Rice \u00dcniversitesi, Yale \u00dcniversitesi ve Tokyo \u00dcniversitesi\u2019nden yerbilimciler, uzun zamand\u0131r bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131 me\u015fgul eden, gezegenimizin atmosferinin nas\u0131l oksijen kazand\u0131\u011f\u0131 sorusuna yeni bir yan\u0131t \u00f6neriyor.<\/p>\n
Yeni bir modele dayand\u0131r\u0131lan ve petroloji, jeodinamik, volkanbilimi ve jeokimya gibi \u00e7e\u015fitli alanlardan bulgular i\u00e7eren ara\u015ft\u0131rmada ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, D\u00fcnya atmosferindeki oksijen art\u0131\u015f\u0131n\u0131n, hayat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve levha hareketleri ile k\u0131talar\u0131n olu\u015fumunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n
Rice\u2019dan yerbilimleri profes\u00f6r\u00fc ve ba\u015fyazar Cin-Ty Lee\u2019ye g\u00f6re, bu olduk\u00e7a basit bir fikir, fakat tamam\u0131yla anlamak i\u00e7in D\u00fcnya\u2019n\u0131n arka planda nas\u0131l i\u015fledi\u011fini iyi bilmemiz gerekiyor. Yazar bunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in k\u00fcvet \u00f6rne\u011fini kullan\u0131yor. Musluktan su akt\u0131k\u00e7a k\u00fcvet dolarken alttaki su giderinden de bir miktar su kaybedilir. D\u00fcnya\u2019daki oksijen miktar\u0131 da bunun gibidir: Bitkiler ve baz\u0131 bakteriler fotosentezin yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak oksijen \u00fcretirken, oksijenin D\u00fcnya kabu\u011fundaki demir ve k\u00fck\u00fcrt ile birle\u015fmesi ve organik karbon ile geri tepkimesi sonucu oksijen miktar\u0131 azal\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bizler oksijen al\u0131r karbondioksit veririz, yani atmosferdeki oksijen miktar\u0131n\u0131 azalt\u0131r\u0131z. K\u0131sacas\u0131 atmosferimizdeki oksijenin hik\u00e2yesi bu giri\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 anlamakla ilgilidir, fakat bu 3 milyar y\u0131ll\u0131k durumu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermek ger\u00e7ekte daha karma\u015f\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Lee ile di\u011fer yazarlar Laurence Yeung ve Adrian Lenardic, a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 yeni bir modele dayand\u0131rd\u0131. Bu modelde, oksijenin atmosfere nas\u0131l eklendi\u011fini incelemek i\u00e7in iki anahtar zaman dilimine odaklan\u0131ld\u0131: 2 milyar y\u0131l \u00f6nce ve 600 milyon y\u0131l \u00f6nce.<\/p>\n
Bug\u00fcn, D\u00fcnya atmosferindeki serbest molek\u00fcler oksijenin miktar\u0131 yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 20\u2019dir. Serbest oksijen, karbondioksit ve k\u00fck\u00fcrtdioksit gazlar\u0131ndaki gibi ba\u015fka elementlere ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. D\u00fcnya\u2019n\u0131n 4,5 milyar y\u0131ll\u0131k tarihinin \u00e7o\u011funda serbest oksijen vard\u0131, ama atmosferde bulunmuyordu. Asl\u0131nda oksijen Mars, Ven\u00fcs ve D\u00fcnya gibi kayal\u0131k gezegenlerde en \u00e7ok bulunan elementtir, ama ayn\u0131 zamanda da kimyasal olarak en aktif elementlerden biridir. Di\u011fer elementlerle g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar kurar ve sonu\u00e7 olarak oksitli bile\u015fiklerde hapsedilir ve sonsuza kadar gezegenin i\u00e7lerine g\u00f6m\u00fcl\u00fcr, yani kayalara. D\u00fcnya\u2019n\u0131n da di\u011fer gezegenlerden fark\u0131 yoktur, neredeyse D\u00fcnya\u2019n\u0131n oksijeninin t\u00fcm\u00fc h\u00e2l\u00e2 derin kayalar\u0131n i\u00e7indedir.<\/p>\n
Lee ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, yakla\u015f\u0131k 2,5 milyar y\u0131l \u00f6nce D\u00fcnya\u2019n\u0131n kabu\u011funun temelden de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6sterdi. Lee, bu zaman diliminin D\u00fcnya\u2019da oksijenin ilk kez ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman ile \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu d\u00f6nemden kalan zirkon olarak bilinen mineral tanelerinin bol miktarda g\u00f6zlemlendi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Zirkonun varl\u0131\u011f\u0131 pek \u00e7ok \u015feyi a\u00e7\u0131kl\u0131yor Lee\u2019ye g\u00f6re. Zirkon, erimi\u015f kayalar \u00fczerinde \u00f6zel bir bile\u015fimle kristalize olur ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc volkanik kaynakl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck silisyumlu kayalardan zengin silisyumlu kayalara do\u011fru olan k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fimi g\u00f6sterir. Atmosferin i\u00e7eri\u011fiyle ilgisi zengin silisyumlu kayalar\u0131n olduk\u00e7a az demir ve k\u00fck\u00fcrt i\u00e7ermesinden anla\u015f\u0131l\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc demir ve k\u00fck\u00fcrt oksijen ile reaksiyona girer ve oksijen i\u00e7in k\u00fcvetteki su gideri rol\u00fcn\u00fc oynar. Buna dayanarak, ilk oksijen y\u00fckseli\u015finin, k\u00fcvetteki giderin t\u0131kanmas\u0131 gibi, oksijenin gidebilece\u011fi yolun verimlili\u011finin azalmas\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n
Lee, ikinci oksijen y\u00fckseli\u015finin \u00fcretimdeki de\u011fi\u015fiklikten ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor, yani k\u00fcvete musluktan daha fazla su ak\u0131tmaktan. K\u00fcvet benzerli\u011fi i\u015fe yarasa da, oksijenin k\u00fcresel karbon d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne -D\u00fcnya\u2019ya, biyosfere, atmosfere ve okyanuslara- ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 i\u015fleri zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Yap\u0131lan model, karbon d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn asla sabit durumda kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor; \u00e7\u00fcnk\u00fc karbon, karbondioksit olarak D\u00fcnya\u2019n\u0131n derin i\u00e7 kabuklar\u0131ndan y\u00fczeye do\u011fru volkanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla s\u0131z\u0131yor. Karbondioksit ise fotosentez i\u00e7in anahtar bile\u015fik.<\/p>\n
Modelde, uzun jeolojik zamanlar sonunda karbon, atmosferde organik karbon veya karbonat ad\u0131 verilen mineraller yard\u0131m\u0131yla azalt\u0131ld\u0131. D\u00fcnya tarihi boyunca karbonun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu derin okyanuslar yerine k\u0131talar\u0131n i\u00e7inde hapsedildi. Bu uygulamalar sonunda, k\u0131talardaki karbon tekrar D\u00fcnya\u2019n\u0131n i\u00e7 katmanlar\u0131na d\u00f6nmek yerine, k\u0131talar volkanik hareketlerle bozulurken atmosfere karbon giri\u015fini artt\u0131rd\u0131. Lee ve ekibinin modeline g\u00f6re, volkanik olaylar ve karbonun atmosfere di\u011fer jeolojik yollardan girmesi sonucu, oksijen \u00fcretimi zamanla daha da artt\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc oksijen karbon \u00fcretimine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Modele g\u00f6re ikinci y\u00fckseli\u015f D\u00fcnya tarihinde daha ge\u00e7 bir zamanda olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Lee\u2019ye g\u00f6re kesin olan, k\u0131ta kabuklar\u0131n\u0131n olu\u015fumunun atmosferdeki oksijenin iki kez y\u00fckselmesine sebep oldu\u011fu. Bunu fosil kay\u0131tlar\u0131ndan da g\u00f6rebiliyoruz. \u0130lk oksijen art\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131nda, neyin kabuk bile\u015fiminin de\u011fi\u015fmesine sebep oldu\u011fu h\u00e2l\u00e2 bir s\u0131r. Lee ve ekibine g\u00f6re, D\u00fcnya y\u00fczeyindeki levhalar\u0131n yeterince hareket edebilmesi ve tekrar D\u00fcnya\u2019n\u0131n daha derinlerine batabilmesi buna sebep olmu\u015f olabilir.<\/p>\n
Yeni modelin baz\u0131 \u00e7eli\u015fkilerinin oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin, model karbondioksit \u00fcretiminin zamanla artmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcrken bir bulgu, kabul g\u00f6ren kan\u0131n\u0131n aksine, son 4 milyar y\u0131lda karbondioksit seviyesinin s\u00fcrekli azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Lee, karbon ak\u0131\u015f\u0131ndaki de\u011fi\u015fimin, modellerinde \u00e7ok uzun zaman dilimlerinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini belirtiyor. Belki de, atmosferde de\u011fi\u015fime sebep olan s\u00fcre\u00e7lerin antropomorfik (insan odakl\u0131) iklim de\u011fi\u015fikliklerine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, bu \u00e7al\u0131\u015fma, yerbilimcilerin ve astrobiyologlar\u0131n D\u00fcnya\u2019n\u0131n erken tarihi hakk\u0131nda bildiklerimizi yeniden de\u011ferlendirmesi gerekti\u011fini \u00f6neriyor.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Rice \u00dcniversitesi, Yale \u00dcniversitesi ve Tokyo \u00dcniversitesi\u2019nden yerbilimciler, uzun zamand\u0131r bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131 me\u015fgul eden, gezegenimizin atmosferinin nas\u0131l oksijen kazand\u0131\u011f\u0131 sorusuna yeni bir yan\u0131t \u00f6neriyor. Yeni bir modele dayand\u0131r\u0131lan ve petroloji, jeodinamik, volkanbilimi ve jeokimya gibi \u00e7e\u015fitli alanlardan bulgular i\u00e7eren ara\u015ft\u0131rmada ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, D\u00fcnya atmosferindeki oksijen art\u0131\u015f\u0131n\u0131n, hayat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve levha hareketleri ile k\u0131talar\u0131n olu\u015fumunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu […]<\/p>\n","protected":false},"author":808,"featured_media":15385,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,19,21,232],"tags":[249,274,315,1127],"class_list":["post-15384","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-yerbilimleri","tag-atmosfer","tag-dunya","tag-jeoloji","tag-oksijen"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t