{"id":15183,"date":"2016-07-01T12:24:18","date_gmt":"2016-07-01T09:24:18","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15183"},"modified":"2017-12-26T12:33:43","modified_gmt":"2017-12-26T09:33:43","slug":"beyin-hayvanlar-ve-oyun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/07\/01\/beyin-hayvanlar-ve-oyun","title":{"rendered":"Beyin, hayvanlar ve oyun"},"content":{"rendered":"

Beynin \u00f6\u011frenme yoluyla de\u011fi\u015fimi, bireyin \u00e7evresiyle etkile\u015fimini gerektirir. \u00d6rne\u011fin, avlanmak i\u00e7in buna haz\u0131r bir beyinle do\u011fmak yetmez; avlanan hayvan\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 hamlelerini \u00f6ng\u00f6rerek kendi davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0131zl\u0131 ve uygun \u015fekilde ayarlamay\u0131 \u00f6\u011frenmek gerekir. Avlanmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn ciddiyetiyle u\u011fra\u015fan bir kedi yavrusunun yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe oyun diyorsak, demek ki oyun, bo\u015f zamanlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in yap\u0131lan ne\u015feli ve beyhude bir faaliyet de\u011fil, bir hayatta kalma m\u00fccadelesidir.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

M\u00fcnire \u00d6zlem \u00c7evik\u2019in Logos Seminerinde yapt\u0131\u011f\u0131, oyunun biyolojik i\u015flevini ele ald\u0131\u011f\u0131 sunumun kayd\u0131ndan bir derleme yapt\u0131k; kurgusunu yeniden d\u00fczenledik, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n kimi sorular\u0131n\u0131 da i\u00e7erecek \u015fekilde yeni sorular ekledik, s\u00f6yle\u015fi format\u0131na getirdik. \u00d6zlem Han\u0131m\u2019\u0131n da onay\u0131n\u0131 alarak sunuyoruz.<\/p><\/blockquote>\n

– Oyunun evrimsel bir altyap\u0131s\u0131 var m\u0131? \u0130nsan d\u0131\u015f\u0131ndaki hayvanlar da oyun oynar m\u0131? Hangileri, niye oynar?<\/em><\/strong><\/p>\n

– K\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc, h\u0131zl\u0131 geli\u015fen hayvanlar oyun oynamaz. \u00d6m\u00fcr uzad\u0131k\u00e7a ve geli\u015fim s\u00fcresi artt\u0131k\u00e7a, oyun oynama ihtimali de artar. Demek ki, oyun oynamak \u00f6\u011frenmeye yat\u0131r\u0131m yapmakt\u0131r. Hayvanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131nda bize d\u0131\u015far\u0131dan oyun gibi g\u00f6r\u00fcnen \u015feylerin asl\u0131nda o hayvan\u0131n do\u011fal ya\u015fam\u0131nda mutlaka hayati bir i\u015flevi vard\u0131r. Ve bu i\u015flev, \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

Oyunun birinci i\u015flevi: sosyal hiyerar\u015finin kurulmas\u0131<\/strong><\/p>\n

Hayvanlarda oyunun i\u015flevini temel olarak ikiye ay\u0131rabilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Birincisi, e\u011fer bir hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn hiyerar\u015fik bir sosyal yap\u0131s\u0131 varsa, mutlaka grup i\u00e7erisinde s\u0131n\u0131rl\u0131 kaynaklar\u0131n hangi s\u0131rayla, nas\u0131l payla\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi gerekir. Bunun \u00f6\u011frenilme s\u00fcreci bize oyun gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

\"\"Mesela k\u00f6pekler grup halinde ya\u015far ve s\u00fcrekli kavga desen kavga de\u011fil, oyun desen oyun de\u011fil, \u0130ngilizcede play-fight denilen bir m\u00fccadele i\u00e7inde olurlar. Asl\u0131nda bizimle de yaparlar ayn\u0131 \u015feyi. K\u00f6pek terbiye edenler bilir, k\u00f6pekler evde dola\u015f\u0131rken ikide bir aya\u011f\u0131m\u0131za basar. K\u00f6pek \u00e2leminde bu bir h\u00e2kimiyet i\u015faretidir, \u201cBen senden \u00fcst\u00fcn\u00fcm\u201d demek i\u00e7in aya\u011f\u0131m\u0131za basarlar. O y\u00fczden bir k\u00f6pe\u011fe \u00a0\u201cElini uzat\u201d dedi\u011fimizde, \u201cTabii ki\u201d diyip, elini elimizin \u00fcst\u00fcne koyar. Hi\u00e7bir hayvana terbiye ederek onun do\u011fal davran\u0131\u015f\u0131nda olmayan bir \u015feyi yapt\u0131ramazs\u0131n\u0131z. Tersine, terbiye ederken, onun do\u011fal davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 komuta ba\u011fl\u0131yorsunuz. \u201cElini elimin \u00fcst\u00fcne koy\u201d dedi\u011finizde, seve seve \u00a0yapaca\u011f\u0131 bir \u015fey istiyorsunuz asl\u0131nda.<\/p>\n

Grup i\u00e7erisinde hiyerar\u015fi kurmak i\u00e7in, etoburlar otoburlardan daha \u00e7ok oyun oynar. Ceylanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn mesela. Bulunduklar\u0131 yerde otlay\u0131p duruyorlar. Yani beslenirken, av payla\u015fan aslanlardan daha farkl\u0131 bir i\u015f yap\u0131yorlar. \u201cBurada s\u0131n\u0131rl\u0131 ot var, \u00f6nce sen mi yiyeceksin, ben mi yiyece\u011fim\u201d kavgas\u0131 i\u00e7inde de\u011filler. Avlanan hayvan\u0131n av\u0131n nas\u0131l payla\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, sosyal hiyerar\u015fiyi \u00f6\u011frenmesi bize d\u0131\u015far\u0131dan oyun olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, halbuki de\u011fildir. Etoburlarda vard\u0131r bu.<\/p>\n

Grup halinde avlanman\u0131n ba\u015fka bir i\u015flevi daha vard\u0131r. Grup halinde avlan\u0131rken birbirinizin hareketlerine de dikkat edersiniz. Mesela aslanlar, birbirlerinin fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131yla avlan\u0131r. Yani ava do\u011fru hareket ederken bilir ki, yan\u0131ndaki de av\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in ba\u015fka bir hamle yap\u0131yor.<\/p>\n

Hiyerar\u015fik sosyal yap\u0131n\u0131n kuruldu\u011fu oyunlar s\u0131ras\u0131nda bireyler aras\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ki\u015filik evrimi ile ili\u015fkilendirebiliriz. Bireyin grup i\u00e7erisinde daha bask\u0131n m\u0131 daha \u00e7ekinik mi davrand\u0131\u011f\u0131 oyun s\u0131ras\u0131nda g\u00f6zlenebilir. \u015e\u00fcphesiz bu \u00f6zelliklerin kal\u0131tsal bile\u015feni y\u00fcksektir. Ki\u015filikle ilgili olarak nas\u0131l bir e\u011filimle d\u00fcnyaya geldiysek, bunu ilk kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve ba\u015fkalar\u0131na g\u00f6re nerede durdu\u011fumuzu ilk \u00f6\u011frendi\u011fimiz ortam, oyun ortam\u0131d\u0131r. Daha bask\u0131n ve daha \u00e7ekinik bireylerin, i\u015fbirli\u011fi i\u00e7erisinde birlikte nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, nas\u0131l oyun oynad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz. Oyun s\u0131ras\u0131nda sosyal rollerin egzersizleri yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci i\u015flev: karma\u015f\u0131k e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc hareketlerin \u00f6\u011frenilmesi<\/strong><\/p>\n

Oyun oynayan hayvanlar i\u00e7in ikinci \u00f6nemli i\u015flev, karma\u015f\u0131k e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc hareketlerin \u00f6\u011frenilmesidir. Otoburlarda da olan, ama etoburlarda daha \u00e7ok olan bir \u015feydir bu. Avc\u0131 ve av olmak, ka\u00e7mak ve kovalamak simetrik \u015feyler de\u011fildir. Ka\u00e7an, arkas\u0131na bakarak ka\u00e7maz. O y\u00fczden arkas\u0131ndakini g\u00f6rmeden onu \u015fa\u015f\u0131rtmak zorundad\u0131r. \u00d6ng\u00f6r\u00fclemez bir hamle yapabilirse avc\u0131s\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131r; o y\u00fczden bir\u00e7ok av hayvan\u0131 aniden sa\u011fa sola d\u00f6nerek, s\u0131\u00e7rayarak ko\u015far. Halbuki kovalayan\u0131n ba\u015fka bir i\u015fi var. Kovalayan, \u00f6n\u00fcnde rasgele hareket etmeye \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n bir sonraki ad\u0131m\u0131n\u0131 tahmin ederek hareketine y\u00f6n vermeye \u00a0\u00e7al\u0131\u015facak ve bunun i\u00e7in g\u00f6z-beden koordinasyonu kullanacak. Bir taraftan ko\u015facak, ama yeri geldi\u011finde ba\u015fka bir motor programa ge\u00e7ecek. Bizim oyun oynuyor zannetti\u011fimiz bir\u00e7ok hayvan avlanmay\u0131 \u00f6\u011freniyor asl\u0131nda. Oyun oynayan hayvanlar\u0131 \u00e7ok sevimli yapan \u015feylerden biri onlar\u0131n surat\u0131ndaki ciddiyettir, de\u011fil mi? Kedileri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Avlanmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn ciddiyetiyle u\u011fra\u015fan bir kedi yavrusunun yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe oyun diyorsak, demek ki oyun, bo\u015f zamanlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in yap\u0131lan ne\u015feli ve beyhude bir faaliyet de\u011fil, bir hayatta kalma m\u00fccadelesidir.<\/p>\n

– Kediler avlad\u0131klar\u0131 ve art\u0131k ka\u00e7amaz haldeki bir fareyle, \u00e7ok uzun oynarlar. Niye devam ediyor olabilirler?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00d6\u011frenmek icin egzersiz yap\u0131yorlar. Anne kediler fareyi sersemletip ko\u015famayacak bir haldeyken yuvalar\u0131na getirirler \u00a0ki, yavrular da avlanmay\u0131 \u00f6\u011frenebilsin.<\/p>\n

– Otoburlar da oynuyor ama, de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Otoburlar daha az oynar. \u0130slevsel hareketler yapabilmek i\u00e7in birey ne kadar uzun bir \u00f6\u011frenme s\u00fcrecini g\u00f6ze alabilir? Otobur bir hayvan do\u011far do\u011fmaz aya\u011fa kalk\u0131p ko\u015fmak ve can\u0131n\u0131 kurtarmak zorunda. \u00d6te yandan, v\u00fccuduyla daha karma\u015f\u0131k hareketler yapacak olan otoburlar da oyun oynar. Mesela ke\u00e7i yavrusu \u00e7ok oyuncudur, \u00e7\u00fcnk\u00fc senin benim t\u0131rmanamayaca\u011f\u0131m\u0131z kayalara t\u0131rmanmay\u0131 \u00f6\u011frenmesi gerekir. Bu ince bir i\u015ftir. S\u0131\u00e7ray\u0131p tepinen bir o\u011fla\u011fa bak\u0131nca oyun oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 zannedebiliriz, halbuki o da hayatta kalma sava\u015f\u0131 veriyor.<\/p>\n

– Oyunu burada \u00e7ok i\u015flevsel bir \u015fey olarak konu\u015fuyoruz; oyun oynayarak bir \u015feyler \u00f6\u011freniyor olmak… Peki oyunu duygulardan biraz ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor muyuz, oyun oynamak oynayana bir yandan keyif veriyor olmal\u0131 ki, oyun rit\u00fcelini s\u00fcrd\u00fcrs\u00fcn…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Keyif dedi\u011fimiz \u015feyin evrimini de bu ba\u011flamda d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Keyif asl\u0131nda tats\u0131za tahamm\u00fcl\u00fc sa\u011flayan mekanizmad\u0131r. \u00d6\u011frenmek i\u00e7in tekrar etmek, tekrar etmek i\u00e7in de sab\u0131r ve tahamm\u00fcl gereklidir. Sporculara, \u00f6rne\u011fin kaya t\u0131rman\u0131\u015fc\u0131lar\u0131na bak\u0131n. Ustala\u015fana kadar ne kadar \u00e7ok ac\u0131 \u00e7ekiyorlar; yaralanmalara ve korkuya tahamm\u00fcl ediyorlar. Burada \u00f6d\u00fclle ilgili bir parantez a\u00e7abiliriz. \u00d6d\u00fcl\u00fcn, dikkatin, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n n\u00f6ral altyap\u0131lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u00f6n\u00fcm\u00fcze hep ayn\u0131 b\u00f6lgeler veya iletim mekanizmalar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6d\u00fcl\u00fc kendinden \u00f6nce gelen davran\u0131\u015f\u0131n tekrarlanmas\u0131na sebep olan sonu\u00e7 olarak tan\u0131mlar\u0131z. Keyif veren bir \u015fey olarak da tan\u0131mlan\u0131r. Bu ilgin\u00e7tir, \u00e7\u00fcnk\u00fc keyif asl\u0131nda \u201cher \u015fey \u00e7ok g\u00fczel\u201d demek de\u011fildir, tersine zor olana tahamm\u00fcl g\u00fcc\u00fc veren bir \u015feydir. \u00d6zellikle geli\u015fimin erken d\u00f6nemlerinde, yani \u00f6\u011frenmenin \u00e7ok h\u0131zl\u0131 oldu\u011fu d\u00f6nemlerde, keyifsizli\u011fe, naho\u015f olana tahamm\u00fcl daha y\u00fcksektir. \u00c7ocuklar\u0131n ac\u0131kt\u0131klar\u0131, uykular\u0131 geldi\u011fi halde, dizleri yara bere i\u00e7indeyken yine de oyun oynamay\u0131 b\u0131rakamad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

Oyun-beyin etkile\u015fimi nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fir?<\/strong><\/p>\n

– Oyunun beynin evrim s\u00fcreciyle ilintisi nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Beyin evriminde iki tane \u00e7ok ama \u00e7ok \u00f6nemli d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131ndan bahsedebiliriz. Bunlardan bir tanesi, eklemlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. Bir salyangozun hareketleri \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. \u00d6b\u00fcr taraftan \u00f6r\u00fcmcek, b\u00f6cek gibi eklembacakl\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bir hayvan eklemleri olan uzant\u0131lar ile hareket ediyorsa, d\u00fcnyada kullanabilece\u011fi alanlar \u00e7e\u015fitlenir ve \u00e7ok geni\u015fler; \u00e7\u00fcnk\u00fc hayvan art\u0131k t\u0131rmanabilir, u\u00e7abilir… Davran\u0131\u015flar birdenbire \u00e7ok \u00e7e\u015fitlenir. Sinekler, aynen boks ma\u00e7\u0131 yapar gibi birbiriyle kavga edebilir, \u00e7ok karma\u015f\u0131k \u00e7iftle\u015fme rit\u00fcelleri vard\u0131r. Sosyal b\u00f6ceklerde, mesela ar\u0131larda, yavru bak\u0131m\u0131, yuva yap\u0131m\u0131 gibi \u00e7ok karma\u015f\u0131k davran\u0131\u015flar g\u00f6rebilirsiniz. Eklemlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, evrimde \u00e7ok \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Eklemlerle birlikte beyinde \u00a0bir ve ayn\u0131 uzvu bir\u00e7ok farkl\u0131 motor program\u0131nda kullanman\u0131n \u00a0mekanizmalar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

\"\"
Aslanlar grup halinde, birbirlerinin fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131yla avlan\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Hayvanlar\u0131n evrimindeki ikinci \u00f6nemli d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131, kan\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131d\u0131r. Embriyonun geli\u015fimi i\u00e7in v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirli bir sabitte olmas\u0131 laz\u0131m. So\u011fukkanl\u0131 hayvanlar yumurtalar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne kulu\u00e7kaya yatmazlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0131s\u0131tamazlar. Bizim sevgi, ba\u011flanma dedi\u011fimiz \u015fey, so\u011fukkanl\u0131 hayvanlarda yoktur. Ku\u015flarda ve memelilerde vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc yavrular\u0131na bakmak i\u00e7in ba\u011flanma gereklidir. Kan\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131 limbik sistem, yani duygular ve hafiza \u00fczerinde \u00f6nemli bir do\u011fal se\u00e7im bask\u0131s\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Neden? Kan \u0131s\u0131n\u0131nca yavruna ba\u011flan\u0131p ona bak\u0131yorsun, ama bunun i\u00e7in \u00f6nce yavrunu tan\u0131yacaks\u0131n, kendi yavrunu ba\u015fka yavrulardan ay\u0131racaks\u0131n; e\u015fini di\u011ferlerinden ay\u0131racaks\u0131n, yuvan\u0131 benzerlerinden ay\u0131racaks\u0131n ve bunlar\u0131 b\u0131rak\u0131p gitmeyeceksin. Sevmek, yine \u00f6d\u00fclde oldu\u011fu gibi tahamm\u00fcl edilemez olana tahamm\u00fcl etmektir. B\u0131rak\u0131p gitmeyelim diye evrilmi\u015ftir. Sevmesek, \u00e7ocuklar tahamm\u00fcl etmesi \u00e7ok zor yarat\u0131klard\u0131r asl\u0131nda; s\u00fcrekli g\u00fcr\u00fclt\u00fc yaparlar, kendilerini tehlikeye atarlar, durmadan onlara dikkat etmek gerekir, ac\u0131k\u0131rlar, hasta olurlar, bir dolu i\u015f.<\/p>\n

Oyun meselesine geri d\u00f6necek olursak, oyun oynamak \u00f6\u011frenmeye yat\u0131r\u0131m yapmakt\u0131r. Uzun s\u00fcrede geli\u015fen, karma\u015f\u0131k sosyal davran\u0131\u015flar\u0131 olan t\u00fcrlerin oyun oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. So\u011fukkanl\u0131 hayvanlar oyun oynamazlar.<\/p>\n

– \u00d6\u011frenmeye neden yat\u0131r\u0131m yapal\u0131m ki, i\u015fi uzatm\u0131yor mu?<\/em><\/strong> Neden her \u015feyi bilerek do\u011fmuyoruz? Madem \u00f6\u011frenmenin bu kadar hayati bir \u00f6nemi var, neden vakit al\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Sabit bilgiyle do\u011farsak, de\u011fi\u015fen \u00e7evrede hayatta kalma \u015fans\u0131m\u0131z azal\u0131r. De\u011fi\u015fen \u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda, bir\u00e7ok alternatifin aras\u0131ndan en i\u015fe yarar olan\u0131 se\u00e7ebilmek i\u00e7in \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n

Canl\u0131lar farkl\u0131 zaman \u00f6l\u00e7eklerinde de\u011fi\u015firler. \u00d6rne\u011fin, nesiller \u00fczerinde tutarl\u0131l\u0131k g\u00f6steren \u00e7evre ko\u015fullar\u0131 t\u00fcre ait davran\u0131\u015flar\u0131n evrimine yol a\u00e7ar. \u00d6te yandan, bir bireyin \u00f6mr\u00fc s\u0131ras\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterecek kadar h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fen ko\u015fullara adapte olabilmek i\u00e7in \u00f6\u011frenmesi gerekir. \u00d6\u011frenme sayesinde, davran\u0131\u015f nihai halini \u00e7evreyle etkile\u015fim sonucunda alma esnekli\u011fi kazan\u0131r. B\u00f6yle durumlarda, birey bilerek de\u011fil, \u00f6\u011frenmeye haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak do\u011far. \u00d6rne\u011fin, avlanmay\u0131 bilerek de\u011fil, \u00f6\u011frenmeye haz\u0131r olarak do\u011far.<\/p>\n

– Beynimizin her b\u00f6lgesi \u00f6\u011frenme etkilerine ba\u011fl\u0131 olarak her an de\u011fi\u015fiyor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Beyin evriminden bahsederken kabaca \u015f\u00f6yle bir genelleme yapabiliriz: Beyindeki bir b\u00f6lge ne kadar erken evrildiyse, o kadar erken geli\u015fir, o kadar hayati bir fonksiyon kontrol eder ve i\u015fini yapmak i\u00e7in \u00f6\u011frenme etkilerine o kadar az ihtiya\u00e7 duyar. Mesela hi\u00e7birimiz nefes almay\u0131 \u00f6\u011frenmeyiz.<\/p>\n

Evrim laz m\u00fcteahhit gibi omurgal\u0131 beynine kat ekleyerek \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor; ge\u00e7 evrilmi\u015f yukar\u0131 katlar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 katlara oran\u0131 ne kadar b\u00fcy\u00fckse, \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fi ihtimali o kadar y\u00fcksektir. Yani o hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn oyun oynama ihtimali o kadar y\u00fcksektir.<\/p>\n

– Oyun beyinde nereleri de\u011fi\u015ftiriyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ge\u00e7 geli\u015fen ve ge\u00e7 evrilen alanlar\u0131n \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fim ihtimali daha y\u00fcksektir. \u00d6rne\u011fin, beynimizin en \u00fcst katman\u0131 olan korteksin birinci duyu alanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ba\u011flant\u0131lar, \u00f6m\u00fcr boyu \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Birinci duyu alanlar\u0131 ise, memeliler i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum, do\u011fumdan sonra kritik bir d\u00f6nemde \u00e7evreyle etkile\u015fim halinde geli\u015fimlerini tamamlarlar. \u00d6rne\u011fin, birinci g\u00f6rme alan\u0131ndan bahsedelim.<\/p>\n

Bu alandaki h\u00fccreler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc olu\u015fturan \u00e7izgilere tepki verirler. \u00c7evreyle etkile\u015fim sonucunda, farkl\u0131 h\u00fccreler, farkl\u0131 e\u011fimlerdeki \u00e7izgilere tepki vermek \u00fczere \u00f6zelle\u015firler. Do\u011fum s\u0131ras\u0131nda bu \u00f6zelli\u011fi sahip de\u011fillerdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc anne karn\u0131n\u0131n i\u00e7inde \u00f6zelle\u015fmeyi sa\u011flayacak yeterlilik ve \u00e7e\u015fitlilikte kenarlar k\u00f6\u015feler yoktur! Yine ayn\u0131 sebepten dolay\u0131, e\u011fer birey do\u011fduktan sonra yeterli g\u00f6rsel uyar\u0131ma maruz kalmazsa, daha sonra uyar\u0131c\u0131lara ula\u015fsa bile, g\u00f6rsel alg\u0131s\u0131 normal geli\u015fmeyebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc birinci duyu alanlar\u0131 \u00f6m\u00fcr boyu de\u011fi\u015fmez, geli\u015fimin nispeten erken d\u00f6nemlerinde de\u011fi\u015firler. Bu konuda yapt\u0131klar\u0131 \u00f6nc\u00fc ara\u015ft\u0131rmalar Hubel ve Wiesel\u2019e Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Seni oyuncu seni: G\u00f6zlerinin yerinden ve ellerinden belli <\/strong><\/p>\n

– Evrim hem v\u00fccudu, hem de davran\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor. Bir hayvan\u0131n v\u00fccuduna bakarak, onun oyun oynay\u0131p oynamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin edebilir miyiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hayvanlar\u0131n kafatas\u0131nda g\u00f6zlerin yerle\u015fimine ve ellerine bakarak kimin daha \u00e7ok oyun oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirsiniz. Ba\u015fka bir deyisle, bir t\u00fcr\u00fcn beyni hayat\u0131 boyunca \u00e7e\u015fitli hareket programlar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenebilir mi, parmaklara ve g\u00f6zlere bakarak tahmin edebilirsiniz. Neden mi? \u00d6rnek verelim.<\/p>\n

Otoburlar\u0131n g\u00f6zleri nerede? Kafatas\u0131n\u0131n yan taraflar\u0131nda. \u00c7\u00fcnk\u00fc her an bir avc\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131na u\u011frama tehlikesi alt\u0131nda olan bir hayvan, g\u00f6rme alan\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar geni\u015f tutmaya, \u00e7ok yerden bilgi almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Her an her yerden bir \u015fey \u00e7\u0131kabilir, birisi onun pe\u015finden ko\u015fabilir. Ama g\u00f6zleri yanlara koyman\u0131n bir bedeli var: G\u00f6zleri odaklay\u0131p mesafe tespiti yapamaz. Mesafe tespiti kimin i\u00e7in \u00f6nemli? Avc\u0131lar i\u00e7in. Avc\u0131lar\u0131n g\u00f6zleri \u00f6nde, avlar\u0131n g\u00f6zleri yanlardad\u0131r. O halde, g\u00f6zleri y\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde olanlar\u0131n (kediler, ay\u0131lar, maymunlar, biz) oyun oynamas\u0131n\u0131, g\u00f6zleri yanlarda olanlar\u0131n (inekler, koyunlar, ku\u015flar) oyun oynamamas\u0131n\u0131 bekleriz.<\/p>\n

Hayvanlar\u0131n \u00f6\u011frenme ve oyun oynama ihtimallerini ellerine bakarak da tahmin edebilirsiniz. Bak\u0131n bakal\u0131m ellerde birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket eden par\u00e7alar, yani parmaklar var m\u0131? Varsa, oyun oynuyordur ve davran\u0131\u015f\u0131n \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fim potansiyeli y\u00fcksektir. Asl\u0131nda kemiklere bakarsak otobur hayvanlar\u0131n da parmaklar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz, ama \u00fcstleri koskocaman bir toynakla \u00f6rt\u00fcl\u00fc ve objeleri tutmak, de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131lam\u0131yorlar. Atlar, inekler elleriyle ince i\u015f yap\u0131yor mu? Hay\u0131r. O halde oyun da oynam\u0131yordur. Parmaklar\u0131n\u0131 kullanan kadar oynam\u0131yordur, en az\u0131ndan.<\/p>\n

– Vejeteryan olduk\u00e7a, otoburla\u015ft\u0131k\u00e7a sizce insanlar\u0131n oyun gereksiniminden uzakla\u015fma e\u011filimi olabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hem hay\u0131r, hem evet diyece\u011fim. Birincisi avc\u0131 g\u00fcd\u00fcs\u00fc bir nesil i\u00e7erisinde de\u011fi\u015febilecek bir \u015fey de\u011fildir, evrimsel de\u011fi\u015fim \u00e7ok uzun y\u0131llar al\u0131r. Bir bireyin ya\u015fam s\u00fcresi i\u00e7erisinde bunun farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermesini beklemeyiz. Bireyin \u00f6mr\u00fc s\u0131ras\u0131nda \u00f6\u011frenmeyle de\u011fi\u015febilecek \u015fey vard\u0131r, de\u011fi\u015fmeyecek \u015fey vard\u0131r. \u00d6\u011frenme etkisi i\u00e7g\u00fcd\u00fcy\u00fc ve temel beyin yap\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye yetmez. Fakat tersinden d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz, avc\u0131 g\u00fcd\u00fcs\u00fc nispeten d\u00fc\u015f\u00fck insanlar vejeteryanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iyor olabilir. Kendim et yemeyen birisi olarak s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n

Burada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bireyleraras\u0131 farkl\u0131l\u0131klar, yeteneklerle ilgili olabilir. \u0130nsanlar\u0131n bili\u015fsel becerilerini di\u011fer hayvanlar\u0131nkiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken genelde dilden bahsederiz ve deriz ki, insan\u0131n konu\u015fma becerisi ba\u015fka hayvanlarda yok. Oysa hareketleri \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 olarak insanlar\u0131nki kadar \u00e7e\u015fitlenebilen ba\u015fka hayvan da yok. Bizden h\u0131zl\u0131 ko\u015fan vard\u0131r, bizden \u00e7ok daha iyi t\u0131rmanan vard\u0131r; ama \u00f6\u011frenmeye ba\u011fl\u0131 olarak yapabildiklerinde bizim kadar bireyleraras\u0131 farkl\u0131l\u0131k, \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren ba\u015fka bir hayvan t\u00fcr\u00fc bulunmuyor. Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l bir bale kursuna ba\u015flad\u0131m, kendi beceriksizli\u011fime \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m ve balerinlere bir kez daha hayran oldum.<\/p>\n

Spor kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131 avc\u0131 g\u00fcd\u00fcm\u00fcz\u00fcn medenile\u015fmi\u015f hali mi?<\/strong><\/p>\n

– Spor kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131n, mesela futbol oyununun evrimsel ge\u00e7mi\u015finden s\u00f6z edebilir miyiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eempanzelerin grup halinde avlanmalar\u0131 futbol ve basketbol oyunlar\u0131na benziyor.<\/figcaption><\/figure>\n

– Burada \u015fempanzelerden \u00f6rnek verece\u011fim, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015fempanzeler tak\u0131m halinde oyun kurarak avlan\u0131rlar. Bu s\u0131rada yapt\u0131klar\u0131 \u015feyler bizim basketbol ve futbol oyunlar\u0131m\u0131za \u00e7ok fazla benzer, gruptaki di\u011fer \u015fempanzelerin yapt\u0131klar\u0131 da bizim basketbol, futbol seyircilerimizin holigan hallerine benzer. Futbol nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f? Mayalar\u0131n rakip olarak g\u00f6rd\u00fckleri kavimden birini esir al\u0131p, kafas\u0131n\u0131 kesip, o kesilmi\u015f kafayla futbol oynad\u0131klar\u0131 bilinir. Futbol ve di\u011fer top oyunlar\u0131, \u015fempanze av\u0131n\u0131n bir devam\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir, rit\u00fcelle\u015fmi\u015f bir av yani. \u00a0\u015eempanzeler avlar\u0131n\u0131 top gibi birbirlerine pas ediyorlar. Ger\u00e7ekten de spor m\u00fcsabakalar\u0131, \u00f6zellikle de top oyunlar\u0131 i\u00e7in avc\u0131 g\u00fcd\u00fcm\u00fcz\u00fcn medenile\u015fmi\u015f hali diyebiliriz. Ya da, yeterince medenile\u015fememi\u015f… Neden taraftarlar \u00e7ok vah\u015fi? \u0130\u015fin do\u011fas\u0131 bu. Bu arada av hayvanlar\u0131na \u201cgame\u201d dendi\u011fini de hat\u0131rlayal\u0131m.<\/p>\n

Burada \u00e7ok \u00f6nemli bir \u015fey var. Av s\u0131ras\u0131nda grup hiyerar\u015fisi kuruluyor. Ayn\u0131 zamanda grup i\u00e7erisinde bir birlik duygusu da kuruluyor. Taraftarl\u0131k denilen \u015fey san\u0131yorum i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015fey. Milliyet\u00e7ilik neden evrensel, kendinden olan\u0131 kay\u0131rmak neden engellenemiyor? Biz ve onlar ayr\u0131m\u0131 \u00fcz\u00fcc\u00fc ama, evrensel. Spor m\u00fcsabakas\u0131 gibi rit\u00fceller, tak\u0131m oyunlar\u0131 bizi ve \u00f6tekini tan\u0131mlamaya yar\u0131yor; bizim aram\u0131zdaki ba\u011f\u0131 kuvvetlendiriyor, birlikte i\u015f yapmay\u0131 \u00f6\u011freniyoruz, onlarla da aram\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

Yeri gelmi\u015fken bir de mizahtan s\u00f6z edeyim. Mizah, insanla\u011f\u0131n icat etti\u011fi en medeni, yani en yumu\u015fak \u015fiddettir. Kar\u015f\u0131m\u0131zdakiyle g\u00fc\u00e7 dengelerini yeniden kurar. Asl\u0131nda o da bir spor m\u00fcsabakas\u0131, fakat \u00e7ok yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f ve i\u00e7inden i\u015fin k\u0131y\u0131c\u0131 taraf\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015f bir m\u00fccadele. \u0130\u00e7inde mizah olan b\u00fct\u00fcn ili\u015fkiler uzun s\u00fcr\u00fcyor. \u00c7ok da sa\u011fl\u0131kl\u0131 oluyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131ndakine ac\u0131tmadan \u015fiddet g\u00f6stermi\u015f, onunla zarar vermeden hesapla\u015fm\u0131\u015f oluyorsun. Bence mizah, bizim dil kullanarak oynad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sembolik oyunlar aras\u0131ndaki, en onar\u0131c\u0131 ve en uzun s\u00fcreli sa\u011fl\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri kurmakta en i\u015flevsel olan m\u00fccadeledir.<\/p>\n

– Birbirleriyle ili\u015fkilerinde \u00e7ok fazla alt edilen veya \u00e7ok fazla \u00fcstte olanlar, bir s\u00fcre sonra oynamamaya ba\u015fl\u0131yor. Sosyal ili\u015fkilerde galip gelmeler, bir \u00e7e\u015fit stat\u00fc olarak kendi gruplar\u0131 i\u00e7erisinde kal\u0131c\u0131 bir \u015fekilde devam ediyor mu oyundan sonra da?<\/em><\/strong><\/p>\n

– G\u00fc\u00e7, dinamik olarak yenilenen bir \u015feydir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7 kimsenin g\u00fcc\u00fc s\u00fcrekli olarak ayn\u0131 seviyede kalmaz. \u00c7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc birisi g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015febilir ya da gen\u00e7ler geli\u015fir ve g\u00fc\u00e7lenirler. O y\u00fczden de g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri her g\u00fcn yenilenir, her g\u00fcn tekrar test edilir. Ger\u00e7ek hayatta, spor m\u00fcsabakalar\u0131nda oldu\u011fu gibi, yendi\u011finizle tekrar tekrar kar\u015f\u0131la\u015fma f\u0131rsat\u0131n\u0131z olmayabilir. E\u011fer sizden \u00e7ok zay\u0131fsa, yani aran\u0131zdaki g\u00fc\u00e7 \u00e7ok farkl\u0131ysa, bug\u00fcnden yar\u0131na o ma\u00e7 tekrarlanmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc sizden \u00e7ok zay\u0131f olan bir daha sizinle oynamak istemez. Oyuna ya da ma\u00e7a davet, daha \u00e7ok g\u00fcc\u00fc denk olanlar aras\u0131nda ya\u015fanan bir s\u00fcre\u00e7tir. \u00c7ocuklara bak\u0131n, kimi dengi olarak g\u00f6r\u00fcyor anlars\u0131n\u0131z. Bir insan\u0131n kendisiyle ilgili olan alg\u0131s\u0131n\u0131 ve ki\u015fili\u011finin i\u015faretlerini, girdi\u011fi oyunlarda ve oynad\u0131\u011f\u0131 rollerde mutlaka g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n

Hayvanlar\u0131n, \u00f6zellikle erkeklerin di\u015filere ula\u015fmak i\u00e7in birbirleriyle girdikleri kavgalar\u0131n, o sembolik sergilemelerin evriminde, \u00e7ok enteresan bir \u015fey vard\u0131r, \u00f6ld\u00fcrmeyecek kadar \u015fiddet kullan\u0131l\u0131r. Do\u011fal seleksiyon \u00e7ok a\u015f\u0131r\u0131 \u015fiddeti eler. Mesela pitbull gibi bir hayvan do\u011fadan \u00e7\u0131kmaz. \u00c7iftle\u015femeyecek kadar agresif, nas\u0131l \u00fcreyecek? B\u00f6yle bir hayvan asl\u0131nda do\u011fadan \u00e7\u0131kmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc neslini devam ettiremez.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Beynin \u00f6\u011frenme yoluyla de\u011fi\u015fimi, bireyin \u00e7evresiyle etkile\u015fimini gerektirir. \u00d6rne\u011fin, avlanmak i\u00e7in buna haz\u0131r bir beyinle do\u011fmak yetmez; avlanan hayvan\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 hamlelerini \u00f6ng\u00f6rerek kendi davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0131zl\u0131 ve uygun \u015fekilde ayarlamay\u0131 \u00f6\u011frenmek gerekir. Avlanmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn ciddiyetiyle u\u011fra\u015fan bir kedi yavrusunun yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe oyun diyorsak, demek ki oyun, bo\u015f zamanlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in yap\u0131lan ne\u015feli ve beyhude […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":15186,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[186,211,1464,32,35,28],"tags":[251,254,200,776,434],"class_list":["post-15183","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-149-sayi","category-antropoloji","category-dosya","category-evrim","category-noroloji","category-sosyal-bilimler","tag-avcilik","tag-beyin","tag-evrim","tag-hayvanlar","tag-oyun"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t