{"id":15202,"date":"2016-07-01T12:48:36","date_gmt":"2016-07-01T09:48:36","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15202"},"modified":"2017-12-26T13:02:41","modified_gmt":"2017-12-26T10:02:41","slug":"sinirbilimsel-yaklasimla-oyunun-vazgecilmezligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/07\/01\/sinirbilimsel-yaklasimla-oyunun-vazgecilmezligi","title":{"rendered":"Sinirbilimsel yakla\u015f\u0131mla oyunun vazge\u00e7ilmezli\u011fi"},"content":{"rendered":"

\u0130nsan beyni di\u011fer canl\u0131lardakinden farkl\u0131 bir geli\u015fim \u00e7izgisi izledi\u011fi i\u00e7in oyun ve sinirsel s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki ili\u015fki de ayr\u0131 bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenlere ba\u011fl\u0131 olarak oyunda ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fi\u015fimleri anlamak i\u00e7in n\u00f6rolojik bilimlere de gereksinim olmu\u015ftur. Ne ilgin\u00e7tir ki r\u00fcyalara ya da bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131na \u00e7oktand\u0131r el atan n\u00f6robilim, oyunu daha yeni konusu haline getirdi. <\/em><\/p>\n

Oyun (1), canl\u0131lar\u0131n var olmas\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Gerek evcil gerekse vah\u015fi do\u011fadaki hayvanlar izlendi\u011finde oyun oynad\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Fakat oyun \u00f6zellikle memeli hayvanlar\u0131n ve ku\u015flar\u0131n belirgin ya\u015famsal etkinliklerinden biridir.<\/p>\n

\"\"
Hayvanlarda oyun temel bir itki olarak vard\u0131r ve ger\u00e7ek ya\u015fam etkinliklerine haz\u0131rl\u0131k, avlanma egzersizi gibidir.<\/figcaption><\/figure>\n

Huizinga\u2019n\u0131n dedi\u011fi gibi, \u201cOyunun b\u00fct\u00fcn temel \u00e7izgileri, hayvan oyunlar\u0131nda \u00e7oktan ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f durumdad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7izgileri g\u00f6zlemek i\u00e7in, yavru k\u00f6peklerin ne\u015feli oyna\u015fmalar\u0131n\u0131 dikkatlice izlemek yeterlidir. Bir t\u00fcr ayini and\u0131ran tav\u0131r ve jestlerle birbirlerini oyuna davet ederler. Yavru k\u00f6pek, oyun oynad\u0131\u011f\u0131 arkada\u015f\u0131n\u0131n kula\u011f\u0131n\u0131 \u0131s\u0131rmay\u0131 yasaklayan kurala uyar. Is\u0131r\u0131r gibi yapar. Sanki korkun\u00e7 \u00f6fkeliymi\u015fler gibi davran\u0131rlar, ama b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n i\u00e7inde, \u00f6zellikle, a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde zevk almakta ve e\u011flenmekte olduklar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.\u201d (s.17) G\u00f6zlerini birbirlerinden ay\u0131rmazlar. Aralar\u0131nda y\u00fcz y\u00fcze etkile\u015fim vard\u0131r. Hayvanlarda oyun temel bir itki (g\u00fcd\u00fc) olarak vard\u0131r ve bir \u00e7e\u015fit ger\u00e7ek ya\u015fam etkinliklerine haz\u0131rl\u0131k, avlanma egzersizi gibidir.<\/p>\n

Hayvanlarda bir itki olarak oyunun varl\u0131\u011f\u0131, do\u011fu\u015ftan n\u00f6robiyolojik mekanizmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etti\u011fi gibi, ayn\u0131 mekanizmalar\u0131n insanlarda da kal\u0131tsal bir \u015fekilde var oldu\u011funa kan\u0131t olu\u015fturur. Ancak insanlarda oyun etkinli\u011fi \u00f6nemli baz\u0131 farklar i\u00e7erir. Oyun insanlarda hem bi\u00e7im hem i\u00e7erik a\u00e7\u0131s\u0131ndan geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u00c7ok \u00e7e\u015fitlenmi\u015f, sembolik i\u00e7erikler kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Oyunun insan\u0131n var olu\u015fundaki ve ya\u015fam\u0131ndaki \u00f6nemi b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Oyun toplumsal ya\u015famda ger\u00e7ekle\u015fen geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 olarak antropolojik, sosyolojik, tarihsel ve psikolojik\/psikodinamik boyutlar kazanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan olman\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an bir etkinliktir.\u00a0Johan Huizinga, Homo Ludens<\/em>\u2019te kolektif hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6nemli bi\u00e7imlerinin -ibadet, \u015fiir, m\u00fczik, dans, bilgelik, bilim, hukuk, m\u00fccadele ve sava\u015f- ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda oyunun son derece etkin bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Do\u011fu ve Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131na ili\u015fkin zengin tarihsel bilgi ve belgelere dayanarak g\u00f6sterir. Fakat modern \u00e7a\u011flarla birlikte oyun (haz ilkesi) ile \u00e7al\u0131\u015fma (ger\u00e7eklik) aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki uzla\u015fmaz ve bu nedenle de dayan\u0131lmaz bir hal alm\u0131\u015f, oyun ya\u015famda kendine daha az yer bulmu\u015f; katlan\u0131lmas\u0131 daha g\u00fc\u00e7, renksiz ve tekd\u00fcze hayatlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeyse oyun hayat\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden d\u0131\u015flan\u0131p, ticari bir sekt\u00f6r halini alm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00e2lbuki: \u201cOyun d\u00fczen yarat\u0131r, oyun d\u00fczenin ta kendisidir. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fckemmel olmamas\u0131 ve hayat\u0131n kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde ge\u00e7ici ve s\u0131n\u0131rl\u0131 bir m\u00fckemmellik yarat\u0131r.\u201d (s.27) Ya\u015fam\u0131n bu en anlaml\u0131 boyutu daha zenginle\u015ftirilmi\u015f bilimsel bir yakla\u015f\u0131m\u0131 hak etmektedir. Ayr\u0131ca insan beyni di\u011fer canl\u0131lardakinden farkl\u0131 bir geli\u015fim \u00e7izgisi izledi\u011fi i\u00e7in oyun ve sinirsel s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki ili\u015fki de ayr\u0131 bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenlere ba\u011fl\u0131 olarak oyunda ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fi\u015fimleri anlamak i\u00e7in n\u00f6rolojik bilimlere de gereksinim olmu\u015ftur. Ne ilgin\u00e7tir ki r\u00fcyalara ya da bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131na \u00e7oktand\u0131r el atan n\u00f6robilim oyunu daha yeni konusu haline getirmi\u015ftir.<\/p>\n

Oyun ve beyin<\/strong><\/p>\n

Normal beyin geli\u015fimi normal oyun geli\u015fimi i\u00e7in temel bir \u00f6nko\u015fuldur. Beynin geli\u015fim bozukluklar\u0131nda oyun etkinli\u011fi de nitelik ve nicelik olarak bozulur: Zihinsel engelli \u00e7ocuklar, otizmi ve dikkat eksikli\u011fi ve hiperaktivite bozuklu\u011fu olan \u00e7ocuklar oyun oynama a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi sorunlar g\u00f6sterirler. D\u00fczensiz ve kurals\u0131z oyunun (rough & tumble play) geli\u015fen organizmalar \u00fcst\u00fcnde olumlu etkisi vard\u0131r. Oyun oynayan s\u0131\u00e7anlarda, \u201cbrain derived neurotrophic factor\u201d gen ifadesi, amigdala ve dorsolateral frontal kortekste anlaml\u0131 \u015fekilde y\u00fckselmi\u015ftir. Yani oyun, duygusal davran\u0131\u015f\u0131 d\u00fczenleyen beyin b\u00f6lgelerinde d\u00fczenin kurulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. \u00d6te yanda \u00e7ocu\u011fun oyun oynamaktan mahrum kalmas\u0131 da beyin geli\u015fimini bozabilir. \u00d6rne\u011fin oyundan mahrum b\u0131rak\u0131lan ve sadece eri\u015fkinlerle ya\u015fayan s\u0131\u00e7anlar\u0131n sinir h\u00fccreleri aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131lar normal b\u00fcy\u00fcyenlerinkine g\u00f6re daha az olgunla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Medial prefrontal korteks oyunla ilgili sinirsel devrelerin koordinat\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Bu s\u0131\u00e7anlar sosyal d\u00fcnyaya incelikli uyumda da daha az ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Geli\u015fimsel perspektiften beyin \/ sinir sistemi ve oyun<\/strong><\/p>\n

Sinir sisteminin geli\u015fim kronolojisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6lgeler aras\u0131 farkl\u0131l\u0131klar vard\u0131r. Beynin baz\u0131 yap\u0131lar\u0131 do\u011fuma kadar geli\u015fimlerini geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde tamamlar. Baz\u0131 beyin yap\u0131lar\u0131, \u00f6zellikle y\u00fcksek d\u00fczey i\u015flevleri olan kortikal yap\u0131lar do\u011fum sonras\u0131 geli\u015fir ve insan beyni bu a\u00e7\u0131dan geli\u015fimine en uzun s\u00fcre devam eden beyindir. Do\u011fum sonras\u0131, yeni g\u00f6revlere yan\u0131t olarak\u00a0 n\u00f6ronlar aras\u0131 yeniden ba\u011flant\u0131lar\u0131n kuruldu\u011fu dinamik bir s\u00fcre\u00e7 s\u00f6z konusu olur. Hatta \u00f6nce \u00e7ok fazla say\u0131da ba\u011flant\u0131n\u0131n olu\u015fup ard\u0131ndan budand\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7te, beyinde dengeler de\u011fi\u015fir. Beyindeki t\u00fcm ba\u011flant\u0131lar yeniden bi\u00e7imlenir ve dengelenir. Beynin ileri d\u00fczey geli\u015fiminde neokortikal alanlar dikkati \u00e7eker; sosyal etkile\u015fim ve k\u00fclt\u00fcr bu b\u00f6lgelerin geli\u015fimi \u00fcst\u00fcnde ba\u015fl\u0131ca rol\u00fc oynar. Burada ana tema \u015fudur: Bir\u00e7ok beyin devresi \u00f6zg\u00fcl uyaranlarla etkinle\u015fir ve geli\u015fir, geli\u015ftik\u00e7e daha \u00fcst g\u00f6revler i\u00e7in aktive olmaya haz\u0131r hale gelir.<\/p>\n

Zihinsel i\u015flevlerin geli\u015fimi beynin \u00e7evresel etkiler alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen geli\u015fimine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan zihinsel geli\u015fime ba\u011fl\u0131 olarak daha karma\u015f\u0131k oyun formlar\u0131 i\u00e7in zemin haz\u0131rlanm\u0131\u015f olur; daha karma\u015f\u0131k oyunlar oynamak da beyni geli\u015ftirir. Bunlar diyalektik sarmal bir ili\u015fki i\u00e7indedirler. Fenomen (zihin, psike ve davran\u0131\u015f) ile mekanizma (sinir sistemi) aras\u0131nda diyalektik sarmal ili\u015fki vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Oyun, i\u00e7sel olarak g\u00fcd\u00fclenen, gerilim ve e\u011flence duygular\u0131n\u0131 i\u00e7eren, zevk unsuru ta\u015f\u0131yan davran\u0131\u015flardan olu\u015fan bir etkinliktir.<\/figcaption><\/figure>\n

Beyin ve oyun birbirini geli\u015ftirir. <\/strong>Oyun a\u015famalar\u0131n\u0131n beyinde geli\u015fimsel kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Erken \u00e7ocuk oyunlar\u0131 daha basit ve bedenselken, ilerleyen ya\u015fla birlikte oyunlar daha zengin bir i\u00e7erik ve bi\u00e7im kazan\u0131r. Bu geli\u015fme beyindeki de\u011fi\u015fikliklerle birlikte olur. Erken \u00e7ocukluk d\u00f6nemi \u00e7e\u015fitli travmalar\u0131n bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda uyand\u0131\u011f\u0131, iz b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve infantil amnezi denen d\u00f6neme denk d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in an\u0131msanmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7erir. Bu d\u00f6nemde geli\u015fen beyin yap\u0131lar\u0131 travman\u0131n nihai ve kal\u0131c\u0131 etkilerine maruz kal\u0131rlar. Do\u011fumdan \u00f6nce geli\u015fimini tamamlayan yap\u0131lardan biri heyecanlar\u0131n olu\u015fumunda etkili olan, t\u00fcm i\u00e7 organlar\u0131n i\u015fleyi\u015fini etkileyen otonom sinir sistemidir. Benzer \u015fekilde erkenden geli\u015fimini tamamlayan bir ba\u015fka beyin b\u00f6lgesi, duygu durum, uyan\u0131kl\u0131k ve bedenle ili\u015fkileri d\u00fczenleyen yap\u0131lar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 beyin sap\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Oyun heyecand\u0131r, aktivitedir.<\/strong> Sempatik sinir sistemini \u00f6nce harekete ge\u00e7irmeyi, daha sonra bunu d\u00fczg\u00fcn bir s\u00fcre\u00e7te azaltarak d\u00fczenlemeyi i\u00e7erir. Oyun, i\u00e7sel olarak g\u00fcd\u00fclenen, gerilim ve e\u011flence duygular\u0131n\u0131 i\u00e7eren, zevk unsuru ta\u015f\u0131yan davran\u0131\u015flardan olu\u015fan bir etkinliktir. K\u00f6pek ve kedi gibi evcil hayvanlarla temas ve oyna\u015fman\u0131n insanlar \u00fcst\u00fcndeki terap\u00f6tik rol\u00fc otonom sinir sistemi \u00fcst\u00fcnde olu\u015fturdu\u011fu d\u00fczenleyici etkiye ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Oyun, beyinde temel, kurulu duygusal sistemlerden biridir. <\/strong>(2) Oyun oynama \u00e7ocu\u011fun afektif geli\u015fimini etkiler. \u0130\u00e7ten gelen bir itkidir ve zaman zaman da en g\u00fc\u00e7l\u00fc itkidir. Hemen di\u011fer t\u00fcm sistemleri olumlu anlamda etkiler. Sosyal keyif anlam\u0131na da gelir.<\/p>\n

Kurals\u0131z ve d\u00fczensiz <\/strong>(rough and tumble) oyun<\/strong> \u00e7ok erken ba\u015flar, \u00e7ok keyif verir ve ya\u015fam boyunca devam edebilir. Subkortikal yap\u0131lar <\/strong>do\u011fumu takip eden aylar i\u00e7inde daha bask\u0131nd\u0131r. G\u00f6rsel ve duygusal a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan sa\u011f hemisfer dille ilgili sol hemisferden daha \u00f6nce olgunla\u015f\u0131r ve ilk birka\u00e7 y\u0131l daha etkindir. G\u00f6rsel ve i\u015fitsel bilgiyi i\u015fleyen posterior serebral alanlar, y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc i\u015flevleri sa\u011flayan frontal alanlardan daha erken olgunla\u015f\u0131r. (Casey ve ark., 2005) Buna ba\u011fl\u0131 olarak kurals\u0131z- d\u00fczensiz oyun \u00f6ncelik kazan\u0131r. Bu nedenle bebek oyunlar\u0131 bili\u015fsel i\u00e7erik a\u00e7\u0131s\u0131ndan fakirdir. Bedensel bir karakteri vard\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsanlarda bebe\u011fe dokunulmas\u0131, g\u0131d\u0131klanmas\u0131, g\u00fcld\u00fcrme, havaya at\u0131p tutma ilk oyun \u015fekilleridir. Daha sonra g\u00fcre\u015fme, iti\u015fip kak\u0131\u015fma, bo\u011fu\u015fma da ilk birka\u00e7 ya\u015f i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclen davran\u0131\u015f formlar\u0131d\u0131r. Bu oyun genellikle ebeveynle ba\u015flar. Yerde, yatakta ya da banyoda oynan\u0131r. \u00c7ocuklar bundan ho\u015flan\u0131r. Bir beden kuram\u0131 geli\u015ftirirler. Bu bedensel etkinlikleri pozitif afektlerle kar\u015f\u0131larlar. Oyun oynama arzusu i\u00e7ten geldi\u011fi i\u00e7in, bu itkilere afekt uyarlamas\u0131 (attunement) sa\u011flamak i\u00e7in ebeveynler \u00e7ocuklar\u0131yla oynamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Beyindeki oyun devresi<\/strong><\/p>\n

Panksepp\u2019e g\u00f6re oyun davran\u0131\u015f\u0131 beyin i\u00e7inde temel duygusal sistemlerden biridir. S\u0131\u00e7anlarda talamik \u00e7ekirdeklere ula\u015fan somatosensoryel bilgi, t\u00fcm v\u00fccut motor etkinli\u011fi i\u00e7in gereklidir. (3)<\/p>\n

Somatosensoryel bilginin bir formu olan dokunma<\/strong>, oyunu ba\u015flatan ve s\u00fcrmesini sa\u011flayan en \u00f6nemli duysal modalitedir. Boyun ve omuzlar\u0131n lokal anestezisi k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftaki s\u0131\u00e7anlarda oyunun geli\u015fmi\u015f bir formunu (pinning) azalt\u0131r, fakat oyun oynama motivasyonu azalmaz. S\u0131\u00e7anlarda, laboratuar bulgular\u0131na dayanarak, dokunuldu\u011funda sinir sistemine oyun sinyalleri g\u00f6nderen belli \u00f6zelle\u015fmi\u015f cilt b\u00f6lgeleri saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Yani hayvanlarda oyunsal ama\u00e7l\u0131 ileti\u015fimi ba\u015flatan, beynin \u00f6zelle\u015fmi\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131na bilgi yollayan \u00f6zelle\u015fmi\u015f resept\u00f6rlere sahip oyun ya da g\u0131d\u0131klanma cilt b\u00f6lgeleri g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"Oyun (oynama e\u011filimi, arzusu) ortabeyin, talamus <\/strong>ve korteks <\/strong>taraf\u0131ndan i\u015flenen somatosensoryel bilgiyle <\/strong>yak\u0131ndan ba\u011fl\u0131d\u0131r. Talamus i\u00e7inde somatosensoryel bilgi iki y\u00f6ne projekte olur: Bedene ait duyumlar\u0131n i\u015flendi\u011fi parietal kortekse ve oyun oynama motivasyonunu sa\u011flayan non-spesifik talamik \u00e7ekirdeklere. Oyun devresinde yer alan talamik b\u00f6lgede bilateral hasar oyun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 azalt\u0131r ve bu b\u00f6lgede lezyonu olan hayvanlar oyun oynama motivasyonu duymazlar. Korteksi al\u0131nm\u0131\u015f hayvanlarda ise oyuna e\u011filim ve kaba oyun davran\u0131\u015f\u0131 sa\u011flam kal\u0131r fakat \u201cpinning\u201d davran\u0131\u015f\u0131 yani oyun oynaman\u0131n daha geli\u015fmi\u015f \u015fekli yar\u0131 yar\u0131ya azal\u0131r. Oyunun da korteks \u00fcst\u00fcndeki etkisi g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Gen\u00e7lerin oyunu de\u011fi\u015fik kortikal i\u015flevlerin programlanmas\u0131n\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n

Oyunun di\u011fer afektif sistemlerle ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n

Oyun etkinli\u011fi, di\u011fer afektif sistemlerin, \u00f6zellikle sosyal olanlar\u0131n ya da sosyal ba\u011flamda etkili olanlar\u0131n (yani bak\u0131m, arama, haz sistemleri) ki\u015finin kendini rahat hissedece\u011fi ve risk ta\u015f\u0131mayan bir ortamda prova edilmesini sa\u011flar. Oyun, oynayan\u0131n \u00f6nce bedenini, sonra \u00e7evresindeki nesneleri, daha sonra t\u00fcr\u00fcn\u00fcn di\u011fer bireylerini ke\u015ffetme davran\u0131\u015f\u0131 ile s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r: \u00d6zellikle ba\u011flanma s\u00fcre\u00e7leri ve Zihin Kuram\u0131 geli\u015fimi oyun etkinli\u011fi i\u00e7inde peki\u015fir. Oyun, \u00f6zellikle ya\u015f\u0131tlarla ba\u011flanma ili\u015fkisi olu\u015fturman\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Oyunun zihinsel i\u015flevlerle ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n

Vygotsky\u2019e g\u00f6re oyun, zihinsel mekanizmalar\u0131n i\u015flemesine en uygun ortam\u0131 sa\u011flar ve \u00e7ocu\u011fun hayali durumlarda \u00e7\u00f6z\u00fcm bulma yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 geli\u015ftirmesine neden olur. Oyun oynarken bir\u00e7ok zihinsel i\u015flev devreye girer. Dil i\u015flevi, y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc i\u015flevler, semantik-pragmatik yetiler (ba\u015fl\u0131ca Zihin Kuram\u0131), bellek, motor i\u015flevler (beceriler), \u00e7e\u015fitli alg\u0131lama becerileri (ne ve nerede sistemi) ile oyun oynar\u0131z ve bunlar oyun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile de geli\u015firler.<\/p>\n

\"\"
Oyun, sosyal keyif anlam\u0131na da gelir.<\/figcaption><\/figure>\n

Oyun ve motor beceriler<\/strong><\/p>\n

Oyun \u00f6ncelikle hareket demektir. Bebe\u011fin hareket sistemi, yani hareket ile ilgili beyin devreleri do\u011fumda tam geli\u015fmemi\u015ftir. Hareket ile beyindeki ilgili yap\u0131lar olgunla\u015f\u0131r, bunlar olgunla\u015ft\u0131k\u00e7a da yeni ve geli\u015fkin hareketleri yapman\u0131n \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olur. Hemen her oyun bedeni ve bedensel hareketleri ilgilendirir. Oyun oynayan \u00e7ocuk hareket eder, beyindeki hareketle ilgili t\u00fcm merkezleri uyar\u0131r ve geli\u015ftirir. B\u00f6ylece \u00e7e\u015fitli psikomotor yetenekler geli\u015fir; \u00e7ocuk g\u00fc\u00e7, denge, h\u0131z, dikkat, e\u015fg\u00fcd\u00fcm (koordinasyon) kazan\u0131r; hareketlerine serilik ve \u00e7eviklik, v\u00fccuduna esneklik kazand\u0131r\u0131r. Alet kullanma becerisi ile el-g\u00f6z koordinasyonu geli\u015fir. \u00c7ocu\u011fun oyun oynamas\u0131 hareketle ilgili beyin b\u00f6lgelerinin etkinle\u015fmesi demektir. Serebellum, bazal ganglia, piramidal sistem, somatosensoryel sistemde nihai devrelerin olu\u015fumu i\u00e7in oyunun beyni geli\u015ftirici uyar\u0131lar\u0131na maruz kalmas\u0131 ve bunun kritik d\u00f6nemde ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekir. Buna mukabil hareket sistemi bozukluklar\u0131, motor g\u00fc\u00e7 kayb\u0131 oyun oynamay\u0131 engeller. \u00d6rne\u011fin bazal ganglia hasar\u0131 oyunu azalt\u0131r.<\/p>\n

Oyun, dil, y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc i\u015flevler ve hayal g\u00fcc\u00fc geli\u015fimi<\/strong><\/p>\n

Oyun \u00e7ocu\u011fun hayat\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kaplar ve \u00e7ocuk ger\u00e7ek ya\u015famda oldu\u011fu gibi oyun i\u00e7inde de di\u011fer insanlarla ileti\u015fim kurabilmek i\u00e7in dili kullanmak zorundad\u0131r. \u00d6zellikle sembolik oyunlar, evcilik oyunlar\u0131 ve di\u011fer dramatik oyunlar dil geli\u015fimini de\u011fi\u015fik y\u00f6nleriyle destekler. Grup oyunlar\u0131nda ve kurall\u0131 oyunlarda d\u00fczg\u00fcn bir i\u015fleyi\u015fin olmas\u0131 i\u00e7in dilin yan\u0131 s\u0131ra bellek, y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc i\u015flevler ve Zihin Kuram\u0131 \/semantik-pragmatik yetiler gerekir. M\u00fck\u00e2fat sistemi i\u015f ba\u015f\u0131ndad\u0131r. Y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc i\u015flevlerin ve kompleks dil becerilerinin merkezi olan frontal lobun geli\u015fimi 18 ya\u015f\u0131na kadar s\u00fcrer ve buna ba\u011fl\u0131 olarak ilerleyen ya\u015fla kurall\u0131 oyunlar ve tak\u0131m oyunlar\u0131 bu ya\u015flara do\u011fru ve sonras\u0131nda \u00f6n plana \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

\"\"Sembolik oyun (pretend play, 2-7 ya\u015f), hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve temsili d\u00fc\u015f\u00fcnmenin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bebek ve oyuncaklarla oynan\u0131r ve dil geli\u015fimine dayan\u0131r. Sembolik oyun i\u00e7in g\u00f6rsel nesne tan\u0131ma, ger\u00e7ek nesneler yerine hayali nesneler koyabilme (Smith & Jones, 2011) ve nesnelerin manip\u00fclasyonu ile g\u00f6rsel hayal g\u00fcc\u00fc\/imgelem gerekir. Tematik oyun bir tiyatro gibidir; Zihin Kuram\u0131 i\u015flevlerinin egzersizidir. Hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ve temsili d\u00fc\u015f\u00fcnmenin temelini olu\u015fturan sembolik oyunun i\u00e7eri\u011fi en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 tarzda psikodinamik okullar taraf\u0131ndan incelenmi\u015ftir ve \u00f6zel bir yoruma t\u00e2bi tutulmu\u015ftur. Oyuna ait yayg\u0131n kabul g\u00f6ren anlay\u0131\u015f \u00e7ocu\u011fun oyunu fantezilerini doyurmak i\u00e7in oynad\u0131\u011f\u0131 \u015feklindedir. Buna g\u00f6re oyunda haz alma hedeflenir ve haz sistemi geli\u015fig\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmaz. \u00c7ocuklar\u0131n duygular\u0131, istek ve arzular\u0131 oyunda, d\u00fcs\u0327 ve fantezilerde ortaya \u00e7\u0131kar. Freud\u2019a g\u00f6re \u201c\u00c7ocuk, oyunlar\u0131nda bilin\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 istek ve zorluklar\u0131n\u0131 ya\u015far\u201d.<\/p>\n

Travma ve oyun terapisine n\u00f6rolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n

Sosyal-emosyonel travma en b\u00fcy\u00fck etkisini, etkiledi\u011fi anda en aktif geli\u015fen beyin b\u00f6lgesi \u00fcst\u00fcnde g\u00f6sterir. O s\u0131rada hen\u00fcz olgunla\u015fmam\u0131\u015f beyin b\u00f6lgelerinin ve h\u0131zl\u0131 geli\u015fmeyen b\u00f6lgelerin etkilenme olas\u0131l\u0131klar\u0131 nadirdir. (Perry, 2000, 2001) Bu da \u015fu demektir ki beyin sap\u0131 do\u011fumda geli\u015fimini tamamlad\u0131\u011f\u0131 ve ilk 1 y\u0131l i\u00e7inde \u00e7ok etkin oldu\u011fu i\u00e7in ilk 1 y\u0131l i\u00e7indeki sosyal-emosyonel travmalar beyinsap\u0131nda dezorganizasyona daha fazla yol a\u00e7ar. Bu da bu d\u00f6nemde travmatize olmu\u015f \u00e7ocuklarda kortikal d\u00fczeyde ger\u00e7ekle\u015fen kimlik veya su\u00e7luluk sorunlar\u0131na k\u0131yasla metabolik sorunlar\u0131n, arousal sorunlar\u0131n veya duysal-alg\u0131sal sorunlar\u0131n daha olas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/p>\n

Alt beyin b\u00f6lgeleri \u00e7evresel uyaranlara, bunlar korteks \u00fcst\u00fcnde etkili olmadan \u00f6nce yan\u0131t verirler. (Perry & Pollard, 1998) Bu nedenle sosyal-emosyonel travma \u00e7o\u011fu kez alt beyin yap\u0131lar\u0131n\u0131 etkinle\u015ftirir; bu da \u00fcst d\u00fczey beyin i\u015flevlerini ketler. \u00c7\u00fcnk\u00fc travmatik ya\u015fant\u0131lar kritik n\u00f6ral sistemlerde anormal organizasyon ve i\u015fleve yol a\u00e7abilir. Bu da bu sistemler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile sa\u011flanan duysal, motor, duygusal, kognitif ve dilsel geli\u015fim gibi fonksiyonel kapasitelerde bozulmaya yol a\u00e7ar. (Middlebrooks & Audage, 2008; Perry, 2000, 2006, 2008; Perry & Pollard, 1998; Perry et al., 1991; van der Kolk, 2006) Rasyonel beyin (fail\/agency) emosyonel arousal\u0131 kontrol etmede de, sabit alt beyin paternlerini de\u011fi\u015ftirmede de (van der Kolk, 2006) b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yetersiz kal\u0131r.<\/p>\n

Oyuna n\u00f6rolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 oyun terapisine de farkl\u0131 bir boyut kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Herhangi bir terapinin ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in terapi ile sa\u011flanan uyar\u0131lar\u0131n beynin ilgili noktalar\u0131na ula\u015fmas\u0131 ve bunlar\u0131n tutarl\u0131, sebat eden bir nitelik ta\u015f\u0131yarak beyinde de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7mas\u0131 gerekir. Bu nedenle geli\u015fimini dil \u00f6ncesi tamamlayan altbeyin (beyin sap\u0131 vb.) s\u00f6zl\u00fc uyaranlardan, dolay\u0131s\u0131 ile mant\u0131k ve i\u00e7g\u00f6r\u00fcden do\u011frudan etkilenmez. Bunu kullanan tekniklerin de s\u0131n\u0131rl\u0131 etkisi olur. Bu da demektir ki ula\u015f\u0131lamayan beyin b\u00f6lgesi de\u011fi\u015fmez de. Nihai olarak terap\u00f6tik deneyimlerin do\u011fas\u0131, zamanlamas\u0131 ve s\u00fcresi \u00f6nemlidir. (Greenspan & Wieder, 2001; Perry, 2006). Beynin fakl\u0131 b\u00f6lgeleri farkl\u0131 uyaranlara hassast\u0131r (Miranda, Arthur, Mahoney, & Perry, 1998; Perry & Pollard,1998) Erken d\u00f6nemde kronik veya a\u011f\u0131r travma ya\u015fayan \u00e7ocuklar alt beyin (beyin sap\u0131 ve diensefalon) dezorganizasyonu ve travmaya maruz kalman\u0131n genel otonomik belirtilerini g\u00f6sterirler. (van der Kolk, 2006) Bu \u00e7ocuklar s\u00f6z\u00fc edilen bu bulgular\u0131 ele almayan oyun terapilerinden yararlanamayabilirler. Arousal (uyar\u0131lma) bozukluklar\u0131 s\u0131kl\u0131kla otonom sinir sistemi i\u015fleyi\u015finin bozulmas\u0131 ile ili\u015fkili olup erken \u00e7ocukluk travmalar\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca sonucudur. Azalm\u0131\u015f arousal<\/strong>, parasempatik sinir sisteminin a\u015f\u0131r\u0131 etkinli\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015febilir. Dikkatin azalmas\u0131, uykuya meyil demektir ve depresyonun belli tipleri ile ili\u015fkilidir. A\u015f\u0131r\u0131 arousal <\/strong>ise sempatik sinir sisteminin a\u015f\u0131r\u0131 aktivasyonuna ba\u011fl\u0131 olabilir. Panik atak, mani, hiperkinezi ve d\u00fcrt\u00fc kontrol bozukluklar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

\"\"Olumsuz deneyimlerin geli\u015fen beynin i\u015flevsel yetilerini olumsuz olarak etkilemesi gibi ba\u015far\u0131l\u0131 bir psikoterapi de beyni olumlu etkiler. (Perry & Hambrick, 2008) Terapinin etkili ve kal\u0131c\u0131 olmas\u0131 beyinde de\u011fi\u015fiklik yapmas\u0131 ile ili\u015fkilidir. Geli\u015fimsel n\u00f6robilim kavramlar\u0131 (resilience, vulnerability) travmatize \u00e7ocuklar i\u00e7in etkili oyun terapi yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n geli\u015fmesini ve geni\u015fletilmesini sa\u011flayabilir. Geli\u015fimsel s\u00fcre\u00e7lere duyarl\u0131 ve biyolojik verilerle desteklenen terap\u00f6tik giri\u015fimlerin kullan\u0131m\u0131 ile bu tip tedaviler daha ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir. (Perry & Hambrick, 2008) Geleneksel olarak oyun terapileri arousal bozukluklar\u0131, afektif d\u00fczenleme veya uyaranlar\u0131n fiziksel mod\u00fclasyonu gibi alt beyin semptomlar\u0131 \u00fcst\u00fcnde nadiren yo\u011funla\u015f\u0131r. Bu nedenle klinisyenler travmaya verilen kronik otonomik yan\u0131tlar\u0131 reorganize etme olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flayan teknikleri ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flamal\u0131d\u0131r. (Van der Kolk, 2006)<\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr<\/strong>: Yaz\u0131n\u0131n sunum halinden metin haline geli\u015findeki yard\u0131m ve katk\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 say\u0131n Funda Tan\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) T\u00fcrk\u00e7e\u2019de \u201coyun\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, ba\u015fka dillerdeki, \u00f6rne\u011fin \u0130ngilizcedeki \u00e7ok say\u0131da s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar: play<\/strong>, game<\/strong>, sport<\/strong>, dance<\/strong>. Bizim burada \u00fczerinde duraca\u011f\u0131m\u0131z \u2018oyun\u2019, play<\/strong>\u2019in kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r ve \u0130ngilizce\u2019de play<\/strong> oyun oynamak, enstr\u00fcman \u00e7almak, \u00f6nsevi\u015fme gibi anlamlarda kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n

2) Beyinde etkile\u015fim i\u00e7inde olan iki ana farkl\u0131 d\u00fczey se\u00e7ilir. Beynin subkortikal yap\u0131lar\u0131 genetik olarak belirlenen, \u00e7evresel ve sosyal \u00f6zelliklerle do\u011frudan de\u011fi\u015fmeyen, daha \u00e7ok canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve t\u00fcr\u00fcn \u00f6zelliklerini i\u00e7eren, fakat bireyler aras\u0131 genetik farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n da \u00e7ekirde\u011fini ta\u015f\u0131yan bir altyap\u0131 sistemi olu\u015fturur.\u00a0 Daha kaba, daha h\u0131zl\u0131, varolu\u015f m\u00fccadelesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011feri daha y\u00fcksek, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve emosyonun ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu alg\u0131 ya da fikre g\u00f6re daha etkili oldu\u011fu tepki ve davran\u0131\u015flarla ili\u015fkilidir. Afektif sistemler ara\u015ft\u0131rma (seeking), korku (fear), \u00fcz\u00fcnt\u00fc-ayr\u0131l\u0131k (grief), \u00f6fke (rage), zevk (lust), oyun (play), bak\u0131m (care) gibi duygu ve duygusal i\u015flevlerle ilgilidir. (Panksepp, 1998) Beynin kortikal yap\u0131lar\u0131 ise k\u00fclt\u00fcrle aktive olan ve geli\u015fen, subkortikal sistemler i\u00e7in enstr\u00fcmantal olan fakat subkortikal yap\u0131lar\u0131 ba\u011flant\u0131sal de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fratarak onlara yeni bir i\u015flevsellik kazand\u0131ran; b\u00f6ylece ama\u00e7l\u0131, esnek, plastik, se\u00e7ime dayal\u0131 davran\u0131\u015fa (\u00f6zg\u00fcr irade) temel olan; incelikli, se\u00e7enekli; ya\u015fam kalitesinin artmas\u0131 ile ilgili sistemdir.<\/p>\n

3) Talamus beyne ula\u015fan t\u00fcm \u00e7evresel uyar\u0131mlar\u0131 i\u015fleyerek ilgili yerlere y\u00f6nlendirir ve gerekti\u011finde keser. Bu nedenle ilgi, odaklanm\u0131\u015f dikkat, arousal, fark\u0131ndal\u0131k ve etkinlik d\u00fczeylerini belirlemede rol oynar. Talamus, kortekse ula\u015fan duysal bilginin moderat\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Bu da oyunun duysal ve motor davran\u0131\u015f\u0131n b\u00fct\u00fcnlenmesinde oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc g\u00f6sterir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

– Johan Huizinga. Homo Ludens<\/em>, (1955\/1995) Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Richard L. Gaskill and Bruce D. Perry. The Neurobiological Power of Play<\/em>. Using the Neurosequential Model of Therapeutics to Guide Play in the Healing Process Creative Arts and Play Therapy for Attachment Problems<\/em>, Edited by Cathy A. Malchiodi and David A. Crenshaw. Chapter 11. (2014) The Guilford Press.<\/p>\n

– Theresa A. Kestly. The Interpersonal Neurobiology of Play<\/em>, (2014) W W Norton.<\/p>\n

– Chris Bateman,\u00a0 Lennart E. Nacke. The Neurobiology of Play<\/em>, (2010) ACM Future Play 2010<\/em>, May 6-7, 2010, Vancouver, BC. Canada Copyright.<\/p>\n

– Panksepp, J., and Biven, L. (2012). The Archaeology of Mind: Neuroevolutionary Origins of Human Emotion<\/em>. New York: W. W. Norton & Company.<\/p>\n

– Jaak Panksepp. Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions<\/em> (1998).<\/u><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan beyni di\u011fer canl\u0131lardakinden farkl\u0131 bir geli\u015fim \u00e7izgisi izledi\u011fi i\u00e7in oyun ve sinirsel s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki ili\u015fki de ayr\u0131 bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenlere ba\u011fl\u0131 olarak oyunda ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fi\u015fimleri anlamak i\u00e7in n\u00f6rolojik bilimlere de gereksinim olmu\u015ftur. Ne ilgin\u00e7tir ki r\u00fcyalara ya da bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131na \u00e7oktand\u0131r el atan n\u00f6robilim, oyunu daha yeni konusu haline getirdi. Oyun (1), canl\u0131lar\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":904,"featured_media":15203,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[186,1464,35],"tags":[254,1755,1752,347,434,495],"class_list":["post-15202","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-149-sayi","category-dosya","category-noroloji","tag-beyin","tag-hayal-gucu","tag-homo-ludens","tag-noroloji","tag-oyun","tag-sinirbilim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15202","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/904"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15202"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15202\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15203"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15202"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15202"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15202"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}