{"id":14480,"date":"2016-11-01T13:06:14","date_gmt":"2016-11-01T10:06:14","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14480"},"modified":"2017-12-15T13:42:16","modified_gmt":"2017-12-15T10:42:16","slug":"2016-nobel-fizik-odulu-madde-duzlemlerindeki-gizemli-fizigin-kesfi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/11\/01\/2016-nobel-fizik-odulu-madde-duzlemlerindeki-gizemli-fizigin-kesfi","title":{"rendered":"2016 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc:\u00a0Madde d\u00fczlemlerindeki gizemli fizi\u011fin ke\u015ffi"},"content":{"rendered":"

\u0130sve\u00e7 Kraliyet Bilim Akademisi, topolojik faz ge\u00e7i\u015fleri ve maddenin topolojik fazlar\u0131 konular\u0131ndaki teorik ke\u015fiflerinden dolay\u0131 bu seneki Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc, David J. Thouless ile F. Duncan M. Haldane ve J. Michael Kosterlitz aras\u0131nda payla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/em><\/p>\n

Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019nden sonra bu sene belki de en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan \u00f6d\u00fcl, fizik alan\u0131ndan geldi. 1975\u2019te Vera Rubin ve Kent Ford\u2019un galaksi d\u00f6n\u00fc\u015f oranlar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemleri neticesinde geli\u015fen karanl\u0131k madde teorisi ve LIGO\u2019nun ge\u00e7ti\u011fimiz aylarda a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gravitasyon dalgalar\u0131n\u0131n ke\u015ffi, Nobel\u2019e lay\u0131k g\u00f6r\u00fclen geli\u015fmeler say\u0131labilir. Fakat maddenin topolojik fazlar\u0131n\u0131n ke\u015ffi ve teorisinin kurulmas\u0131 da, bilimde ve teknolojide di\u011fer geli\u015fmeler kadar \u00f6nemlidir. Bir di\u011fer nokta da, bu \u00f6d\u00fcllerin -her ne kadar tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k da olsa- Alfred Nobel\u2019in vasiyeti \u00fczerine insanl\u0131\u011fa en b\u00fcy\u00fck katk\u0131y\u0131 yapan \u00e7al\u0131\u015fmalara verilmesidir. Bu faydac\u0131 motivasyonla bakacak olursak Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc, \u00f6zellikle k\u0131sa vadeli teknolojik yans\u0131malara olanak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, Nobel\u2019in \u015fartlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r.<\/p>\n

2016 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc, bir yar\u0131s\u0131 Washington \u00dcniversitesi\u2019nden David J. Thouless\u2019e; di\u011fer yar\u0131s\u0131 ise Princeton \u00dcniversitesi\u2019nden F. Duncan M. Haldane ve Brown \u00dcniversitesi\u2019nden J. Michael Kosterlitz\u2019e olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 bilimci aras\u0131nda payla\u015f\u0131ld\u0131. Ke\u015fifle birlikte maddeyi ve maddenin gizemlerini alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131m\u0131zda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 teorik yenilikler getiren bilimciler, inovatif materyaller geli\u015ftirme konusunda yeni perspektifler kazanmam\u0131za olanak sa\u011flad\u0131.<\/p>\n

Topolojik fikirleri fizi\u011fe uygulad\u0131lar<\/strong><\/p>\n

David Thouless, Duncan Haldane ve Michael Kosterlitz, maddenin s\u00fcperiletkenlik, s\u00fcperak\u0131\u015fkanl\u0131k veya ince manyetik filmler gibi s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 fazlarda bulunma durumlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak \u00fczere ileri matematiksel y\u00f6ntemler kulland\u0131lar. Kosterlitz ve Thouless d\u00fczlemlerde veya iki boyutlu olarak ele al\u0131nabilecek son derece ince tabakalarda meydana gelen fenomenleri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Haldane ise tek boyutlu olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimiz, iplik \u015feklinde yap\u0131lar\u0131 olu\u015fturan materyalleri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

D\u00fczlem (flat) b\u00f6lgelerindeki fizik, bizim \u00fc\u00e7 boyutta deneyimledi\u011fimiz fizikten olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Atomlar\u0131 tek tek ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda her birini kuantum mekani\u011fi ile a\u00e7\u0131klayabilsek de, milyonlarca atomdan meydana gelmi\u015f, son derece ince bir madde tabakas\u0131ndaki atomlar tamamen farkl\u0131 bir karakter sergiler.<\/p>\n

\u00d6d\u00fcl sahiplerinin topolojik fikirleri fizi\u011fe uygulamas\u0131, ke\u015fifleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirleyici olmu\u015ftur. Topoloji, ad\u0131m ad\u0131m de\u011fi\u015fen \u00f6zellikleri a\u00e7\u0131klayan matemati\u011fin bir alan\u0131d\u0131r ve modern bir ara\u00e7 olarak fizikte bir\u00e7ok yeni ara\u015ft\u0131rma alan\u0131na ve \u00f6nemli kavramlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na olanak tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1 – Maddenin fazlar\u0131: Maddenin en bilindik fazlar\u0131 kat\u0131, s\u0131v\u0131 ve gazd\u0131r; fakat \u00e7ok y\u00fcksek veya d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda madde egzotik fazlara ge\u00e7er. Kullan\u0131lan b\u00fct\u00fcn \u00e7izimler Johan Jarnestad taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuantum fizi\u011fi so\u011fukta kendini g\u00f6steriyor<\/strong><\/p>\n

En temelde t\u00fcm maddeler kuantum mekani\u011fine tabidir.\u00a0\u00a0 Kat\u0131, s\u0131v\u0131 ve gazlar maddenin ola\u011fan fazlar\u0131d\u0131r ve bu fazlardaki kuantum etkiler, geli\u015fig\u00fczel atomik hareketlerle perdelenir. Fakat mutlak s\u0131f\u0131r (-273 \u2218C) civar\u0131ndaki so\u011fukluklarda maddeler farkl\u0131 davran\u0131\u015flar g\u00f6stermektedir; sadece mikro \u00f6l\u00e7eklerde \u00f6l\u00e7\u00fcmleyebildi\u011fimiz kuantum etkiler bir anda kendini g\u00f6stermeye ba\u015flar (\u015eekil 1).<\/p>\n

S\u0131radan maddenin faz ge\u00e7i\u015fleri s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimlerinde kendini g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin d\u00fczg\u00fcn s\u0131ralanm\u0131\u015f buz kristalleri \u0131s\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda erir ve daha d\u00fczensiz bir forma sahip su meydana gelir. D\u00fcz b\u00f6lgelere gitti\u011fimizde ise, materyallerin fazlar\u0131n\u0131n hen\u00fcz tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

So\u011fukta ilgin\u00e7 \u015feyler ortaya \u00e7\u0131kabilir: \u00d6rne\u011fin par\u00e7ac\u0131klarla etkile\u015fimin yaratt\u0131\u011f\u0131 diren\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda ortadan kalkar ve elektrik ak\u0131m\u0131 hi\u00e7bir diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fmadan yolunu al\u0131r ve malzeme s\u00fcperiletkenlik \u00f6zelli\u011fi g\u00f6sterir. Bir ba\u015fka \u00f6rnek de s\u00fcper ak\u0131\u015fkanlardaki girdap ak\u0131mlar\u0131n\u0131n (vortex), ayn\u0131 h\u0131zda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc sonsuza dek s\u00fcrd\u00fcrebilmesidir.<\/p>\n

S\u00fcperak\u0131\u015fkanlar, sistematik olarak ilk kez 1930\u2019lu y\u0131llarda Pyotr Kapitsa taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Helyum-4\u2019\u00fc -217 dereceye kadar so\u011futan Kapitsa, akmaya kar\u015f\u0131 direnci (viskozite)\u00a0\u00a0 ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131nda s\u00fcperak\u0131\u015fkan davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6zlemledi. 1978\u2019de Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019ne lay\u0131k g\u00f6r\u00fclen bu ke\u015ffin sonras\u0131nda, bir\u00e7ok t\u00fcrde s\u00fcperak\u0131\u015fkan laboratuvar ortamlar\u0131nda \u00fcretilmeye ba\u015fland\u0131. S\u00fcperak\u0131\u015fkan helyum, s\u00fcperiletken ince filmler, ince tabakal\u0131 manyetik materyaller ve iletken nano-iplikler \u015fu anda yo\u011fun olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan madde fazlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Girdap ak\u0131m\u0131 \u00e7iftleri \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc sa\u011flad\u0131 <\/strong><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar uzun bir s\u00fcre boyunca s\u0131cakl\u0131k dalgalanmalar\u0131n\u0131n iki boyutlu d\u00fczlemlerdeki madde \u00f6rg\u00fctlenmesini, mutlak s\u0131f\u0131rda bile tamamen yok etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. D\u00fczenli bir faz olmad\u0131\u011f\u0131nda, faz ge\u00e7i\u015fi de olanakl\u0131 de\u011fildi. Fakat 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Birmingham\u2019da bir araya gelen David Thouless ve\u00a0\u00a0 Michael Kosterlitz, mevcut teoriye meydan okudu. D\u00fcz b\u00f6lgelerdeki faz ge\u00e7i\u015f problemini ele alan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, faz ge\u00e7i\u015flerine yepyeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 getirerek, 20. y\u00fczy\u0131l yo\u011fun madde fizi\u011fi teorisindeki en \u00f6nemli ke\u015fiflerden birini, KT (Kosterlitz-Thouless) veya BKT (Kosterlitz-Thouless- Berezinskii) ge\u00e7i\u015fini ortaya koydular.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2 – Faz ge\u00e7i\u015fi: Maddenin faz ge\u00e7i\u015flerinde ortaya \u00e7\u0131kar; buzun eriyip su olu\u015fturmas\u0131 gibi. Kosterlitz ve Thouless, \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda ince tabakalardaki topolojik faz ge\u00e7i\u015flerini topoloji yard\u0131m\u0131yla a\u00e7\u0131klad\u0131lar. D\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda girdap ak\u0131m \u00e7iftleri olu\u015fur ve faz ge\u00e7i\u015fi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda aniden birbirlerinden ayr\u0131\u015f\u0131r. Bu, yo\u011fun madde fizi\u011finin 20. y\u00fczy\u0131ldaki en \u00f6nemli ke\u015fiflerindendir.<\/figcaption><\/figure>\n

Topolojik faz ge\u00e7i\u015fi, buz ve su aras\u0131ndaki gibi s\u0131radan faz ge\u00e7i\u015flerine benzemez. Bu faz ge\u00e7i\u015flerindeki temel etken, d\u00fcz materyallerdeki k\u00fc\u00e7\u00fck girdap ak\u0131mlar\u0131d\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda daha s\u0131k\u0131 girdap \u00e7iftleri olu\u015fur ve s\u0131cakl\u0131k artt\u0131k\u00e7a faz ge\u00e7i\u015fi meydana gelir. Ak\u0131mlar birbirinden uzakla\u015farak kendi ba\u015flar\u0131na materyal \u00fczerine kayar (\u015eekil 2).<\/p>\n

Teorinin bir di\u011fer g\u00fczel yan\u0131 ise, d\u00fc\u015f\u00fck boyutlardaki farkl\u0131 materyal tiplerine de uygulanabilmesidir. Bu a\u00e7\u0131dan KT ge\u00e7i\u015fleri evrenseldir. Sadece yo\u011fun madde fizi\u011fiyle de\u011fil, istatistik mekanik ve atom fizi\u011fi gibi alanlarla da uyum i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 KT ge\u00e7i\u015fini olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131 bir ara\u00e7 haline getirir. Ge\u00e7i\u015flerin arkas\u0131ndaki teori de geli\u015ftiricileri ba\u015fta olmak \u00fczere di\u011fer biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan ortaya koyulmu\u015f ve deneysel s\u0131namalardan ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

Gizemli kuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 <\/strong><\/p>\n

Deneysel ilerlemeler neticesinde, \u00e7ok say\u0131da yeni madde faz\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ihtiyac\u0131 do\u011fdu. 1980\u2019lerde David Thouless ve Duncan Haldane, 1930\u2019larda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, hangi maddenin elektrik iletip iletmeyece\u011fine dair var olan kuantum mekaniksel teoriye meydan okuyan yeni bir teori ortaya koydular. Yeni teoriye dek fizi\u011fin bu alan\u0131n\u0131n iyi anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekteydi. Dolay\u0131s\u0131yla 1983\u2019te David Thouless\u2019nin, var olan teorinin eksik oldu\u011funu, d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131k ve g\u00fc\u00e7l\u00fc manyetik alanlarda yeni bir teorinin gereklili\u011fini kan\u0131tlamas\u0131, son derece \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k uyand\u0131rd\u0131. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 zaman zarf\u0131nda Duncan Haldane\u2019in manyetik atom zincirleri \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 analiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da benzer sonucu \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu.<\/p>\n

Thouless\u2019in topoloji kullanarak teorik a\u00e7\u0131klama getirdi\u011fi gizemli kuantum fenomeni,\u00a0\u00a0 Hall etkisi olarak bilinir. 1980\u2019lerde Alman fizik\u00e7i Klaus von Klitzing taraf\u0131ndan g\u00f6zlemlenmi\u015f ve 1985\u2019te Nobel\u2019e lay\u0131k g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Klitzing, iki yar\u0131-iletken aras\u0131ndaki ince iletken tabakadaki elektonlar\u0131 mutlak s\u0131f\u0131ra yak\u0131n derecelere kadar so\u011futup manyetik alana maruz b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Fizikte s\u0131cakl\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde \u015fiddetli etkilerin g\u00f6r\u00fclmesi normaldir. \u00d6rne\u011fin bir\u00e7ok materyal manyetik \u00f6zellik kazan\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc malzemedeki t\u00fcm atomik magnetler bir anda ayn\u0131 y\u00f6ne y\u00f6nelir ve g\u00fc\u00e7l\u00fc manyetik alan meydana gelir.<\/p>\n

\u00d6te yandan kuantum Hall etkisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131 daha zordur; tabakadaki elektriksel iletkenlik de\u011ferleri son derece kesin ve belirli de\u011ferler verir ki, bu fizik i\u00e7in ola\u011fan de\u011fildir. Yar\u0131-iletkenin safl\u0131\u011f\u0131, s\u0131cakl\u0131k ve manyetik alan\u0131n farkl\u0131 de\u011ferlerinde bile sonu\u00e7lar de\u011fi\u015fmez. Manyetik alan yeterince de\u011fi\u015fti\u011finde tabakan\u0131n iletkeni\u011fi de de\u011fi\u015fir: Manyetik alan\u0131n g\u00fcc\u00fc azalt\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda elektrik alan ilk olarak ikiye katlan\u0131r. Daha sonra \u00fc\u00e7e, d\u00f6rde\u2026 Bu s\u0131ral\u0131 ad\u0131mlar bilmecesi d\u00f6nemin fizik\u00e7ileri taraf\u0131ndan do\u011fru \u015fekilde gerek\u00e7elendirilememi\u015ftir, ta ki David Thouless topoloji kullanana dek.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 3 – Topoloji: Matemati\u011fin bu dal\u0131, t\u0131pk\u0131 yukar\u0131daki nesnelerin sahip oldu\u011fu delik say\u0131lar\u0131 gibi, ad\u0131m ad\u0131m de\u011fi\u015fiklik g\u00f6steren \u00f6zellikleri inceler. Topoloji bu seneki Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fcn anahtar noktas\u0131. \u0130nce tabakalardaki elektriksel iletkenli\u011fin ad\u0131ml\u0131 de\u011fi\u015fimi bu sayede a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Yan\u0131t topolojiden geliyor<\/strong><\/p>\n

Topoloji, cisimleri par\u00e7alamayacak \u015fekilde yap\u0131lan germe, d\u00f6nd\u00fcrme gibi deformasyonlar\u0131n \u00f6zelliklerini a\u00e7\u0131klar. Topolojik olarak k\u00fcre ile kase ayn\u0131 kategoridedir \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00fcre \u015feklindeki bir hamuru par\u00e7alamadan kase olu\u015fturulabilir. Ortas\u0131nda bo\u015fluk olan simit \u015fekilli cisimler ile -\u00f6rne\u011fin- kahve kupas\u0131 da yine ba\u015fka bir kategoriye aittir ve yeniden modellenerek birbirlerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilir. Ancak yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmadan bir k\u00fcreden simit elde edemeyiz. Topolojik nesneler bir, iki, \u00fc\u00e7\u2026 gibi tam say\u0131l\u0131 deliklere sahiptir. \u0130\u015fte buradan yola \u00e7\u0131k\u0131larak, kuantum Hall etkisindeki elektriksel iletkenli\u011fe a\u00e7\u0131klama getirilmi\u015ftir (\u015eekil 3).<\/p>\n

Kuantum Hall etkisinde elektronlar, yar\u0131-iletkenler aras\u0131ndaki tabakada g\u00f6rece serbest olarak hareket eder ve topolojik kuantum ak\u0131\u015fkan\u0131 ad\u0131 verilen bir yap\u0131 meydana getirir. Nas\u0131l ki bir\u00e7ok par\u00e7ac\u0131k bir araya geldi\u011finde yeni \u00f6zellikler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorsa, topolojik kuantum ak\u0131\u015fkan\u0131ndaki elektronlar da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 karakter g\u00f6sterir. Kahve kupas\u0131n\u0131n yaln\u0131zca bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne bakarak nesnenin delik bar\u0131nd\u0131r\u0131p bar\u0131nd\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, elektronlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek elektronlar\u0131n topolojik kuantum ak\u0131\u015fkan\u0131 meydana getirip getirmedi\u011fini anlamak olanaks\u0131zd\u0131r. \u0130letkenlik elektronlar\u0131n kolektif hareketiyle meydana gelir ve topolojiden dolay\u0131 da ad\u0131m ad\u0131m de\u011fildir; yani kuantalanm\u0131\u015ft\u0131r. Topolojik kuantum ak\u0131\u015fkanlar\u0131n\u0131n bir di\u011fer ilgin\u00e7 \u00f6zelli\u011fi de s\u0131n\u0131rlar\u0131ndaki ilgin\u00e7 \u00f6zelliklerdir. Bu \u00f6zellikler teorik olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve sonras\u0131nda deneysel olarak ispatlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ba\u015fka bir \u00f6nemli bulgu, 1988 y\u0131l\u0131nda Duncan Haldane taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131. Buna g\u00f6re, topolojik kuantum ak\u0131\u015fkanlar\u0131, kuantum Hall etkisinde oldu\u011fu gibi manyetik alan olmamas\u0131na ra\u011fmen, ince yar\u0131-iletken tabakalarda da olu\u015fabilmelidir. Haldane, teorik modelinin deneysel olarak g\u00f6zlemlenebilece\u011fini hi\u00e7bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcnmemesine ra\u011fmen, 2014 y\u0131l\u0131nda mutlak s\u0131f\u0131ra yak\u0131n atomlarda yap\u0131lan deneyler bu \u00f6ng\u00f6r\u00fcy\u00fc do\u011frulad\u0131.<\/p>\n

Topolojik malzemeler \u00e7a\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n

Duncan Haldane, 1982\u2019deki erken \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda alandaki uzmanlar\u0131 bile hayrete d\u00fc\u015f\u00fcren bir tahmin yapt\u0131. Haldane, baz\u0131 materyallerde ortaya \u00e7\u0131kan manyetik atom zincirleri \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 teorik \u00e7al\u0131\u015fmalarda, atomik magnetlere ba\u011fl\u0131 olarak bu zincirlerin temelde farkl\u0131 karakteristik g\u00f6sterdi\u011fini ke\u015ffetti. Kuantum fizi\u011finde tek ve \u00e7ift olmak \u00fczere iki t\u00fcr atomik magnet vard\u0131r. Haldane, \u00e7ift magnetlerden olu\u015fmu\u015f zincirlerin topolojik \u00f6zellik g\u00f6sterirken, tek magnetlerden olu\u015fanlar\u0131n topolojik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Topolojik kuantum ak\u0131\u015fkan\u0131nda oldu\u011fu gibi, zincirin topolojik olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in bir k\u0131sm\u0131na bakmak yeterli olmaz. Yine kuantum ak\u0131\u015fkan\u0131nda oldu\u011fu gibi topolojik \u00f6zellikler kendilerini s\u0131n\u0131rlarda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r; yani zincirin sonunda. \u00c7\u00fcnk\u00fc spin olarak bilinen kuantum \u00f6zelli\u011fi, topolojik zincirin sonlar\u0131nda yar\u0131ya d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

Haldane\u2019nin a\u00e7\u0131klamalar\u0131na ilk \u00f6nce kimse inanmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc atomik zincirlerin tamamen anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekteydi. Fakat zamanla Haldane\u2019nin ilk topolojik materyali ke\u015ffetti\u011fi anla\u015f\u0131ld\u0131 ve kuantum Hall etkisi ile \u00e7ift manyetik atom zincirleri bu yeni t\u00fcr topolojik gruba dahil edildi. \u0130lerleyen zamanlarda sadece zincirlerin ve ince tabakalar\u0131n de\u011fil; s\u0131radan \u00fc\u00e7 boyutlu materyallerin de olu\u015fturdu\u011fu topolojik gruplar ke\u015ffedildi.<\/p>\n

Art\u0131k topolojik yal\u0131tkanlar, s\u00fcperiletkenler ve metaller g\u00fcndemde ve bu t\u00fcr malzeme ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131ldan beridir yo\u011fun madde fizi\u011finin temel ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131 haline geldi. Bu ara\u015ft\u0131rmalar topolojik malzemelerin yeni nesil elektronik ve s\u00fcperiletken malzemelerin \u00fcretilebilmesine olanak tan\u0131mas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, egzotik d\u00fczlemlerde ger\u00e7ekle\u015fen maddenin gizemlerini de ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. T\u00fcm bu olanaklar 2016 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc sahipleri sayesinde ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n

\"\"2016 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc sahipleri<\/strong><\/p>\n

Soldan sa\u011fa, David J. Thouless<\/strong>, 1934\u2019te Bearsden, \u0130ngiltere\u2019de do\u011fdu. Doktora derecesini 1958\u2019de Cornell \u00dcniversitesi\u2019nden ald\u0131. Washington \u00dcniversitesi\u2019nde profes\u00f6rl\u00fck yapmaktad\u0131r. F. Duncan M. Haldane<\/strong>, 1951\u2019de Londra, \u0130ngiltere\u2019de do\u011fdu. Doktora derecesini 1978\u2019de Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nden ald\u0131.\u00a0\u00a0 Princiton \u00dcniversitesi\u2019nde profes\u00f6rl\u00fck yapmaktad\u0131r. J. Michael Kosterlitz<\/strong> 1942\u2019de Aberdeen, \u0130ngiltere\u2019de do\u011fdu. Doktora derecesini 1969\u2019da Oxford \u00dcniversitesi\u2019nden ald\u0131. Brown \u00dcniversitesi\u2019nde profes\u00f6rl\u00fck yapmaktad\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n

2016 Nobel Ekonomi ve Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fclleri<\/strong><\/p>\n

Nobel Ekonomi, Edebiyat ve Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fclleri\u2019nin kime verilece\u011finin se\u00e7iminde,di\u011fer \u00f6d\u00fcllere g\u00f6re, politik nedenlerin a\u011f\u0131rl\u0131kta oldu\u011fu s\u00f6ylenegelir.
\nNobel \u00d6d\u00fcl\u00fc esasta, kapitalist iktisada katk\u0131s\u0131 y\u00fcksek isimlere gider. 2016 \u00f6d\u00fcl\u00fc de, \u201cs\u00f6zle\u015fme teorisi\u201d alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in Oliver Hart ve Bengt Holmstr\u00f6m\u2019e gitti. Piyasa ko\u015fullar\u0131nda i\u015f\u00e7i-i\u015fveren, hissedar-y\u00f6netici, \u00f6\u011fretmen-\u00f6\u011frenci aras\u0131ndaki \u201cs\u00f6zle\u015fmeler\u201din etkinli\u011fi, te\u015fviklerin, \u00f6zendiricilerin niteli\u011fi ve yeterlili\u011fi gibi konularda bir model geli\u015ftirmi\u015flerdi.<\/p>\n

Bu seneki Nobel Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc ise,\u00a0\u00a0 Kolombiya Devlet Ba\u015fkan\u0131\u00a0Juan Manuel Santos\u2019sa, FARC gerillalar\u0131yla Kolombiya Devleti aras\u0131nda 50 y\u0131ldan fazlad\u0131r s\u00fcren i\u00e7 sava\u015f\u0131 sona erdirmek i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u201cbar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine katk\u0131s\u0131\u201d nedeniyle verildi.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmet ve FARC aras\u0131ndaki bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131na, K\u00fcba\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Havana\u2019da 4 y\u0131la yak\u0131n s\u00fcredir yap\u0131lan m\u00fczakerelerin ard\u0131ndan\u00a0var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fakat var\u0131lan anla\u015fma, ge\u00e7ti\u011fimiz ay d\u00fczenlenen, kat\u0131l\u0131m oran\u0131n\u0131n y\u00fczde 38\u2019de kald\u0131\u011f\u0131 referandum sonucu 63 bin oy farkla reddedildi.<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130sve\u00e7 Kraliyet Bilim Akademisi, topolojik faz ge\u00e7i\u015fleri ve maddenin topolojik fazlar\u0131 konular\u0131ndaki teorik ke\u015fiflerinden dolay\u0131 bu seneki Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc, David J. Thouless ile F. Duncan M. Haldane ve J. Michael Kosterlitz aras\u0131nda payla\u015ft\u0131rd\u0131. Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019nden sonra bu sene belki de en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan \u00f6d\u00fcl, fizik alan\u0131ndan geldi. 1975\u2019te Vera Rubin ve Kent Ford\u2019un […]<\/p>\n","protected":false},"author":634,"featured_media":14481,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[190,1464,26],"tags":[288,1533,638,629,1643],"class_list":["post-14480","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-153-sayi","category-dosya","category-fizik","tag-fizik","tag-kuantum","tag-madde","tag-nobel","tag-odul"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t