{"id":15057,"date":"2016-08-01T16:31:45","date_gmt":"2016-08-01T13:31:45","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15057"},"modified":"2017-12-21T16:43:50","modified_gmt":"2017-12-21T13:43:50","slug":"fizikcinin-gizli-silahi-guzellik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/08\/01\/fizikcinin-gizli-silahi-guzellik","title":{"rendered":"Fizik\u00e7inin gizli silah\u0131 g\u00fczellik"},"content":{"rendered":"

\u201cNobel \u00d6d\u00fcll\u00fc Frank Wilczek sadece \u00f6nde gelen bir teorik fizik\u00e7i de\u011fil, ayn\u0131 zamanda felsefe \u00f6\u011frencisi ve \u015fair William Blake ile \u0130talyan r\u00f6nesans mimarlar\u0131ndan Filippo Brunelleschi\u2019nin hayran\u0131. Sohbet esnas\u0131nda s\u0131kl\u0131kla e\u011flenen ve konudan konuya atlamaktan zevk alan biri. Wilczek ile sicim teorisinden, Matrix filmine; hayvan zek\u00e2s\u0131ndan, Neil DeGrassse Tyson gibi bilimcilerin felsefeye kar\u015f\u0131 inat\u00e7\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na kadar bir\u00e7ok \u015fey \u00fczerine konu\u015ftuk.\u201d<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Nobel \u00d6d\u00fcll\u00fc fizik\u00e7i Frank Welczek ile yap\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6yle\u015fi, Nautilus<\/em> dergisinin 32. say\u0131s\u0131nda (14 Ocak 2106\u2019da) yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. (http:\/\/nautil.us\/issue\/32\/space\/beauty-is-physics-secret-weapon) adresinden ald\u0131k, araba\u015fl\u0131klar ve spot ekledik.<\/p><\/blockquote>\n

G\u00fczelli\u011fi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz anda fark ederiz, de\u011fil mi? Michelangelo\u2019nun Davut heykeli, Machu Picchu, okyanusta g\u00fcnbat\u0131m\u0131… Peki ayn\u0131 \u015feyi evren i\u00e7in de s\u00f6yleyebilir miyiz? Massachusetts Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde (MIT) fizik profes\u00f6r\u00fc olan Frank Wilczek\u2019e g\u00f6re bu sorunun cevab\u0131, \u201cs\u00f6yleyebilece\u011fimiz ve hatta s\u00f6yleyebilmemiz gerekti\u011fi\u201d y\u00f6n\u00fcnde. G\u00fczel Bir Soru: Do\u011fadaki Derin D\u00fczeni Aramak (A Beautiful Question: Finding Nature\u2019s Deep Design)<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda Wilczek, matemati\u011fin zerafeti ile do\u011fa yasalar\u0131ndaki uyumu ele al\u0131yor.<\/p>\n

Wilczek, David Gross ve H. David Politzer ile birlikte 2004 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc kazand\u0131. Do\u011fadaki temel kuvvetlerden biri olan, kuarklar\u0131 ve gluonlar\u0131 bir arada tutan ve proton ile n\u00f6tronlar\u0131n olu\u015fabilmesine olanak tan\u0131yan, \u201ckuvvetli etkile\u015fim\u201d \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 \u201casimptotik serbestlik\u201d ke\u015fifleri, bu \u00f6d\u00fcl\u00fc kazanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Asimptotik serbestli\u011fe g\u00f6re, kuarklar birbirlerine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a aralar\u0131ndaki y\u00fck etkile\u015fimi zay\u0131fl\u0131yor.<\/p>\n

Wilczek\u2019in uzmanl\u0131k alan\u0131 kuantum teorisi olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kozmoloji alan\u0131nda da etkisini g\u00f6steriyor. \u015eu anda 64 ya\u015f\u0131nda olan Wilczek, do\u011fadaki d\u00fczeni aramay\u0131 hen\u00fcz gen\u00e7 bir matematik \u00f6\u011frencisi oldu\u011fundan beri s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. \u201c\u00d6r\u00fcnt\u00fclerle oynamay\u0131 ve soyutlamalar yapmay\u0131 seviyordum. Felsefenin bir kolu say\u0131labilecek matematiksel mant\u0131\u011fa ve zihnin \u00e7al\u0131\u015fma prensiplerine olduk\u00e7a ilgiliydim\u201d diyen Wilczek, soyut \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin zihin d\u00fczlemindeki yans\u0131malar\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, biraz n\u00f6robiyoloji ve bilgisayar bilimi de \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahsediyor.<\/p>\n

Wilczek sadece \u00f6nde gelen bir teorik fizik\u00e7i de\u011fil, ayn\u0131 zamanda felsefe \u00f6\u011frencisi ve \u015fair William Blake ile \u0130talyan r\u00f6nesans mimarlar\u0131ndan Filippo Brunelleschi\u2019nin hayran\u0131. Sohbet esnas\u0131nda s\u0131kl\u0131kla e\u011flenen ve konudan konuya atlamaktan zevk alan biri. Sicim teorisinden, Matrix<\/em> filmine; hayvan zek\u00e2s\u0131ndan, Neil DeGrassse Tyson gibi bilimcilerin felsefeye kar\u015f\u0131 inat\u00e7\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na kadar bir\u00e7ok \u015fey \u00fczerine konu\u015ftuk.<\/p>\n

G\u00fczel buldu\u011fumuz \u015feylerle do\u011fan\u0131n temel yasalar\u0131 aras\u0131nda bir ilinti mi var?<\/strong><\/p>\n

– Do\u011fan\u0131n tasar\u0131m\u0131nda g\u00fczellik oldu\u011fundan bahsediyorsunuz. Ancak bu esteti\u011fin sorunu gibi duruyor. Bilimin ilgi alan\u0131na giriyor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet giriyor. As\u0131l s\u00f6ylemek istedi\u011fim, evrenimizin g\u00fczel fikirler i\u00e7erip i\u00e7ermedi\u011fiyle ilintili. G\u00fczellik bilindi\u011fi gibi son derece \u00f6znel ve bir\u00e7ok formda olabilen bir kavram. Ancak sanat ve felsefe tarihine d\u00f6n\u00fcp bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, insanl\u0131k taraf\u0131ndan nesnel olarak \u201cg\u00fczel\u201d addedilmi\u015f \u015feyler g\u00f6r\u00fcyoruz. Benzer \u015fekilde bilime dan\u0131\u015f\u0131p, insanlar\u0131n g\u00fczel buldu\u011fu \u015feyler ile do\u011fan\u0131n temel yasalar\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f anlay\u0131\u015flar aras\u0131nda bir ortakl\u0131k olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulayabiliriz.<\/p>\n

\"\"
Evrensel g\u00fczellik: Yukar\u0131da betimlenen E8 Lie grubu, m\u00fckemmel bir bi\u00e7imde simetrik 248 boyutlu bir nesnedir. Lie gruplar\u0131 simetrileri modellemek i\u00e7in matematik ve fizikte kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

– Evrenin g\u00fczel olup olmamas\u0131 bilimci i\u00e7in bir \u015fey ifade eder mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilimin ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Yani evet, evrenin g\u00fczel olup olmamas\u0131 benim i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bu ayn\u0131 zamanda fizik\u00e7iler, m\u00fchendisler ve tasar\u0131mc\u0131lar i\u00e7in i\u015fe yarar bir soru. Fizi\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131nda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ve \u00e7ok ilgin\u00e7 \u015feylerin oldu\u011fu alanlar h\u00e2kim. G\u00fcnl\u00fck deneyimler orada iyi rehber olamaz ve deneyler ise son derece pahal\u0131 ve zordur. Yani sezgilerin kayna\u011f\u0131, g\u00fcnl\u00fck deneyimlerin veya g\u00f6zlem y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n toplam\u0131 olamaz. Do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n daha uyumlu ve d\u00fczen i\u00e7erisinde olmas\u0131 gerekti\u011fine dair hislerimiz burada devreye giriyor. Benim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 daha g\u00fczel tarif etmeyi rehber al\u0131yor.<\/p>\n

– G\u00fczel yasa nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Yasa ve denklemlerde insanlar\u0131n g\u00fczel buldu\u011fu iki \u00f6zellik \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131yor. Birincisi \u00fcretkenlik dedi\u011fim bir \u015fey: Verdi\u011finden daha fazlas\u0131n\u0131 almak. \u0130pu\u00e7lar\u0131n\u0131 bir araya getirerek ve tahminler yaparak bir denklem veya yasa buldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu denklem ile yedi farkl\u0131 ba\u015fka \u015feyi a\u00e7\u0131klayabiliyorsak, do\u011fru iz \u00fczerinde oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. \u00c7\u00fcnk\u00fc koydu\u011fumuzdan fazlas\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f olduk. \u0130kincisi ise simetri… Simetriler, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n temelinde \u00f6zellikle \u00f6ne \u00e7\u0131kar ve mu\u011flak olsa da uyum ile g\u00fczelli\u011fe i\u015faret eder. Bilimsel kullan\u0131m\u0131 ise mu\u011flakl\u0131\u011fa izin vermez \u015fekilde net ve inan\u0131lmaz verimlidir. De\u011fi\u015fim olmadan de\u011fi\u015fim yapabilmeye olanak tan\u0131r. Fiziksel nesne veya yasalarda baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015fim g\u00f6zlenmez. \u00d6rne\u011fin bir \u00e7emberi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alal\u0131m. Merkezi etraf\u0131ndaki t\u00fcm d\u00f6nmeler alt\u0131nda, \u00e7emberde herhangi bir de\u011fi\u015fim g\u00f6zlenmez. \u00dc\u00e7gen gibi bir\u00e7ok \u015fekil ise bu t\u00fcr d\u00f6nmeler neticesinde farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

– Yani evrenin temel yap\u0131lar\u0131na -fizik yasalar\u0131na- indi\u011fimizde, simetriyle kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. <\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet. Yasalar\u0131n ebedi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Pek simetri gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor; fakat evren ya\u015fland\u0131k\u00e7a, yasalar de\u011fi\u015fmeden kal\u0131yor; i\u015fte de\u011fi\u015fim olmadan de\u011fi\u015fim.<\/p>\n

– Evrenin g\u00fczelli\u011fin somutla\u015fmas\u0131ndan veya zarif matematik yap\u0131lardan meydana gelmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. T\u00fcm bu asimetriye ve kusurlara ra\u011fmen do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 tahayy\u00fcl edebilir miydik?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu soruyla zaman\u0131nda ben de bo\u011fu\u015ftum ve sonunda buldu\u011fum bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi beni yeterince tatmin etti. Bilgisayarlar ve yapay zek\u00e2 ilerledik\u00e7e, Matrix<\/em> filmindeki gibi zek\u00e2n\u0131n bilgisayar i\u00e7erisinde \u015fekillendirildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyleri yap\u0131labilir. Zek\u00e2 ise tasarlanm\u0131\u015f bir d\u00fcnyada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na varacakt\u0131r.<\/p>\n

– Yani bir bilgisayar sim\u00fclasyonunun i\u00e7inde mi ya\u015f\u0131yoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– S\u00fcper Mario evreninde oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Zamana ve mek\u00e2na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fen fizik yasalar\u0131 bize pek g\u00fczel g\u00f6z\u00fckmezdi. Yasalar garip de olsa kendi i\u00e7erisinde mant\u0131ksal olarak tutarl\u0131d\u0131r, ancak yine de yasalar\u0131n zamanla ve mek\u00e2nla de\u011fi\u015fmedi\u011fi, \u00fcretkenli\u011fin mevcut oldu\u011fu bizim evrenimizden epey farkl\u0131d\u0131r. Yasalar\u0131n de\u011fi\u015fmedi\u011fi bir evrenin k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alar\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, daha b\u00fcy\u00fck par\u00e7alar\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebiliriz. Ancak programlanm\u0131\u015f bir d\u00fcnya tamamen programc\u0131n\u0131n keyfine kalm\u0131\u015ft\u0131r; mant\u0131kl\u0131 veya g\u00fczel olmas\u0131 gerekmez. Yani yasalar\u0131n g\u00fczelli\u011fi ile ilgili mant\u0131ksal bir gereklilik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Ger\u00e7i g\u00fczel olmasalar tespit edilebilmeleri \u00e7ok daha zor olurdu. Yasalar\u0131n anla\u015f\u0131l\u0131rl\u0131\u011f\u0131, g\u00fczel olmalar\u0131ndan daha gizemli geliyor. Bu \u015fekilde olmas\u0131 gerekmezdi, fakat b\u00f6yle.<\/p>\n

– G\u00fczellik Einstein ve modern fizi\u011fin di\u011fer \u00f6nc\u00fcleri i\u00e7in de \u00f6nemli miydi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– A\u00e7\u0131k olarak ifade etmeseler de kesinlikle \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Einstein ve Maxwell -hatta Newton\u2019a kadar gider- gibi bir\u00e7ok fizik\u00e7inin problemleri k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara b\u00f6lme i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc vard\u0131. Bunun ard\u0131nda da yasalar\u0131n kavranabilir olmas\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alardan daha b\u00fcy\u00fck \u015feylerin kurulabilece\u011fi fikri yatar. Einstein simetri fikrini \u00e7ok daha \u00fcst noktalara ta\u015f\u0131m\u0131\u015f \u00f6nc\u00fc bir fig\u00fcrd\u00fcr. G\u00f6relilik teorisi, de\u011fi\u015fim olmadan de\u011fi\u015fimler \u00fczerine kuruludur diyebiliriz. Hareketli bir platform \u00fczerinde g\u00f6zlem yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, yakla\u015fan veya uzakla\u015fan \u015feyleri daha farkl\u0131 h\u0131zlarda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Fakat durgun oldu\u011fumuzdaki fizik yasalar\u0131 yine ge\u00e7erlidir ve g\u00f6relilik teorisi de bunu temel al\u0131r. \u015eeylere bak\u0131\u015f \u015feklimizi de\u011fi\u015ftirsek de yasalar h\u00e2l\u00e2 ge\u00e7erlidir.<\/p>\n

Kuantum mekani\u011fi ve simetri<\/strong><\/p>\n

– Einstein, evrenin u\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan etkile\u015febilme \u00f6zelli\u011fine sahip kuantum dolan\u0131kl\u0131k fikrinden hi\u00e7 ho\u015flanmad\u0131. Dolan\u0131kl\u0131k onun g\u00fczellik alg\u0131s\u0131n\u0131 m\u0131 bozuyordu? <\/em><\/strong><\/p>\n

– Dolan\u0131kl\u0131k, Einstein\u2019in yasalar\u0131n her zaman ayn\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 vermesi gerekti\u011fine dair deterministik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. Hatta, \u201cDelilik, s\u00fcrekli ayn\u0131 \u015feyleri yap\u0131p farkl\u0131 sonu\u00e7lar beklemektir\u201d diye me\u015fhur bir s\u00f6z\u00fc de vard\u0131r. Ancak kuantum mekani\u011fi tam olarak b\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r ve Einstein de bundan pek ho\u015flanmad\u0131. Kuantum mekani\u011fi, kendi kendisi simetriyi bar\u0131nd\u0131rmayan bir yap\u0131. Ger\u00e7i ben daha temel seviyede bar\u0131nd\u0131rabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kuantum mekani\u011finin prensiplerine uyan bu t\u00fcr denklemler geli\u015ftirilirse, klasik fizi\u011fin \u00f6tesine giden, bir\u00e7ok de\u011fi\u015fim yaratmayan de\u011fi\u015fim bulunabilir ve bunlar evrenimizi ger\u00e7ek manada a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n

– Kuantum seviyesinde par\u00e7ac\u0131klar\u0131n tam olarak ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin edemiyoruz. Einstein\u2019i rahats\u0131z eden bu belirsizlikler sizi de s\u0131k\u0131yor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hay\u0131r, tam aksine. Bu garipli\u011fi ve evrenin ger\u00e7ekten de bu gariplik \u00fczerinde i\u015fledi\u011fi ger\u00e7e\u011fini seviyorum.<\/p>\n

\"\"
William Blake\u2019in \u00fcnl\u00fc Newton tablosu, d\u00fcnyan\u0131n matematiksel olarak in\u015fa edildi\u011fini savlar.<\/figcaption><\/figure>\n

– Yani alg\u0131lar\u0131n\u0131zla \u00e7eli\u015fmiyor \u00f6yle mi? <\/em><\/strong><\/p>\n

– Kuantum mekani\u011finde ger\u00e7ekli\u011fin temel tarifi dalga fonksiyonlar\u0131 denen \u015fey ile yap\u0131l\u0131yor ve dalga fonksiyonlar\u0131n\u0131n denklemleri esas\u0131nda deterministiktir. Denklemler son derece net tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer dalga fonksiyonu herhangi bir zamanda bilinebilirse, ba\u015fka bir zamanda ne olaca\u011f\u0131na dair kesin bir tahmin yapabiliriz. Fakat problem \u015fu ki, deneysel olarak dalga fonksiyonunun ne oldu\u011funu belirlemenin imk\u00e2n\u0131 yok. Yani yap\u0131 derinlerde belirlidir, fakat bizim oturdu\u011fumuz yerden belirleyebilece\u011fimiz bir \u015fey yoktur. Bu da i\u015flevsellik olarak tahmin edilemez olarak g\u00f6z\u00fckmektedir. Kuantum mekani\u011finin bu y\u00f6n\u00fcn\u00fc ortaya koyan say\u0131s\u0131z deneysel veri ve tecr\u00fcbe mevcuttur. T\u00fcm modern par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 asl\u0131nda ayn\u0131 \u015feyleri yap\u0131p farkl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 g\u00f6zlemlemeye dayan\u0131r: Tamamen ayn\u0131 enerji ve konfig\u00fcrasyondaki elektron ve pozitron \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131 sonu\u00e7lar elde edilir. Bu deneyi milyar kez yap\u0131p milyar farkl\u0131 sonu\u00e7 elde edebiliriz. Yani mesele alg\u0131 meselesi de\u011fildir.<\/p>\n

– \u0130nsanl\u0131k ger\u00e7ekten de evrenin temel i\u015fleyi\u015f mekanizmalar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcyor mu? Yoksa s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 beynimizin \u00e7izdi\u011fi kendi ger\u00e7eklik versiyonumuzu mu ke\u015ffediyoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Fizik \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor… Evrenin detayl\u0131 i\u015fleyi\u015f mekanizmalar\u0131 hakk\u0131nda fikrimiz olmadan telefon dizayn edemez, LHC \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 yapamaz veya Pluton g\u00f6revini ba\u015faramazd\u0131k. Yani\u00a0 hayalden ibaret de\u011fil. Ancak, fikirleri organize edebilmenin farkl\u0131 yollar\u0131 olabilirdi. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 \u015feyler ak\u0131ll\u0131 \u00f6r\u00fcmceklerden evrilmi\u015f varl\u0131klara g\u00f6re olduk\u00e7a belirginken, bize \u00f6yle gelmeyebilirdi. K\u0131sacas\u0131 yasalar\u0131n yaz\u0131lma \u015fekli detaylar\u0131n \u00f6nemine g\u00f6re farkl\u0131 olabilirdi, fakat sonu\u00e7lar\u0131n \u00e7eli\u015fece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Evren oldu\u011fu gibidir…<\/p>\n

Ku\u015flardan iyi fizik\u00e7i olurdu!<\/strong><\/p>\n

– \u00c7ok g\u00fczel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyiniz var. K\u00f6pekler veya ku\u015flar soyut d\u00fc\u015f\u00fcnme yetene\u011fine sahip olsa, fizikte iyi olurlar m\u0131yd\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bence ku\u015flar olduk\u00e7a iyi i\u015f \u00e7\u0131kar\u0131rd\u0131, fakat k\u00f6peklerin pek ba\u015far\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. K\u00f6peklerin d\u00fcnyas\u0131 koku odakl\u0131d\u0131r. Kimyasal hisler sosyal ileti\u015fim ve yemek k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in son derece \u00f6nemli olsa da, koku hissiyle Newton\u2019un hareket yasalar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmek biraz zor olurdu. \u0130nsanlar temel olarak g\u00f6rsel canl\u0131lar. Cisimlerin nas\u0131l hareket ettiklerini anlamak i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc ara\u00e7lara sahibiz. Bu g\u00f6rsellik, k\u00fctle\u00e7ekimini ke\u015ffetmemize olanak tan\u0131d\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u0130ll\u00fcstrasyon: Rebecca Mock<\/figcaption><\/figure>\n

– Peki ku\u015flar?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ku\u015flar belki bizden fazlas\u0131n\u0131 da yapard\u0131. Bizim deneyimlerimiz s\u00fcrt\u00fcnme ve k\u00fctle\u00e7ekiminin h\u00e2kim oldu\u011fu alanlarda ge\u00e7ti ve bu da tarihsel olarak eylemsizli\u011fin ne oldu\u011funu anlamam\u0131zda b\u00fcy\u00fck problemlere sebep oldu. Ancak ku\u015flar bir s\u00fcre kanat \u00e7\u0131rpt\u0131ktan sonra kanat \u00e7\u0131rpmay\u0131 b\u0131rak\u0131p s\u00fcz\u00fclmeye ba\u015flar; eylemsizlik hakk\u0131nda fikirleri var. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda sabit h\u0131zda fizik yasalar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmedi\u011fini g\u00f6rd\u00fcklerinden g\u00f6relilik hakk\u0131nda da sezgiye sahipler. Bunlar\u0131 her g\u00fcn deneyimliyorlar. E\u011fer ku\u015flar soyut d\u00fc\u015f\u00fcnebilecek zek\u00e2ya sahip olsayd\u0131, fizikte muhtemelen insandan daha h\u0131zl\u0131 yol al\u0131rd\u0131. \u00d6r\u00fcmcekler de farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olurdu. A\u011flar \u00fczerinden dokunma ve titre\u015fimle haberle\u015fen \u00f6r\u00fcmcekler, alan teorilerinde ve elektrikte \u00e7ok iyi olabilirdi.<\/p>\n

Ya g\u00fczelli\u011fe kap\u0131l\u0131p ger\u00e7eklikten koparsak?<\/strong><\/p>\n

– <\/em>Teorik fizik\u00e7inin sahip oldu\u011fu bir tehlike de denklemlerin g\u00fczelli\u011fine ve birbiri i\u00e7erisindeki uyumuna kap\u0131l\u0131p fiziksel ger\u00e7eklikten kopmak olabilir. Teoriyi kan\u0131tlamak i\u00e7in deneysel testler gerekir. Siz de b\u00f6yle bir mesleki tehlikenin i\u00e7inde misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle kat\u0131l\u0131yorum. Richard Feynman, deli g\u00f6mle\u011fine girebilecek derecede hayal g\u00fcc\u00fcm oldu\u011fundan s\u0131kl\u0131kla bahsederdi. Fikirlerin test edilebilecek k\u0131vama gelip deneysel s\u0131namadan ge\u00e7mesi bence farkl\u0131 bir konu.<\/p>\n

– Fizik yasalar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren bir \u201cher \u015feyin teorisi\u201d yoksa ne olur? Arg\u00fcman\u0131n\u0131z\u0131 terk etmeniz gerekir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Arg\u00fcman h\u00e2l\u00e2 ge\u00e7erli. Halihaz\u0131rda bir\u00e7ok do\u011fa yasas\u0131n\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fini a\u00e7\u0131klayan g\u00fczel yasalar\u0131m\u0131z var; sadece t\u00fcm\u00fcn\u00fc ke\u015ffedemedik; hepsi bu. Fakat Nathaniel Hawthorne\u2019nin \u201cDo\u011fum Lekesi\u201d hik\u00e2yesinde talibinin k\u00fc\u00e7\u00fck kusuruna takan kahraman gibi tatmin olmu\u015f de\u011filiz. H\u00e2l\u00e2 \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken k\u00fc\u00e7\u00fck kusurlar var. Daha fazla simetri bulmak ve denklemlerimizi daha g\u00fczel hale getirebilmek i\u00e7in yeni fiziksel fenomenler bulmak i\u00e7in u\u011fra\u015fmaktay\u0131z. Ancak son karar yine de deneysel olacak.<\/p>\n

Felsefeye ne gerek var?<\/strong><\/p>\n

– S\u0131rad\u0131\u015f\u0131 bir bilimcisiniz. B\u00fcy\u00fck fikirlerin pe\u015finden ko\u015fmaktan ho\u015flan\u0131yorsunuz. Fizik\u00e7i yerine felsefeci olmay\u0131 hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle. K\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcmde kahramanlar\u0131mdan biri Einstein, di\u011feri ise Bertrand Russell\u2019d\u0131. Felsefe okumay\u0131 ve felsefi sorular hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi seviyorum.<\/p>\n

– Son birka\u00e7 y\u0131ld\u0131r Stephen Hawking, Lawrence Krauss ve Neil DeGrasse Tyson gibi \u00f6nemli fizik\u00e7iler, felsefeciler hakk\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 yorumlarda bulundu. Basit\u00e7e s\u00f6ylemek gerekirse, felsefecilerin ger\u00e7ek d\u00fcnya bilimine \u00e7ok katk\u0131lar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorlar. Meslekta\u015flar\u0131n\u0131z\u0131n felsefeye yapt\u0131\u011f\u0131 bu sald\u0131r\u0131lardan ne gibi anlam \u00e7\u0131kar\u0131yorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu bence tamamen hayal g\u00fcc\u00fc eksikli\u011finin ve felsefenin ne ile u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemenin sonucu. D\u00fcnyada fizik ve fiziksel fenomenler d\u0131\u015f\u0131nda da bir\u00e7ok \u015fey var. Y\u00fczy\u0131llar boyunca sorunlara kar\u015f\u0131 fikir \u00fcretmi\u015f felsefeyi yok saymak pek bilgece olmaz. Einstein da fikirlerini David Hume, Ernst Mach veya Bertrand Russell gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler yard\u0131m\u0131yla keskinle\u015ftirmi\u015ftir. Benim fikirlerimin temellerinde de felsefi literat\u00fcrden izler var.<\/p>\n

– Felsefeciler sadece her \u015feyin nas\u0131l uyum i\u00e7inde oldu\u011funu merak etmiyorlar. Evrenin bir anlam\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da sorguluyorlar. Bu soru sizin i\u00e7in bir anlam ifade eder mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, elbette. T\u00fcm bunlar\u0131n ne anlama geldi\u011fini \u00e7ok \u00f6nemsiyorum. Yapt\u0131\u011f\u0131m bir\u00e7ok \u015feye de bu merak yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

– Peki anlam nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Do\u011fru sorunun bu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc cevab\u0131n neye benzeyebilece\u011finden emin de\u011filim. Bu sorunun daha farkl\u0131 ve verimli bir versiyonu olarak \u015funu sorabiliriz: Evren g\u00fczel fikirleri i\u00e7erir mi? \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n fizik yasalar\u0131n\u0131 bilmeden \u00f6nceki g\u00fczellik ile ilgili fikirlerini, \u015fu anda bulduklar\u0131m\u0131zla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak bu soruya ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 \u015fekilde yakla\u015fabiliriz. Sanat ve bilimin zenginle\u015ftirdi\u011fi ortak perspektiften bakmak gerekir.<\/p>\n

– E\u011fer birisi daha derin bir sistem aray\u0131\u015f\u0131na girerse, g\u00fczellik ba\u015flamak i\u00e7in iyi bir nokta m\u0131d\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet. Baz\u0131lar\u0131, dogmalar ve farkl\u0131 inan\u0131\u015flardan haz ve anlam elde eder. Bu da bireysel hayat\u0131 d\u00fczenlemenin bir yoludur. Fakat ben bunu olas\u0131 g\u00f6rm\u00fcyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc inan\u00e7lardan hi\u00e7biri, benim fiziksel d\u00fcnyada ki\u015fisel olarak ke\u015ffettiklerimle \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fcyor. Yanl\u0131\u015f olduklar\u0131ndan de\u011fil -ki bir\u00e7ok yanl\u0131\u015fl\u0131k var-, sadece bilimin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ke\u015fiflere pek adaletli davranm\u0131yor. \u0130nan\u00e7larda evrenin ne kadar b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu, ka\u00e7 ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu veya g\u00fcnl\u00fck hayatta tecr\u00fcbe etti\u011fimiz b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerin nas\u0131l k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylerden meydana geldi\u011fi ile ilgili a\u00e7\u0131klamalar mevcut de\u011fil. Buradan da anlam\u0131 kendimizin bulmas\u0131 gerekti\u011fi sonucunu \u00e7\u0131kar\u0131yorum. Bana g\u00f6re de g\u00fczellik, t\u00fcm bunlar\u0131n ne anlama geldi\u011fini a\u00e7\u0131klayabilecek b\u00fcy\u00fck ke\u015fiflerden biri. Bu da benim i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir haz kayna\u011f\u0131.<\/p>\n

– Bilim ve inan\u0131\u015flar\u0131n en temel sorular\u0131ndan biri evrenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla ilgilidir. Evrenin bir ba\u015flang\u0131c\u0131 var m\u0131? Hi\u00e7bir \u015fey yokken nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131? Lawrence Krauss\u2019un iddias\u0131na g\u00f6re bu soru o kadar da gizemli de\u011fil. Kuantum alan teorisinde, vakum durumlar\u0131n\u0131n karars\u0131z oldu\u011funu belirterek, durumlar\u0131n birden ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n \u00e7ok da s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor. <\/em><\/strong><\/p>\n

– Esas\u0131nda arkada\u015f\u0131m Lawrence benim \u00e7al\u0131\u015fmamdan al\u0131nt\u0131 yap\u0131yor. T\u00fcm sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 anlamasam da denklemler hi\u00e7bir \u015feyin olamayaca\u011f\u0131 dura\u011fan \u00e7\u00f6z\u00fcmlere olanak vermiyor.\u00a0 Hi\u00e7lik, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinden \u00e7ok daha farkl\u0131 bir \u015fey; hi\u00e7bir \u015fey yerine neden bir \u015fey oldu\u011funun (\u00e7\u00f6z\u00fcmlerde hi\u00e7li\u011fe yer yoksa) bir a\u00e7\u0131klamas\u0131. Ama yine de bunun filozoflar\u0131n asl\u0131nda sorduklar\u0131na bir cevap oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n

– Onlar fizik yasalar\u0131n\u0131n nereden geldi\u011fini soruyor.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle. Denklemler nereden geldi? Hi\u00e7li\u011fin do\u011fru fikir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Bildi\u011fimiz yasalar\u0131n izin verdi\u011fi bir olas\u0131l\u0131k de\u011fil.<\/p>\n

– Yani bo\u015f uzay diye bir \u015fey yok mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Do\u011frudur. Tamamen bo\u015f, i\u00e7erisinde hi\u00e7bir \u015fey olmayan ve ger\u00e7ekle\u015fmeyen pasif bo\u015f uzay fikri tamamen yanl\u0131\u015f. Kuantum mekani\u011finde uzayda anl\u0131k aktiviteler mevcuttur. Bunlara \u201csanal par\u00e7ac\u0131k\u201d denir. Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc almam\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda, sanal par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ger\u00e7ek par\u00e7ac\u0131klar\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini a\u00e7\u0131klamam\u0131n da pay\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

– Sanal par\u00e7ac\u0131k nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015e\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnelim: Bir y\u00fczey \u00fczerinde ya\u015f\u0131yoruz ve y\u00fczeyin alt\u0131nda ise bizim g\u00f6remedi\u011fimiz bir\u00e7ok aktivite ger\u00e7ekle\u015fiyor, ancak bir \u015fekilde bizi etkiliyor. Temel fizik yasalar\u0131nda, alanlar -elektrik ve manyetik alanlar gibi- anl\u0131k aktivitelere sahiptir. Sanal par\u00e7ac\u0131klar zaman\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck kesirlerinde meydana gelir ve yine saniyenin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck kesirlerinde yok olur. Fakat yine de denklemin i\u00e7erisindedirler ve g\u00f6zlemleyip \u00f6l\u00e7ebildi\u011fimiz ger\u00e7ek par\u00e7ac\u0131klar\u0131n \u00f6zelliklerini de\u011fi\u015ftirirler. Yani \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bi\u00e7imde uzay -ben grid (\u0131zgara) diyorum- aktivitelerin kayna\u011f\u0131d\u0131r. Hi\u00e7lik olmamas\u0131n\u0131n bir sebebi budur; i\u00e7erisinde olaylar ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

– Yani evrendeki en temel \u015fey bu par\u00e7ac\u0131k ya da madde de\u011fil, uzay\u0131n ta kendisi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, uzay kendi ba\u015f\u0131na ya\u015fama sahip. Bo\u015f uzay deyince neyi kastetti\u011fimizi anlamak evrenin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritiktir. \u00d6\u011frencilerime \u015f\u00f6yle bir \u015faka yapar\u0131m: Newtonyen mekani\u011fi anlayabilmenin anahtar \u015fart\u0131 iki-cisim problemini<\/strong> \u00e7\u00f6zmekten ge\u00e7er; G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nen D\u00fcnya\u2019n\u0131n hareketi gibi… Kuantum mekani\u011fini anlayabilmenin anahtar\u0131 ise hi\u00e7-cisim problemini<\/strong> \u00e7\u00f6zmekten ge\u00e7er; y\u00f6nlendirici etki bo\u015f uzay\u0131n kendisinden gelir. Ger\u00e7ekten g\u00f6zlemledi\u011fimiz par\u00e7ac\u0131klar, bo\u015f uzay\u0131n yap\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir t\u00fcr yan \u00fcr\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Fizik beyni a\u00e7\u0131klayabilir mi?<\/strong><\/p>\n

– Maddi olmayan d\u00fcnya ile maddi d\u00fcnya aras\u0131ndaki uzla\u015fman\u0131n zorluklar\u0131ndan konu\u015ftuk. Bunlar\u0131n i\u00e7inde belki de en \u00f6nemlisi \u201czihin-beyin\u201d problemidir. Zihnimizdeki maddi olmayan fikirler nas\u0131l oluyor da bir avu\u00e7 et par\u00e7as\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kabiliyor? Bu fizi\u011fin bir problemi mi, yoksa n\u00f6robilimcilere mi b\u0131rak\u0131lmal\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Fizik yasalar\u0131 beyin i\u00e7in de ge\u00e7erli; beyni meydana getiren par\u00e7ac\u0131klar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir ruh araman\u0131n manas\u0131 yoktur.\u00a0 \u0130yi i\u015fleyen bir hipoteze g\u00f6re beyin bir bilgisayar gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. As\u0131l sorun da fizik yasalar\u0131na uyan nesnelerin nas\u0131l olup da hesap yapabildi\u011fi ve zihni meydana getirdi\u011fi ile ilgilidir. B\u00f6ylece problem daha teknik bir hal al\u0131yor: Nesnelerin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan fizik, beyni de a\u00e7\u0131klayabilir mi? Materyal bilimi, simetriler ve elektrik iletimleri n\u00f6robiyoloji a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. \u015eahsen a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Beynin k\u0131s\u0131mlar\u0131 olduk\u00e7a d\u00fczg\u00fcn ve simetrik, beyincik son derece yap\u0131sal… N\u00f6ral a\u011flar ise son derece \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 buldu\u011fum bir ba\u015fka geli\u015fmi\u015flik. Yapay n\u00f6ron a\u011flar\u0131, beyindeki n\u00f6ral a\u011flar\u0131n idealize edilmi\u015f \u015fekildeki dizaynlar\u0131d\u0131r ve fizik bilenlerin fark\u0131na varaca\u011f\u0131 hesaplama tekniklerini kullan\u0131r. Esasen tekniklerin bir\u00e7o\u011fu yine fizik\u00e7iler taraf\u0131ndan bulunmu\u015ftur, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar en temelde elektrik devresi problemleridir. K\u0131saca fizi\u011fin n\u00f6robiyolojiye b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sunaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

– Eninde sonunda maddi d\u00fcnyadan zihinsel d\u00fcnyaya ge\u00e7i\u015f problemini bilimin a\u00e7\u0131klayabilece\u011fine inan\u0131yor musunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, y\u00fczde doksan inan\u0131yorum diyebiliriz.<\/p>\n

– Olduk\u00e7a iyimsersiniz!<\/em><\/strong><\/p>\n

– Pek say\u0131lmaz. Yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte sadece 0 ve 1 terimlerinden olu\u015fan \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z hesaplar\u0131 bir \u015fekilde ifade edebilmesi ve \u00e7\u00f6zebilmesi son derece gizemli g\u00f6z\u00fck\u00fcyordu. Fakat \u015fimdi ikili sistemi kullanarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeye yak\u0131n \u015feyler tasarlayabiliyoruz. Yaln\u0131zca 0 ve 1\u2019lerin konfig\u00fcrasyonlar\u0131yla gitgide daha anlaml\u0131 ve etkile\u015fimli sistemler -Siri gibi- \u00fcretebiliyoruz. Bu ikili sistemler, insanlar taraf\u0131ndan tasarlanan ve transist\u00f6r ad\u0131 verilen fiziksel nesnelerin i\u00e7erisinde g\u00f6m\u00fcl\u00fcd\u00fcr. Buradan da zihnin fiziksel nesnelere g\u00f6m\u00fcl\u00fc oldu\u011fu yorumuna ula\u015fabiliriz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cNobel \u00d6d\u00fcll\u00fc Frank Wilczek sadece \u00f6nde gelen bir teorik fizik\u00e7i de\u011fil, ayn\u0131 zamanda felsefe \u00f6\u011frencisi ve \u015fair William Blake ile \u0130talyan r\u00f6nesans mimarlar\u0131ndan Filippo Brunelleschi\u2019nin hayran\u0131. Sohbet esnas\u0131nda s\u0131kl\u0131kla e\u011flenen ve konudan konuya atlamaktan zevk alan biri. Wilczek ile sicim teorisinden, Matrix filmine; hayvan zek\u00e2s\u0131ndan, Neil DeGrassse Tyson gibi bilimcilerin felsefeye kar\u015f\u0131 inat\u00e7\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na […]<\/p>\n","protected":false},"author":634,"featured_media":15058,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[187,221,26],"tags":[673,712,657,288,1735,1533,674,836],"class_list":["post-15057","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-150-sayi","category-felsefe","category-fizik","tag-doga","tag-estetik","tag-evren","tag-fizik","tag-guzellik","tag-kuantum","tag-simetri","tag-soylesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t