r. Yeralt\u0131 demiryolunun \u00f6nemli kond\u00fckt\u00f6rlerinden biri Harriet Tubman\u2019d\u0131. G\u00fcneyden kuzeye giden gizli yollar\u0131 bilen Tubman, bunlar\u0131 kimseyle payla\u015fmad\u0131. Dini \u015fark\u0131lardan ald\u0131\u011f\u0131 referanslarla k\u00f6leli\u011fin devam\u0131n\u0131 isteyenlere M\u0131s\u0131r (Egypt) ad\u0131n\u0131 verdi. K\u00f6leler onu Musa (Moses) olarak biliyorlard\u0131. A\u015fa\u011f\u0131 ve yukar\u0131 kavram\u0131 Amerika\u2019n\u0131n g\u00fcney ve kuzey eyaletlerini betimlemekteydi.<\/p>\n

\u201cBeni burada engelleyebilirsin ana yukar\u0131da asla
\n<\/em>\u0130nsanlar\u0131m\u0131n gitmesine izin ver
\n<\/em>O cennette oturur ve dualar\u0131 kabul eder
\n<\/em>\u0130nsanlar\u0131m\u0131n gitmesine izin ver
\n<\/em>\u0130lerle Musa
\n<\/em>M\u0131s\u0131r diyarlar\u0131na do\u011fru
\n<\/em>Ya\u015fl\u0131 firavuna s\u00f6yle (Pharoah)
\n<\/em>\u0130nsanlar\u0131m\u0131n gitmesine izin ver<\/em>\u201d
\n(Go Down, Moses\/ A\u015fa\u011f\u0131ya \u0130n, Musa!)<\/p>\n

(Big Mama Thornton’dan, “Go Down, Moses”:)<\/p>\n