{"id":15408,"date":"2016-06-01T12:19:14","date_gmt":"2016-06-01T09:19:14","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15408"},"modified":"2017-12-29T13:20:23","modified_gmt":"2017-12-29T10:20:23","slug":"insanin-evriminde-cevresel-faktorlerin-etkisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/06\/01\/insanin-evriminde-cevresel-faktorlerin-etkisi","title":{"rendered":"\u0130nsan\u0131n evriminde \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin etkisi"},"content":{"rendered":"

\u00d6zellikle 2-1,7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k ile Rift Vadisi\u2019ndeki tektonik y\u00fckselme nedeniyle, d\u00fcnyan\u0131n kendi ve g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131 ritmik hareketlerine daha hassas hale gelen Do\u011fu Afrika\u2019n\u0131n ikliminde kurak-sulak periyotlar ve iklimsel de\u011fi\u015fkenlik artt\u0131. Bu de\u011fi\u015fimlerin daha b\u00fcy\u00fck beyin, uzun mesafelerde dik y\u00fcr\u00fcyerek hareket edebilme, daha sofistike alet \u00fcretebilme, sosyal organizasyonda daha kompleks ili\u015fkiler ve nihayetinde k\u0131talar aras\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirebilecek bir evrimsel d\u00fczeye, yani Homo cinsinin evrimine neden oldu\u011funu ileri s\u00fcrebiliriz.<\/em><\/p>\n

Darwin, T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em> adl\u0131 eserinde insan\u0131n -do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak- di\u011fer canl\u0131larla ortak bir k\u00f6kenden evrimle\u015fti\u011fini belirtse de \u00f6zel olarak insan evriminden s\u00f6z etmez. Darwin\u2019in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde ke\u015ffedilen insan atas\u0131 fosilleri sadece Neandertaller ile s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. 1840\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131nda Almanya\u2019da Neander vadisinde ve Gibraltar\u2019da Homo neanderthalensis<\/em> t\u00fcr\u00fcne ait iki kafatas\u0131 ke\u015ffedildi. Darwin\u2019in T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em>\u2019nde bu fosillerden s\u00f6z etmeyi\u015fi ya fosilleri g\u00f6rmedi\u011fi ya da \u00e7ok bilinen a\u00e7\u0131klama ile spek\u00fclasyondan uzak durmay\u0131 tercih etti\u011fi \u015feklinde a\u00e7\u0131kland\u0131. Ancak Michael Balter (2009) yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bir raporunda, Darwin\u2019in 1864 y\u0131l\u0131nda Gibraltar\u2019a neandertal kafatas\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in gitmek istedi\u011fini fakat rahats\u0131zland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in gidemedi\u011fini, buna kar\u015f\u0131n Charles Lyell ve Hugh Falconer\u2019in bu kafatas\u0131n\u0131 Darwin\u2019e g\u00f6rmesi i\u00e7in getirdiklerini belirtir. Darwin 1871 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi<\/em> adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda bu kafatas\u0131ndan insan\u0131n ilkin bir formu olabilece\u011fi \u015feklinde \u00e7ok k\u0131sa s\u00f6z eder.<\/p>\n

Darwin\u2019in neandertal kafatas\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ileri s\u00fcr\u00fclen 1864 y\u0131l\u0131nda ba\u015fka bir ilgin\u00e7 olay daha ger\u00e7ekle\u015fir. Alfred Wallace Darwin\u2019e Anthropological Review<\/em> dergisinde yay\u0131mlanan insan\u0131n k\u00f6keni ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 okumas\u0131 i\u00e7in g\u00f6nderir. Darwin bu \u00e7al\u0131\u015fmada baz\u0131 noktalar\u0131 kabul etmese de \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak dahice bulur. Wallace\u2019\u0131n neandertal kafatas\u0131 hakk\u0131ndaki yorumu ise dikkat \u00e7ekicidir: \u201cNeandertal kafatas\u0131 ya\u015fayan insanlar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 bir \u0131rk\u0131 olabilir, t\u0131pk\u0131 modern zaman\u0131n en a\u015fa\u011f\u0131 formu olan Avustralya aborjinleri gibi\u201d (Wallace, 1864). Bu yorumdaki \u00f6nemli nokta sadece insan\u0131n biyo\u00e7e\u015fitli\u011fine kar\u015f\u0131 d\u00f6nemin indirgeyici s\u00f6ylemini yans\u0131tmas\u0131 de\u011fil, neandertal kafatas\u0131n\u0131n daha \u00f6nce yorumland\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde modern insan\u0131n patolojik bir \u00f6rne\u011fi olarak de\u011ferlendirilmemi\u015f, farkl\u0131 ve ilkin morfolojiye sahip bir akrabas\u0131 olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015f, yani evrimsel\/filojenetik bir a\u00e7\u0131klama ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu durumu her zaman Darwin\u2019in g\u00f6lgesinde kalan Wallace\u2019\u0131n hanesine bir ba\u015fka art\u0131 olarak ekleyebiliriz.<\/p>\n

Darwin \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi<\/em>\u2019nde Afrikal\u0131 kuyruksuz b\u00fcy\u00fck maymunlar (\u015fempanze ve goril) ile insan\u0131n ortak bir atay\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve insan\u0131n dik y\u00fcr\u00fcme yetene\u011finin \u00e7evresel \u015fartlarla olan ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 vurgulasa da daha \u00e7ok modern insan\u0131n sosyal davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n k\u00f6keni ve seks\u00fcel se\u00e7ilimin \u00f6nemi gibi konular \u00fczerinde durur. Darwin 145 y\u0131l \u00f6nce yazd\u0131\u011f\u0131 bu eseri, bug\u00fcn yazsayd\u0131 elbette daha farkl\u0131 olurdu. O g\u00fcnden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a artm\u0131\u015f fosil buluntular, farkl\u0131 disiplinlerin geli\u015ftirdi\u011fi verilerin \u00e7e\u015fitlili\u011fi, neredeyse her hafta yay\u0131mlanan y\u00fczlerce bilimsel makale, kitaplar ve organize edilen bilimsel toplant\u0131lar\u0131n katk\u0131s\u0131 ile bilimsel bilginin bu denli ilerlemi\u015f olmas\u0131ndan mutlaka etkilenirdi.<\/p>\n

Bu kadar h\u0131zl\u0131 ve \u00e7e\u015fitli bilimsel \u00fcretime ve geli\u015fime ra\u011fmen Darwin\u2019i pe\u015finden s\u00fcr\u00fckleyen b\u00fcy\u00fck sorular ile g\u00fcncel olarak bizlerin ayd\u0131nlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorular\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 halen benzer olmas\u0131 da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olabilir. Elbette bug\u00fcn sorulara kar\u015f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm metodolojilerindeki y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fck Darwin\u2019in hayal bile edemeyece\u011fi d\u00fczeyde. Darwin\u2019in \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc insan, \u015fempanze ve gorilin ortak atas\u0131n\u0131n hangi zaman aral\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olabilece\u011fini ve ne t\u00fcr bir morfolojiye sahip oldu\u011funu tahmin ediyor olsak da bu t\u00fcre ait oldu\u011funa emin oldu\u011fumuz herhangi bir fosil hen\u00fcz bulamad\u0131k.<\/p>\n

\"\"
Sahelanthropus tchadensis \u00c7ad b\u00f6lgesinde Djurab \u00e7\u00f6l\u00fcnde bulunan ve yakla\u015f\u0131k 7 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirilen, bilinen ilk bipedal (iki ayak \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcme) insan atas\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsan evriminin k\u0131sa \u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n

Bilinen en eski insan\u0131ms\u0131 (=hominin) fosili yakla\u015f\u0131k olarak 7-6 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirilmektedir (Lebatard ve di\u011f., 2008; Simpson ve di\u011f., 2015). Genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar insan ve \u015fempanze ayr\u0131m\u0131n\u0131 yine fosil kay\u0131tlar\u0131n \u00f6nerdi\u011fi tarihe uyumlu bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nermektedir; 8-5 milyon y\u0131llar aras\u0131 (Langergraber ve di\u011f., 2012). Son 30 y\u0131ld\u0131r yeni 11 t\u00fcr ve 4 cins soy a\u011fac\u0131m\u0131za eklendi ve neredeyse her ge\u00e7en y\u0131l yeni bir t\u00fcr ismi \u00f6neriliyor. Yeni t\u00fcr isimlendirilmesinin birey d\u00fczeyinde az say\u0131da fosil buluntu tan\u0131mlanarak yap\u0131lmas\u0131 bir\u00e7ok taksonomik problemi de beraberinde getiriyor. Bununla birlikte Dmanisi (G\u00fcrcistan), Atapuerca (\u0130spanya) ve Hadar (Etiyopya) gibi baz\u0131 lokalitelerde fosil buluntular\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131 \u00f6zellikle pop\u00fclasyon d\u00fczeyinde t\u00fcr i\u00e7i morfolojik varyasyon aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131labilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda jeolojik tarihlendirme metotlar\u0131n\u0131n ve teknolojilerinin geli\u015fmesi de kronolojik olarak lokalitelerin zaman skalas\u0131nda yerle\u015fimini ve bu lokalitelerde bulunan fosillerin fenotiplerinin zamana g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n kurgulanabilmesinin de yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u015eekil 1\u2019de insan evriminde rol alm\u0131\u015f \u00f6nemli t\u00fcrlerin yer ald\u0131\u011f\u0131 soy a\u011fac\u0131n\u0131 ve yine \u00f6nemli \u00e7evresel ve evrimsel de\u011fi\u015fimleri; \u015eekil 2\u2019de ise Do\u011fu Afrika\u2019da \u00f6nemli fosil t\u00fcrlerin buluntu alanlar\u0131n\u0131n co\u011frafik pozisyonlar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n

\"\"
Sahelanthropus tchadensis’e ait temsili resmi.<\/figcaption><\/figure>\n

Fosil kay\u0131tlar insan evriminde 5 farkl\u0131 a\u015faman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor (\u015eekil 1). Bunlar, 1) 4 ile 7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f ve erken insan\u0131ms\u0131lar olarak tan\u0131mlanan Sahelanthropus<\/em>, Orrorin <\/em>ve Ardipithecus<\/em> cinslerinin \u00fcyeleri; 2) 4 milyon ile yakla\u015f\u0131k 1 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fayan Australopithecus<\/em> cinsinin \u00fcyeleri; 3) 2,5 ile yakla\u015f\u0131k 1 milyon y\u0131l aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f iri yap\u0131l\u0131 Paranthropus<\/em> t\u00fcrlerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131; 4) Australopithecus <\/em>ve Homo<\/em> aras\u0131ndaki morfolojik \u00f6zelliklere sahip olan ancak taksonomik olarak Homo<\/em> cinsi alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lan t\u00fcrler; ve son olarak 5) Homo<\/em> cinsinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, takibinde yakla\u015f\u0131k 800 bin y\u0131l \u00f6nce (buradan itibaren by\u00f6 k\u0131saltmas\u0131n\u0131 kullanaca\u011f\u0131m) Homo antecessor<\/em>, 600 by\u00f6 Homo<\/em> heidelbergensis<\/em> t\u00fcr\u00fc ile 200 by\u00f6 anatomik olarak modern insan\u0131n yani Homo sapiens<\/em>\u2019in ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 \u015feklinde s\u0131ralanabilir (\u015eekil 1C). Sahelanthropus<\/em> d\u0131\u015f\u0131nda bu d\u00f6rt grubun \u00f6nc\u00fcl \u00fcyelerinin hepsi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Do\u011fu Afrika\u2019s\u0131nda ke\u015ffedilmi\u015ftir (\u015eekil 2).<\/p>\n

\"\"
Yakla\u015f\u0131k 6 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirilen di\u011fer bir erken insan\u0131ms\u0131 Orrorin\u00a0 tugenensis\u2019e (Tugen Tepeleri, Bat\u0131 Kenya) ait fosil kal\u0131nt\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

Sahelanthropus tchadensis <\/em>\u00c7ad b\u00f6lgesinde Djurab \u00e7\u00f6l\u00fcnde bulunan ve yakla\u015f\u0131k 7 milyon y\u0131l \u00f6ncesine (buradan itibaren my\u00f6 k\u0131saltmas\u0131n\u0131 kullanaca\u011f\u0131m) tarihlendirilen, bilinen ilk bipedal (iki ayak \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcme) insan atas\u0131d\u0131r (Wood, 2002). Bu t\u00fcre ait sadece kafatas\u0131 buluntular\u0131 mevcut, kafatas\u0131 hacmi yakla\u015f\u0131k \u015fempanzeninki ile e\u015f de\u011fer ve \u015fempanze ile insan\u0131ms\u0131 aras\u0131 mozaik \u00f6zellikler g\u00f6steriyor. Kafatas\u0131 alt\u0131nda foramen magnum deli\u011finin pozisyonu dik y\u00fcr\u00fcyebildi\u011fine i\u015faret etse de buluntular\u0131n sadece kafatas\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 bu t\u00fcr\u00fcn hareket bi\u00e7iminin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015ftiriyor.<\/p>\n

Orrorin tugenensis<\/em> (Tugen Tepeleri, Bat\u0131 Kenya) yakla\u015f\u0131k 6 my\u00f6\u2019sine tarihlendirilen di\u011fer bir erken insan\u0131ms\u0131 (Senut ve di\u011f., 2001). Bu t\u00fcre ait fosil kal\u0131nt\u0131lar\u0131n \u00e7ok par\u00e7al\u0131 olu\u015fu \u00f6zellikle taksonomik pozisyonu ve davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda tart\u0131\u015fmal\u0131 bir durum yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u015eekil 1<\/strong><\/p>\n

\"\"Son 10 milyon y\u0131l i\u00e7erisinde meydana gelmi\u015f atmosferik, tektonik, \u00e7evre, iklim, floral ve faunal olaylar ile insan evriminde g\u00f6zlemlenen \u00f6nemli evrimsel ve davran\u0131\u015fsal de\u011fi\u015fimler (A ve B) insan\u0131n soy a\u011fac\u0131nda yer alm\u0131\u015f temel t\u00fcrlerin kronolojik da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ile birlikte verilmi\u015ftir. K\u0131saltmalar: MTK; Mesiniyen Tuz Krizi, KYB; Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre Buzulla\u015fmas\u0131, WS; Walker Sirk\u00fclasyonu, OPD; Orta Pleyistosen Devrimi.<\/p>\n

Mesiniyen Tuz Krizi yakla\u015f\u0131k olarak 6 my\u00f6 Akdeniz\u2019in Atlantik Okyanusu\u2019na a\u00e7\u0131lan a\u011fz\u0131 Gibraltar k\u00f6pr\u00fcs\u00fcn\u00fcn tektonik hareketler ile kapanmas\u0131yla birlikte Akdeniz\u2019in su kayna\u011f\u0131n\u0131n kesilmesi ve takibinde y\u00fcksek evporasyondan dolay\u0131 buharla\u015farak Akdeniz\u2019in neredeyse tamamen yok olmas\u0131 olay\u0131d\u0131r. Ge\u00e7 Miyosen d\u00f6nemde Akdeniz\u2019in kurumas\u0131 \u00f6zellikle Avrupa ve Kuzey Afrika aras\u0131nda bir\u00e7ok memeli hayvan\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fcne olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. MTK\u2019n\u0131n Afrika paleoiklimi \u00fczerine etkisi hen\u00fcz kesin olarak bilinmemektedir.<\/p>\n

Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre\u2019deki ilk buzulla\u015fma 10-6 milyon y\u0131llar aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Yakla\u015f\u0131k olarak 2,5 my\u00f6 ciddi derecede buzul k\u00fctleleri olu\u015fur ve buzulla\u015fma yo\u011funla\u015f\u0131r. KYB\u2019n\u0131n yo\u011funla\u015fmas\u0131 muhtemelen Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre\u2019deki k\u00fcresel serinleme e\u011filiminin bir sonucu ancak hangi kontrol mekanizmalar\u0131 taraf\u0131ndan tetiklendi\u011fi konusunda bir fikir birli\u011fi yoktur. Bununla birlikte k\u00fcresel serinlemenin ana tetikleyici etmenlerinden biri olan Tibet Platosu\u2019nun tektonik hareketler ile y\u00fckselmesi ve Panama Isthmus (k\u00f6pr\u00fcs\u00fcn\u00fcn) kapanmas\u0131n\u0131n atmosferik d\u00f6ng\u00fclerde \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlere neden oldu\u011fu ve 3 milyon y\u0131l \u00f6nce d\u00fcnyan\u0131n iklimini belli bir e\u015fi\u011fe ula\u015ft\u0131rmas\u0131yla Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre\u2019de \u00e7ok k\u0131sa denilebilecek bir s\u00fcrede buzullar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

1,9 ile 1,6 my\u00f6 \u00f6zellikle Pasifik Okyanusu\u2019nun y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fi ve kuvvetli bir do\u011fu-bat\u0131 s\u0131cakl\u0131k ge\u00e7i\u015finin geli\u015fti\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Deniz y\u00fczeyi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki bu de\u011fi\u015fimin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc Walker sirk\u00fclasyonunun geli\u015fmesine neden oldu\u011fu ve hemen hemen g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki modern bi\u00e7imini ald\u0131\u011f\u0131 belirtilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Walker sirk\u00fclasyonundaki de\u011fi\u015fimlerin Afrika\u2019n\u0131n baz\u0131 b\u00f6lgelerinde kurakl\u0131k ko\u015fullar\u0131n\u0131 kontrol etti\u011fi bilinir.<\/p>\n

OPD, KYB\u2019n\u0131n ard\u0131ndan buzul ve buzul-aras\u0131 d\u00f6nemlerin d\u00f6ng\u00fcselli\u011fi de\u011fi\u015fmi\u015f ve \u00f6zellikle son 800 bin y\u0131ldan itibaren bu d\u00f6ng\u00fc ortalama 100 bin y\u0131la \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu de\u011fi\u015fimin \u00f6zellikle d\u00fcnyan\u0131n y\u00f6r\u00fcngesinde hem g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda hem de kendi etraf\u0131nda d\u00f6nerken meydana gelen ritmik de\u011fi\u015fimlerden kaynakland\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Do\u011fu Afrika\u2019da C4 otlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131 ayn\u0131 zamanda a\u00e7\u0131k-otlak alanlar\u0131n artt\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda ilk dik y\u00fcr\u00fcyen atalar\u0131m\u0131z\u0131n da ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile kronolojik olarak benzer bir zamana denk gelir. Ancak dik y\u00fcr\u00fcme hareket bi\u00e7iminin ne t\u00fcr bir habitatta evrimle\u015fti\u011fini konusunda hen\u00fcz kesin bir fikir birli\u011fi olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen ilk dik y\u00fcr\u00fcyen ata formlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile Do\u011fu Afrika\u2019da hypsodonty e\u011frisindeki art\u0131\u015f ve kurakl\u0131\u011f\u0131n art\u0131\u015f\u0131 senkronize olaylard\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n soy a\u011fac\u0131nda t\u00fcr zenginli\u011fi yakla\u015f\u0131k olarak 2-1,7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (B). Bu d\u00f6nem iklimsel olaylar\u0131n yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zellikle kurak-sulak fazlar ile \u00e7e\u015fitlendi\u011fi, beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde art\u0131\u015f\u0131n ciddi derecelere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131, ta\u015f aletlerin \u00fcretildi\u011fi ve Afrika d\u0131\u015f\u0131na ilk g\u00f6\u00e7\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir zaman aral\u0131\u011f\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu de\u011fi\u015fimler insan cinsinin yani Homo<\/em>\u2019nun evrimle\u015fti\u011fini g\u00f6steren kan\u0131tlard\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n soy a\u011fac\u0131n\u0131 taksonomik ve evrimsel olarak 5 farkl\u0131 gruba ay\u0131rmay\u0131 tercih ettim. \u0130lk grupta Ge\u00e7 Miyosen ve Erken Pliyosen d\u00f6nemde ya\u015fam\u0131\u015f olan erken insan\u0131ms\u0131lar, ikinci grupta Australopithecus<\/em>lar ile taksonomik olarak pozisyonu tart\u0131\u015fmal\u0131 ancak daha \u00e7ok Australopithecus<\/em>lara benzeyen Homo habilis<\/em> ve Homo rudolfensis<\/em> yer almaktad\u0131r. Bu t\u00fcrler morfolojik olarak mozayik \u00f6zelliklere sahip olduklar\u0131 i\u00e7in her iki grup i\u00e7inde de s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilirler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grupta ise daha farkl\u0131 ekolojik adaptasyonlar geli\u015ftiren iri yap\u0131l\u0131 Paranthropus<\/em> ile bu cinse di\u015f morfolojisi \u00e7ok benzeyen Australopithecus garhi<\/em> t\u00fcr\u00fc yer almaktad\u0131r. Birinci, ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc grubun \u00fcyeleri sadece Afrika\u2019da ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Son olarak be\u015finci grupta ise Afrika\u2019dan Avrasya\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olan Homo erectus<\/em> ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz modern insan\u0131na evrimle\u015fen ard\u0131llar\u0131 yer al\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer bir erken insan\u0131ms\u0131 ise Ardipithecus <\/em>cinsinin en erken \u00fcyesi olan Ardipithecus kadabba<\/em> (Haile-Selassie ve di\u011f., 2004). Bu t\u00fcre ait buluntular da \u00e7ok par\u00e7al\u0131, sadece birka\u00e7 di\u015f par\u00e7as\u0131 ve iskelet kal\u0131nt\u0131lar\u0131ndan olu\u015fuyor. Fosilin jeolojik ya\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131k 5,5 my\u00f6\u2019sine tarihlendirildi. Yine bu cinsin en iyi bilinen t\u00fcr\u00fc olan Ardipithecus ramidus<\/em> daha erken bir d\u00f6neme (4,4 my\u00f6) tarihlendirildi ve \u00e7ok say\u0131da fosil kal\u0131nt\u0131s\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131. Ardipithecus<\/em> \u015fempanze ile benzer bir beyin hacmine sahip ve di\u015flerinden yap\u0131lan analizler onun hep\u00e7il (hem et hem de ot ile beslenme) bir diyeti benimsedi\u011fini g\u00f6steriyor. Bu fosil t\u00fcr dik y\u00fcr\u00fcyebilmesine ra\u011fmen bu konuda \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 de\u011fildi, zaman\u0131n\u0131n uzun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 muhtemelen a\u011fa\u00e7ta ge\u00e7iriyordu (White ve di\u011f., 2009). Ar. ramidus<\/em>\u2019a e\u015flik eden fauna nemli ve a\u011fa\u00e7l\u0131k-orman bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn oldu\u011fu bir habitat\u0131 i\u015faret etmektedir.<\/p><\/blockquote>\n

\"\"
4,4 milyon y\u0131l \u00f6nceye tarihlendirilen Ardipithecus ramidus dik y\u00fcr\u00fcyebilmesine ra\u011fmen bu konuda \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 de\u011fildi, zaman\u0131n\u0131n uzun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 muhtemelen a\u011fa\u00e7ta ge\u00e7iriyordu.<\/figcaption><\/figure>\n

Australopithecus<\/em> cinsine ait ilk \u00fcye yakla\u015f\u0131k olarak 4 my\u00f6 ortaya \u00e7\u0131kan ve Kanapoi lokalitesinde ke\u015ffedilmi\u015f (Kenya) Australopithecus anamensis<\/em> t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu cinsi karakterize eden \u00f6zellik dik y\u00fcr\u00fcmede daha yetkin olmas\u0131na ra\u011fmen ilkin kafatas\u0131 \u00f6zelliklerine sahip olmas\u0131d\u0131r. En iyi bilinen t\u00fcr\u00fc Lucy kod ad\u0131 ile bildi\u011fimiz Hadar (Etiyopya) lokalitesinde bulunan Australopithecus afarensis<\/em>\u2019tir. Bu t\u00fcre ait neredeyse tam bir iskelet bulunmu\u015ftur. \u0130lk olarak 3,9 my\u00f6 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan bu t\u00fcr\u00fcn soyu neredeyse bir milyon y\u0131l kadar devam etmi\u015ftir. Australopithecus<\/em> cinsi G\u00fcney Afrika\u2019da ilk olarak Australopithecus africanus<\/em> t\u00fcr\u00fc ile temsil edilir ve Au. afarensis<\/em>\u2019e g\u00f6re daha t\u00fcremi\u015f \u00f6zelliklere sahiptir. Australopithecus <\/em>cinsinin son \u00fcyeleri aras\u0131nda Do\u011fu Afrika\u2019da Australopithecus garhi<\/em> (2,5 my\u00f6) ve G\u00fcney Afrika\u2019da Australopithecus sediba<\/em> (2 my\u00f6) t\u00fcrleri bilinir. Bu son iki t\u00fcr daha sonra gelen Homo<\/em> cinsine evrimsel yak\u0131nl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan en t\u00fcremi\u015f \u00f6zelliklere sahip olanlard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ardipithecus ramidus’un temsili resmi.<\/figcaption><\/figure>\n

Australopithecus<\/em>\u2019lar ile ayn\u0131 d\u00f6nemde ve habitatlarda ya\u015fam\u0131\u015f farkl\u0131 bir cins ise Paranthropus<\/em>\u2019lard\u0131r. Bu cinsin \u00fcyeleri robust morfolojiye sahiptir ve \u00e7o\u011funlukla ot\u00e7ul bir diyeti benimsemi\u015flerdir. Do\u011fu Afrika\u2019da Paranthropus aethiopicus <\/em>(2,5 my\u00f6) ve Paranthropus boiesi<\/em> (2,3-1,2 my\u00f6), G\u00fcney Afrika\u2019da ise Paranthropus robustus<\/em> (1,8-1,2 my\u00f6) t\u00fcrleri ile temsil edilir.<\/p>\n

Homo<\/em> cinsine ait t\u00fcrlerin ilk ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bulunan ta\u015f aletlerden dolay\u0131 yakla\u015f\u0131k 2,5 my\u00f6\u2019sine atfedilse de \u00f6nemli fosil kan\u0131tlar 1,8-1,9 my\u00f6\u2019sine tarihlendirilen \u00e7\u00f6kellerde bulunmu\u015ftur. Homo habilis<\/em> cinsin ilk \u00fcyesi olarak bilinir ve Australopithecus<\/em> benzeri bir v\u00fccuda ancak g\u00f6rece biraz daha b\u00fcy\u00fck kafatas\u0131 hacmine sahiptir. Bu t\u00fcr\u00fcn Australopithecus <\/em>ya da Homo<\/em> cinsinden birine dahil edilmesi konusunda halen kesin bir konsensus olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen alet \u00fcretimini Homo<\/em> cinsine atfeden tarihsel gelenek bu t\u00fcr\u00fc taksonomik olarak halen Homo<\/em> cinsinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde tutmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Lucy kod ad\u0131 ile bildi\u011fimiz Hadar (Etiyopya) lokalitesinde bulunan Australopithecus afarensis\u2019in temsili resmi.<\/figcaption><\/figure>\n

Homo<\/em> cinsinde b\u00fcy\u00fck morfolojik de\u011fi\u015fiklik Homo erectus<\/em> t\u00fcr\u00fc ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bu t\u00fcr\u00fcn v\u00fccut iskeleti, Homo habilis<\/em>\u2019ten ya da Australopithecus<\/em>\u2019tan daha \u00e7ok bize yani modern insana (Homo sapiens<\/em>) benzer. Fosil verilere dayal\u0131 demografik \u00e7al\u0131\u015fmalar Homo erectus<\/em> topluluklar\u0131nda geli\u015fmenin yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve do\u011fum aral\u0131klar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

600 by\u00f6 Homo heidelbergensis<\/em>\u2019in ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve 200 by\u00f6\u2019sinde anatomik olarak modern v\u00fccut bi\u00e7iminin kazan\u0131lmas\u0131 yani Homo sapiens<\/em>\u2019in evrimle\u015fmesi ile birlikte insan\u0131n evrim s\u00fcreci biyolojik olarak bug\u00fcn sahip oldu\u011fumuz mevcut durumunu kazanm\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz. \u0130nsan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel evrimi bu yaz\u0131n\u0131n direk konusu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in gerekli a\u011f\u0131rl\u0131k verilmedi, ancak \u00f6zellikle Homo erectus<\/em>\u2019tan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze beyin hacminin evrimi ve kafatas\u0131 morfolojisindeki k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler d\u0131\u015f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir biyolojik evrimsel de\u011fi\u015fiklik g\u00f6r\u00fclmez iken k\u00fclt\u00fcrel alanda insan\u0131n devrimsel de\u011fi\u015fimler yaratt\u0131\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r. Ayr\u0131ca modern insan\u0131n evriminde \u00f6nemli rol oynayan buzul ve buzul \u00e7a\u011flar\u0131 aras\u0131 d\u00f6nemler, \u00f6zellikle Avrasya\u2019da insan\u0131n evrimi bu yaz\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011finilmemi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
2,3-1,2 milyon y\u0131l \u00f6nceye tarihlenen Paranthropus boiesi t\u00fcr\u00fcne ait kafatas\u0131 (Nairobi).<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsan evriminde iki farkl\u0131 cinsin t\u00fcrlerinin bir arada bulundu\u011fu ve \u00e7e\u015fitlili\u011fin en y\u00fcksek noktas\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem 1,8 ve 1,9 milyon y\u0131llar aras\u0131d\u0131r (\u015eekil 1). \u0130ri yap\u0131l\u0131 Paranthropus<\/em> t\u00fcrlerinin yan\u0131 s\u0131ra Homo<\/em> cinsinin ilk \u00fcyeleri bu d\u00f6nemde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Homo<\/em> cinsinde beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde \u00f6nemli art\u0131\u015f ve ayn\u0131 zamanda Homo<\/em> cinsinin Afrika (Rift Vadisi) d\u0131\u015f\u0131na g\u00f6\u00e7\u00fc de bu d\u00f6nemde ger\u00e7ekle\u015fir. Beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 ayn\u0131 zaman ya\u015fam bi\u00e7iminde ve ritminde de de\u011fi\u015fikliklere neden olur. B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc artm\u0131\u015f olan beyin ayn\u0131 zamanda v\u00fccudun en \u00e7ok enerji t\u00fcketen organ\u0131 olarak da beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015fimi zorlar ve \u00f6zellikle hayvansal proteinlerin daha \u00e7ok diyete kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131na i\u015faret eder. Kal\u00e7a kemiklerinin morfolojisinde b\u00fcy\u00fck beyinli bebeklerin sa\u011fl\u0131kl\u0131 do\u011fabilmelerini avantajl\u0131 k\u0131lan \u00f6nemli de\u011fi\u015fimler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu evrimsel de\u011fi\u015fimler ayn\u0131 zamanda \u00fcretilen farkl\u0131 alet teknolojileri sosyal organizasyon ve davran\u0131\u015flarda da \u00f6nemli de\u011fi\u015fimleri beraberinde getirir. Bu yetenekler yeni habitatlara g\u00f6\u00e7\u00fc ve uyum esnekli\u011fini de geli\u015ftirir. Di\u011fer taraftan iri yap\u0131l\u0131 Paranthropus<\/em>\u2019lar daha \u00f6zel bir ya\u015fam bi\u00e7imine uyum sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Paranthropus boiesi’nin temsili b\u00fcst\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Kafatas\u0131, \u00e7ene ve di\u015f morfolojileri ve \u00f6zellikle di\u015fler \u00fczerinde yap\u0131lan mikro-a\u015f\u0131nma analizleri Paranthropus<\/em>\u2019lar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 bir besin repertuar\u0131n\u0131 i\u00e7eren \u00e7ok \u00f6zel bir diyete uyum sa\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 i\u015faret etmektedir. \u0130ki farkl\u0131 insan atas\u0131 cinsi ve iki farkl\u0131 evrimsel strateji kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Homo<\/em> cinsi daha esnek ve genel ya\u015fam stratejisine sahipken Paranthropus <\/em>daha \u00f6zel bir strateji benimsemi\u015ftir. Yakla\u015f\u0131k 1,2 my\u00f6 Paranthropus<\/em>\u2019lar\u0131n soylar\u0131 t\u00fckenirken Homo<\/em> cinsinin \u00fcyelerinde beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve genel v\u00fccut anatomisi 800 by\u00f6 Homo antecessor<\/em>, yakla\u015f\u0131k 600 by\u00f6 Homo heidelbergensis <\/em>ve 300 by\u00f6 Homo neanderthalensis<\/em> ile modern insana gittik\u00e7e benzeyen bir e\u011filim ile devam etmi\u015f ve nihayetinde 200 by\u00f6 anatomik olarak modern insan\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fcz morfolojisini kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7evresel ve iklimsel de\u011fi\u015fimler evrimi kontrol eder!<\/strong><\/p>\n

Son 10 milyon y\u0131l i\u00e7erisinde Afrika\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen iklim de\u011fi\u015fimleri ve \u00e7evresel \u015fartlar insan evriminin anla\u015fabilmesinde \u00f6nemli ara\u00e7lard\u0131r. \u00d6zellikle Ge\u00e7 Miyosen (11-5,3 my\u00f6), Pliyosen (5,3-2,5 my\u00f6) ve Pleyistosen (2,5-0,01 my\u00f6) d\u00f6nemler boyunca Afrika\u2019n\u0131n paleoiklimi tektonik ve volkanik aktiviteler, k\u00fcresel\/atmosferik de\u011fi\u015fimler ve d\u00fcnyan\u0131n y\u00f6r\u00fcngesindeki hareketlerinden kaynakl\u0131 meydana gelen b\u00f6lgesel iklim de\u011fi\u015fimleri taraf\u0131ndan kontrol edilmi\u015ftir. \u00d6zellikle Afrika\u2019n\u0131n gerek atmosferik gerekse nehir ya da g\u00f6l sistemlerindeki su d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc kontrol eden hidro-iklimi, bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc ve \u00f6zellikle otlaklar\u0131n evrimini, memeli faunalar\u0131ndaki \u00e7evrimleri ve nihayetinde insan evrimini bi\u00e7imlendiren abiyotik fakt\u00f6rlerdir.<\/p>\n

\"\"
Homo habilis, Homo cinsinin ilk \u00fcyesi olarak bilinir ve Australopithecus benzeri bir v\u00fccuda ancak g\u00f6rece biraz daha b\u00fcy\u00fck kafatas\u0131 hacmine sahiptir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu konudaki g\u00fcncel yakla\u015f\u0131m, Afrika\u2019n\u0131n paleoikliminde Ge\u00e7 Miyosen d\u00f6nemle ba\u015flayan genel serinleme e\u011filiminin ard\u0131\u015f\u0131k olarak farkl\u0131 periyotlarda ger\u00e7ekle\u015fen kurak-sulak fazlar ile kesildi\u011fi \u015feklindedir. Bu kurak-sulak evrelerin ise y\u00f6r\u00fcngesel hareketlerin de\u011fi\u015fimine ba\u011fl\u0131 olan Walker Sirk\u00fclasyonu\u2019nun yo\u011funla\u015fmas\u0131, Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre Buzulla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flamas\u0131 ve Orta Pleyistosen Devrimi ile kontrol edildi\u011fi belirtilmektedir (\u015eekil 1). Bunun nedeni ise k\u00fcresel serinleme e\u011filiminin Kuzey ve G\u00fcney Yar\u0131mk\u00fcre\u2019de \u00fcst enlemlerde buzulla\u015fmay\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rmas\u0131 ile y\u00fcksek bas\u0131nc\u0131 art\u0131rmas\u0131 ve muson ya\u011f\u0131\u015f sistemini kontrol eden ITCZ (Intertropical Convergence Zone) r\u00fczgarlar\u0131n\u0131 bask\u0131lamas\u0131yla birlikte Do\u011fu Afrika\u2019n\u0131n iklimi, d\u00fcnyan\u0131n kendi etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015flerindeki rotasyonundan dolay\u0131 meydana gelen yalpalama hareketlerinin meydana getirdi\u011fi d\u00f6ng\u00fcsel de\u011fi\u015fimlerin atmosferdeki etkilerine hassas duruma gelir ve b\u00f6ylece kurak-sulak fazlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Do\u011fu Afrika\u2019n\u0131n gerek bu atmosferik ve tektonik de\u011fi\u015fimlerin ortak bask\u0131s\u0131 ile hassas ve \u00e7ok de\u011fi\u015fken bir paleoiklime sahip oldu\u011fu, bu durumun da bir\u00e7ok memeli t\u00fcr\u00fcn ve insan\u0131n evrimini \u00f6nemli derecede etkiledi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Do\u011fu Afrika\u2019da insan\u0131n evrimi ve evrimsel modeller<\/strong><\/p>\n

Charles Darwin T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em> adl\u0131 eserinde evrimin ana s\u00fcr\u00fcc\u00fc etmeninin biyotik etkile\u015fimler oldu\u011funu vurgular: \u201cBu konu ile yeterince ilgilendikten sonra yarg\u0131layabildi\u011fim kadar\u0131yla \u015funu belirtebilirim, ya\u015fam\u0131n ko\u015fullar\u0131 iki farkl\u0131 de\u011fi\u015fkene ba\u011fl\u0131d\u0131r: organizman\u0131n do\u011fas\u0131 ve ko\u015fullar\u0131n do\u011fas\u0131. \u0130lk de\u011fi\u015fken daha \u00f6nemli.\u201d (Darwin, 1859) Bununla birlikte 1871 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi<\/em> eserinde Darwin, \u00e7evresel fakt\u00f6rlere evrimsel de\u011fi\u015fimin se\u00e7ilim bask\u0131s\u0131 g\u00f6revini atfederek \u00f6nemini belirtir: \u201cHayatta kalmak i\u00e7in \u00e7evresel \u015fartlar\u0131n de\u011fi\u015fimine kar\u015f\u0131 uyumun gere\u011fi olarak primatlar\u0131n baz\u0131 ata formlar\u0131n\u0131n a\u011fa\u00e7 ya\u015fam\u0131na ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 zaman i\u00e7erisinde azald\u0131.\u201d (Darwin, 1871)<\/p>\n

Darwin\u2019in evrimsel de\u011fi\u015fimleri ya\u015fayan t\u00fcrler ve onlar\u0131n ekolojik davran\u0131\u015flar\u0131, av\/avc\u0131 ili\u015fkisi gibi etkile\u015fimleri g\u00f6zlemleyerek \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131 -biraz da o d\u00f6nemin bilimsel verilerinin yetersizli\u011fi ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak- onun daha \u00e7ok k\u0131sa \u00f6l\u00e7ekli ve biyotik ili\u015fkilere dayanan evrim mekanizmalar\u0131na \u00f6nem vermesiyle sonu\u00e7lan\u0131r. B\u00f6ylece \u00e7evresel g\u00fc\u00e7lerin rol\u00fcn\u00fc evrimin itici g\u00fcc\u00fc olarak de\u011fil, en avantajl\u0131\/uyumlu de\u011fi\u015fimleri avantajl\u0131 k\u0131lan ve se\u00e7en fakt\u00f6r bi\u00e7iminde de\u011ferlendirmesine neden olur. Biyotik etkile\u015fimlerin \u00f6nemine olan at\u0131f sadece Darwin\u2019in de\u011fil yakla\u015f\u0131k olarak benzer d\u00f6nemde evrim kuram\u0131 hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan Lamarck, Wallace ve Cope gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da g\u00f6r\u00fclen bir durumdur.<\/p>\n

\"\"
Homo cinsinde b\u00fcy\u00fck morfolojik de\u011fi\u015fiklik Homo erectus t\u00fcr\u00fc ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar.<\/figcaption><\/figure>\n

Evrimsel de\u011fi\u015fimde biyotik ili\u015fkilerin ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin rol a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 daha \u00e7ok 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. Bu d\u00f6nem biyolojik alanda Modern Sentez\u2019e ge\u00e7i\u015f ve yeni evrim mekanizmalar\u0131n\u0131n paleontolojiye ve paleoantropolojiye entegrasyonu ile farkl\u0131 bir boyut kazan\u0131r. Fosil buluntular\u0131n artmas\u0131, birey ve pop\u00fclasyon d\u00fczeyinde yeni evrim mekanizmalar\u0131 ve t\u00fcrle\u015fme teorilerinin \u00fcretilmesi, biyologlar ve paleontologlar aras\u0131nda k\u0131sa ve uzun s\u00fcreli zaman \u00f6l\u00e7eklerine ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 evrim modellerini takip etmelerine neden olur. K\u0131sa s\u00fcreli zaman \u00f6l\u00e7eklerinde ve mikro d\u00fczeyde \u00e7o\u011funlukla ya\u015fayan t\u00fcrlerin evrimini \u00e7al\u0131\u015fanlar Darwin\u2019in ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tedrici\/filetik evrim modelini benimser iken, fosil kay\u0131tlarda uzun s\u00fcreli ve makro d\u00fczeyde evrimsel de\u011fi\u015fimleri \u00e7al\u0131\u015fanlar Gould ve Eldredge\u2019in kesintili denge modelini benimserler (Barnosky, 2001; Benton, 2009). Bu tamamen iki farkl\u0131 alan\u0131n ve verinin do\u011fas\u0131na ba\u011fl\u0131 birbiri ile kar\u015f\u0131t olmayan bir durumdur, tam aksine her iki alanda da yine her iki evrimsel mekanizma ile a\u00e7\u0131klanan durumlara s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Bir Homo erectus \u00e7iftinin temsili resmi.<\/figcaption><\/figure>\n

Evrimsel de\u011fi\u015fimde biyotik etkile\u015fimlerin \u00f6nemi ironik olarak \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n Darwin\u2019ine benzetebilece\u011fimiz Leigh Van Valen\u2019in (1973) Red Queen hipotezi ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Biyoloji ve paleontoloji alanlar\u0131n\u0131n iki ayr\u0131 devi olan Dobzhansky ve Simpson\u2019\u0131n \u00f6\u011frencisi olma \u015fans\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015f olan Van Valen, Darwin\u2019in \u00e7o\u011funlukla biyotik ili\u015fkiler temelli adaptasyon ve do\u011fal se\u00e7ilim yorumlar\u0131na yo\u011funla\u015f\u0131r ve organizmalar s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen ko\u015fullara nas\u0131l daha iyi uyum sa\u011flayabilir veya sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r sorusunu irdeler. 1973 y\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Darwin\u2019in \u00f6zellikle \u00fczerinde durdu\u011fu av-avc\u0131 ili\u015fkisi gibi rekabete endeksli etkile\u015fim i\u00e7erisinde olan canl\u0131lar\u0131n birlikte evrim ge\u00e7irdiklerini vurgular. Herhangi birinin de\u011fi\u015fen durumu di\u011ferinin de yok olmas\u0131na neden olabilir. E\u011fer bu canl\u0131lar ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortama tamamen uyum sa\u011flad\u0131lar ise do\u011fal se\u00e7ilimin g\u00f6revi ne olabilir?<\/p>\n

Van Valen\u2019e g\u00f6re canl\u0131lar ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortama iyi adapte olmu\u015flard\u0131r ve do\u011fa ko\u015fullar\u0131 s\u00fcrekli de\u011fi\u015fti\u011fi i\u00e7in beraberinde s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen se\u00e7ilimin bask\u0131s\u0131na paralel olarak devam eden yine s\u00fcrekli bir uyum s\u00fcrecindedirler. Bu durumda organizmalar hi\u00e7bir zaman m\u00fckemmel bir bi\u00e7imde ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortama adapte olamazlar. Van Valen \u00f6zellikle \u201cYokolu\u015f Yasalar\u0131\u201d olarak savla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kuramda \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin \u00f6nemini vurgulasa da, t\u00fcrlerin birlikte evriminin salt rekabete dayal\u0131 oldu\u011funun vurgulanmas\u0131 evrimsel de\u011fi\u015fimde biyotik ili\u015fkilerin rol\u00fcn\u00fc keskinle\u015ftirir. Oysa Van Valen (1973) birlikte evrimle\u015fen t\u00fcrlerin \u00f6ncelikle besin kaynaklar\u0131, habitat ve iklim de\u011fi\u015fimleri taraf\u0131ndan kontrol edildi\u011fini belirterek \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin \u00f6neminin alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015ftir. Paleobiyoloji alan\u0131nda g\u00fcncel bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma Red Queen hipotezinin yani biyotik sistemlerin t\u00fcr da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131, kronofaunalar\u0131n co\u011frafik ve zaman \u00f6l\u00e7eklerine ba\u011fl\u0131 tan\u0131mlar\u0131, faunal benzerlikler gibi daha \u00e7ok biyoco\u011frafya temelli farkl\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin art\u0131\u015f ve azal\u0131\u015f e\u011filimlerini irdelemekte ve Red Queen hipotezinin paleontolojik olarak uzun s\u00fcreli fosil kay\u0131tlara da uygulanabilirli\u011fini g\u00f6stermektedir. (Quental ve Marshall, 2013; Eronen ve di\u011f., 2009; Mirzaie Ataabadi ve di\u011f. 2013; Kaya ve di\u011f., 2016)<\/p>\n

\"\"
Do\u011fu Afrika\u2019da Rift Vadisi boyunca bug\u00fcne kadar ke\u015ffedilmi\u015f olan \u00f6nemli fosil t\u00fcrlerin buluntu yerleri. K\u0131saltmalar: Au; Australopithecus, Ar; Ardipithecus, Keny; Kenyanthropus, Pa; Paranthropus, Or; Orrorin, ve H; Homo.<\/figcaption><\/figure>\n

Barnosky (2001) ve Barnosky ve di\u011f., (2003) co\u011frafik ve zamana ba\u011fl\u0131 \u00f6l\u00e7eklerin, karasal memeli kom\u00fcnitelerin evrimlerinin temel belirleyicilerinin neler oldu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli oldu\u011funu vurgular. Buna g\u00f6re e\u011fer co\u011frafik \u00f6l\u00e7ek k\u00fc\u00e7\u00fck ve zaman bir Milankovitch d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnden daha k\u0131sa ise biyotik etkile\u015fimler (t\u00fcr i\u00e7i rekabet ve av-avc\u0131 etkile\u015fimi) -Red Queen hipotezi ile uyumlu olarak- kom\u00fcnitenin evrimini kontrol eder. Co\u011frafik olarak b\u00fcy\u00fck ve zaman bak\u0131m\u0131ndan daha uzun \u00f6l\u00e7eklerde ise kom\u00fcnitenin evrimsel de\u011fi\u015fimleri \u00e7evresel\/iklimsel fakt\u00f6rler taraf\u0131ndan kontrol edilir. Son hipotez Barnosky (2001) taraf\u0131ndan Red Queen hipotezine alternatif olarak kuramsalla\u015ft\u0131r\u0131lan ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin belirleyicili\u011fini savunan Court Jester hipotezidir. Court Jester hipotezi daha \u00f6nce ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin memeli kom\u00fcnitelerinin evriminde temel s\u00fcr\u00fcc\u00fc etmen oldu\u011funu savunan b\u00fct\u00fcn hipotezleri kapsar.<\/p>\n

Benton (2009) Red Queen ve Court Jester modellerinin farkl\u0131 co\u011frafik ve zaman \u00f6l\u00e7eklerinde etkin oldu\u011funu \u00f6neriyor. Rekabet, av-avc\u0131 ve di\u011fer biyotik fakt\u00f6rlerin k\u0131sa zaman \u00f6l\u00e7eklerinde ve lokal ekosistemleri kontrol ederken iklim, denizel ve tektonik de\u011fi\u015fimlerin b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel co\u011frafik \u00f6l\u00e7eklerde, milyon y\u0131llar\u0131 i\u00e7eren zaman aral\u0131klar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini belirtir.<\/p>\n

\"\"
200 biny\u0131l \u00f6nce tarih sahnesine \u00e7\u0131kan Homo sapiens ile birlikte insan\u0131n evrim s\u00fcreci biyolojik olarak bug\u00fcn sahip oldu\u011fumuz mevcut durumunu kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Fosil kay\u0131tlar\u0131n i\u015faret etti\u011fine g\u00f6re insan evrimi zaman \u00f6l\u00e7e\u011fi olarak yakla\u015f\u0131k 7 milyon y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcreci kapsar. Bununla birlikte co\u011frafik olarak insan evriminde rol alm\u0131\u015f fosil t\u00fcrler son 1,8 milyon y\u0131l \u00f6ncesine kadar Afrika\u2019da ve \u00f6zellikle de Do\u011fu ve G\u00fcney Afrika\u2019da ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Bu durum co\u011frafik olarak b\u00f6lgesel ve lokal d\u00fczeyde k\u0131s\u0131tl\u0131 bir alan\u0131 g\u00f6sterir. G\u00f6rece uzun bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda fakat co\u011frafik olarak Afrika ile k\u0131s\u0131tl\u0131 kalan insan evriminde her iki model (Red Queen ve Court Jester) ile de a\u00e7\u0131klanabilecek \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Ayr\u0131ca alet \u00fcretimi ile birlikte insan\u0131n \u00e7evresel ko\u015fullara kar\u015f\u0131 kendi inisiyatifinde farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmeye ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011funu da bir biyotik fakt\u00f6r olarak hesaba katmam\u0131z gerekmektedir. \u00d6zellikle Homo erectus<\/em>\u2019un ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve sahip oldu\u011fu bili\u015fsel, sosyal ve anatomik avantajlar ile Afrika\u2019dan Avrasya\u2019ya olan g\u00f6\u00e7\u00fc insan evriminde farkl\u0131 bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak yorumlanmal\u0131d\u0131r. Homo erectus<\/em> ve ard\u0131llar\u0131 \u00fcretti\u011fi materyal k\u00fclt\u00fcr ve sosyal organizasyon ile k\u0131smen \u00e7evresel fakt\u00f6rler ile ba\u015f etmenin yolunu bulmu\u015f ve biyotik ili\u015fkilerde ba\u015frole ge\u00e7en bir akt\u00f6r olarak \u00f6zellikle trofik (besin zinciri) kategoride en tepeye oturmu\u015ftur. Bu nedenle insan evriminde \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin mi yoksa biyotik etkile\u015fimlerin mi daha \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan 7 ile 1,8 milyon y\u0131llar aras\u0131nda kalan d\u00f6nemin dikkate al\u0131nmas\u0131 daha anlaml\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Evrimsel de\u011fi\u015fimde biyotik etkile\u015fimlerin \u00f6nemini Red Queen hipotezi ile vurgulayan Leigh Van Valen (1935-2010).<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsan evriminde meydana gelen \u00f6nemli morfolojik de\u011fi\u015fimler ve iklim de\u011fi\u015fimleri aras\u0131ndaki senkronizasyon hen\u00fcz kesin sa\u011flanamasa da \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin insan evriminin -ilk Homo<\/em> t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ba\u011flam\u0131nda- s\u00fcr\u00fcc\u00fc g\u00fcc\u00fc oldu\u011fu konusunda geni\u015f bir konsens\u00fcs olu\u015fmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir (Kingston ve di\u011f., 2007). Yale \u00dcniversitesi\u2019nden paleontolog Elizabeth Vrba\u2019n\u0131n \u00fcnl\u00fc fakat g\u00fcncel kan\u0131tlar ile hayli ele\u015ftirilmi\u015f olan hipotezi \u201cFaunal \u00c7evrim Frekans\u0131 (Turnover-pulse Hypothesis)\u201d (F\u00c7F) ile Afrika\u2019da \u00f6zellikle 2,5 my\u00f6 Bovidae (ke\u00e7i ve koyun gibi boynuzlu ot\u00e7ullar\u0131n taksonomik ailesi) t\u00fcrlerinde meydana gelen faunal \u00e7evrimin Kuzey Yar\u0131mk\u00fcre Buzulla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n (KYB) yo\u011funla\u015fmas\u0131 ile \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ba\u011flant\u0131land\u0131rarak iklim de\u011fi\u015fimlerinin \u00f6nemli etkisini g\u00f6stermi\u015ftir (Vrba, 1985). Bununla birlikte Vrba\u2019n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 1985 y\u0131l\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze veri \u00e7e\u015fitlenerek \u00e7o\u011fald\u0131 ve KYB\u2019nin 2,5 milyon y\u0131ldan daha \u00f6nce ba\u015flayan tedrici bir birikimin sonucu oldu\u011fu ve ayr\u0131ca \u00fcst, orta ve alt enlemler aras\u0131 tele-ba\u011flant\u0131lar\u0131n do\u011frudan olmad\u0131\u011f\u0131, bu anlamda memeli t\u00fcrlerinin farkl\u0131 b\u00f6lgelerde heterojenik \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131n etkisinde oldu\u011fu da kabul edilen ba\u015fka bir parametre oldu.<\/p>\n

\"\"G\u00fcn\u00fcm\u00fczde KYB\u2019den \u00e7ok, yakla\u015f\u0131k olarak 2 milyon y\u0131l \u00f6nce aktif olan Walker Sirk\u00fclasyonlar\u0131\u2019n\u0131n memeli evrimine olan etkisinin \u00f6nemi daha fazla taraftar toplam\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor (Ravelo ve di\u011f., 2004). Stony Broke \u00dcniversitesi\u2019nden Richard Potts\u2019un ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201cDe\u011fi\u015fken Se\u00e7ilim Hipotezi (Variability Selection Hypothesis)\u201d (DSH) d\u00fcnya ile g\u00fcne\u015f aras\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngesel hareketlere ba\u011fl\u0131 g\u00f6rece k\u0131sa \u00f6l\u00e7ekli d\u00f6ng\u00fclerin \u00f6zellikle Do\u011fu Afrika\u2019da neden oldu\u011fu \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ve y\u00fcksek frekansl\u0131 iklim de\u011fi\u015fimlerinin memeli t\u00fcrlerinin daha \u00e7e\u015fitli uyumsal morfolojiler evrimle\u015ftirmelerine neden oldu\u011funu vurgular (Potts, 1998). G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6zellikle Plio-pleyistosen d\u00f6nemde kurak-sulak d\u00f6nemlerin ard\u0131\u015f\u0131k olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi hakk\u0131nda pek bir ku\u015fku kalmad\u0131. G\u00f6l ve denizel karotlardan elde edilen toz kay\u0131tlar\u0131 ard\u0131\u015f\u0131k ger\u00e7ekle\u015fen kurak ve sulak periyotlar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nerken ayn\u0131 zamanda kendi etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f rotasyonunun merkezinde meydana gelen yalpalamalardan (precession) kaynakland\u0131\u011f\u0131 genel olarak kabul g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n

\u0130nsan evrimi ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin etkisini ili\u015fkilendiren ilk hipotez \u00f6zellikle dik-y\u00fcr\u00fcmenin neden ve nas\u0131l sorular\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan \u201csavana hipotezi\u201ddir. Kabaca bu hipotez iklim de\u011fi\u015fimlerinin a\u00e7\u0131k alanlar\u0131n ve otlaklar\u0131n artmas\u0131na neden oldu\u011fu ve insan atalar\u0131n\u0131 a\u011fa\u00e7 ya\u015fam\u0131ndan karasal ya\u015fama zorlad\u0131\u011f\u0131 ve dik y\u00fcr\u00fcmenin de avantajl\u0131 bir hareket bi\u00e7imi olarak evrimle\u015fti\u011fini ileri s\u00fcrer. Bu ayn\u0131 zamanda \u00f6zellikle Pliyosen d\u00f6nemle birlikte ba\u015flayan ve s\u00fcrekli artan kurakl\u0131k e\u011filimi ile olu\u015fan savana habitatlar\u0131n insan evrimini etkileyen \u00f6nemli bir do\u011fal se\u00e7ilim bask\u0131s\u0131 olu\u015fturmas\u0131 anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Yukarda s\u00f6z etti\u011fimiz F\u00c7F hipotezi belirgin iklim de\u011fi\u015fimlerinin \u00f6zellikle ot\u00e7ul t\u00fcrlerde meydana getirdi\u011fi adaptasyon ve t\u00fcrle\u015fme olaylar\u0131na at\u0131f yapar. Bu \u00e7evresel bask\u0131lar besin yelpazesi geni\u015f olan \u201cgenelci (generalist)\u201d ve tam aksine dar bir yelpazede az say\u0131da besine \u00f6zelle\u015fmi\u015f olan \u201c\u00f6zelci (specialist)\u201d t\u00fcrlere farkl\u0131 d\u00fczeylerde etki yapar. Genelci t\u00fcrler kurakl\u0131k gibi artan \u00e7evresel bask\u0131lar alt\u0131nda genellikle \u00f6zelci t\u00fcrlerin yok olmas\u0131yla bo\u015falan habitatlara yerle\u015fip farkl\u0131 besinleri t\u00fcketme avantaj\u0131n\u0131 kullan\u0131rlar. Bu durumda \u00f6zelci t\u00fcrler genelcilere g\u00f6re daha fazla yok olma tehdidi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya iken daha fazla t\u00fcrle\u015fme oranlar\u0131na sahiptirler. \u0130zole alanlarda ya\u015fad\u0131klar\u0131 i\u00e7in genelcilere g\u00f6re \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin bask\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 daha hassas ve evrimsel de\u011fi\u015fim h\u0131zlar\u0131 daha y\u00fcksektir. Genelciler bir strateji olarak farkl\u0131 habitatlar\u0131 takip eder ve daha geni\u015f alanlara yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n

DSH hipotezi ise t\u00fcrlerin ekolojik uyumlar\u0131nda \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin beklenmedikli\u011fine at\u0131f yapar. F\u00c7F ile aras\u0131ndaki \u00f6nemli fark daha de\u011fi\u015fken ve beklenmedik bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fen \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda t\u00fcrlerin kendi evrimsel uyum kapasitelerine g\u00f6re \u00e7e\u015fitlenmesidir. DSH uzun zaman \u00f6l\u00e7ekli ve tedrici bir bi\u00e7imde kurakla\u015fan ve de\u011fi\u015fkenlik aral\u0131\u011f\u0131 artan bir iklimsel de\u011fi\u015fimi benimser. DSH\u2019ne g\u00f6re iklimin beklenmedik \u00e7e\u015fitlili\u011fine ve de\u011fi\u015fimine kar\u015f\u0131 memeliler k\u0131sa denilebilecek \u00f6l\u00e7eklerde evrimsel yan\u0131tlar verirler. F\u00c7F sav\u0131na g\u00f6re ise b\u00fcy\u00fck faunal \u00e7evrimler k\u0131sa zaman dilimlerinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve \u00f6nemli \u00e7evresel de\u011fi\u015fimler ile senkronizedir. Bu hipotezlerin \u00f6nerdi\u011fi evrimsel de\u011fi\u015fimler Eldredge ve Gould\u2019un (1972) panctuated equilibrium\/kesintili denge modeli ile a\u00e7\u0131klanabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131n ve evrimsel de\u011fi\u015fimin dura\u011fan oldu\u011fu d\u00f6nemlerin ard\u0131ndan k\u0131sa zaman \u00f6l\u00e7eklerinde t\u00fcrler g\u00f6rece b\u00fcy\u00fck\/makro evrimsel tepkiler vermektedirler.<\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131n, baz\u0131 yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar iklimsel de\u011fi\u015fimlerin dura\u011fan oldu\u011fu periyotlar\u0131n da insan evriminde \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlere neden olabilece\u011fini \u00f6nermi\u015ftir (Trauth ve di\u011f., 2015). Bu insan evriminde salt \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin de\u011fil dura\u011fan \u00e7evresel ko\u015fullarda biyotik ili\u015fkilerin de evrimin itici g\u00fcc\u00fc olabilece\u011fini, yani Red Queen hipotezinin i\u015flevsellik kazanabilece\u011fini g\u00f6sterir. Bu durumda iklim de\u011fi\u015fimlerinin dura\u011fan ve kararl\u0131 oldu\u011fu periyotlarda av-avc\u0131 ili\u015fkileri ve seks\u00fcel etkile\u015fimler, kaderleri biyotik olarak birbirine ba\u011fl\u0131 olan t\u00fcrlerin kendi uyum kapasitelerini evrimsel olarak s\u00fcrekli geli\u015ftirebilmeleri ile birlikte hayatta kalabilmelerini sa\u011flar.<\/p>\n

Turkana havzas\u0131 Koobi Fora lokalitelerinde, KBS tabakas\u0131nda yani 1,8-1,9 milyon y\u0131llar aras\u0131nda kalan d\u00f6nemde birden fazla insan atas\u0131 birlikte bulunur, bunlar; Paranthropus boiesi, Homo habilis, Homo erectus<\/em> ve Homo rudolfensis<\/em>. Bu d\u00f6nem Turkana g\u00f6l\u00fcn\u00fcn su seviyesinin y\u00fcksek ve besin kaynaklar\u0131n\u0131n bol oldu\u011fu k\u0131sa zaman \u00f6l\u00e7e\u011finde olsa da iklim de\u011fi\u015fimi bak\u0131m\u0131ndan dura\u011fan bir periyot olarak yorumlanabilir. D\u00f6rt farkl\u0131 insan atas\u0131n\u0131n bir arada bulunmas\u0131 bu t\u00fcrler aras\u0131nda rekabeti ve \u00f6zellikle di\u011fer et\u00e7il t\u00fcrler ile de s\u00fcren bir biyotik etkile\u015fimi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrt\u00fcr. Farkl\u0131 fosil insan t\u00fcrlerinin artt\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nem \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck boyutlu et\u00e7illerin t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011finin ekosistemde azalmas\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlu et\u00e7illerin \u00e7o\u011falmas\u0131 ile senkronize ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Muhtemelen b\u00fcy\u00fck boyutlu et\u00e7iller ve alet kullanmaya ba\u015flayan insan atas\u0131 aras\u0131nda biyotik bir ili\u015fkinin\/rekabetin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Bununla birlikte taksonomik olarak \u00f6zellikle H. habilis, H. rudolfensis <\/em>ve Australopithecus<\/em> aras\u0131ndaki problemler bu durumu biraz \u00e7eli\u015fkili k\u0131lmaktad\u0131r. Zira son buluntular ile 2 ile 1,7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda \u00f6zellikle Homo<\/em> cinsinin erken \u00fcyeleri aras\u0131nda t\u00fcrle\u015fme de\u011fil t\u00fcr i\u00e7i y\u00fcksek morfolojik \u00e7e\u015fitlilik oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015fler kuvvet kazanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcrcistan\u2019da 1,8 my\u00f6 tarihlendirilen Dmanisi lokalitesinden ele ge\u00e7en buluntular bu morfolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi kan\u0131tlar niteliktedir. Di\u011fer bir hipotez ise \u00e7evresel fakt\u00f6rlerden ziyade seks\u00fcel se\u00e7ilimi desteklemektedir. Beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 ile beraberinde ortaya \u00e7\u0131kan avantajl\u0131 karakterlerin seks\u00fcel se\u00e7ilimde tercih edilen bir durum olu\u015fturdu\u011fu ve simpatrik t\u00fcrle\u015fmeye yol a\u00e7abilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc (Dunbar, 1998; Isler ve Schaik, 2014). Sosyal Beyin Hipotezi (SBH) ile \u00e7er\u00e7evelenen bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re artan bili\u015fsel yetenek grup i\u00e7erisinde sosyal organizasyonun ve kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 etkileyebilir ve yap\u0131salla\u015ft\u0131rabilir, bu da sosyal organizasyonun daha kompleksle\u015fmesi yan\u0131 s\u0131ra sosyal ba\u011flar\u0131n ve hayatta kalma m\u00fccadelesinde sosyal dayan\u0131\u015fman\u0131n artmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, son 10 milyon y\u0131l boyunca Ge\u00e7 Miyosen d\u00f6nemde ba\u015flayan Do\u011fu Afrika Rift Vadisi tektonizmas\u0131 ve volkanik hareketler topografik olarak bir\u00e7ok de\u011fi\u015fimin fiziksel ko\u015fullar\u0131n\u0131 bi\u00e7imlendiren s\u00fcr\u00fcc\u00fc g\u00fc\u00e7ler olarak ayn\u0131 zamanda habitat ko\u015fullar\u0131n\u0131 da kontrol etmi\u015ftir. Do\u011fu Afrika\u2019da g\u00f6l ve nehir sistemlerindeki de\u011fi\u015fimler memeli topluluklar\u0131 ve insan evrimini direkt etkilemi\u015ftir. Bu \u00e7evresel de\u011fi\u015fimler, farkl\u0131 bitki topluluklar\u0131n\u0131n evrimi, artan kurakl\u0131k ve s\u0131cakl\u0131k, atmosferik CO2<\/sub> miktar\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, ot\u00e7ul memeli t\u00fcrlerin taksonomik kompozisyonundaki de\u011fi\u015fim, kurak-sulak d\u00f6nemlerin periyodik ritmi gibi farkl\u0131 de\u011fi\u015fkenlerin kombinasyonu \u015feklinde s\u0131ralanabilir. Kurak-sulak fazlar\u0131n de\u011fi\u015fkenli\u011fi insan evriminde \u00f6nemli bir se\u00e7ilim bask\u0131s\u0131 olu\u015fturmu\u015f ve gerek morfolojik gerekse de davran\u0131\u015fsal yeni adaptasyonlar \u00fcretmeyi dayatm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle 2-1,7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k ile Rift Vadisi\u2019ndeki tektonik y\u00fckselme nedeniyle, d\u00fcnyan\u0131n kendi ve g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131 ritmik hareketlerine daha hassas hale gelen Do\u011fu Afrika\u2019n\u0131n ikliminde kurak-sulak periyotlar ve iklimsel de\u011fi\u015fkenli\u011fin artt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu de\u011fi\u015fimlerin daha b\u00fcy\u00fck beyin, uzun mesafeler dik y\u00fcr\u00fcyerek hareket edebilme, daha sofistike alet \u00fcretebilme, sosyal organizasyonda daha kompleks ili\u015fkiler ve nihayetinde k\u0131talar aras\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirebilecek bir evrimsel d\u00fczeye, yani Homo<\/em> cinsinin evrimine neden oldu\u011funu ileri s\u00fcrebiliriz.<\/p>\n

Not:<\/strong> Bu yaz\u0131, Kaya, F. ( 2016) \u00c7evresel ve Paleoiklimsel Fakt\u00f6rlerin Etkisinde Do\u011fu Afrika\u2019da \u0130nsan\u0131n Evrimi. Kebike\u00e7<\/em>, Say\u0131: 41 (bask\u0131da) makalesinin k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f versiyonudur. Makalenin daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 versiyonuna Kebike\u00e7<\/em> dergisinin \u00e7\u0131kacak olan 41. say\u0131s\u0131nda ula\u015fabilirsiniz.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n

– Barnosky, AD. Distinguishing the effects of the Red Queen and Court Jester on Miocene mammal evolution in the northern Rocky Mountains. J. Vertebr. Paleontol. 21:172\u201385 (2001)<\/p>\n

– Barnosky, AD., ve di\u011f. Mammalian response to global warming on varied temporal scales. Journal of Mammalogy 84: 354\u2013368, (2003).<\/p>\n

– Balter, M. When Darwin met a Neanderthal. Science magazine.\u00a0(2009). http:\/\/blogs.sciencemag.org\/origins\/2009\/09\/when-darwin-met-a-neandertal.html<\/p>\n

– Benton, MJ. The Red Queen and the Court Jester: Species diversity and the role of biotic and abiotic factors through time. Science, 323:728\u201332, (2009).<\/p>\n

– Darwin, C. On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. London: John Murray (1859).<\/p>\n

– Darwin, C. The descent of man, and selection in relation to sex. London: John Murray (1871)<\/p>\n

– Dunbar, RIM. The social brain hypothesis. Evol. Anthropol. 6, 178\u2013190, (1998).<\/p>\n

– Eronen, JT., ve di\u011f. Distribution history and climatic controls of the Late Miocene Pikermian chronofauna. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 106:11867\u201371 (2009).<\/p>\n

– Eldredge, N ve Gould, S. J. “Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism” Bakiniz T.J.M. Schopf, Models in Paleobiology<\/em>. San Francisco: Freeman Cooper. Sayfa: 82-115 (1972).<\/p>\n

– Haile-Selassie, Y., Suwa, G., White, TD. Late Miocene teeth from Middle Awash, Ethiopia, and early hominid dental evolution. Science 303, 1503-1505 (2004).<\/p>\n

– Isler, K., ve van Schaik, CP. How humans evolved large brains: comparative evidence. Evol. Anthropol. 23, 65-75 (2014).<\/p>\n

– Kaya, F., ve di\u011f. Magnetostratigraphy and paleoecology of the hominid-bearing locality Corakyerler , Tuglu Formation (Cankiri Basin, Central Anatolia). J Vert Paleontol <\/em>36:2, e1071710, (2016) doi:10.1080\/02724634.2015.1071710<\/p>\n

– Kingston, JD., ve di\u011f. Astronomically forced climate change in the Kenyan Rift Valley 2.7-2.55 Ma: implications for the evolution of early hominin ecosystems. J. Hum. Evol. 53:478-503 (2007).<\/p>\n

– Langergraber, KE. ve di\u011f. Generation times in wild chimpanzees and gorillas suggest earlier divergence times in great ape and human evolution. PNAS 109:15716-21 (2012).<\/p>\n

– Lebatard, AE. ve di\u011f. Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis<\/em> and Australopithecus bahrelghazali<\/em>: Mio-Pliocene hominids from Chad. PNAS 105:3226-31 (2008).<\/p>\n

– Maslin,MA. ve di\u011f. East African climate pulses and early human evolution. Quat. Sci. Rev. 73:1-13 (2014).<\/p>\n

– Mirzaie Ataabadi, M, ve di\u011f. 2013. Continental scale patterns in Neogene mammal community evolution and biogeography: a Europe-Asia perspective. Bakiniz Wang ve di\u011f. Fossil Mammals of Asia. University of Columbia Press. Sayfa: 629-55, (2013).<\/p>\n

– Potts, R., Environmental hypothesis of hominin evolution. Yearb. Phys. Anthropol. 41, 93e136. (1998).<\/p>\n

– Quental, TB, ve Marshall, CR. How the Red Queen drives terrestrial mammals to extinction. Science 341:290-92 (2013).<\/p>\n

– Ravelo, AC., ve di\u011f. Regional climate shifts caused by gradual global cooling in the Pliocene epoch. Nature 429:263-67 (2004).<\/p>\n

– Senut, B. ve di\u011f. First hominid from the Miocene (Lukeino Formation, Kenya). Earth Planet. Sci. Lett. 332, 137-144. (2001).<\/p>\n

– Simpson, SW. ve di\u011f. Late Miocene hominin teeth from the Gona Paleoanthropological Research Project Area, Afar, Ethiopia. J. Hum. Evol. 81:68-82 (2015)<\/p>\n

– Trauth MH. ve di\u011f. Episodes of environmental stability vs. instability in Late Cenozoic lake records of Eastern Africa. J. Hum. Evol. 87:21-31, (2015)<\/p>\n

– Van Valen, L. A new evolutionary law. Evol. Theory 1:1-30 (1973).<\/p>\n

– Vrba, ES., Environment and evolution: alternative causes of the temporal distribution of evolutionary events. S. Afr. J. Sci. 81: 229-236 (1985).<\/p>\n

– Wallace, Alfred Russel, \u201cThe Origin of Human Races and the Antiquity of Man Deduced From the Theory of \u2018Natural Selection\u2019 (1864)\u201d (2010). Alfred Russel Wallace Classic Writings.<\/em> Paper 6. http:\/\/digitalcommons.wku.edu\/dlps_fac_arw\/6<\/p>\n

– White, TD. ve di\u011f. Macrovertebrate paleontology and the Pliocene habitat of Ardipithecus ramidus<\/em>. Science 326:67, 87-93 (2009).<\/p>\n

– Wood, B. Palaeoanthropology: hominid revelations from Chad. Nature 418, 133-135, ( 2002).<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00d6zellikle 2-1,7 milyon y\u0131llar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k ile Rift Vadisi\u2019ndeki tektonik y\u00fckselme nedeniyle, d\u00fcnyan\u0131n kendi ve g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131 ritmik hareketlerine daha hassas hale gelen Do\u011fu Afrika\u2019n\u0131n ikliminde kurak-sulak periyotlar ve iklimsel de\u011fi\u015fkenlik artt\u0131. Bu de\u011fi\u015fimlerin daha b\u00fcy\u00fck beyin, uzun mesafelerde dik y\u00fcr\u00fcyerek hareket edebilme, daha sofistike alet \u00fcretebilme, sosyal organizasyonda daha kompleks ili\u015fkiler […]<\/p>\n","protected":false},"author":180,"featured_media":15409,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,211,21,1464,32],"tags":[1588,461,200,1784,497,230,529,1474],"class_list":["post-15408","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-antropoloji","category-biyoloji","category-dosya","category-evrim","tag-australopithecus","tag-darwin","tag-evrim","tag-homo-habilis","tag-homo-sapiens","tag-insanlik-tarihi","tag-neandertal","tag-turlerin-kokeni"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t