{"id":15066,"date":"2016-08-01T17:11:39","date_gmt":"2016-08-01T14:11:39","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15066"},"modified":"2017-12-21T17:17:15","modified_gmt":"2017-12-21T14:17:15","slug":"her-seyin-evrimi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/08\/01\/her-seyin-evrimi-2","title":{"rendered":"Her \u015feyin evrimi – 2"},"content":{"rendered":"

Teknoloji denilen olu\u015fum; kendili\u011finden d\u00f6n\u00fc\u015fen, m\u00fckemmelle\u015fen, evrimle\u015fen, adeta \u00f6zerk benli\u011fine sahip bir varl\u0131k niteli\u011findedir. Bu \u015fekilde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u015fu ilgin\u00e7 soru ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z: Mucitler mi teknolojiyi yarat\u0131r yoksa teknoloji mi mucitlerini bulur? <\/em><\/p>\n

Hayvanbilimci ve gazeteci yazar Matt Ridley son kitab\u0131nda (1), insan topluluklar\u0131n\u0131n \u00e2deta her faaliyet ve davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n evrimsel bir s\u00fczge\u00e7ten ge\u00e7erek olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ifade ediyor. Bu kapsay\u0131c\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla evrim, biyoloji alan\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p, insan\u0131n t\u00fcm yarat\u0131m ve u\u011fra\u015flar\u0131na n\u00fcfuz eden, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden daha da evrensel ve b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici bir ilke olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

Ridley\u2019nin kitab\u0131 etraf\u0131nda \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u00f6nceki yaz\u0131m\u0131za (2), bu yaz\u0131 ile devam ediyoruz.<\/p>\n

\u0130novasyon\u2019un ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n

Matt Ridley\u2019nin vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, evrimsel bak\u0131\u015f, teknolojik geli\u015fimi ve inovasyon \u00fcretimini farkl\u0131 bir perspektiften g\u00f6rebilmemizi sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00fcretken mucit ve yenilik\u00e7ilerinden biri olan Thomas Edison\u2019un ismi s\u0131k\u00e7a elektrik ampul\u00fcn\u00fcn icad\u0131 ile an\u0131l\u0131r. Sadece ev ayd\u0131nlatmas\u0131nda yeni bir \u00e7a\u011f a\u00e7makla kalmay\u0131p, pek \u00e7ok alanda farkl\u0131 icat ve uygulamalara (sokak ayd\u0131nlatmas\u0131, araba farlar\u0131, deniz fenerleri, vakum t\u00fcp\u00fc, vb.) \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir elektrik ampul\u00fc. Fakat e\u011fer Thomas Edison bu icad\u0131 yapmadan \u00f6nce bir kazaya kurban gitmi\u015f olsayd\u0131, d\u00fcnyan\u0131n kaderi nas\u0131l de\u011fi\u015firdi acaba?<\/p>\n

Bu soruyu, tarihsel veriler e\u015fli\u011finde de\u011ferlendirmeliyiz. B\u00f6yle yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, elektrik ampul\u00fcn\u00fcn asl\u0131nda Thomas Edison\u2019dan \u00f6nce \u0130ngiltere\u2019de Joseph Swan taraf\u0131ndan 1878 y\u0131l\u0131nda icat edilmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Hatta icat sahibi Swan\u2019\u0131n evi, \u0130ngiltere\u2019de elektrik ile ayd\u0131nlat\u0131lan ilk ev olmakla tarihe ge\u00e7mi\u015ftir. Edison, Swan\u2019\u0131n ilk taslak tasar\u0131m\u0131na dayanarak, elektrik ampul\u00fcn\u00fcn Amerika\u2019da patentini al\u0131rken, Swan, Edison\u2019un elektrik ampul\u00fcne dair fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n Amerika\u2019yla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 ve buna kar\u015f\u0131n kendi haklar\u0131n\u0131n \u0130ngiltere\u2019de baki kalmas\u0131 ko\u015fuluyla, bu duruma itiraz etmedi. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, elektrik ampul\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 Edison\u2019u beklememi\u015fti ve Amerikal\u0131 mucidin yoklu\u011funda da insanl\u0131\u011fa kazand\u0131r\u0131lacakt\u0131. Peki, Swan\u2019\u0131n kendisi bu icad\u0131 yapamadan \u00f6nce \u00f6lm\u00fc\u015f olsayd\u0131?<\/p>\n

Tarihi kay\u0131tlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda pek bilinmeyen bir di\u011fer olay ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z: Aleksander Nikolayevi\u00e7 Lodigin ad\u0131nda bir Rus m\u00fchendisin elektrik ampul\u00fcn\u00fc Edison\u2019dan \u00f6nce icat etmi\u015f olmas\u0131. Ancak Edison\u2019un aksine, Lodigin, tasar\u0131m\u0131n\u0131 ticarile\u015ftirme a\u015famas\u0131na getirememi\u015fti. Tarihin sayfalar\u0131 \u00e7evrildik\u00e7e, elektrik ampul\u00fcn\u00fcn icad\u0131 Lodigin ile de s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131, Edison\u2019dan \u00f6nce farkl\u0131 yerlerde 23 ayr\u0131 ki\u015fi taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Elektrik ampul\u00fcn\u00fcn icat \u00f6yk\u00fcs\u00fc m\u00fcnferit bir olay olmad\u0131\u011f\u0131 gibi teknoloji tarihinde say\u0131s\u0131z \u00f6rne\u011fin sadece bir tanesidir. Elisha Gray ile Alexander Graham Bell\u2019in telefon hakk\u0131nda patent ba\u015fvurular\u0131n\u0131n tam ayn\u0131 g\u00fcne isabet etti\u011fini an\u0131msayal\u0131m. Matt Ridley\u2019nin dikkat \u00e7ekti\u011fi \u00fczere, \u00f6rne\u011fin, termometrenin icad\u0131 ile ilgili 6, a\u015f\u0131 ile 4 ve a\u015f\u0131 i\u011fnesi ile ilgili 3, ondal\u0131k say\u0131 sistemi ile ilgili 4, elektrik telgraf ile ilgili 5 ve foto\u011fraf ile ilgili 5 farkl\u0131 mucit saymak m\u00fcmk\u00fcn. \u00d6rnekleri \u00e7o\u011faltabiliriz. Sonu\u00e7 \u015fudur ki, zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131nda, toplumlar\u0131n bilgi d\u00fczeyinin olgunla\u015fmas\u0131yla, teknolojik yenilikler ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir nitelik kazan\u0131rlar. T\u0131pk\u0131 biyolojik evrimle\u015fmede organizmalar\u0131n adaptasyon sa\u011flay\u0131p d\u00f6n\u00fc\u015fmeleri gibi.<\/p>\n

Teknolojide icatlar ve inovasyon bir evrimsel gereklilik olarak kabul edilirse, o vakit ki\u015filere atfedilen yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn de sorgulanmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Ya da \u015fu soruyu sorabiliriz: Bir bulu\u015flar zincirinin son halkas\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir icad\u0131 sadece bir ki\u015fiden kaynaklanm\u0131\u015f gibi g\u00f6stermek, t\u00f6renler d\u00fczenleyip sadece o ki\u015fiyi \u00f6d\u00fcllendirmek ne kadar hakkaniyetli bir davran\u0131\u015ft\u0131r? Bu ba\u011flamda, Grigori Perelman vakas\u0131 ak\u0131llarda iz b\u0131rakm\u0131\u015f, ibret verici bir olayd\u0131r.<\/p>\n

Rus matematik\u00e7i Grigori Perelman\u2019\u0131n Clay Milenyum \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc almaya hak kazand\u0131\u011f\u0131, 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n Mart ay\u0131nda ilan edildi. S\u00f6z konusu \u00f6d\u00fcl\u00fcn, matematik alan\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcm bekleyen yedi problemden birini \u00e7\u00f6zebilen ilk ki\u015fiye verilece\u011fi Amerika\u2019daki Clay Matematik Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan 2000 y\u0131l\u0131nda duyurulmu\u015ftu. Her bir problemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc 1 milyon Amerikan dolar\u0131 de\u011ferinde bir arma\u011fan ile \u00f6d\u00fcllendirilecekti. Matematik\u00e7i Grigori Perelman, Poincar\u00e9 Varsay\u0131m\u0131 denilen problemi \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f olmakla Clay Matematik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn ilk Milenyum \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019ne lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Ancak, \u00f6d\u00fcl\u00fcn sahibini buldu\u011funa ili\u015fkin yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamadan birka\u00e7 ay sonra, Perelman, problemi \u00e7\u00f6zerken kendisinden \u00f6nce ba\u015fka matematik\u00e7iler taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan faydaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek, 1 milyon dolar de\u011ferindeki \u00f6d\u00fcl\u00fc reddetti. Ayr\u0131ca, ayn\u0131 nedenlerden dolay\u0131, matemati\u011fin Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc addedilen Fields Madalyas\u0131\u2019n\u0131 ve bir o kadar prestijli Avrupa Matematik Derne\u011fi \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc de almay\u0131 kabul etmedi.<\/p>\n

Bilimsel icatlar da m\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r? <\/strong><\/p>\n

Sadece teknoloji de\u011fil, temel bilimlerde de bulu\u015f ve ke\u015fiflerin ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 pek \u00e7ok \u00f6rne\u011fin do\u011frulad\u0131\u011f\u0131 tarihsel bir ger\u00e7ek olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Einstein\u2019\u0131n yoklu\u011funda, g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan ortaya at\u0131laca\u011f\u0131na dair bulgu say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a fazla. \u00d6rne\u011fin Fransa\u2019da Henri Poincar\u00e9 ya da Hollanda\u2019da Hendrik Lorentz g\u00f6relilik hakk\u0131nda benzer fikirler y\u00fcr\u00fctmeye ba\u015flamam\u0131\u015flar m\u0131yd\u0131?<\/p>\n

Biyolojik evrim kuram\u0131n\u0131n bulu\u015fu s\u0131k\u00e7a hik\u00e2ye edilmi\u015ftir. Do\u011fal se\u00e7ilimin, t\u00fcrle\u015fmenin ba\u015fl\u0131ca nedeni oldu\u011fu, ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak hem Darwin hem Alfred Russel Wallace taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131kland\u0131. Gregor Mendel\u2019in kal\u0131t\u0131m yasalar\u0131, her \u00fc\u00e7\u00fc birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak Hollandal\u0131 Hugo de Vries, Alman Carl Correns ve Avusturyal\u0131 Erich von Tschermak taraf\u0131ndan tekrar \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmedi mi? DNA\u2019n\u0131n yap\u0131s\u0131 Francis Crick ve James Watson taraf\u0131ndan ke\u015ffedildi, fakat Maurice Wilkins, Rosalind Franklin, Raymond Goslin ya da Linus Pauling ayn\u0131 sonuca o kadar yakla\u015fm\u0131\u015flard\u0131 ki… Pek \u00e7ok \u00f6rne\u011fin g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, teknolojide oldu\u011fu gibi temel bilimlerde de, icatlar ve bulu\u015flar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir niteli\u011fe sahiptirler.<\/p>\n

Ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n evrimsel nedenleri<\/strong><\/p>\n

Matt Ridley, bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6k nedenini iki ana evrimsel unsura ba\u011flar.<\/p>\n

Bunlardan ilki, teknolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn, t\u0131pk\u0131 evrimle\u015fme s\u00fcrecinin kendisi gibi, tam bir s\u00fcreklilik i\u00e7erisinde, art\u0131msal iyile\u015ftirmelerin u\u00e7 uca eklenmesiyle cereyan etmesidir. Hatta teknolojik ilerlemenin bu \u00f6zelli\u011fi, birtak\u0131m \u201cteknoloji yasalar\u0131\u201dn\u0131n \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu yasalardan belki de en tan\u0131nm\u0131\u015f\u0131, 1960\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ortas\u0131nda \u0130ntel\u2019in kurucular\u0131ndan Gordon Moore\u2019un form\u00fcle etti\u011fi ve \u201cMoore Yasas\u0131\u201d olarak tan\u0131nan yasad\u0131r. Moore Yasas\u0131\u2019na g\u00f6re t\u00fcmle\u015fik devrelerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 (\u00f6rne\u011fin tek bir yonga \u00fczerinde yer alan transistor say\u0131s\u0131) yakla\u015f\u0131k her 1,5 y\u0131lda ikiye katlan\u0131r. Bu yasan\u0131n 1970\u2019li y\u0131llardan bu yana ge\u00e7erlili\u011fini koruyor olmas\u0131, bizlere, teknolojik ilerlemenin, s\u00fcreklilik ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131k arz eden bir olay oldu\u011funa dair g\u00fc\u00e7l\u00fc ipucu verir.<\/p>\n

\"\"
Poincar\u00e9 Varsay\u0131m\u0131 denilen problemi \u00e7\u00f6zen Grigori Perelman, kendisinden \u00f6nce ba\u015fka matematik\u00e7iler taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan da faydaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek, 1 milyon dolar de\u011ferindeki \u00f6d\u00fcl\u00fc reddetmi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Temelde, ilerlemenin \u00fcstel nitelikte oldu\u011funu da ifade eden bu yasan\u0131n benzerini, teknolojinin ba\u015fka alanlar\u0131nda da ortaya koymak m\u00fcmk\u00fcn. \u00d6rne\u011fin \u201cKryder Yasas\u0131,\u201d manyetik depolama kapasitesinin (santimetre kare ba\u015f\u0131na depolanan bit miktar\u0131) y\u0131lda % 40 artmakta oldu\u011funu s\u00f6yler. \u201cCooper Yasas\u0131\u201dna g\u00f6re ise, belli bir co\u011frafi alanda, kullan\u0131labilir radyo spektrumu \u00fczerindeki e\u015fzamanl\u0131 kom\u00fcnikasyon say\u0131s\u0131 her 30 ayda ikiye katlan\u0131r; Cooper Yasas\u0131, Marconi\u2019nin 1895\u2019teki ilk deneylerinden bu yana ge\u00e7erlili\u011fini korumu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130kinci unsur ise, biyolojide \u201cyak\u0131nsak evrimle\u015fme\u201d (convergent evolution) olarak bilinen ilkenin teknolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmdeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu ilkeye g\u00f6re, evrim olay\u0131, benzer ko\u015fullar alt\u0131nda benzer \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretir. \u00d6rne\u011fin g\u00f6z ve g\u00f6rme yetene\u011fi, do\u011fada, farkl\u0131 yerler ve zaman dilimlerinde, birka\u00e7 kez evrilmi\u015ftir. Bir di\u011fer \u00f6rne\u011fi, bitkiler d\u00fcnyas\u0131ndan verebiliriz. Akdeniz iklimi ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda, su depolamaya elveri\u015fli kal\u0131n yapraklara sahip olmak bir evrimsel avantaj olu\u015fturdu\u011fundan, bu nitelik, Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda oldu\u011fu gibi t\u00fcm d\u00fcnyada, Akdeniz iklimine sahip farkl\u0131 co\u011frafyalarda da bitkiler taraf\u0131ndan benimsenmi\u015ftir. Ayn\u0131 ilkenin, insano\u011flunun icatlar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011fu bir vak\u0131ad\u0131r. Ate\u015f ve tekerlek ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak farkl\u0131 kavim ve uygarl\u0131klar taraf\u0131ndan ke\u015fif ya da icat edilmi\u015ftir. Eski \u00e7a\u011flarda bumerang\u0131n icad\u0131, hem M\u0131s\u0131rl\u0131lar hem de Avustralyal\u0131lar taraf\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r…<\/p>\n

Teknolojik ilerlemenin biyolojik niteli\u011fi <\/strong><\/p>\n

Yukar\u0131da bahse konu olan yasalar\u0131n, teknolojik ilerleme hakk\u0131nda bu denli net bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcde bulunabilmemizi sa\u011fl\u0131yor olmas\u0131, akl\u0131m\u0131za \u015fu soruyu getirir: O vakit, neden 10-15 y\u0131l sonraki teknolojinin uygulamas\u0131na hemen bug\u00fcnden ge\u00e7miyoruz? Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 en iyi \u015fekilde tekrar evrimsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme g\u00f6nderme yaparak verebiliriz. Ger\u00e7ek \u015fu ki, teknolojik ilerleme, ancak \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlarla ger\u00e7ekle\u015febilir; bir \u00f6nceki teknolojiye sahip olmadan bir sonrakine sahip olabilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Tam da biyolojik evrimle\u015fmede oldu\u011fu gibi, ara t\u00fcrler es ge\u00e7ilerek, bir t\u00fcrden daha uzak bir t\u00fcre atlamak olanaks\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

Canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc gibi teknolojik ilerleme de bir deneme-yan\u0131lma s\u00fcreci i\u00e7erir. Teknoloji, hep kendini d\u00fczeltip iyile\u015ftirerek geli\u015fir: \u00d6rne\u011fin 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan bu yana, otomotiv teknolojisi say\u0131s\u0131z deneme-yan\u0131lma ad\u0131mlar\u0131yla ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir ilerleme kaydetti. \u0130\u015fte k\u0131saca \u00f6zetlersek, teknoloji denilen olu\u015fum; kendili\u011finden d\u00f6n\u00fc\u015fen, m\u00fckemmelle\u015fen, evrimle\u015fen, adeta \u00f6zerk benli\u011fine sahip bir varl\u0131k niteli\u011findedir. Bu \u015fekilde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u015fu ilgin\u00e7 soru ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z: Mucitler mi teknolojiyi yarat\u0131r yoksa teknoloji mi mucitlerini bulur?<\/p>\n

Teknoloji mi bilimden, bilim mi teknolojiden?<\/strong><\/p>\n

Ridley, kitab\u0131nda, geni\u015f kitlelerce benimsenmi\u015f bir di\u011fer basmakal\u0131p g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de bo\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131r: teknolojik ilerleme ve inovasyonun, bilimden kaynakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc (\u00f6rne\u011fin \u00fcnl\u00fc Francis Bacon da bu g\u00f6r\u00fc\u015ften yanayd\u0131).<\/p>\n

\u0130lerlemelerin tabandan yukar\u0131ya, deneme-yan\u0131lma hamleleriyle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 benimseyen evrimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 izlendi\u011finde, bu soruya farkl\u0131 bir \u0131\u015f\u0131k tutmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn. Birka\u00e7 \u00f6rne\u011fe bakal\u0131m.<\/p>\n

Astronomi, bir bilim dal\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kabilmi\u015f ise, buna neden olan ka\u015fifler ve onlar\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar de\u011fil midir? Gemiciler, askerler, tayfalar ve deniza\u015f\u0131r\u0131 seyyahlar\u0131n deneme-yan\u0131lma metotlar\u0131 ile elde ettikleri bilgi birikimi sayesinde astronomi bilimi do\u011fmu\u015ftur. Manyetik pusulan\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 buna somut bir \u00f6rnektir: Pusula, laboratuvar ve et\u00fct masalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda yer tutmu\u015f biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan icat edilmi\u015f de\u011fil, pragmatik y\u00f6ntemler ile geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n

Benzer \u015fekilde termodinamik bilimi, buhar makinesini yaratm\u0131\u015f de\u011fildir. Aksine, buhar makinesinin icad\u0131, termodinamik bilimini \u201cyaratm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n

\"\"
Pusula, laboratuvar ve et\u00fct masalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda icat edilmi\u015f de\u011fil,
pragmatik y\u00f6ntemlerle geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru, tekstil imalat\u0131 ve ticareti, kimyac\u0131lar\u0131 do\u011fal boyalar\u0131n kompozisyonunu incelemeye, do\u011fal bitkilerdeki boya maddelerini betimleyip \u00f6z\u00fctlemeye itti. B\u00f6ylece boya maddeleri, sadece 1. Sanayi Devrimi\u2019nin de\u011fil, 2. Sanayi Devrimi\u2019nin de tetiklenmesinde ba\u015fl\u0131ca rol\u00fc oynad\u0131. Modern kimya biliminin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, kimya profes\u00f6rleri taraf\u0131ndan tasarlanmad\u0131. Bu bilim alan\u0131, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna do\u011fru ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk d\u00f6nemlerinde, boyamac\u0131lar\u0131n deneysel ba\u015far\u0131lar\u0131 ile filiz vermeye ba\u015flad\u0131: Sentetik boya elde etme konusundaki ilerlemeler, kimya sanat\u0131n\u0131 bilime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Daha yak\u0131n tarihlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, benzer \u00f6rnekler saymam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn. T\u00fcm bu ger\u00e7ekler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, teknoloji mi bilimden, bilim mi teknolojiden do\u011far sorusunun kesin bir yan\u0131t\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fakat s\u0131k\u00e7a bilimin teknolojiden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

Var\u0131lan bu sonu\u00e7, ara\u015ft\u0131rma-geli\u015ftirme (Ar-Ge) faaliyetlerinin kamu kaynaklar\u0131 ile fonlanmas\u0131 konusunun ve bu fonlaman\u0131n ekonomik b\u00fcy\u00fcme \u00fczerine etkisinin iyi irdelenip de\u011ferlendirilmesine ihtiya\u00e7 oldu\u011funa i\u015faret eder. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, maddi deste\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak temel bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na m\u0131 (kamu sekt\u00f6r\u00fc, \u00fcniversiteler) ya da teknoloji \u00fcretimine mi (\u00f6zel sekt\u00f6r) y\u00f6nlendirilmesi gerekti\u011fi sorusu, dikkatle ele al\u0131nmas\u0131 gereken bir sorudur.<\/p>\n

2003 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan OECD b\u00fcy\u00fcme raporunda (3) bu konuda var\u0131lan sonu\u00e7lar, beklenti d\u0131\u015f\u0131 bir mahiyete sahiptir. Bu \u00f6nemli raporda, hem \u00f6zel sekt\u00f6r hem de kamu sekt\u00f6r\u00fcne yap\u0131lan Ar-Ge yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n, \u00fclkelerin ekonomik b\u00fcy\u00fcmeleri \u00fczerine etkileri incelendi. Var\u0131lan sonu\u00e7lar, i\u015f sekt\u00f6r\u00fc Ar-Ge faaliyetlerinin b\u00fcy\u00fcme \u00fczerine pozitif etkilerini belirgin \u015fekilde ortaya koyarken, kamu sekt\u00f6r\u00fc Ar-Ge faaliyetleri ile b\u00fcy\u00fcme aras\u0131nda net bir ili\u015fki g\u00f6steremedi. \u00d6zellikle m\u00fchendislik alan\u0131nda akademik Ar-Ge faaliyetlerinin fonlanmas\u0131 konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc bir sonu\u00e7tur bu…<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla, kamusal fonlar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak teknoloji \u00fcreticisi olan \u00f6zel sekt\u00f6re tahsis etmenin ekonomik geli\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olaca\u011f\u0131 iddia edilebilir. \u00d6rne\u011fin, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru patlak veren mobil haberle\u015fmenin geli\u015fimini izlersek, adeta t\u00fcm geli\u015fme ve icatlar\u0131n \u00f6zel sekt\u00f6r ve sanayi kaynakl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz; \u00fcniversitelerin katk\u0131s\u0131, \u2018olmam\u0131\u015ft\u0131r\u2019 diyecek kadar azd\u0131r. Teknolojik inovasyonun yaratt\u0131\u011f\u0131 maddi ve finansal kaynaklar ise, temel bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 destekleyebilir. \u00d6rne\u011fin, kamu fonlar\u0131 sayesinde buhar makinesi \u00f6zel sekt\u00f6r taraf\u0131ndan icat edildikten sonra, sanayi kurulu\u015flar\u0131, \u00fcr\u00fcnlerini daha da m\u00fckemmelle\u015ftirmek ad\u0131na, termodinamik biliminde temel akademik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 finanse edebilirler. B\u00f6ylece, kamu fonlar\u0131 ile, aya\u011f\u0131 yere basan projeler desteklenmi\u015f olup ekonomik b\u00fcy\u00fcme \u00fczerine etki eden bir Ar-Ge modeli sa\u011flanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bu ve bir \u00f6nceki yaz\u0131m\u0131zda; ekonomi, bilim ve teknolojinin evrimsel niteli\u011fini ortaya \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Daha genel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ile, evrim olay\u0131n\u0131n, insan faaliyetlerinin adeta t\u00fcm\u00fcne \u0131\u015f\u0131k tuttu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ancak evrimsel bak\u0131\u015f\u0131n, sadece betimsel bir g\u00fcc\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyam\u0131za farkl\u0131 bir perspektiften bakmam\u0131z\u0131 sa\u011flayarak, g\u00fcnl\u00fck hayat ve karar mekanizmalar\u0131nda daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve bilin\u00e7li uygulamalar\u0131n yolunu a\u00e7abilece\u011fini de okuyucular\u0131m\u0131za g\u00f6sterebilmi\u015f oldu\u011fumuzu umar\u0131z.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Matt Ridley, The Evolution of Everything<\/em>, Fourth Estate, London, 2015.
\n2) Sedat \u00d6l\u00e7er, Her \u015eeyin Evrimi<\/em>, Bilim ve Gelecek, Haziran 2016.
\n3) The Sources of Economic Growth in OECD Countries, OECD, 2003.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Teknoloji denilen olu\u015fum; kendili\u011finden d\u00f6n\u00fc\u015fen, m\u00fckemmelle\u015fen, evrimle\u015fen, adeta \u00f6zerk benli\u011fine sahip bir varl\u0131k niteli\u011findedir. Bu \u015fekilde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u015fu ilgin\u00e7 soru ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z: Mucitler mi teknolojiyi yarat\u0131r yoksa teknoloji mi mucitlerini bulur? Hayvanbilimci ve gazeteci yazar Matt Ridley son kitab\u0131nda (1), insan topluluklar\u0131n\u0131n \u00e2deta her faaliyet ve davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n evrimsel bir s\u00fczge\u00e7ten ge\u00e7erek olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc […]<\/p>\n","protected":false},"author":508,"featured_media":15067,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[187,32,1473,31],"tags":[482,200,1738,34],"class_list":["post-15066","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-150-sayi","category-evrim","category-genis-aci","category-teknoloji","tag-bilim","tag-evrim","tag-inovasyon","tag-teknoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t