{"id":14660,"date":"2016-10-01T12:07:27","date_gmt":"2016-10-01T09:07:27","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=14660"},"modified":"2018-03-08T00:30:20","modified_gmt":"2018-03-07T21:30:20","slug":"yerkurenin-ic-cekirdegini-kesfeden-bilimkadini-inge-lehmann-13-mayis-1888-21-subat-1993","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/10\/01\/yerkurenin-ic-cekirdegini-kesfeden-bilimkadini-inge-lehmann-13-mayis-1888-21-subat-1993","title":{"rendered":"Yerk\u00fcre\u2019nin i\u00e7 \u00e7ekirde\u011fini ke\u015ffeden bilimkad\u0131n\u0131:\u00a0Inge Lehmann (13 May\u0131s 1888 – 21 \u015eubat 1993)"},"content":{"rendered":"

2016 Yerk\u00fcre\u2019nin i\u00e7 \u00e7ekirde\u011finin Inge Lehmann taraf\u0131ndan bulunu\u015funun 70. y\u0131l\u0131. Inge Lehmann, hen\u00fcz daha kay\u0131tlar\u0131n \u00e7ok iyi yap\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, farkl\u0131 sismograflardan gelen verileri yorumlama g\u00fcc\u00fcyle, Yer\u2019in bir i\u00e7 \u00e7ekirde\u011fi olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Lehmann\u2019\u0131n i\u00e7 \u00e7ekirdek \u00f6nerisi, g\u00f6zlemlenen \u00e7ekirdekten gelen sismik dalgalar\u0131n, tek bir b\u00fct\u00fcn \u00e7ekirdek modeli ile yorumlanmas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan problemlerin \u00fcstesinden gelmek i\u00e7indi. \u00d6m\u00fcr boyu titizlikle y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n as\u0131l meyvelerini emeklilik y\u0131llar\u0131nda olgunla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6m\u00fcr s\u00fcren Lehmann, \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde 105 ya\u015f\u0131ndayd\u0131.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Inge Lehmann\u2019\u0131n \u00f6nerdi\u011fi i\u00e7 \u00e7ekirdek modelini yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla kan\u0131tlayan biliminsanlar\u0131ndan biri olan sismolog Prof. Bruce A. Bolt\u2019un Lehmann\u2019\u0131 ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc ve sismolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla anlatt\u0131\u011f\u0131 bu makalesini, http:\/\/cwp.library.ucla.edu\/articles\/bolt.html adresinden ald\u0131k. Inge Lehmann, sadece bilimkad\u0131nlar\u0131na de\u011fil, sadece biliminsanlar\u0131na da de\u011fil; D\u00fcnya\u2019ya ve insanl\u0131\u011fa katk\u0131 yapmak isteyen \u00e7ok farkl\u0131 alanlardan insanlara esin verebilecek ki\u015filik \u00f6zellikleri, ara\u015ft\u0131rma yakla\u015f\u0131m\u0131 ve bir \u00f6mre sahip. Okurlar\u0131m\u0131z\u0131n da de\u011ferini takdir edece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bu bilim neferini, Bruce A. Bolt\u2019un alandan biri olmas\u0131yla niteli\u011fi iyice y\u00fckselen makalesi ve Ebru Oktay ile Dilege G\u00fclmez arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7evirisiyle tan\u0131t\u0131yoruz. Makalenin son b\u00f6l\u00fcmlerini \u00f6zetledik ve sonunda yer alan Lehmann\u2019\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6d\u00fclleri ve bibliyografyas\u0131n\u0131 i\u00e7eren uzun listeyi d\u0131\u015far\u0131da tuttuk. \u0130lgili okurlar\u0131m\u0131z, yukar\u0131daki internet adresinden ula\u015fabilir. Ba\u015fl\u0131k, spot ve araba\u015fl\u0131klar taraf\u0131m\u0131zdan olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p><\/blockquote>\n

Dr. Inge Lehmann 13 May\u0131s 1888\u2019de Kopenhag\u2019\u0131n g\u00f6ller b\u00f6lgesi olarak bilinen Osterbro Mahallesinde do\u011fmu\u015f ve hayat\u0131n\u0131n 50 y\u0131ldan fazlas\u0131n\u0131 yine Kopenhag\u2019da Kastelvej\u2019de ge\u00e7irmi\u015fti. Lehmann ailesi, k\u00f6kleri \u00c7ekoslovakya\u2019ya dayanan Bohemya\u2019dan gelmi\u015flerdi ve ailede \u00e7ok say\u0131da avukat, politikac\u0131, m\u00fchendis vard\u0131. Lehmann\u2019\u0131n baba taraf\u0131ndan dedesi 1854\u2019de a\u00e7\u0131lan Danimarka\u2019n\u0131n ilk telgraf a\u011f\u0131n\u0131 tasarlam\u0131\u015ft\u0131. Yine b\u00fcy\u00fck b\u00fcy\u00fck dedesi Ulusal Banka\u2019n\u0131n m\u00fcd\u00fcr\u00fcyd\u00fc. Annesinin babas\u0131 Hanks Jakob Torsleff, her ku\u015fakta rahip bulunan \u00fcnl\u00fc bir Danimarkal\u0131 aileye mensuptu. Anne Groes isimli torun, bir s\u00fcre ticaret bakanl\u0131\u011f\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Inge\u2019nin \u00e7ocuklu\u011fu 1890\u2019larda mutlu ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bir ortamda ge\u00e7mi\u015fti. Babas\u0131 Alfred Lehmann, Kopenhag \u00dcniversitesi\u2019nde ilk deneysel psikoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden bir psikoloji profes\u00f6r\u00fcyd\u00fc. Ailesini sadece yemek saatlerinde ya da pazar g\u00fcnleri birlikte \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015flerde g\u00f6rebilecek kadar me\u015fguld\u00fc. Inge\u2019nin bir de Harriet ad\u0131nda k\u0131z karde\u015fi vard\u0131.<\/p>\n

Inge ailesi taraf\u0131ndan ufku epeyce geni\u015f, k\u0131z ve erkeklerin bir arada okudu\u011fu ve Hannah Adler taraf\u0131ndan y\u00f6netilen bir okula g\u00f6nderildi. Adler, Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc kuramsal fizik\u00e7i ve yine Danimarkal\u0131 Niels Bohr\u2019un da teyzesiydi. Inge kad\u0131nlara hem \u00e7al\u0131\u015fmada hem de hayatta ayn\u0131 \u015fekilde davran\u0131labilece\u011fini burada fark etti. Ger\u00e7i Brush\u2019a verdi\u011fi s\u00f6yle\u015fisinde, hayat\u0131n zaman i\u00e7erisinde kendisini bu konuda hayal k\u0131r\u0131kl\u0131klar\u0131 ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ok zaman bu e\u015fitli\u011fin sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k etti\u011fini s\u00f6yleyecekti. Okulda matematik \u00f6\u011fretmeni ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 zek\u00e2s\u0131n\u0131 fark etmi\u015f olacak ki, ona \u00e7\u00f6zmesi i\u00e7in farkl\u0131 ve \u00f6zel problemler veriyordu. Ancak ailesi onu fiziksel a\u00e7\u0131dan zay\u0131f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden, bu fazladan \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 pek onaylam\u0131yordu. Kendi ifadesiyle \u201cOkulun s\u0131k\u0131c\u0131 \u00f6devlerini yapmasam daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilecektim, ancak san\u0131r\u0131m ailem bunu anlamak istemiyordu.\u201d Sonunda \u00fcniversiteye giri\u015f s\u0131nav\u0131n\u0131 en \u00fcst seviyede ge\u00e7erek bu muhte\u015fem okuldan mezun oldu.<\/p>\n

\"\"
Inge Lehmann, ilkgen\u00e7lik y\u0131llar\u0131nda. Okulda yetene\u011fini fark eden matematik \u00f6\u011fretmeni ona \u00e7\u00f6zmesi i\u00e7in farkl\u0131 ve \u00f6zel sorular vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Kopenhag \u00dcniversitesi\u2019ne 1907 sonbahar\u0131nda matematik okumak \u00fczere girdi. B\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn diplomas\u0131n\u0131 alabilmek i\u00e7in (Candidata magisterii) ayn\u0131 zamanda fizik, kimya ve astronomi dersleri almas\u0131 da gerekiyordu. 1910\u2019da s\u0131navlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ge\u00e7ti\u011finde, Cambridge\u2019de Newnham Koleji\u2019ne bir y\u0131ll\u0131\u011f\u0131na kabul edilmi\u015fti bile. Kad\u0131n-erkek aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n belirgin bir bi\u00e7imde hat\u0131rlat\u0131lmas\u0131 ve \u201cgen\u00e7 bir han\u0131m\u201d olarak kendisine getirilen \u00e7e\u015fitli davran\u0131\u015f k\u0131s\u0131tlamalar\u0131na ra\u011fmen, burada olmaktan \u00e7ok mutluydu. Matematik B\u00f6l\u00fcm\u00fc bitirme s\u0131navlar\u0131na girmek i\u00e7in kal\u0131\u015f\u0131 uzam\u0131\u015ft\u0131, ancak yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fma temposu sonucu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 rahats\u0131zl\u0131k sebebiyle 1911 Aral\u0131k ay\u0131nda evine d\u00f6nd\u00fc. \u0130yile\u015fme s\u00fcrecinin yava\u015f olmas\u0131 sebebi ile uzun s\u00fcre \u00fcniversite \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ilgilenmeyecekti.<\/p>\n

Bir s\u00fcre istatistik uzman\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma esnas\u0131nda hesaplama alan\u0131nda ciddi bir e\u011fitim edinmi\u015f oldu. 1918\u2019de Kopenhag \u00dcniversitesi\u2019ne d\u00f6n\u00fcp 1920\u2019de mezun oldu. \u015eubat 1923\u2019de yine istatistik hesaplamalar\u0131yla ilgili b\u00f6l\u00fcmde \u00fc\u00e7 y\u0131l kadar asistan olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ve bu s\u00fcrede kendisindeki \u201cg\u00f6zlem teorisi\u201d merak\u0131n\u0131n fark\u0131na vard\u0131.<\/p>\n

Sismolojiye giri\u015f<\/strong><\/p>\n

1925\u2019de \u201cGradmaalingen\u201d ismindeki, Kopenhag\u00f6 Ivigtut ve Scoresbysund yak\u0131nlar\u0131ndaki birka\u00e7 yerde kurulacak sismografi istasyonlar\u0131 projesinde \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere, projenin y\u00f6neticisi Prof. N. E. Norlund\u2019un yan\u0131na asistan olarak atand\u0131. Bu sayede, tesad\u00fcfen, sismoloji alan\u0131nda \u201casismik\u201d olarak bilinen ve Danimarka\u2019da nadir bulunan bir meslek edinmi\u015f oldu.<\/p>\n

\u201cBen ve \u00fc\u00e7 gen\u00e7 erkek arkada\u015f\u0131m, birlikte epeyce yabanc\u0131 oldu\u011fumuz \u2018sismik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u2019 i\u00e7ine girmi\u015ftik. Ki hi\u00e7birimiz daha \u00f6nce sismograf g\u00f6rmemi\u015ftik. Wiecher, Galitzin – Wilip ve Milne – Shaw sismograflar\u0131n\u0131 Kopenhag\u2019a kurarken bir yandan da Gr\u00f6nland donan\u0131mlar\u0131n\u0131 haz\u0131rl\u0131yorduk. Bu arada ben yard\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde sismoloji \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum, fakat 1927 yaz\u0131nda \u00fc\u00e7 ayl\u0131\u011f\u0131na yurtd\u0131\u015f\u0131na gitme f\u0131rsat\u0131 buldum. Darmstadt\u2019ta bir ay kadar bana inan\u0131lmaz yard\u0131m\u0131 olan Prof. Beno Gutenberg ile \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Daha sonra Hamburg\u2019da Profes\u00f6r E. Tam, Strasburg\u2019da Prof. E. Rothe bana \u00e7ok yard\u0131mc\u0131 oldular. Her gitti\u011fim yerde \u00e7ok nazik kar\u015f\u0131land\u0131m ve pek \u00e7ok bilgi ald\u0131m.\u201d<\/p>\n

S\u00f6z\u00fc edilen biliminsanlar\u0131 o d\u00f6nemde Avrupa\u2019da sismoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u00f6nderlik eden ki\u015filerdi. \u00d6zellikle Gutenberg, daha 1914\u2019lerde yapt\u0131\u011f\u0131 sismik kay\u0131tlarla d\u00fcnyan\u0131n \u201cmerkez \u00e7ekirde\u011finin\u201d ortalama 2900 km mesafede oldu\u011funu belirlemi\u015fti (G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki en iyi tahmin, 3 km yan\u0131lma pay\u0131 ile 2885 km).<\/p>\n

\"\"
Inge Lehman, 1932\u2019de.<\/figcaption><\/figure>\n

Bilim yapmakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fc, ama bu ondan beklenmiyordu\u2026<\/strong><\/p>\n

1928 yaz\u0131nda Lehmann, Kopenhag \u00dcniversitesi Jeodezi B\u00f6l\u00fcm\u00fc s\u0131navlar\u0131n\u0131 ge\u00e7erek Danimarka\u2019da tan\u0131mlanm\u0131\u015f olan \u201cmagister scientiarum\u201d derecesini elde etti. Bunun arkas\u0131ndan 1953\u2019deki emeklili\u011fine kadar \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131, o s\u0131ralarda yeni yap\u0131lanm\u0131\u015f olan Danimarka Kraliyet Jeodezi Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn \u015fefinden davet alm\u0131\u015ft\u0131. Sorumluluklar\u0131 aras\u0131nda Kopenhag, Ivigtut ve Scoresbysund\u2019daki sismografik verilerin en g\u00fcvenilir \u015fekilde elde edilmesi ve uluslararas\u0131 birimlere ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 vard\u0131 ve adeta bir bek\u00e7i gibi bu verileri takip edip bilgi vermesi gerekiyordu. \u00d6zellikle Scoresbysund \u0130stasyonu y\u0131llard\u0131r birebir izlenemiyor; sadece y\u0131lda bir kere deniz yoluyla al\u0131nan tek bir veriyle yetinilebiliyordu.<\/p>\n

Kopenhag\u2019daki g\u00f6zlem merkezinde Lehmann, cihazlar\u0131 d\u00fczg\u00fcnce ayarlamaktan tutun tesisin bak\u0131m ve onar\u0131m\u0131na kadar neredeyse her \u015feyden sorumluydu. Bu ona, sismik dalga modellerini titizlikle kaydetme ve o d\u00f6nem i\u00e7in erken say\u0131labilecek bir sismografik bilgi a\u011f\u0131 olu\u015fturma \u00f6nceli\u011fi kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7o\u011funlukla asistans\u0131z, hatta b\u00fcro eleman\u0131 olmadan tek ba\u015f\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bilim yapmakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fc, ancak bu resmi g\u00f6revleri aras\u0131nda de\u011fildi ve cesaretlendirilmiyordu.<\/p>\n

Verileri yorumlama g\u00fcc\u00fc<\/strong><\/p>\n

Lehmann ara\u015ft\u0131rmas\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, depremlerin merkez \u00fcslerini belirleme \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin pek de g\u00fcvenilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti. Sismik dalgalar\u0131n var\u0131\u015f zamanlar\u0131n\u0131n en az hatayla rapor edilebilmesi i\u00e7in farkl\u0131 sismograflar aras\u0131ndaki veri farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zle takip ederek ili\u015fkilendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. B\u00f6ylelikle evreler, a\u00e7\u0131k ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde birbirine uygun olarak yorumlanabiliyor ve kaydediliyordu. Al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc karakterine uygun \u015fekilde yazd\u0131\u011f\u0131 biyografik notlar\u0131nda, merkeze yak\u0131n b\u00f6lge uzakl\u0131\u011f\u0131ndan gelen baz\u0131 evrelerin yorumlanabilmesi i\u00e7in belirgin bir \u201ci\u00e7 \u00e7ekirdek\u201d olmas\u0131 gerekti\u011fini yazar. Bu soyutlama elbette onun en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131d\u0131r, ancak sadece bu de\u011fildir elbette. \u0130lk \u00e7al\u0131\u015fma sonu\u00e7lar\u0131 1926\u2019da yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Enstit\u00fcdeki y\u0131llar\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011fu Danca olan 35 makale Jeodezi Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda yer alacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Beno Gutenberg, Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde, sismograf\u0131n yan\u0131 ba\u015f\u0131nda, 1959. Lehmann, 1954\u2019da Almanya Darmstadt\u2019da Gutenberg ile d\u00f6rt ay \u00e7al\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftu. Lehmann sonradan kendisine esin kayna\u011f\u0131 olan Gutenberg\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

19. y\u00fczy\u0131l\u0131n son yar\u0131s\u0131nda, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki sismograflardan gelen bilgiler \u0130ngiltere Kew\u2019de toplan\u0131yor ve Uluslararas\u0131 Sismolojik \u00d6zet<\/em>\u2019de (ISS) yay\u0131mlan\u0131yordu. Her bir istasyondan gelen bilgilerin jeolojik sonu\u00e7lara d\u00f6n\u00fc\u015fmeden \u00f6nce kesinliklerinin \u00f6l\u00e7\u00fclebilmesi \u00e7ok \u00f6nemliydi. Bu da Lehmann\u2019a Avrupa sismoloji istasyonlar\u0131ndan gelen bilgilerin g\u00fcvenilirli\u011fini erken saptayabilme gereklili\u011fini g\u00f6stermi\u015f olmal\u0131 ki; dikkatini en gerekli, faydal\u0131 ve kesin olan verilerle s\u0131n\u0131rlama karar\u0131 ald\u0131. Pek \u00e7ok \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 gibi o da depremlerin az oldu\u011fu bir b\u00f6lge olan Kuzey Avrupa verilerini inceliyordu. Bu kararla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, Arktik ve Kuzey denizi f\u0131rt\u0131nalar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck, b\u00f6lgesel depremler, mikro sismik dalga hareketleri ve patlamalara y\u00f6neldi.<\/p>\n

Lehmann son makalesinde, Kopenhag G\u00f6zlemevi\u2019ndeki resmi kariyerinin \u00f6nemli hat\u0131ralar\u0131na dair de\u011ferli bilgiler vermi\u015fti. Sismologlar\u0131n g\u00f6zlemevinden uzaklardaki depremlerin merkez \u00fcslerini belirlemede ya\u015fanan s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00f6zetlemi\u015f: \u201cBir\u00e7ok g\u00f6zlem sonunda ortaya \u015fu \u00e7\u0131kt\u0131: Yol alma s\u00fcrelerinin tam bir \u015fekilde \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00e7o\u011fu g\u00f6zlem merkezinde m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131na kar\u015f\u0131, grup halinde verilerin incelenmesi yol alma s\u00fcrelerinin e\u011fimini belirlemeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131. Modern teknolojide, Avrupa istasyonlar\u0131n\u0131n bir s\u0131ral\u0131 birlik olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.\u201d<\/p>\n

K. E. Bullen ile yapt\u0131klar\u0131 sismolojik yol alma s\u00fcresi e\u011frisi hesaplar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Harold Jeffreys ile \u00fcretken bir \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7erisindelerdi. Lehmann gibi Jeffreys de d\u00fcnya genelindeki farkl\u0131 t\u00fcrdeki sismik dalgalar\u0131n yol alma s\u00fcresi e\u011frilerinin hesaplanmas\u0131 problemiyle ilgiliydi.<\/p>\n

O zamanlarda bu tarz ham verilerden yola \u00e7\u0131k\u0131larak yap\u0131lan yol alma s\u00fcresi hesaplama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n zorlu\u011fu, art\u0131k kullan\u0131lan modern teknikler ve hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmler sebebiyle sismografi \u00e7al\u0131\u015fmaya yeni ba\u015flam\u0131\u015f birisi i\u00e7in yeterince anla\u015f\u0131l\u0131r olmayabilir.<\/p>\n

2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131, getirdi\u011fi karanl\u0131kla, geleneksel \u201culuslararas\u0131 veri payla\u015f\u0131m\u201d a\u011f\u0131n\u0131 engellemi\u015fti. Ancak, bu d\u00f6nemde Kopenhag gibi belirli yerlerde rutin kay\u0131tlar ve deprem okumalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Maurice Ewing (solda) ve Frank Press (sa\u011fda), Kolombiya \u00dcniversitesi Lamont Jeolojik G\u00f6zlemevi\u2019nde (L.G.O), sismograf ba\u015f\u0131nda veriler hakk\u0131nda konu\u015fuyorlar (1950).
Ewing, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u00e7ok etkilendi\u011fi Lehmann\u2019\u0131 1951\u2019de Frank Press ile tan\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in L. G. O.\u2019ya davet edecek.<\/figcaption><\/figure>\n

Sava\u015ftan sonra Lehmann\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, 1951\u2019de Kolombiya \u00dcniversitesi Lamont Jeolojik G\u00f6zlemevi\u2019nden (L.G.O) gelen Prof. Maurice Ewing ile h\u0131zland\u0131. Lehmann\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u00e7ok etkilenen Ewing, onu, o s\u0131ralarda \u201cLg\u201d k\u0131saltmas\u0131yla an\u0131lan yeni bir sismik faz \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan Prof. Frank Press ile tan\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fabilmesi i\u00e7in L.G.O\u2019ya davet etti. Bu faza Amerikan kay\u0131tlar\u0131 \u00fczerinden ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lehmann 1952\u2019de defalarca ve hatta emeklili\u011finden sonra da bir\u00e7ok kere ABD ve Kanada\u2019daki g\u00f6zlem istasyonlar\u0131na gitmi\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Lehmann, Ewing ve Press\u2019in \u00e7e\u015fitli y\u00fczey dalgalar\u0131, dalga k\u0131lavuzu yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ve \u00f6zellikle Lg y\u00fczey dalga faz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan etkilenmi\u015fti. Ancak Lehmann\u2019\u0131n dalga k\u0131lavuzu yay\u0131l\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in yeterli teorik altyap\u0131s\u0131 yoktu. Bu sebeple o da kendi yapt\u0131\u011f\u0131 dikkatli sismik dalga b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ve yol alma s\u00fcresi \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. O zamanlar, g\u00f6zlemsel sismolojinin bu alan\u0131 y\u00fczey dalgalar\u0131 analizinden \u00e7ok daha zor kontrol edilebilir bir aland\u0131 ve o da di\u011fer b\u00fct\u00fcn sismologlar gibi 1960\u2019lara kadar sismograflar\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ve birbiriyle koordine edilememe sorunlar\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

Alan\u0131nda Danimarka\u2019n\u0131n uluslararas\u0131 temsilcisi<\/strong><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bilim dallar\u0131 gibi sismoloji de do\u011fas\u0131 gere\u011fi ulusal ve uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fini gerektiriyordu. Lehmann k\u0131sa zamanda bu i\u015fbirli\u011finin ba\u015fki\u015filerinden biri haline gelmi\u015fti. 1931 ve 1938\u2019de \u0130ngiltere\u2019de iki b\u00fcy\u00fck bulu\u015fmaya kat\u0131ld\u0131. 1936 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcnde Edinburgh\u2019da Uluslararas\u0131 Jeodezi ve Jeofizik Dernekleri Kongresi\u2019nde bulundu ve buradan sonra \u00fc\u00e7 ayl\u0131\u011f\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in Cambridge\u2019e d\u00f6nd\u00fc. 1947\u2019de Heligoland Adas\u0131\u2019nda yap\u0131lan ilk kimyasal patlaman\u0131n etkilerini izlemek ve \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in Danimarka\u2019da sismograf\u0131n ba\u015f\u0131ndayd\u0131. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Kas\u0131m ay\u0131nda ayn\u0131 deney Cambridge\u2019de yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da sonu\u00e7lar\u0131 g\u00f6zlemek ve kaydetmek i\u00e7in iki ay orada \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Art\u0131k Danimarka\u2019n\u0131n bu alandaki resmi temsilcisi oldu\u011fundan, 1950\u2019de Verona\u2019daki Avrupa Sismoloji Federasyonu\u2019nca d\u00fczenlenen uluslararas\u0131 kongreye de sorumlu ki\u015fi olarak kat\u0131ld\u0131. Bildirisi I.U.G.G (Uluslararas\u0131 Jeodezi ve Jeofizik Dernekleri Kongresi) taraf\u0131ndan onaylanmasa da, 1951\u2019de Avrupa Sismoloji Komisyonu taraf\u0131ndan desteklenip yeniden d\u00fczenlenerek bundan sonra yap\u0131lan toplant\u0131larda E.S.C\u2019nin (Avrupa Sismoloji Komisyonu) onay\u0131na sunuldu.<\/p>\n

1952-1968 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ba\u015fta L.G.O (Lamont Jeolojik G\u00f6zlemevi) olmak \u00fczere, Tuscon, Pasadena, Berkeley, Saint Louise ve Washington\u2019da \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalara kat\u0131ld\u0131. Bu arada alan\u0131ndaki \u00fcn\u00fc art\u0131yordu ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Emil Wiechert Madalyas\u0131\u2019yla \u00f6d\u00fcllendirildi (Wiecherde, Yerk\u00fcre\u2019nin katmanlar\u0131na ili\u015fkin ilk do\u011frulanabilir modeli ortaya koyan Alman jeofizik\u00e7i). Kaliforniya Berkeley Sismoloji \u0130stasyonu\u2019na 1952-1954 ve 1965\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 ziyaret sonras\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir projeyi \u00fcstlenmek \u00fczere 1968 k\u0131\u015f ve ilkbahar\u0131n\u0131n 3,5 ay\u0131n\u0131 burada ge\u00e7irdi. Burada pek \u00e7ok arkada\u015f edinecekti. Ayr\u0131ca 1960\u2019lar\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda ISS\u2019in (Uluslararas\u0131 Sismolojik \u00d6zet) g\u00fcncellenmesi \u00fczerine \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve Lehmann\u2019da bu yeni olu\u015fumun \u00f6nemli bir par\u00e7ayd\u0131.<\/p>\n

Emeklilik: Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n olgunla\u015fmas\u0131 d\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Lehmann, Jeodezi Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ndeki g\u00f6revinden, zorunlu emeklilik ya\u015f\u0131ndan 5 y\u0131l \u00f6nce 1953 y\u0131l\u0131nda emekli oldu. Otobiyografisinde belirtti\u011fi \u00fczere, bundan sonra \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 daha \u201c\u00f6zg\u00fcr\u201d bir rutin i\u00e7erisinde s\u00fcrd\u00fcrebilmeyi istiyordu. Kuzeni Nils Groe\u2019nin yorumuna g\u00f6re, belki de bu d\u00f6nem kendisini ilk kez ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcr hissedebildi\u011fi bir d\u00f6nemdi. Danimarka\u2019da \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n onaylanmas\u0131 epeyce zaman alm\u0131\u015ft\u0131, ama sonunda de\u011feri anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yurtd\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7ok\u00e7a teklif alm\u0131\u015f ve pek \u00e7ok arkada\u015f edinmi\u015fti.<\/p>\n

1971\u2019de Amerikan Jeofizik Derne\u011fi taraf\u0131ndan Bowie Madalyas\u0131 ald\u0131\u011f\u0131nda ise konu\u015fmay\u0131 yapan Prof. Francis Birch, \u201cLehmann s\u00fcreksizli\u011fi\u201dnin bir\u00e7ok farkl\u0131 sismik kay\u0131tlar\u0131n takibi ve birle\u015ftirilmesi sonucu adeta b\u00fcy\u00fcl\u00fc ve do\u011fruya en yak\u0131n \u015fekilde ke\u015ffedilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n hi\u00e7bir bilgisayar sistemi ile tamamen de\u011fi\u015ftirilemeyece\u011fine de\u011finirken; Lehmann\u2019\u0131n emeklilikten sonra yay\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunun da art\u0131k Scoresbysund\u2019daki i\u015fleri kimin yapaca\u011f\u0131 konusunda endi\u015felenmemesinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n

Asl\u0131nda bu d\u00f6nem d\u00fcnyada da sismolojik aktivitelerin nitelik ve niceliklerinin dramatik \u015fekilde y\u00fckseldi\u011fi bir zaman dilimidir. Lehmann\u2019\u0131n emeklilikte ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7te, 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 etkisiyle azalt\u0131lan ara\u015ft\u0131rma b\u00fct\u00e7eleri nedeniyle uluslararas\u0131 istasyonlar \u00e7ok say\u0131da ve kaliteli \u00e7al\u0131\u015fma yapamaz hale gelmi\u015fti. Gerek fotografik gerekse k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerindeki kay\u0131tlarda b\u00fcy\u00fck bir karma\u015fa vard\u0131. Farkl\u0131 s\u0131kl\u0131ktaki dalga aral\u0131klar\u0131 farkl\u0131 oranlarda kaydediliyordu. \u00c7ok az cihaz vard\u0131 ve yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ek hareketleri do\u011fru \u00f6l\u00e7\u00fclemiyordu. Sadece s\u0131kl\u0131k a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir dalga analizi yap\u0131labiliyordu.<\/p>\n

Her deneysel bilim \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7e\u015fitli g\u00f6zlem ekipman\u0131na ihtiya\u00e7 duyar. Sava\u015f sonras\u0131, yani 1950\u2019lerde bu ekipmanlar daha \u00e7ok, o d\u00f6nemde daha fazla heyecan uyand\u0131ran y\u00fcksek enerjili fizik, sofistike radyoastronomi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ayr\u0131l\u0131yordu. Bu s\u0131rada sismolojiye beklenmedik \u015fekilde bir ivme kazand\u0131r\u0131ld\u0131. Bu da ne yaz\u0131k ki deprem risklerini azaltmaya y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fma azmiyle de\u011fil de, g\u00f6zetim alt\u0131nda gizli kapakl\u0131 \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclen n\u00fckleer \u00e7al\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda ya\u015fanan bir patlama sonucuyla olmu\u015ftu. Daha sonra Amerika, Ba\u015fkan Eisonhower d\u00f6neminde Vela Uniform Projesiyle, n\u00fckleer \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan sismolojik olaylar\u0131 hem g\u00f6zlemlemek hem de denetim alt\u0131nda tutmay\u0131 hedefledi. Bu proje ayn\u0131 zamanda 1960\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda 20 b\u00fcy\u00fck istasyondaki sismograflar\u0131n standardize edilmesini de i\u00e7eren WWSSN (World-Wide Standardized Seismographic Network) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 da ortaya \u00e7\u0131karacakt\u0131. Kopenhag\u2019daki istasyon da bunlardan biri olacakt\u0131.<\/p>\n

Buradaki cihazlar alt\u0131 kalibrasyon i\u00e7eriyordu. Bunlardan biri \u00fc\u00e7 k\u0131sa periyotlu, di\u011feri \u00fc\u00e7 uzun periyotlu sismografik kay\u0131t yap\u0131yordu. Cihazlara gelen t\u00fcm sismik dalgalar cihazlar aras\u0131ndaki frekans tepki e\u011frileriyle dikkatli bir \u015fekilde \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcyordu ve zaman duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 o zamanlar standart haline gelmi\u015f kristal saatlerle yap\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

1960 y\u0131l\u0131 boyunca, herhangi bir yay\u0131n zorunlulu\u011fu olmaks\u0131z\u0131n WWSSN\u2019den gelen kay\u0131tlar Washington\u2019daki US Jeodezi Veri Merkezinde biriktirildi. Yeni sismograflar, Lehmann gibi hevesli ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n da i\u015fi \u00fcstlenmesiyle daha \u00f6nce edinilen bilgilerin \u00fcst\u00fcne eklenerek \u00e7ok de\u011ferli ve hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmlere ula\u015ft\u0131. K\u0131sacas\u0131 o d\u00f6nemdeki sismografik bilgi birikiminin WWSSN a\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funun hakk\u0131n\u0131 vermek gerekiyordu.<\/p>\n

\"\"
Jeofizik\u00e7i Harold Jeffreys, Lehmann\u2019\u0131n \u00e7ekirdek hipotezini inceledikten sonra do\u011frulam\u0131\u015ft\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Prof. Beno Gutenberg\u2019in sismik dalga boyu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 devam ettiriyor<\/strong><\/p>\n

Lehmann\u2019\u0131n ilk uluslararas\u0131 uzun soluklu sismik dalga boyu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, 1954\u2019de d\u00f6rt ay birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve ak\u0131l hocas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi Prof. Beno Gutenberg ile olan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n devam\u0131yd\u0131. Lehmann, merkez \u00fcss\u00fc k\u0131sa mesafeler i\u00e7in yol alma s\u00fcresi hesaplamalar\u0131n\u0131 yapt\u0131. Ancak yol alma s\u00fcreleri b\u00f6lgesel olarak de\u011fi\u015fiklik g\u00f6steriyor ve yerkabu\u011funun \u00fcst katman\u0131nda meydana gelen P dalgalar\u0131nda olu\u015fan d\u00fc\u015f\u00fck h\u0131zl\u0131 katman (ki bu bilgi Gutenberg taraf\u0131ndan ba\u015fka bir yerde de elde edilmi\u015fti), Avrupa ve Kuzey Amerika\u2019da do\u011frulanam\u0131yordu. Lehmann, 200 km\u2019den derinde, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve muhtemelen ani bir h\u0131z art\u0131\u015f\u0131 oldu\u011funu varsayarak Jeffreys\u2019in d\u00fczenlenmi\u015f yol al\u0131m s\u00fcreleri modeline uygun bir h\u0131z yap\u0131s\u0131 bulmay\u0131 \u00fcmit ediyordu. Bu model, ba\u015flang\u0131\u00e7ta 400 km derinlikte kesikli bir \u015fekilde Jeffreys-Bullen tablosu olarak ortaya konmu\u015ftu. Lehmann\u2019\u0131n 220 km s\u00fcreksizli\u011fi ise daha sonra di\u011fer biliminsanlar\u0131n\u0131n (Anderson, 1981) yapaca\u011f\u0131 \u00fcst katman modellemelerinde \u00f6nemli rol oynayacakt\u0131. Lehmann yol alma s\u00fcrelerini bu \u015fekilde bir h\u0131z yap\u0131s\u0131n\u0131 varsayarak hesaplad\u0131\u011f\u0131nda, sonu\u00e7lar\u0131n bir\u00e7ok farkl\u0131 sismograf de\u011ferleriyle uyu\u015ftu\u011funu g\u00f6rd\u00fc. \u00d6ncelikle t\u00fcm Avrupa sismograflar\u0131ndan elde edilen verilerle, daha sonra yo\u011fun \u015fekilde n\u00fckleer \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan patlamalar sonras\u0131 olu\u015fan sismografik okumalarla ayn\u0131 b\u00f6lgeden elde edilmi\u015f bir\u00e7ok veriyle olu\u015fturdu\u011fu yap\u0131y\u0131 do\u011frulama f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftu. Ne var ki kariyerinin sonunda bile, d\u00fczg\u00fcn olmayan co\u011frafi yap\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131 gere\u011fi sismolojik \u00f6l\u00e7\u00fcmleri engelledi\u011fi 220-400 km a\u00e7\u0131 geni\u015fli\u011findeki s\u00fcreksizlik tam olarak belirlenememi\u015fti.<\/p>\n

Lehmann \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131, Avrupa kay\u0131tlar\u0131ndan elde edilen S dalgalar\u0131 \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131racak \u015fekilde geni\u015fletmeye karar verdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc S dalgalar\u0131 hemen her zaman birbiri \u00fczerine \u00e7ak\u0131\u015fm\u0131\u015f ve P dalgalar\u0131 \u00fczerinde d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f dalgalar olarak g\u00f6zlemleniyordu ve bu y\u00fczden de ayr\u0131mlar\u0131n\u0131 yapabilmek giderek zorla\u015f\u0131yordu. Buna ra\u011fmen Avrupa kay\u0131tlar\u0131nda, k\u0131sa mesafeli merkez \u00fcss\u00fcne sahip dalgalarda, iki S faz\u0131 oldu\u011funu belirlemekte ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftu. Kapsaml\u0131 bir hesaplamadan sonra bu bulgusunu yay\u0131mlad\u0131. Daha sonra da 400 km s\u00fcreksizli\u011findeki ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapmaya devam etti. Bulgular\u0131 baz\u0131 b\u00f6lgelerde \u00e7ok a\u00e7\u0131k \u015fekilde elde edilirken di\u011ferlerinde yok seviyesinde olabiliyordu.<\/p>\n

Lehmann 1974\u2019de Lamont Jeolojik G\u00f6zlemevi\u2019nden \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in kendisini destekleyen yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Maurice Ewing\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcyle sars\u0131lacakt\u0131. Ki\u015fi ba\u015far\u0131l\u0131 olsa da yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu \u00f6l\u00fcmden sonra Lady Jeffreys\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta dile getirmi\u015fti.<\/p>\n

\u201cMaurice Ewing\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc beni fazlas\u0131yla sarst\u0131. Onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bu kadar erken zamanda kesilmi\u015f olmas\u0131 \u00e7ok \u00fcz\u00fcc\u00fc. Ona son derece hayran\u0131m, ancak o benim i\u00e7in sadece muhte\u015fem bir biliminsan\u0131 de\u011fil ayn\u0131 zamanda \u00e7ok iyi de bir arkada\u015ft\u0131. Lamont\u2019a ilk ba\u015fta gelebilmemin sebebi onun davetiydi ve o davet sayesinde ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ma uzunca y\u0131llar, \u00f6ncesinde hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fim kadar iyi ko\u015fullarda devam edebildim. Hayat\u0131m\u0131n son k\u0131sm\u0131 bu sayede ilgin\u00e7 ve g\u00fczel bir hal ald\u0131. Ge\u00e7mi\u015f 20 y\u0131l\u0131n verilerini kontrol ederken, ona bor\u00e7lu oldu\u011fum \u015feyleri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e daha da fazla \u015fevkleniyorum. O Galveston\u2019da, benden \u00e7ok uzaktayd\u0131 ama onun yoklu\u011fu bende garip bir yaln\u0131zl\u0131k hissiyat\u0131 olu\u015fturdu. Burada onu tan\u0131yan \u00e7ok ki\u015fi yok, ya da benim i\u00e7in ne kadar \u00e7ok \u015fey yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilen. Bu y\u00fczden onun hakk\u0131nda konu\u015fabilece\u011fim kimse yok burada. Bu y\u00fczden sizden bir mektup almak ger\u00e7ekten de \u00e7ok ho\u015ftu.\u201d<\/p>\n

70 ya\u015f\u0131n\u0131n \u00fczerindeyken, Lehmann, Vela Uniform Program\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 f\u0131rsat ile sismoloji alan\u0131ndaki problemler hakk\u0131nda olduk\u00e7a heyecanl\u0131yd\u0131. Programdan gelen maddi destekle \u00fcst katmandaki yap\u0131lar hakk\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 n\u00fckleer patlamalarda olu\u015fan sismik dalgalar\u0131 kullanarak geli\u015ftirmeyi planl\u0131yordu. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar bir\u00e7ok yans\u0131yan sismik faz\u0131n oldu\u011fu sismogramlar\u0131n yorumunu da bar\u0131nd\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

\u0130\u00e7 \u00e7ekirdek modeli<\/strong><\/p>\n

\u0130\u00e7 \u00e7ekirde\u011fin Inge Lehmann taraf\u0131ndan 1936\u2019da bulunmas\u0131n\u0131n 50. y\u0131l\u0131 an\u0131s\u0131na sempozyum ve \u00f6zel yay\u0131nlar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lehmann\u2019\u0131n i\u00e7 \u00e7ekirdek \u00f6nerisi, g\u00f6zlemlenen \u00e7ekirdekten gelen sismik dalgalar\u0131n, tek bir b\u00fct\u00fcn \u00e7ekirdek modeli ile yorumlamas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan problemlerin \u00fcstesinden gelmek i\u00e7indi. Kendisinin 1936\u2019da inceledi\u011fi sismik dalga kay\u0131tlar\u0131 ve basit D\u00fcnya modelini \u015eekil 1\u2019de g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n

\u0130lk sismolojik g\u00f6zlemlerde, P dalgalar\u0131n\u0131n merkezden 105 derece ya da \u00f6tesinden geldi\u011fi g\u00f6zlemlendi. Ancak, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6teki taraf\u0131ndan ayn\u0131 g\u00f6zlemler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bilhassa 140 derece mesafede, deprem merkezlerinden antipotlara do\u011fru te\u015fhis edilemeyen sismik dalgalar vard\u0131. Bu dalgalar P tipi dalgalard\u0131, ancak basit D\u00fcnya modelinin \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcne g\u00f6re 5 dakika gecikmeli olarak geliyorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1: D\u00fcnya\u2019n\u0131n i\u00e7 \u00e7ekirde\u011finin sismolojik ke\u015ffi, I. Lehmann<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7ekirde\u011fin bir b\u00fct\u00fcn olarak modellenmesi ilk olarak R. D. Oldham taraf\u0131ndan bu dalga \u00f6zelliklerini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Sismolojik yol alma s\u00fcresi verilerine g\u00f6re, d\u0131\u015f \u00e7eperin i\u00e7inde P dalgalar\u0131n\u0131n h\u0131z\u0131nda ani bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f oldu\u011fu sonucu \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bu kadar merkezi \u00e7ekirdekten ge\u00e7en dalgalara PKP \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 deniliyor. Bu \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n yollar\u0131 fig\u00fcrde takip edilebilir. \u00c7ekirde\u011fi tam kesen \u0131\u015f\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131, \u00e7ekirdek y\u00fczeyine te\u011fet devam edip y\u00fczeyde 2 numaral\u0131 \u0131\u015f\u0131n olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, bir k\u0131sm\u0131 da 180 derece k\u0131r\u0131larak y\u00fczeyde 2a \u0131\u015f\u0131n\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bu PKP dalgalar\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fe giri\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 dikle\u015ftik\u00e7e, k\u0131r\u0131lma a\u00e7\u0131lar\u0131 daral\u0131yor (yakla\u015f\u0131k 142 derece) ve daha k\u0131sa mesafelerde y\u00fczeyde g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, \u0131\u015f\u0131n 3 gibi. Daha da dikle\u015ftik\u00e7e, 4. ve 6. \u0131\u015f\u0131nlarda oldu\u011fu gibi, y\u00f6nleri daha az k\u0131r\u0131n\u0131ml\u0131 bir hal al\u0131yor.<\/p>\n

Sismograflar\u0131n 1920-30\u2019larda geli\u015fmeleri ile Lehmann daha fazla dalgay\u0131 105-142 derece aras\u0131nda g\u00f6zlemleyebildi ve bunlarda baz\u0131lar\u0131n\u0131n tek \u00e7ekirdek modeline tam olarak uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti. Bu beklenmeyen \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ortada birka\u00e7 farkl\u0131 fikir vard\u0131 ve en \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcleni 142 derecede ya\u015fan\u0131lan sismik dalgalardaki kostik hareketti (Sonras\u0131nda, Harold Jeffreys bu \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n kostik hareket ile teorik olarak a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 ispatlad\u0131).<\/p>\n

Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, Lehmann bu dalgalar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in m\u00fckemmel bir b\u00f6lgedeydi. Danimarka\u2019da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sismograf veri a\u011f\u0131 ve Avrupa istasyonundan ald\u0131\u011f\u0131 di\u011fer veriler, G\u00fcney Pasifik\u2019teki sismograflara k\u0131yasla, sismografik dalgalar\u0131n merkez \u00fcslerinden \u00e7ok daha geni\u015f a\u00e7\u0131larda kaydediliyordu.<\/p>\n

Lehmann\u2019\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131, gerekli olmayan bilgileri eleyebilme kabiliyeti ile beraber destekleniyordu. Kendisi, \u015eekil 1\u2019deki gibi iki \u00e7ekirdekli bir D\u00fcnya modeli olu\u015fturdu ve sismik P dalgalar\u0131n\u0131n h\u0131zlar\u0131n\u0131, mantoda ve \u00e7ekirdekte ayr\u0131 ayr\u0131 sabit varsayd\u0131. Bu iki farkl\u0131 b\u00f6lge i\u00e7in varsayd\u0131\u011f\u0131 sabit h\u0131zlar mant\u0131kl\u0131 ortalamalard\u0131. Bunlardan sonra bir de daha k\u00fc\u00e7\u00fck merkezi bir \u00e7ekirdek daha varsayd\u0131 ve bu \u00e7ekirde\u011fin i\u00e7i i\u00e7in de farkl\u0131 bir sabit P dalga h\u0131z\u0131 belirledi. Bu tarz basitle\u015ftirmeler sismik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n kavisli bir yoldansa d\u00fcmd\u00fcz bir yol ald\u0131klar\u0131n\u0131 varsaymas\u0131na yarad\u0131, ki bu da sismik dalgalar\u0131n yol alma s\u00fcrelerini basit trigonometrik hesaplarla yapabilmesi demekti. Sonras\u0131nda ise Lehmann hesaplar\u0131n\u0131 geli\u015ftirip sabit h\u0131zlar\u0131 ve \u00e7ekirdekleri, inceledi\u011fi verilerle d\u00fczeltti ve sonunda mant\u0131kl\u0131 olan\u0131n 10 km\/s h\u0131z ile 1400 km yar\u0131 \u00e7apl\u0131 bir i\u00e7 \u00e7ekirdek oldu\u011funa karar verdi. Bu say\u0131larla yol alma s\u00fcresi e\u011fimi g\u00f6zlemlenen verilerle uyu\u015fuyordu (5 numaral\u0131 \u0131\u015f\u0131n gibi \u0131\u015f\u0131nlardan bahsediyoruz).<\/p>\n

Bunlar\u0131n sonucunda Lehmann varolan \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131ml\u0131 bir D\u00fcnya modelini ispatlam\u0131\u015f oldu. Ancak kendisinin yapmad\u0131\u011f\u0131 \u015fey ise tersini ispatlamakt\u0131. Yani ispatlad\u0131\u011f\u0131 teoremi ve yol alma s\u00fcresi verilerini kullanarak, istatistiksel olarak i\u00e7 \u00e7ekirdek parametrelerini hesaplama i\u015flemini yapmam\u0131\u015ft\u0131. Bu son basamak ise iki y\u0131l sonra Gutenberg ve Richter taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131 ve yar\u0131\u00e7ap\u0131 1200 km ve ortalama P dalga h\u0131z\u0131n\u0131 ise 11,2 km\/s olarak belirlediler. Bunu yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 makalede s\u00f6yledikleri ba\u015fka bir \u015fey ise \u015fuydu: \u201cHem g\u00f6zlemlenen dalga b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri hem de yol alma s\u00fcreleri, k\u0131sa bir mesafede ani ama s\u00fcrekli bir h\u0131zlanman\u0131n var oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor… Bunun \u00e7ekirde\u011fin y\u00fczeyinde, s\u00fcreksizlik noktas\u0131nda de\u011fil i\u00e7inde olmas\u0131 daha olas\u0131. Ayr\u0131ca, s\u00fcreksizli\u011fin oldu\u011fu noktada olu\u015fmas\u0131 gereken k\u0131r\u0131lan \u0131\u015f\u0131nlar g\u00f6zlemlenemedi.\u201d Daha sonras\u0131nda Harold Jeffreys de dikkatli \u015fekilde inceledikten sonra Lehmann\u2019\u0131n \u00e7ekirdek hipotezini do\u011frulayacakt\u0131 ve Gutenberg ve Richter\u2019in aksine bu \u00e7ekirde\u011fin keskin bir s\u0131n\u0131r\u0131 oldu\u011funda Lehmann ile hemfikir olacakt\u0131.<\/p>\n

Sonradan, Birch (1940) ve Bullen (1946) taraf\u0131ndan yay\u0131mlananan birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z makalelerde, P dalga h\u0131zlar\u0131n\u0131n \u00e7ekirdekteki ani art\u0131\u015f\u0131n\u0131n sebebinin s\u0131v\u0131dan kat\u0131ya ge\u00e7i\u015f olabilece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f. 1962\u2019de Bolt\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara kadar Lehmann\u2019\u0131n keskin \u00e7ekirdek s\u0131n\u0131r\u0131 modeli tam olarak do\u011frulanamad\u0131 ve 1970 y\u0131l\u0131na kadar bu s\u0131n\u0131rda k\u0131r\u0131lan P dalgalar\u0131 g\u00f6zlemlenemedi. Sonras\u0131nda g\u00f6zlemlenen bu y\u00fcksek frekansl\u0131 k\u0131r\u0131lan P dalgalar\u0131n\u0131n, i\u00e7 \u00e7ekirdekteki s\u0131n\u0131r\u0131n ve yo\u011funlu\u011fundaki s\u0131\u00e7raman\u0131n ispat\u0131 oldu\u011funa karar verildi. Bu modeller g\u00fcncel D\u00fcnya modelleri taraf\u0131ndan da desteklenmi\u015ftir. \u0130\u00e7 \u00e7ekirde\u011fin i\u00e7 yap\u0131s\u0131 hakk\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar ise h\u00e2l\u00e2 sismolojide merak uyand\u0131ran sorulardan biri.<\/p>\n

\"\"
Saturday Review dergisinin 5 A\u011fustos 1961 tarihli say\u0131s\u0131n\u0131n kapa\u011f\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Lehmann\u2019\u0131 ba\u015far\u0131ya g\u00f6t\u00fcren g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filik \u00f6zellikleri<\/strong><\/p>\n

Sismoloji tarihinde Inge Lehmann\u2019\u0131n hayat\u0131n\u0131n yeri farkl\u0131d\u0131r. Onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, hayranl\u0131k uyand\u0131r\u0131c\u0131 bir kad\u0131n\u0131n bir\u00e7ok \u00f6zelli\u011finin sonucudur. Kendini i\u015fine adam\u0131\u015f ve \u00e7ok dikkatli bir sismoloji g\u00f6zlemcisiydi. Olduk\u00e7a ele\u015ftirel ve \u00f6zg\u00fcr bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 vard\u0131. Bir\u00e7ok farkl\u0131 \u015fekilde alternatif modelleri ve yorumlamalar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fabilme kapasitesine sahipti. Bir s\u00fcr\u00fc zorluklar\u0131 eleyip problemin \u00f6z\u00fcne y\u00f6nelebiliyordu. O d\u00f6nemde, sismolojide yaln\u0131z \u00e7al\u0131\u015fan bir kad\u0131n olarak, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir karakteri, y\u00fcksek motivasyonu ve merak\u0131 oldu\u011fu \u015f\u00fcphe duyulamaz bir \u015feydir.<\/p>\n

Nils Groes\u2019un kendisi hakk\u0131ndaki s\u00f6ylemi \u015f\u00f6yledir: \u201cInge\u2019nin olgunluk hayat\u0131, s\u0131k\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, muhte\u015fem bilimsel \u00e7abas\u0131 ve m\u00fckemmel akademik de\u011ferlendirmesi ile \u00f6zetlenebilir. Benim Inge\u2019yi hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m en net an\u0131lar\u0131ndan biri Sobakkevej\u2019deki tatl\u0131 bah\u00e7esinde oldu\u011fu zamand\u0131r. Bir yaz g\u00fcn\u00fcyd\u00fc ve Inge \u00e7imlerle kapl\u0131 bir alanda masas\u0131nda oturuyordu. Masas\u0131 kartonlar ve yulaf ezmesi kutular\u0131yla doluydu. Bu kutular\u0131n i\u00e7inde de kartonlar vard\u0131 ve bu kartonlar d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131ndan girilmi\u015f deprem bilgileri ve zamanlar\u0131yla doluydu. Bu, bilgisayarlar\u0131n bilgileri i\u015fleyebildi\u011fi zamandan \u00f6nceydi; ancak Inge\u2019nin olu\u015fturdu\u011fu sistem ona benzerdi. Karton kartlar\u0131 ve yulaf ezmesi kutular\u0131yla, Inge depremlerin yay\u0131lma h\u0131zlar\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131nda kaydetmi\u015fti. Bu bilgilerin \u00f6n\u00fcnde olup eri\u015fime a\u00e7\u0131lmas\u0131 ile D\u00fcnya\u2019n\u0131n i\u00e7 yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda yeni fikirler ortaya at\u0131yordu.\u201d<\/p>\n

Groes, devam\u0131nda Danimarkal\u0131 \u00e7ok \u00e7ok az kad\u0131n biliminsan\u0131n\u0131n Lehmann ile ayn\u0131 uluslararas\u0131 seviyede oldu\u011funu yaz\u0131yor: \u201c20.y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda, bir kad\u0131n\u0131n kendi yolunu matematiksel ve bilimsel geli\u015fmeler do\u011frultusunda y\u00fcr\u00fcmesi \u00e7ok kolay bir \u015fey de\u011fildi. Kendisi de bunu \u015f\u00f6yle ifade etmi\u015fti: \u2018Ne kadar \u00e7ok yetersiz erkek ile rekabet etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131m\u0131 bilmelisin.\u2019 Inge belki de her zaman yeterince diplomatik de\u011fildi. Yine de, kendisi muhte\u015fem bilimsel sonu\u00e7lar elde etti.\u201d<\/p>\n

Lehmann her zaman zeki bir tart\u0131\u015fma ve konu\u015fma a\u00e7may\u0131 severdi. Her zaman yap\u0131c\u0131 ele\u015ftirileri gerekli bulurdu ve Alplere ve Norve\u00e7 da\u011flar\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 da\u011fc\u0131l\u0131k ve kayak ama\u00e7l\u0131 gezilerine hep yetecek bir enerjisi vard\u0131. Bazen ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 hayattan s\u0131k\u0131l\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fckse de, genelde hayattan bu \u015fekilde keyif al\u0131rd\u0131. Kendisinin sismoloji hakk\u0131nda, 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndan beri inan\u0131lmaz bir bilgisi ve tecr\u00fcbesi vard\u0131. Bu y\u00fczden hat\u0131ralar\u0131n\u0131 daha uzun ve detayl\u0131 yazmaya zorlanmam\u0131\u015f veya y\u00f6nlendirilmemi\u015f olmas\u0131 \u00e7ok \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Lehmann 1988\u2019de Danimarka Jeodezik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde 100. ya\u015f\u0131 onuruna verilen, Atlantik\u2019in her iki yakas\u0131ndan jeofizik\u00e7ilerin yer ald\u0131\u011f\u0131 davete kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Prof. C. Kisslinger ve V. Keilis Borok onun ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 anlatan konu\u015fmalar yapt\u0131lar. Daha sonra bu konu\u015fmalar\u0131n kayd\u0131n\u0131 yeniden dinlemekten \u00e7ok ho\u015flanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

\"\"
Bruce Bolt, erken d\u00f6nem bir \u00c7in sismik dedekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn replikas\u0131yla, 1993. Okudu\u011funuz makalenin yazar\u0131 olan Prof. Bruce Bolt, 1962\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla Lehmann\u2019\u0131n keskin \u00e7ekirdek s\u0131n\u0131r\u0131 modelini tam olarak do\u011frulam\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Lehmann\u2019la uzun y\u0131llar arkada\u015fl\u0131k yapm\u0131\u015f olan Danimarkal\u0131 sismolog Dr. Erik Hjortenberg, 1990\u2019da Lehmann\u2019\u0131n \u00e7ok sevdi\u011fi yazl\u0131k sayfiye evine onu ziyaret etmek i\u00e7in davet edilmi\u015fti. Hjortenberg, hareket edebilmek i\u00e7in \u00e7ok fazla yard\u0131ma gereksinim duyan (e.n. o s\u0131ralarda 102 ya\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrmekte olan) Lehmann\u2019\u0131n, art\u0131k neredeyse k\u00f6r olmu\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, sanki hi\u00e7bir \u015fey de\u011fi\u015fmemi\u015f gibi, telefonlar\u0131 yan\u0131tlay\u0131\u015f\u0131na hayran kalm\u0131\u015ft\u0131. Lehmann\u2019\u0131n neredeyse 105 y\u0131ll\u0131k ya\u015fam\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc, yarat\u0131c\u0131 ve ilham verici ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcphe yok. Nils Groes \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cHastanede bir g\u00fcn Inge bize, b\u00fct\u00fcn g\u00fcn ya\u015fam\u0131 hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve memnuniyet duydu\u011funu anlatt\u0131. Ba\u015far\u0131lar ve g\u00fczel an\u0131larla dolu zengin ve uzun bir ya\u015fam\u0131 olmu\u015ftu.\u201d Onu tan\u0131ma \u015ferefine nail olmu\u015f arkada\u015flar\u0131 ve biliminsanlar\u0131 olarak bizler, Lehmann\u2019\u0131n kendi ya\u015fam\u0131 hakk\u0131ndaki bu de\u011ferlendirmesini sadece onaylayabiliriz.<\/p>\n

Bu anma yaz\u0131s\u0131n\u0131 yazarken, Inge Lehmann\u2019\u0131n bir\u00e7ok meslekta\u015f\u0131 ve arkada\u015f\u0131n\u0131n yard\u0131m ve \u00f6nerilerinden \u00e7ok yararland\u0131m. Bir\u00e7ok ki\u015fi, onunla tan\u0131\u015fmalar\u0131 ve ili\u015fkilerinden anekdot ve an\u0131lar anlatmay\u0131 tercih etti.\u00a0 \u00d6zellikle Dr. Erik Hjortenberg\u2019e erken d\u00f6nem an\u0131lar\u0131n\u0131 aktararak yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck katk\u0131dan \u00f6t\u00fcr\u00fc m\u00fcte\u015fekkirim.<\/p>\n

Inge Lehmann 1936 y\u0131l\u0131nda kurulan Jeofizik Toplulu\u011fu\u2019nun kurucular\u0131ndand\u0131 ve 1941-44 aras\u0131 ba\u015fkan\u0131yd\u0131. Avrupa Sismoloji Federasyonu\u2019nun ilk ba\u015fkan\u0131 olarak 1950\u2019de se\u00e7ildi. 1963-67 aras\u0131nda ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 da yapt\u0131\u011f\u0131 Uluslararas\u0131 Sismoloji ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u0130\u00e7 yap\u0131s\u0131 Fizi\u011fi Birli\u011fi\u2019nde y\u00f6netici \u00fcyeydi. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda aralar\u0131nda Londra Kraliyet Toplulu\u011fu\u2019nun da bulundu\u011fu bir\u00e7ok bilimsel toplulu\u011fun \u00fcyesi ya da onursal \u00fcyesiydi. \u00c7ok say\u0131da bilimsel \u00f6d\u00fcl alm\u0131\u015ft\u0131r. Ad\u0131, jeofizik d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015famaya devam edecektir: 1996\u2019da Amerika Jeofizik Birli\u011fi Inge Lehmann Madalyas\u0131 \u00d6d\u00fcl\u00fcn\u00fc Yerk\u00fcre\u2019nin jeofiziksel yap\u0131s\u0131 alan\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 bulu\u015flar yapan biliminsanlar\u0131na vermeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Lehmann\u2019\u0131n 100. y\u0131l\u0131nda, iki meslekta\u015f\u0131 ve ben, onun ard\u0131ndan, D\u00fcnya\u2019daki \u00f6nemli bir yap\u0131sal s\u00fcreksizli\u011fe onun ad\u0131n\u0131 vermenin uygun oldu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ortaya att\u0131k. \u0130\u00e7 \u00e7ekirdek s\u0131n\u0131r\u0131 (ICB), D\u00fcnyay\u0131 kabuk, manto, d\u0131\u015f \u00e7ekirdek ve i\u00e7 \u00e7ekirdek olarak b\u00f6len \u00fc\u00e7 tane birinci dereceden sismolojik d\u00fczenselliklerden biridir. Di\u011fer iki s\u00fcreksizlik, k\u00e2\u015fiflerinin adlar\u0131yla bilinirler: Andrija Mohorovicic ve Beno Gutenberg. Bu gelenek dahilinde, i\u00e7 \u00e7ekirdek s\u0131n\u0131r\u0131, k\u00e2\u015fifinin onuruna, \u201cLehmann s\u00fcreksizli\u011fi\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmad\u0131l\u0131r. Bu karma\u015f\u0131kla\u015fm\u0131\u015f bir sorundur, \u00e7\u00fcnk\u00fc Lehmann\u2019\u0131n ad\u0131, \u00fcst mantonun yakla\u015f\u0131k 220 km derinindeki onun anlad\u0131\u011f\u0131 bir s\u00fcreksizli\u011fe sayg\u0131 gere\u011fi, resmi olmadan literat\u00fcrde zaten kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Yukar\u0131da belirtti\u011fimiz gibi, Lehmann, 1953 ve sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00fcst mantodan gelen s\u00fcreksizlikler \u00fczerinde de \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r; ama i\u00e7 \u00e7ekirdeki modelini bunlardan 17 y\u0131l \u00f6nce \u00f6nermi\u015ftir. Asl\u0131nda, onun ad\u0131n\u0131n \u00fcst mantodaki yap\u0131sal \u00f6zellikler i\u00e7in kullan\u0131m\u0131 olduk\u00e7a seyrek olmu\u015ftur. Dinamik d\u00fcnya i\u00e7indeki daha merkezi \u00f6neme sahip i\u00e7 \u00e7ekirde\u011fin daha erken \u00e7\u0131karsanmas\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle tan\u0131nmas\u0131n\u0131n daha uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 hissediyoruz.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Anderson, D.L., 1979; \u201cThe deep structure of the continents\u201d, J. Geophys<\/em>, 84, 7555.<\/p>\n

2) Anderson, D.L., 1981; \u201cDiscontinuities in the mantle (Abstract)\u201d, EOS<\/em> 62, 1073.<\/p>\n

3) Anderson, D.L., Bolt, B.A. & Morse, S.A., 1987; \u201cThe Lehmann discontinuity\u201d, EOS<\/em> 68, 1593.<\/p>\n

4) Birch, F., 1940; \u201cThe alpha-gamma transformation of iron at high pressure, and the problem of the Earth’s magnetism\u201d, Am. J. Sci<\/em>. 235, 192.<\/p>\n

5) Bolt, B.A., 1962; \u201cGutenberg\u2019s early PKP observations\u201d, Nature<\/em> 196, 121.<\/p>\n

6) Bolt, B.A., 1976; Nuclear explosions and earthquakes. The parted veil<\/em>, New York: W.H. Freeman.<\/p>\n

7) Bolt, B.A., 1987; \u201c50 years of studies on the inner core\u201d, EOS<\/em> 68, 80.<\/p>\n

8) Bolt, B.A. & Qamar A., 1970; \u201cAn upper bound to the density jump at the boundary of the Earth\u2019s inner core\u201d, Nature<\/em> 228, 148.<\/p>\n

9) Brush, S.G., 1980; \u201cDiscovery of the Earth\u2019 core\u201d, Am. J. Phys<\/em>. 48, 705.<\/p>\n

10) Bullen, K.E., 1946; \u201cA hypothesis on compressibility at pressures of the order of a million atmospheres\u201d, Nature<\/em> 157, 405.<\/p>\n

11) Dziewonski, A. M. & Anderson, D. L., 1981; \u201cPreliminary reference Earth model\u201d, Phys. Earth Planet Inter<\/em>. 25, 297.<\/p>\n

12) Engdahl, E.R., Flinn, E.A. & Romney,C.E; 1970; \u201cSeismic waves reflected from the Earth’s inner core\u201d, Nature<\/em> 228, 852.<\/p>\n

13) Gutenberg, B., 1914; \u201c\u00dcber Erdbebenwellen VIIA. Nachr. Ges. Wiss\u201d, G\u00f6ttingen Math. Physik<\/em>. Kl, 166.<\/p>\n

14) Gutenberg, B. & Richter, C.F., 1938; \u201cP’ and the Earth’s core\u201d, Mon. Not. R. Astr Soc. Geophys. Supp<\/em>l. 4, 363.<\/p>\n

15) Jeffreys, H., 1939; \u201cThe times of the core waves\u201d, Mon. Not R. Astr Soc. Geophys. Suppl<\/em>. 4, 594.<\/p>\n

16) Jeffreys, H. & Bullen, K. B., 1935; Time of transmission of earthquake waves<\/em>, Bur Centr Seism. Internat. A., Fasc. II, 202 pp.<\/p>\n

17) Song, X. D. & Richards, P., 1996; \u201cSeismological evidence for differential rotation of the Earth’s inner core\u201d, Nature<\/em> 382, 221.<\/p>\n

18) Tromp, J., 1995; \u201cNormal-mode splitting observation from the great 1994 Bolivia and Kuril Islands earthquakes: Constraint on the structure of the mantle and inner core\u201d, GSA Today<\/em> 5, 137.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

2016 Yerk\u00fcre\u2019nin i\u00e7 \u00e7ekirde\u011finin Inge Lehmann taraf\u0131ndan bulunu\u015funun 70. y\u0131l\u0131. Inge Lehmann, hen\u00fcz daha kay\u0131tlar\u0131n \u00e7ok iyi yap\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, farkl\u0131 sismograflardan gelen verileri yorumlama g\u00fcc\u00fcyle, Yer\u2019in bir i\u00e7 \u00e7ekirde\u011fi olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Lehmann\u2019\u0131n i\u00e7 \u00e7ekirdek \u00f6nerisi, g\u00f6zlemlenen \u00e7ekirdekten gelen sismik dalgalar\u0131n, tek bir b\u00fct\u00fcn \u00e7ekirdek modeli ile yorumlanmas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan problemlerin \u00fcstesinden gelmek i\u00e7indi. […]<\/p>\n","protected":false},"author":896,"featured_media":14661,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[189,232],"tags":[1665,313,1664,377,422],"class_list":["post-14660","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-152-sayi","category-yerbilimleri","tag-cekirdek","tag-jeofizik","tag-katman","tag-sismoloji","tag-yerin-evrimi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t