{"id":14602,"date":"2016-10-01T16:22:36","date_gmt":"2016-10-01T13:22:36","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14602"},"modified":"2017-12-18T16:59:25","modified_gmt":"2017-12-18T13:59:25","slug":"bilimin-evreni-anlama-seruveni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/10\/01\/bilimin-evreni-anlama-seruveni","title":{"rendered":"Bilimin evreni anlama ser\u00fcveni"},"content":{"rendered":"

D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcyorsa neden savrulmuyoruz? Ay neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor? A\u011f\u0131rl\u0131k s\u0131f\u0131r olur mu? Fil ile fare neden ayn\u0131 anda d\u00fc\u015fer? Uzay meki\u011fi D\u00fcnya\u2019ya d\u00f6nerken yapay engellemeler olmasa d\u00fc\u015fene dek h\u0131zlanmaya devam eder mi? D\u00fcnya\u2019n\u0131n ekseni ekliptik d\u00fczleme dik olsayd\u0131 ne olurdu?.. Milattan \u00f6nce Apollonius\u2019la ba\u015flay\u0131p Kepler\u2019le anlam kazanan, Galileo ve Newton\u2019la doru\u011fa ula\u015fan uzay yolculu\u011fu devam ediyor. <\/em><\/p>\n

Apollonius M\u00d6 262-190 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f. Pergeli Apollonius da deniliyor. Perge Antalya \u00e7evresinde eski bir yerle\u015fim alan\u0131. K\u00fclt\u00fcr ve sanat\u0131n geli\u015fti\u011fi \u00f6nemli kentlerden. Perge\u2019de do\u011fan Apollonius daha sonra M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n \u0130skenderiye kentine ge\u00e7iyor. Bir s\u00fcre sonra da Bergama\u2019ya. \u0130skenderiye, d\u00f6nemin en \u00f6nemli bilim – k\u00fclt\u00fcr merkezi. Bergama da bu anlamda \u00f6nemli merkezlerden biri.<\/p>\n

\"\"
Pergeli Apollonius (M\u00d6 262-190) ve koni kesitleri.<\/figcaption><\/figure>\n

Apollonius\u2019un matematik \u00fczerine bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 var. \u00d6rne\u011fin \u00fc\u00e7 \u00e7embere te\u011fet \u00e7izme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u201cApollonius Problemi\u201d olarak bilinir. En \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ise \u201ckoni kesitleri\u201d ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Koninin i\u00e7inde bir \u015feyler oldu\u011funu seziyor Apollonius. Koniyi bir d\u00fczlemle kestiriyor. De\u011fi\u015fik konumlarda olu\u015fan arakesitleri g\u00f6zlemliyor ve adland\u0131r\u0131yor. D\u00fczlem koninin taban\u0131na paralel ise olu\u015fan \u015fekil \u00e7ember. Koniyi kesen d\u00fczlem koni taban\u0131na paralel de\u011filse (verev) elips, taban\u0131na dik ise hiperbol, ana do\u011fruya (koninin tepe noktas\u0131 ile taban \u00e7emberinin herhangi bir noktas\u0131n\u0131 birle\u015ftiren do\u011fru) paralel ise parabol oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015f. Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 biraz daha kurcalam\u0131\u015f ve arakesitin k\u00e2h kesi\u015fen iki do\u011fru, k\u00e2h paralel iki do\u011fru, hatta bir nokta oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015f\u2026<\/p>\n

Elips, hiperbol, parabol o g\u00fcne dek bilinmeyen \u015fekiller de\u011fil. Do\u011fada var. Bilinmeyen, bu \u015fekillerin koni ile ili\u015fkisi. Bu ili\u015fkiyi ortaya koymu\u015f Apollonius. Peki, neden yapm\u0131\u015f bu incelemeyi? Bu sorunun belli bir yan\u0131t\u0131 yok\u2026 Kim bilir ka\u00e7 ki\u015fi dudak b\u00fckm\u00fc\u015ft\u00fcr Apollonius\u2019a, \u201cyapacak i\u015fin mi yok\u201d diyerek. Bug\u00fcn bile bilimle ilgili etkinliklere bir\u00e7ok insan benzer s\u00f6zleri etmezler mi?<\/p>\n

Yaratmak, bulmak, \u00fcretmek i\u00e7in \u201ci\u015fi olmamak\u201d m\u0131 yoksa yaratman\u0131n, bulman\u0131n, \u00fcretmenin \u201ckendisinin i\u015f\u201d olmas\u0131 m\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 san\u0131r\u0131m o g\u00fcn bug\u00fcnd\u00fcr s\u00fcr\u00fcyor. Ki\u015finin konumuyla ve niyetiyle ilgili. Ama bulunanlar\u0131n i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u2026 Bulurken ya\u015fanan s\u00fcre\u00e7 ya da bulmaya y\u00f6nelten itki de \u00f6nemli. Anlat\u0131l\u0131r: K\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocuk kayay\u0131 yontan heykelt\u0131ra\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f ve sormu\u015f: Sen ne yap\u0131yorsun? Heykelt\u0131ra\u015f yan\u0131tlam\u0131\u015f, \u201cAt yap\u0131yorum.\u201d Anlam veremeyen \u00e7ocuk dudak b\u00fckerek uzakla\u015fm\u0131\u015f. Bir s\u00fcre sonra ayn\u0131 yerden ge\u00e7erken at heykelinin bitmek \u00fczere oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015f. Hayretle sormu\u015f. \u201cSen o ta\u015f\u0131n i\u00e7inde at oldu\u011funu nereden anlad\u0131n?\u201d<\/p>\n

Apollonius koni i\u00e7inde elips oldu\u011funu bilmese de bir \u015feyler oldu\u011funu seziyordu mutlaka.<\/p>\n

Merak, sezgi ve olgular<\/strong><\/p>\n

Eratosthenes M\u00d6 276-194 y\u0131llar\u0131nda Yunanistan\u2019da ya\u015fam\u0131\u015f. Matematik\u00e7i ve astronom. Eski bilimciler genellikle matematik\u00e7i ve felsefeci. Bu anlamda her biri birer filozof. Eratosthenes D\u00fcnya\u2019n\u0131n olgular\u0131yla yetinmemi\u015f. G\u00fcne\u015f\u2019i ve gezegenleri g\u00f6zlemlemi\u015f. Co\u011frafyan\u0131n temellerini atm\u0131\u015f, enlem boylam d\u00fc\u015f\u00fcncesini geli\u015ftirmi\u015f. D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7evresini, yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131 hesaplam\u0131\u015f.<\/p>\n

Yetinmemi\u015f bununla D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019e olan uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da hesaplam\u0131\u015f. Ona da \u201cD\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019e olan uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilsek ne olur, bilmesek ne olur, i\u015fin mi yok\u201d diyenler olmu\u015ftur san\u0131r\u0131m. Ama o yine de hesaplam\u0131\u015f\u2026<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Eratosthenes\u2019in bulgusu Apollonius\u2019un konik kesitleri bulgusundan farkl\u0131. Erathosthenes olgulardan yola \u00e7\u0131karken, Apollonius\u2019a sezgileri y\u00f6n veriyor. Ama ikisi de merakl\u0131, ikisi de kayan\u0131n i\u00e7indeki at\u0131 ar\u0131yor. \u0130\u00e7inde at oldu\u011funu bilse de bilmese de.<\/p>\n

\u0130lkel \u00e7a\u011flardan beri g\u00f6ky\u00fcz\u00fc, y\u0131ld\u0131zlar, gezegenler, ay, g\u00fcne\u015f ve bunlar\u0131n hareketi insanlar\u0131n ilgi oda\u011f\u0131. Bazen salt merak bazen \u201cd\u00fcnyadaki ya\u015famla ilintisi var m\u0131\u201d sorusuyla. Elbette D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019e olan uzakl\u0131\u011f\u0131 G\u00fcne\u015f\u2019e yap\u0131lacak bir yolculuk i\u00e7in ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131yor. Ama enlem ve boylamlar\u0131n saptanmas\u0131 fiziksel d\u00fcnyadaki olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klamak ve y\u00f6nlendirmek y\u00f6n\u00fcyle anlaml\u0131.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klama ve anlamland\u0131rmada objektiflik sorunu<\/strong><\/p>\n

\u0130ster merak ister gereklilik nedeniyle olsun insan\u0131n anlama ve anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131 ilkel \u00e7a\u011flardan beri tazeli\u011fini korumaya devam ediyor. Bu \u00e7aba sonucunda eski \u00e7a\u011flarda g\u00f6zlem ve g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak yoruma dayal\u0131 bilgiler \u00fcretilmi\u015f. O nedenle bir\u00e7ok kez yanl\u0131\u015f sonu\u00e7lar da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f.<\/p>\n

\"\"Yanl\u0131\u015flardan en bilineni \u201cyer (d\u00fcnya) merkezli evren\u201d modelidir. Bu model Aristoteles\u2019in evren modeli olarak ge\u00e7er. Asl\u0131nda Aristoteles\u2019in ortaya koydu\u011fu model daha genel ve hareketle ilgilidir. Ayn\u0131 zamanda felsefi\u2026 Fiziksel evrene tanr\u0131sal anlam y\u00fckler Aristoteles. Ona g\u00f6re evrenin merkezinde d\u00fcnya vard\u0131r. Eflatun da evrenle ilgili Aristoteles\u2019inkine benzer d\u00fc\u015f\u00fcnceler ileri s\u00fcrer. Bu nedenle yer merkezli evren modeli bir\u00e7ok kez Aristoteles-Eflatun modeli diye an\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Fiziksel modellemeyi bir sistem olarak yaz\u0131l\u0131 hale getiren ise M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 san\u0131lan Yunanl\u0131 astronom Batlamyus\u2019tur (Ptolemais). Modellemeye g\u00f6re evrenin merkezinde D\u00fcnya vard\u0131r. D\u00fcnya hareketsiz bir k\u00fctledir. G\u00fcne\u015f ve Ay, D\u00fcnya\u2019n\u0131n etraf\u0131nda d\u00f6nen cisimlerdir. Her ne kadar M\u00d6 200 y\u0131llar\u0131nda ya\u015fayan Yunanl\u0131 Aristarchus G\u00fcne\u015f merkezli evren modelini ortaya atm\u0131\u015fsa da ikna edici olamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6ky\u00fcz\u00fc-Yery\u00fcz\u00fc ve yanl\u0131\u015flar<\/strong><\/p>\n

D\u00fcnya merkezli evren modeli en etkili yanl\u0131\u015flardan biri olma \u00f6zelli\u011fini y\u00fczlerce y\u0131l korudu. D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor olmas\u0131 akl\u0131n alabilece\u011fi \u015fey de\u011fildi. \u0130nsanlar kayak yapar gibi dengeleri bozulmadan yerk\u00fcre \u00fczerinde nas\u0131l duracakt\u0131? Hele de D\u00fcnya\u2019n\u0131n kendi etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor olmas\u0131! D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcyorsa \u00fczerinde bulunan insanlar, nesneler savrulmadan nas\u0131l duracakt\u0131?<\/p>\n

Bug\u00fcn bile bunu anlamak\/anlatmak kolay de\u011fil. Hele de D\u00fcnya\u2019n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131p \u201ci\u015fte bak D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcyor\u201d demenin olanaks\u0131z oldu\u011fu ko\u015fullarda\u2026 Ya\u015fanan ama g\u00f6zlemlenemeyen bir ger\u00e7eklik.<\/p>\n

Yery\u00fcz\u00fcnde g\u00f6zlemlenen olaylar\u0131 do\u011fru yorumlamak da \u00e7ok kez kolay de\u011fildi. D\u00fc\u015fme (bug\u00fcn serbest d\u00fc\u015fme diyoruz), insanlar\u0131n var olu\u015flar\u0131ndan beri g\u00f6zlemledikleri bir olgu. G\u00f6zlem sonucunda var\u0131lan yarg\u0131: \u201ct\u00fcm cisimler yere d\u00fc\u015fer.\u201d Devam\u0131nda da \u201chava, gaz, bulut vb. cisim de\u011fildir\u201d yarg\u0131s\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar yere d\u00fc\u015fmemektedir! Bir di\u011fer yanl\u0131\u015f, Aristoteles\u2019in \u201ccisimler d\u00fc\u015ferken a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131na (bug\u00fcnk\u00fc kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131zla k\u00fctle) g\u00f6re h\u0131z kazan\u0131rlar\u201d tezi. \u201cAyn\u0131 y\u00fckseklikten d\u00fc\u015fen (ya da b\u0131rak\u0131lan) farkl\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131ktaki iki cisimden a\u011f\u0131r olan \u00f6nce d\u00fc\u015fer\u201d \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131 y\u00fczlerce y\u0131l tart\u0131\u015fmas\u0131z kabul g\u00f6rd\u00fc. Bug\u00fcn bile soruldu\u011funda a\u011f\u0131r olan \u00f6nce d\u00fc\u015fer yan\u0131t\u0131 hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7oktur.<\/p>\n

Harekete ili\u015fkin ba\u015fka ilgin\u00e7likler de g\u00f6zleniyordu. \u00d6rne\u011fin cam (ya da benzeri) \u00fczerinde duran bir cisim cam\u0131 k\u0131rm\u0131yordu. Ancak ayn\u0131 cisim belirli bir y\u00fckseklikten b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda cam k\u0131r\u0131l\u0131yordu. Yine herkesin her an g\u00f6rebildi\u011fi bir olay, bir g\u00f6zlem. D\u00fc\u015f\u00fc\u015fteki \u015fiddet g\u00f6zlemleniyor ama d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn ya da hareketin yaratt\u0131\u011f\u0131 etki \u00f6l\u00e7\u00fclemiyordu. \u00d6l\u00e7me ara\u00e7lar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6l\u00e7me d\u00fc\u015f\u00fcncesi de yoktu. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cdeney\u201d bilgiye ula\u015fman\u0131n y\u00f6ntemi de\u011fildi ve akla bile gelmiyordu. B\u00f6yle olunca da deney i\u00e7in gerekli ara\u00e7lar yap\u0131lm\u0131yor ya da yap\u0131lam\u0131yordu.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Modern bilimin ayak sesleri<\/strong><\/p>\n

15.- 16. y\u00fczy\u0131la de\u011fin s\u00fcre\u00e7 b\u00f6yle i\u015fledi. G\u00f6zleme, s\u0131nama-yan\u0131lmaya ve basit \u00f6l\u00e7melere ba\u011fl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7ti bu. \u00d6zellikle hareket alan\u0131nda. Gezegenlerin ve yer\u00e7ekiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 hareket de bu kavray\u0131\u015fa g\u00f6re a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. 1472-1543 y\u0131llar\u0131nda ya\u015fayan Kopernik G\u00fcne\u015f merkezli evren modelini ortaya koydu. Bu model modern astronominin ilk ad\u0131m\u0131 olarak tarihe ge\u00e7ti. Oysa o y\u0131llarda h\u00e2l\u00e2 Aristoteles ve Eflatun taraf\u0131ndan ortaya konulan \u201cyer merkezli evren\u201d modeli kabul g\u00f6r\u00fcyor, okullarda \u0130skenderiyeli Ptolemais\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cyer merkezli evren\u201d kuram\u0131n\u0131 esas alan kitab\u0131 okutuluyordu. 14 y\u00fczy\u0131l boyunca okutulan bu model belleklere \u00f6yle kaz\u0131nm\u0131\u015ft\u0131 ki, yerini Kopernik\u2019in G\u00fcne\u015f merkezli evren modeline terk etmesi hi\u00e7 de kolay de\u011fildi. Kald\u0131 ki kilisenin \u00f6\u011fretilerinde de Aristoteles modeli tanr\u0131 yarat\u0131s\u0131 olarak savunuluyordu. Aksini savunmak y\u00fcrek i\u015fiydi.<\/p>\n

\u00d6te yandan Kopernik\u2019in g\u00fcne\u015f merkezli evren modeli, yer merkezli evren modeline g\u00f6re \u00e7ok daha ger\u00e7ek olmas\u0131na kar\u015f\u0131n eksikleri ve hatta hatalar\u0131 vard\u0131. Kopernik gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerinin \u00e7emberler bi\u00e7iminde oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor ve bu yanl\u0131\u015f nedeniyle gezegenlerin ve uydular\u0131n\u0131n hareketi tam olarak a\u00e7\u0131klanam\u0131yordu.<\/p>\n

D\u00f6nem i\u00e7in daha iyi g\u00f6zlem olanaklar\u0131na sahip olan Kepler (1571-1630) Kopernik\u2019in teorisini geli\u015ftirdi. Y\u00f6r\u00fcngelerin, odaklar\u0131n\u0131n birinde g\u00fcne\u015f olan birer \u201celips\u201d oldu\u011funu belirledi. Apollonius\u2019un 1800 y\u0131ld\u0131r at\u0131l olan konik kesitler bulgusu i\u015flevsellik kazanm\u0131\u015ft\u0131. Kepler Evren\u2019i \u201cKepler Yasalar\u0131\u201d olarak bilinen \u00fc\u00e7 temel yasaya g\u00f6re a\u00e7\u0131klad\u0131. Bunlar:<\/p>\n

1) T\u00fcm gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngeleri bir oda\u011f\u0131nda G\u00fcne\u015f bulunan elipslerdir.<\/p>\n

2) Gezegenler e\u015fit zaman aral\u0131klar\u0131nda e\u015fit alanlar s\u00fcp\u00fcrerek hareket ederler. Bu nedenle h\u0131zlar\u0131 (y\u00f6r\u00fcnge h\u0131z\u0131) G\u00fcne\u015f\u2019e yak\u0131n olduklar\u0131nda fazla, uzak olduklar\u0131nda azd\u0131r.<\/p>\n

3) Bir gezegenin G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f periyotunun karesinin (T2<\/sup>), y\u00f6r\u00fcngesinin (elipsin) b\u00fcy\u00fck eksen uzunlu\u011funun k\u00fcp\u00fcne (R3<\/sup>) oran\u0131 sabittir (\u201cT2<\/sup> \/ R3<\/sup> = C\u201d). Bu oran b\u00fct\u00fcn gezegenler i\u00e7in ge\u00e7erlidir.<\/p>\n

Kepler\u2019in ortaya koydu\u011fu yasalar da asl\u0131nda g\u00f6zleme dayan\u0131yordu. Giderek geli\u015fen teleskoplar g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 daha ger\u00e7ek\u00e7i sonu\u00e7larla a\u00e7\u0131klasa da inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k y\u00f6n\u00fc yeterli olmuyordu. Y\u00fczy\u0131llar\u0131n k\u00f6kl\u00fc inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek hi\u00e7 de kolay de\u011fildi.<\/p>\n

\"\"
Galileo Pisa Kulesi\u2019nde deneyler yapt\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Galileo ve deney<\/strong><\/p>\n

Galileo (1564-1642) da G\u00fcne\u015f merkezli evren modelini savunuyordu. Elbette d\u00fcnyan\u0131n kendi etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de. Asl\u0131nda D\u00fcnya\u2019n\u0131n kendi etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamak-anlatmak zor de\u011fildi. 24 saat i\u00e7inde gece ve g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn ya\u015fanmas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ispat\u0131 i\u00e7in inand\u0131r\u0131c\u0131 bir kan\u0131tt\u0131. D\u00fcnya kendi etraf\u0131nda d\u00f6nmese gece ve g\u00fcnd\u00fcz bir d\u00f6n\u00fc\u015f boyunca yani 365 g\u00fcnde birer kez ya\u015fanacakt\u0131. D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019e bakan y\u00fcz\u00fc g\u00fcnd\u00fcz, bakmayan yan\u0131 gece olacakt\u0131. Merkezde G\u00fcne\u015f de olsa D\u00fcnya da olsa bu b\u00f6yleydi.<\/p>\n

Ama en \u00e7ok kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar kendi etraf\u0131nda d\u00f6nen bir k\u00fctlenin \u00fczerindeki cisimlerin savrulmadan durmas\u0131nayd\u0131. Galileo Pisa kulesinde deneyler yapt\u0131. \u00d6yle ya kulenin tepesinden b\u0131rak\u0131lan cisim yere inene kadar kule bir yol alacak ve cisim geriye d\u00fc\u015fecekti. \u00d6yle olmuyor cisim kulenin dibine d\u00fc\u015f\u00fcyordu. \u0130lkel \u00e7a\u011flarda bile baz\u0131 bilimciler hareket halindeki bir geminin dire\u011finin tepesinden b\u0131rak\u0131lan cismin dire\u011fin dibine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin deneyler yapm\u0131\u015ft\u0131. Ve hareket halindeki gemide cisimlerin savrulmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin ba\u015fka deneyler\u2026<\/p>\n

Cisimlerin d\u00fc\u015ferken ivme kazanmas\u0131 yani h\u0131zlanmas\u0131 ile ilgili deneyler de yapt\u0131 Galileo. Modellemeyle birle\u015ftirerek. Kulenin tepesinden d\u00fc\u015fen bir cismin saniye saniye h\u0131zlanmas\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek (hele o g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda) olanakl\u0131 de\u011fildi. \u0130vmelenmeyi kan\u0131tlamak ve \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in e\u011fik d\u00fczlemleri kulland\u0131. S\u00fcrt\u00fcnmenin olabildi\u011fince azalt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fczlemde yuvarlanmaya b\u0131rak\u0131lan bilyelerin giderek h\u0131zland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek ve \u00f6l\u00e7mek daha olanakl\u0131yd\u0131. Bu deneylerin sonucu Galileo\u2019yu; \u201cbir cismin d\u00fc\u015ferken ald\u0131\u011f\u0131 yol, o yolu almak i\u00e7in ge\u00e7en zaman\u0131n karesiyle orant\u0131l\u0131d\u0131r\u201d sonucuna g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Modellemeye dayanan bu deneyin matematiksel sonu\u00e7lar\u0131yla da kesin bilgiye ula\u015f\u0131ld\u0131. Galileo\u2019nun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na sarka\u00e7 yasas\u0131 gibi ba\u015fka \u00f6rnekler de verilebilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak s\u00f6ylemek gerekirse Galileo\u2019yla bilime deneyin girmesi ve matematikte analitik y\u00f6ntemin bulunmas\u0131 bilimin dayan\u0131lmaz a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. \u201cDeneye dayal\u0131\u201d kavray\u0131\u015flar \u201cinanmaya dayal\u0131\u201d eski kavray\u0131\u015flar\u0131 zorluyordu. O nedenle ad\u0131 ge\u00e7en biliminsanlar\u0131 modern bilimin \u00f6nc\u00fcleri say\u0131lmaktad\u0131r. Art arda gelen kuramlar d\u00fcnyay\u0131, olgular\u0131 ve hareketi daha ger\u00e7ek\u00e7i kavramaya yol a\u00e7t\u0131. Bilim g\u00fcndemine \u201cyer\u00e7ekimi\u201d, \u201ck\u00fctle \u00e7ekimi\u201d, \u201cserbest d\u00fc\u015fme\u201d, \u201ckuvvet\u201d gibi yeni kavramlar deneysel ve matematiksel kan\u0131tlar\u0131yla art arda girdi. Ve arkas\u0131ndan Newton\u2019la uzay\u0131n ve hareketin kavranmas\u0131 devrimci bir y\u00f6r\u00fcngeye oturdu.<\/p>\n

Ve Newton\u2026 <\/strong><\/p>\n

M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131lda ba\u015flay\u0131p 1400\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n sonuna dek hakim olan Aristoteles\u00e7i d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc y\u0131k\u0131l\u0131yordu. Kopernik ile ba\u015flayan bilimsel devrim a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 200 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcrede Newton\u2019la doru\u011fa ula\u015ft\u0131. Newton 1687\u2019de \u00fcnl\u00fc eseri Principia<\/em>\u2019y\u0131 yay\u0131nlad\u0131. Okullarda h\u00e2l\u00e2 Aristoteles\u00e7i evren modelinin okutuldu\u011fu y\u0131llarda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bu eserinde \u00fc\u00e7 temel yasaya indirgedi\u011fi \u201cdinamik ilkeleri\u201dni ortaya koydu ve bunlar\u0131 kan\u0131tlad\u0131. Bu \u00fc\u00e7 yasa:<\/p>\n

1) \u00dczerinde etki ettirilen kuvvetlerle durumunu de\u011fi\u015ftirmeye zorlanmad\u0131k\u00e7a her cisim kendi durgun durumunu, ya da d\u00fcz \u00e7izgi \u00fczerindeki hareket durumunu s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. (Eylemsizlik \u0130lkesi)<\/p>\n

2) Hareketteki de\u011fi\u015fme, etki eden hareket ettirici kuvvet ile orant\u0131l\u0131d\u0131r. Ve bu de\u011fi\u015fme kuvvetin etki etti\u011fi d\u00fcz \u00e7izgi do\u011frultusunda olur. (Dinami\u011fin Temel Kanunu)<\/p>\n

3) Her etkiye e\u015fit bir kar\u015f\u0131 tepki vard\u0131r; ya da, iki cismin birbirleri \u00fczerine kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkileri daima e\u015fittir. Ve kar\u015f\u0131 cisme do\u011fru y\u00f6nelmi\u015ftir. (Etki ve Tepki Yasas\u0131)<\/p>\n

Kabaca yorumlarsak; yerden 1 metre uzakl\u0131ktaki cisim yer\u00e7ekimi kuvveti (hareket ettirici kuvvet) olmasa havada as\u0131l\u0131 kalacakt\u0131r. Bu cisme bir y\u00f6nde yere paralel bir itme uygulan\u0131rsa s\u00fcrt\u00fcnme ve yer\u00e7ekimi bir yana b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda itme uygulanan y\u00f6nde sonsuza dek hareketini s\u00fcrd\u00fcrecektir. Yani eylemsizlik yasas\u0131. Ayn\u0131 cisme bir y\u00f6nde ek bir kuvvet uygulan\u0131rsa cisim uygulanan kuvvetin y\u00f6n\u00fc ve \u015fiddeti \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde h\u0131zlanarak harekete devam edecektir. Bu Newton\u2019un ortaya koydu\u011fu ikinci ilkeydi.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yasa yani etki tepki yasas\u0131 olduk\u00e7a a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131. Yere d\u00fc\u015fen elma yerde durmaya devam eder. Yerin ve elman\u0131n birbirine uygulad\u0131\u011f\u0131 kuvvetler e\u015fittir. Hareketi (d\u00fc\u015fmeyi) sa\u011flayan yerin ve elman\u0131n k\u00fctleleri aras\u0131ndaki farkt\u0131r. E\u011fer yer \u00e7ekimi daha az veya daha \u00e7ok olsayd\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ko\u015fullar, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ve belki de bizler bile daha farkl\u0131 olacakt\u0131k. Ama elma yine d\u00fc\u015fmeye devam edecekti.<\/p>\n

Elma neden d\u00fc\u015f\u00fcyor? <\/strong><\/p>\n

Anlat\u0131lan, a\u011fac\u0131n alt\u0131nda otururken Newton\u2019un kafas\u0131na elman\u0131n d\u00fc\u015fmesi ve Newton\u2019un neden d\u00fc\u015ft\u00fc deyip yer\u00e7ekimini buldu\u011fudur. Hikaye \u00f6yle midir, de\u011fil midir bilinmez ama bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe kafa yormu\u015f Newton. Kendisinden \u00f6nce kafa yoran bilimciler gibi. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7a\u011flardan beri y\u00fcksekten b\u0131rak\u0131lan cismin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla bir \u015fiddetle d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6zlemlenen bir olguydu. Bu olguyu kargalar bile kullan\u0131yordu. Onlar da d\u00fc\u015fme \u015fiddetiyle d\u00fc\u015fme uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu biliyor, a\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 cevizi k\u0131rmak i\u00e7in belli bir y\u00fcksekli\u011fe kadar \u00e7\u0131k\u0131p a\u011fz\u0131ndaki cevizi yere b\u0131rak\u0131yor, k\u0131r\u0131lmad\u0131ysa daha y\u00fckse\u011fe \u00e7\u0131k\u0131p tekrar b\u0131rak\u0131yordu. Ancak ne kargalar ne de insanlar bu \u015fiddet art\u0131\u015f\u0131n\u0131 biliyor ama \u015fiddetin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc bilmiyordu. \u00d6l\u00e7me ara\u00e7lar\u0131 yoktu. As\u0131l \u00f6nemlisi ise \u00f6l\u00e7me-deneme d\u00fc\u015f\u00fcncesi yoktu. Bu nedenle deneyi bilimin merkezine yerle\u015ftiren Galileo bilimsel devrimin \u00f6nc\u00fcs\u00fc kabul edilir. Daha \u00f6nce bilgi iknaya dayan\u0131yordu. Ve san\u0131r\u0131m bu nedenle g\u00fczel konu\u015fma, hitabet, dil becerisi gibi anlamlarda kullan\u0131lan \u201cretorik\u201d bilimle birlikte an\u0131lan en \u00f6nemli disiplinlerden biriydi. Deneyin bilime girmesi, s\u00f6z\u00fcn yerini almas\u0131, bilimin seyrini de\u011fi\u015ftirdi. Galileo\u2019nun ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7 yer\u00e7ekiminden hareketle Newton\u2019un k\u00fctle \u00e7ekim yasas\u0131na ula\u015ft\u0131.<\/p>\n

D\u00fc\u015fmeyle ilgili ilk ad\u0131mlar Galileo\u2019dan gelmi\u015fti. Farkl\u0131 k\u00fctleli cisimler ayn\u0131 zamanda ama h\u0131zlanarak d\u00fc\u015f\u00fcyor ve de d\u00fc\u015fme \u015fiddetleri k\u00fctlelerine ba\u011fl\u0131 olarak art\u0131yordu. Yani k\u00f6pr\u00fcden atlayan fare de fil de h\u0131zlanarak (ivmelenerek) ama ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fcyordu. D\u00fc\u015ft\u00fckleri anda ise filin alt\u0131nda olmay\u0131 kimse ye\u011flemezdi. T\u00fcm bu deneysel sonu\u00e7lar matematiksel kan\u0131tlar sunulmadan yeterince inand\u0131r\u0131c\u0131 olam\u0131yordu. Newton kan\u0131tlamalarda matemati\u011fi daha yo\u011fun olarak kullanmaya ba\u015flad\u0131. \u00a0\u0130\u015fte o zaman; \u201cg\u201d yer \u00e7ekimi ivmesini, \u201ct\u201d ge\u00e7en zaman\u0131, \u201cy\u201d al\u0131nan yolu g\u00f6stermek \u00fczere \u201cy = \u00bd g.t2<\/sup>\u201d ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131 ortaya kondu. Bu ba\u011f\u0131nt\u0131 serbest d\u00fc\u015fmede al\u0131nan yolun zamana g\u00f6re de\u011fi\u015fimini g\u00f6steren evrensel ba\u011f\u0131nt\u0131. Evrensel diyoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc Ay\u2019da ya da ba\u015fka bir gezegende de ayn\u0131 ba\u011f\u0131nt\u0131 ge\u00e7erli. Ancak yer\u00e7ekimi ivmesi dedi\u011fimiz \u201cg\u201d farkl\u0131 gezegenlerde farkl\u0131 olmak \u00fczere.<\/p>\n

Serbest d\u00fc\u015fme ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 yaratan yer\u00e7ekimi kuvveti asl\u0131nda \u201ck\u00fctle \u00e7ekim kuvveti\u201d denilen ve genel anlamda evrende her \u015feyin yerli yerinde durmas\u0131na neden olan temel kuvvet. Elbette yerli yerinde durmaktan hareketsizli\u011fi kastetmiyoruz. Yerk\u00fcrede bize g\u00f6re yerde duran bir ta\u015f hareketsiz\u2026 Ya o ta\u015fa Ay\u2019a gidip oradan bakan i\u00e7in \u00f6yle mi?<\/p>\n

K\u00fctle \u00e7ekim kuvveti<\/strong><\/p>\n

D\u00fcnya elmadan b\u00fcy\u00fck ve elmay\u0131 kendine do\u011fru \u00e7ekiyor. Elma da uysal bir kabullenmi\u015flikle bu iste\u011fe uyuyor. Ya d\u00fcnya k\u00fc\u00e7\u00fck elma b\u00fcy\u00fck olsayd\u0131 ayn\u0131 olay ger\u00e7ekle\u015fecek miydi? Elma, ta\u015f gibi toprak gibi d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 de\u011fil mi? Ta\u015f, toprak, elma ve yerk\u00fcredeki t\u00fcm nesneler d\u00fcnyan\u0131n merkezine do\u011fru \u00e7ekiliyorsa merkezde ne vard\u0131? Nesnelerin par\u00e7alar\u0131n\u0131 (\u00f6rne\u011fin ta\u015f\u0131 olu\u015fturan par\u00e7alar, molek\u00fcller) yap\u0131\u015f\u0131k tutan neydi? Bir kaya par\u00e7aland\u0131ktan sonra neden birle\u015fmiyordu? Ya da bir ta\u015f kolayca par\u00e7alanabildi\u011fi halde baz\u0131 ta\u015flar ya da metaller ni\u00e7in par\u00e7alanam\u0131yordu?<\/p>\n

Benzer sorularla Newton, \u00e7ekim kuvvetini salt d\u00fcnyaya y\u00fcklemenin yanl\u0131\u015f olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olacak ki her iki cismin birbirlerine kuvvet uygulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu. \u00d6rne\u011fin masan\u0131n \u00fczerinde duran bardak o kadar da masum de\u011fildi. Yere do\u011fru masay\u0131 bir kuvvetle zorluyordu. Masa da ilgisiz kalam\u0131yordu bu me\u015fke. O da barda\u011fa kar\u015f\u0131 yukar\u0131 do\u011fru bir kuvvet uyguluyordu. \u00d6yle ki bu kuvvetler e\u015fit oldu\u011fu i\u00e7in bardak masan\u0131n \u00fczerinde duruyor, bir anlamda ge\u00e7inip gidiyorlard\u0131. Daha \u00f6nce de s\u00f6yledik. Bardak yerine demir bir g\u00fclle, masa yerine de ince camdan bir sehpa se\u00e7ti\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn\u2026 Ge\u00e7inmek ne m\u00fcmk\u00fcn? Cam parampar\u00e7a, g\u00fclle yerlerde\u2026 Newton iki cismin birbirini \u00e7ekmesini ortaya koymakla kalmad\u0131, olgulara dayanarak ispatlad\u0131. Daha da \u00f6nemlisi k\u00fctle \u00e7ekim kuvveti ad\u0131 verilen bu kuvvet t\u00fcm evren i\u00e7in ge\u00e7erliydi. O nedenle ad\u0131 \u201cEvrensel \u00c7ekim Kanunu\u201dna \u00e7\u0131kt\u0131. Daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00e7ekim kanununda \u00e7ekilen cismin k\u00fctlesine yer veriyordu sadece Newton. \u0130\u015fte bu yeni saptamayla iki cismin k\u00fctlesini de kulland\u0131.<\/p>\n

K\u00fctle \u00c7ekim Kuvveti, k\u00fctlelerin \u00e7arp\u0131m\u0131 ile do\u011fru, aralar\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesiyle ters orant\u0131l\u0131d\u0131r bi\u00e7iminde tan\u0131mland\u0131. Yani d\u00fcnya elmay\u0131 \u00e7ekmek i\u00e7in bir kuvvet uygularken, elma da (k\u00fctlesine bakmadan) d\u00fcnyaya e\u015fde\u011fer bir kuvvet uyguluyordu. Ve de ayn\u0131 \u015fey uzaydaki koca koca cisimler i\u00e7in de ge\u00e7erliydi.<\/p>\n

K\u00fctle \u00e7ekim kuvveti denilen bu kuvvet \u201c F = G = m.g\u201d ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131 ile ifade edildi. Ba\u011f\u0131nt\u0131da \u201cm\u201d cismin k\u00fctlesini (cismin madde miktar\u0131n\u0131), \u201cg\u201d yer\u00e7ekimi ivmesini g\u00f6stermektedir. \u00d6rne\u011fin bir barda\u011f\u0131n k\u00fctlesi D\u00fcnya\u2019da ya da Ay\u2019da de\u011fi\u015fmiyor oysa a\u011f\u0131rl\u0131k de\u011fi\u015fiyordu. De\u011fi\u015fime neden olan ise D\u00fcnya\u2019n\u0131n ve Ay\u2019\u0131n yer \u00e7ekim ivmelerinin farkl\u0131 olmas\u0131yd\u0131. Yer \u00e7ekim ivmesi de h\u0131zdaki de\u011fi\u015fimin, zamandaki de\u011fi\u015fime oran\u0131 olarak tan\u0131mland\u0131 ve matematiksel olarak ortaya konuldu\u2026<\/p>\n

Kepler – Newton<\/strong><\/p>\n

Newton\u2019a g\u00f6re Yer ve elma birbirlerini hangi yasaya g\u00f6re \u00e7ekiyorsa G\u00fcne\u015f ve gezegenler de ayn\u0131 yasaya g\u00f6re \u00e7ekiyordu. Yani evrenseldi. Newton\u2019un yasalar\u0131 Kepler\u2019in yasalar\u0131ndan farkl\u0131 olarak genel hareket yasalar\u0131d\u0131r. Evrensel hareket yasalar\u0131 diye adland\u0131r\u0131lan bu yasalar elbette gezegenlerin hareketlerini de kaps\u0131yordu. Newton\u2019un yasalar\u0131n\u0131n di\u011fer \u00fcst\u00fcn yan\u0131 ise matematiksel olarak kan\u0131tlanm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. \u00d6yle oldu\u011fu i\u00e7indir ki Newton\u2019un yasalar\u0131 geriye d\u00f6n\u00fclmez bi\u00e7imde uzay\u0131n konumuna ve devinimine noktay\u0131 koydu. Bu nokta Kopernik\u2019le ba\u015flayan s\u00fcrecin sonucuydu. Bu nedenle Newton, Kopernik, Galileo ve Kepler\u2019i kastederek; \u201ce\u011fer ben uza\u011f\u0131 g\u00f6rebilmi\u015fsem, devlerin beni omuzlar\u0131nda ta\u015f\u0131m\u0131\u015f olmas\u0131ndand\u0131r\u201d der.<\/p>\n

G\u00f6ky\u00fcz\u00fc ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki hareket en ilkel \u00e7a\u011flardan beri insanl\u0131\u011f\u0131n ilgi oda\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Nas\u0131l olmas\u0131n ki? Engin mavili\u011fi ile co\u015fturan, y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 ile korkutan, ya\u011fmuru ile umutland\u0131ran, buzu ile \u00fc\u015f\u00fcten\u2026 ba\u015fka ne ola ki? En \u00e7ok da hareketinin gizemi \u00e7ekicili\u011fini hep korumu\u015ftur. Ama \u00fcrkekli\u011fini de! Gizemin oldu\u011fu yerde dogmatik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn olmas\u0131 da ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131 elbette. Bu nedenle g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc gizemi tanr\u0131sal yapt\u0131r\u0131mlardan, falc\u0131l\u0131\u011fa kadar bir\u00e7ok alana kap\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Gizemli tur<\/strong><\/p>\n

Kepler\u2019in g\u00f6zleme ve yoruma dayal\u0131 olarak ortaya koydu\u011fu \u201cGezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerinin elips bi\u00e7imli oldu\u011funu ve e\u015fit zaman aral\u0131\u011f\u0131nda e\u015fit alanlar s\u00fcp\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc\u201d saptamas\u0131n\u0131n Newton taraf\u0131ndan kan\u0131tland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftik. Ama nas\u0131l? Newton \u201cgezegen A\u2019dan B\u2019ye ve B\u2019den C\u2019ye e\u015fit zaman aral\u0131\u011f\u0131nda yol al\u0131yorsa tarad\u0131klar\u0131 alanlar e\u015fittir\u201d iddias\u0131n\u0131 nas\u0131l kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131?<\/p>\n

Bunun i\u00e7in ard\u0131\u015f\u0131k iki e\u015fit zaman aral\u0131\u011f\u0131nda gezegenin ald\u0131\u011f\u0131 yollar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmakla ba\u015flayal\u0131m. Ve a\u015fama a\u015fama harekete etki eden unsurlar\u0131 ele alal\u0131m.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

A noktas\u0131ndaki gezegenin bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda B noktas\u0131na gitti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Eylemsizlik ilkesi nedeniyle ayn\u0131 zaman aral\u0131\u011f\u0131nda D noktas\u0131na ula\u015fmas\u0131 beklenir ki; lBDl yolu lABl yoluna e\u015fit olacakt\u0131r. Ancak B noktas\u0131ndayken G\u00fcne\u015f\u2019in (G) \u00e7ekim kuvveti nedeniyle yolu lBCl bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. \u00dc\u00e7 k\u00f6\u015fesi B, C, D olan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc k\u00f6\u015fesini adland\u0131rmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6rtgenin paralelkenar oldu\u011fu ve paralelkenar\u0131n k\u00f6\u015fegeni olan lBCl uzunlu\u011funun lAB=lDBl\u2019den k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Paralelkenar \u00f6zelli\u011finden C ve D noktalar\u0131ndan indirilen dikmelerin e\u015fit olaca\u011f\u0131 da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Di\u011fer yandan lABl ve lDBl hipoten\u00fcsl\u00fc dik \u00fc\u00e7genler de e\u015f \u00fc\u00e7genlerdir. Bu nedenle A noktas\u0131ndan indirilen dikme de D noktas\u0131ndan indirilen dikmeye e\u015fittir ki; bu dikmeler lGBl tabanl\u0131 AGB ile CGB \u00fc\u00e7genlerinin y\u00fckseklikleridir.<\/p>\n

Bu durumda y\u00fckseklikleri e\u015fit olan lGBl tabanl\u0131 AGB ile CGB \u00fc\u00e7genlerinin alanlar\u0131n\u0131n e\u015fit oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Yani gezegen e\u015fit zaman aral\u0131\u011f\u0131nda daha az yol ald\u0131\u011f\u0131 halde e\u015fit alan s\u00fcp\u00fcrmektedir.<\/p>\n

\"\"Asl\u0131nda biz s\u00f6ylemiyoruz. Bu kan\u0131t 1600\u2019l\u00fc y\u0131llarda Newton\u2019un ortaya koydu\u011fu matematiksel ve geri d\u00f6n\u00fc\u015fs\u00fcz m\u00fckemmel bir kan\u0131t. Kepler\u2019in g\u00f6zleme dayal\u0131 bulgusunun matematiksel kan\u0131t\u0131. Elbette inceleme \u00e7ok daha kapsaml\u0131. Bu kan\u0131t ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla (ve kendi katk\u0131lar\u0131yla) yak\u0131n tarihin b\u00fcy\u00fck fizik\u00e7ilerinden Richard Feynman (1918-1988) i\u00e7in yaz\u0131lan ve T\u00dcB\u0130TAK yay\u0131nlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan \u201cFeynman\u2019\u0131n Kay\u0131p Dersi\u201d adl\u0131 kitapta anlat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu kan\u0131t\u0131n ard\u0131ndan da gezegenin e\u015fit zaman aral\u0131\u011f\u0131nda (\u00f6rne\u011fin 1 ay) G\u00fcne\u015f\u2019e yak\u0131nken tarad\u0131\u011f\u0131 alanla uzakken tarad\u0131\u011f\u0131 alanlar e\u015fittir. Yak\u0131nken ald\u0131\u011f\u0131 yol ise uzakken ald\u0131\u011f\u0131 yoldan daha fazlad\u0131r. San\u0131r\u0131m art\u0131k gezegenin y\u00f6r\u00fcngede hareket ederken h\u0131zlan\u0131p yava\u015flamas\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaya gerek kalmad\u0131.<\/p>\n

Ay neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor? Ya da savrulmuyor?<\/strong><\/p>\n

Bilim Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya\u2019n\u0131n uydusu oldu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn nedenini de d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ekim kuvvetine ba\u011fl\u0131yor. Ama kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar da ba\u015fl\u0131yor\u2026 \u201cD\u00fcnya Ay\u2019\u0131 \u00e7ekiyorsa Ay neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor?\u201d Bunu s\u00f6yleyen i\u00e7inden \u201ciyi ki de d\u00fc\u015fm\u00fcyor\u201d diyordur elbette. Ya da d\u00fc\u015fecek seviyede \u00e7ekemiyorsa neden uzay bo\u015flu\u011funa savrulup gitmiyor? Yan\u0131t yine bilimden geliyor.<\/p>\n

Bu denge olmasa Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenli ve dengeli olmazd\u0131. Ya savrulma kuvveti a\u011f\u0131r basar eylemsizlik ilkesi nedeniyle yatay kuvvet y\u00f6n\u00fcnde savrulur kaybolur giderdi. Ya da yer \u00e7ekimi a\u011f\u0131r basar D\u00fcnya\u2019n\u0131n merkezine do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fc\u015f D\u00fcnya\u2019ya \u00e7arpmas\u0131na neden olurdu. Bizim i\u00e7in de tart\u0131\u015f\u0131lacak kafa yorulacak bir \u015fey kalmazd\u0131. \u0130\u015fte bu savrulma-d\u00fc\u015fme dengesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 a\u015fk, Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya etraf\u0131nda biteviye d\u00f6nmesini sa\u011fl\u0131yor. D\u00fc\u015fmeden ve savrulmadan\u2026<\/p>\n

Milattan \u00f6nce Apollonius\u2019la ba\u015flay\u0131p Kepler\u2019le anlam kazanan, Galileo ve Newton\u2019la doru\u011fa ula\u015fan uzay yolculu\u011fu devam ediyor. Uzaya ilk yolculu\u011fu yapan Sovyet uzay adam\u0131 Yuri Gagarin, Ay\u2019a ilk ayak basan Amerikal\u0131 Neil Armstrong ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u0131z\u0131l Gezegen\u2019e yap\u0131lan yolculuklarla\u2026 Ve de yeni sorularla: H\u00e2l\u00e2 neden savrulmuyoruz, Ay neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor, a\u011f\u0131rl\u0131k s\u0131f\u0131r olur mu, fil ile fare neden ayn\u0131 anda d\u00fc\u015fer, uzay meki\u011fi D\u00fcnya\u2019ya d\u00f6nerken yapay engellemeler olmasa d\u00fc\u015fene dek h\u0131zlanmaya devam eder mi, D\u00fcnya\u2019n\u0131n ekseni ekliptik d\u00fczleme dik olsayd\u0131 ne olurdu vb.<\/p>\n

Son s\u00f6z\u00fcm\u00fcz e\u011fitimle ilgili. Yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fimiz \u015feyler a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 lise \u00f6\u011frenimi boyunca \u00f6\u011frencilere anlat\u0131lan konulard\u0131r. Matematik, Fizik, Co\u011frafya derslerinde. Ancak bu sorulara ya da benzer sorulara \u00e7o\u011funlukla do\u011fru yan\u0131tlar alamay\u0131z. \u201cOcak ay\u0131nda m\u0131 D\u00fcnya G\u00fcne\u015f\u2019e daha yak\u0131n, Temmuz ay\u0131nda m\u0131\u201d sorusunu sorun ve deneyin. Bu denli merak duyulan bir alan\u0131 bile \u00f6\u011frenilemez duruma getirmek e\u011fitimin i\u00e7erik ve y\u00f6ntem sorunu de\u011filse nedir? Nedenleriyle ortaya konmayan bilginin kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yetersizdir. Ne yaz\u0131k ki \u00f6\u011frenme y\u00f6ntemi ya da bilgiye sahip olma y\u00f6ntemi genellikle ansiklopedik yakla\u015f\u0131mla olmaktad\u0131r. Yani nedenleri ortaya konulmadan ve de ezberlenmesi istenerek. Elbette bilgi aktar\u0131m\u0131 bir \u00f6\u011frenme y\u00f6ntemi. Ancak kal\u0131c\u0131 olmayan, unutulmaya haz\u0131r bir \u00f6\u011frenme y\u00f6ntemi. Okullardaki \u00f6\u011fretimde \u201cneden \u00f6\u011frenemiyorlar\u201d yak\u0131nmas\u0131n\u0131n temel nedenlerinden biri bu. \u00d6\u011frenciler i\u00e7in bilgi; hesab\u0131 verilecek, unutulmaya haz\u0131r \u201cbeyin ve duygu y\u00fck\u00fc\u2026\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcyorsa neden savrulmuyoruz? Ay neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor? A\u011f\u0131rl\u0131k s\u0131f\u0131r olur mu? Fil ile fare neden ayn\u0131 anda d\u00fc\u015fer? Uzay meki\u011fi D\u00fcnya\u2019ya d\u00f6nerken yapay engellemeler olmasa d\u00fc\u015fene dek h\u0131zlanmaya devam eder mi? D\u00fcnya\u2019n\u0131n ekseni ekliptik d\u00fczleme dik olsayd\u0131 ne olurdu?.. Milattan \u00f6nce Apollonius\u2019la ba\u015flay\u0131p Kepler\u2019le anlam kazanan, Galileo ve Newton\u2019la doru\u011fa ula\u015fan uzay yolculu\u011fu devam ediyor. […]<\/p>\n","protected":false},"author":229,"featured_media":14606,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[189,30,26,25],"tags":[274,795,639,656,346,1658],"class_list":["post-14602","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-152-sayi","category-astronomi","category-fizik","category-matematik","tag-dunya","tag-gunes","tag-kepler","tag-kopernik","tag-newton","tag-yorunge"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t