{"id":15474,"date":"2016-06-01T12:24:51","date_gmt":"2016-06-01T09:24:51","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15474"},"modified":"2018-01-02T12:46:27","modified_gmt":"2018-01-02T09:46:27","slug":"dusunce-tarihimizden-kazinmis-bir-cumhuriyetci-dr-ziya-somar-ve-biz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/06\/01\/dusunce-tarihimizden-kazinmis-bir-cumhuriyetci-dr-ziya-somar-ve-biz","title":{"rendered":"D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihimizden kaz\u0131nm\u0131\u015f bir cumhuriyet\u00e7i:\u00a0Dr. Ziya Somar ve biz"},"content":{"rendered":"

\u201cYazarken, ba\u015f\u0131m\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir insan yata\u011f\u0131 olan memleketimin b\u00fcy\u00fck ve kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z a\u015fk\u0131ndan ve iman\u0131n\u0131 kimseye bor\u00e7lu olmayan vicdan\u0131m\u0131n \u015fa\u015fmaz emrinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvete e\u011filmedim… Ve ancak ba\u015flar\u0131 \u00fcst\u00fcnde memleketimin bu kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z ve b\u00fcy\u00fck a\u015fk\u0131ndan ba\u015fka sevda gezdirmeyenler ve vicdanlar\u0131n\u0131 onun \u015fa\u015fmaz emirlerinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvet \u00f6n\u00fcnde e\u011fmeyenler i\u00e7in yazd\u0131m.\u201d<\/em><\/p>\n

\"\"Do\u011fumu bir asr\u0131 \u00e7ok geride b\u0131rakm\u0131\u015f, aram\u0131zdan ayr\u0131lal\u0131 38 y\u0131l olmu\u015f ve tarihimizden neredeyse kaz\u0131nm\u0131\u015f bir \u201cfikir adam\u0131n\u0131n\u201d hik\u00e2yesi bu. A\u015fk\u0131n bir cumhuriyet fikrini T\u00fcrkiye\u2019de arayan ve yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan, liselerde ve k\u0131sa bir s\u00fcre de \u00fcniversitede felsefe \u00f6\u011freten, cumhuriyet s\u0131z\u0131s\u0131yla k\u00fct\u00fcphanelere kapan\u0131p binlerce sayfa dolduran, ama bunlar\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc kitap halinde yay\u0131mlayamayan bir \u201csakl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn\u201d, bir k\u0131rg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n hik\u00e2yesi. T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6mr\u00fc de diyebiliriz. Oysa do\u011fumunun 110. y\u0131l\u0131nday\u0131z ve rahat\u00e7a hat\u0131rlatabiliriz: Jean Jaures hayran\u0131, ger\u00e7ekten k\u00f6ktenci bu felsefe \u00f6\u011fretmeni ve sosyal tarih ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131, bu toplumbilimci, Arslan Kaynarda\u011f\u2019a g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, cumhuriyet d\u00f6neminde bir T\u00fcrk \u00fcniversitesinden al\u0131nm\u0131\u015f ilk felsefe doktoras\u0131n\u0131n da sahibiyken, neden b\u00f6yle bir \u201ckadere\u201d mahkum oldu?<\/p>\n

Buna yan\u0131t arayaca\u011f\u0131z. Ama \u00f6nce \u00f6mr\u00fcne bir g\u00f6z ataca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Sava\u015f\u0131n g\u00f6be\u011finde ge\u00e7mi\u015f bir \u00e7ocukluk<\/strong><\/p>\n

Nereden ba\u015flayabiliriz? 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Makedonya ihtilalcilerinin, bilhassa da J\u00f6nt\u00fcrklerin, ad\u0131m ad\u0131m \u00e7\u00f6ken bir imparatorlu\u011fu kurtarma \u00e7abalar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc ve b\u00fct\u00fcn bu heng\u00e2menin tam orta yerine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir \u00e7ocuktan m\u0131?<\/p>\n

1906 Yanya do\u011fumlu Ziya Somar, \u201ctefekk\u00fcre\u201d adad\u0131\u011f\u0131 \u00f6mr\u00fcyle, sadece yat\u0131l\u0131 okullarda ge\u00e7en \u00e7ocukluk ve ilkgen\u00e7li\u011fini damgalayan f\u0131rt\u0131nal\u0131 y\u0131llar\u0131yla de\u011fil, daha sonra uzun \u00f6\u011fretmenlik-ara\u015ft\u0131rmac\u0131l\u0131k y\u0131llar\u0131yla da T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin bir aynas\u0131yd\u0131. Umutla ve \u0131\u015f\u0131kla ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 cumhuriyet rejiminden, g\u00fc\u00e7ler dengesinin geriye do\u011fru hareketlendi\u011fi bir zamanda ayr\u0131ld\u0131. Nas\u0131l bir ayna oldu\u011funa gelece\u011fiz.<\/p>\n

Ama Balkan felaketinde \u00f6l\u00fcmlerden k\u0131l pay\u0131 farkla kurtuldu\u011funu g\u00f6steren i\u015faretler var. Yine de 1978\u2019de \u0130stanbul\u2019da sona erecek \u00e7al\u0131\u015fkan \u00f6mr\u00fcnde hep kendi fikir \u00f6devlerini ve T\u00fcrkiye\u2019nin neden b\u00fcy\u00fck entelekt\u00fcel hedefleri ger\u00e7ekle\u015ftirmesi gerekti\u011fini, ancak bu hedeflere bir t\u00fcrl\u00fc ula\u015f\u0131lamamas\u0131n\u0131n nedenlerini anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Sava\u015f\u0131n tam g\u00f6be\u011finde ge\u00e7mi\u015f bir \u00e7ocukluktan s\u00f6z ediyoruz. Cumhuriyet ilan edildi\u011finde Ziya Somar 17 ya\u015f\u0131ndayd\u0131. A\u011fabeyi Nazmi ve ablas\u0131 \u0130smet ile birlikte, tarihin f\u0131rt\u0131nal\u0131 y\u0131llar\u0131 (Balkan Sava\u015flar\u0131) aras\u0131nda kendine bir yol bulmas\u0131 m\u00fcthi\u015f bir sava\u015f\u0131md\u0131r. Oysa sadece 1915 \u00c7anakkale Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, parampar\u00e7a olmu\u015f bir aileyi bir arada tutan eni\u015fteyi g\u00f6rmek i\u00e7in yat\u0131l\u0131 okudu\u011fu Bursa\u2019dan gelip muharebelerin, bo\u011fazla\u015fmalar\u0131n g\u00fcnl\u00fck pratik say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 alanlarda bu akrabas\u0131n\u0131 aramas\u0131 bile, romanlara veya filmlere konu olmal\u0131yd\u0131. Sekiz-dokuz ya\u015flar\u0131ndaki ola\u011fan\u00fcst\u00fc yoksul, sar\u0131\u015f\u0131n ve mavi g\u00f6zl\u00fc bir \u00e7ocu\u011fun, kan ve irin i\u00e7indeki, barut kokulu bir sahnede ailenin tek umudunu aramas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin nas\u0131l bir felaketten \u00e7ekip \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, adeta \u201cdo\u011furuldu\u011funu\u201d g\u00f6steren milyonlarca \u00f6rnekten sadece biri. Trajik ve kahramanca. Ama roman\u0131 yaz\u0131lmad\u0131.<\/p>\n

Yaz\u0131lmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Ziya Somar\u2019\u0131n ilgisini romanesk tan\u0131mlardan \u00e7ok fikir tarihi \u00e7ekiyordu. Somar\u2019\u0131n edebiyat\u0131 de\u011fil, felsefeyi, siyasi tarihi, fikir \u00fcretimini se\u00e7mesi, geriye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, belki \u015fans eseri kurtar\u0131lm\u0131\u015f bir hayat\u0131n hakk\u0131n\u0131 b\u00f6ylece daha iyi verebilece\u011fine inanm\u0131\u015f olmas\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Herhalde \u00f6yledir.<\/p>\n

\"\"
Ziya Somar, gen\u00e7li\u011finde.<\/figcaption><\/figure>\n

Gen\u00e7 T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin h\u0131rsl\u0131 gen\u00e7 adam\u0131<\/strong><\/p>\n

G\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck ve yaln\u0131zl\u0131k,\u00a0 pazarlanmas\u0131 kolay bir durumdur; Ziya Somar fikir \u00fczerinden bir ya\u015fam hakk\u0131 ediniyordu. Liseyi bitirdi\u011fi Konya\u2019n\u0131n daha sonra valili\u011fini \u00fcstlenen Cemal Bardak\u00e7\u0131\u2019n\u0131n (ki dinci-milliyet\u00e7i tarih yazar\u0131 \u0130lhan Bardak\u00e7\u0131\u2019n\u0131n babas\u0131, gazeteci-tarih yazar\u0131 Murat Bardak\u00e7\u0131\u2019n\u0131n da dedesidir) kendisini ziraat \u00f6\u011frenimi i\u00e7in Avrupa\u2019ya g\u00f6nderme teklifini kabul etmeyerek, \u201cBen burada dil \u00f6\u011frenecek ve Avrupa\u2019y\u0131 buraya memleketime getirece\u011fim\u201d diyen h\u0131rsl\u0131 bir gen\u00e7 adam. \u201cMemleketim\u201d dedi\u011fi de, gen\u00e7 T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019dir; m\u00fcstemlekeden vatan yap\u0131lm\u0131\u015f, ama daha kendi ayaklar\u0131 \u00fczerinde duram\u0131yor; duraca\u011f\u0131 da ku\u015fkulu: 1920\u2019lerin sonu ve 1930\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nday\u0131z.<\/p>\n

Dr. Somar, ak\u0131nt\u0131ya kar\u015f\u0131 k\u00fcrek \u00e7ekiyordu asl\u0131nda ve buna mecbur oldu\u011funu da biliyordu. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, tarihsel bir ilerlemeye kar\u015f\u0131l\u0131k gelen bir kurulu\u015ftu, tamam, ama hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 fikir tarihinden \u00e7\u0131karabilece\u011fine inanan, kurulan cumhuriyetin \u201cbir anomali olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya kan\u0131tlayabilece\u011fine inanan\u201d g\u00fc\u00e7te bir ku\u015fak yeti\u015ftirmeyi ba\u015faramad\u0131. Cumhuriyetin ilk ku\u015faklar\u0131, kitle deste\u011finden yoksun tek t\u00fck sosyalistleri olmasa, \u00f6yle bir hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n fark\u0131nda bile de\u011fildi. Sosyalistlere uzak olmayan bir arkada\u015f \u00e7evresinde bulunan -ki bunlar aras\u0131nda \u0130lhan \u015eevket de vard\u0131, Sabahattin Ali de- ama sosyalist m\u00fccadeleye hep uzak duran Somar, yine de as\u0131l \u0131s\u0131 merkezinin oras\u0131 oldu\u011funu hissetmi\u015fti. \u00c7e\u015fitli yaz\u0131lar\u0131nda T\u00fcrkiye sosyalizmiyle aras\u0131na mesafe koymas\u0131, taklit\u00e7ilik korkusuyla yak\u0131ndan ilintilidir. Kendisinin kurmad\u0131\u011f\u0131 ve kendisinin k\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 bir sosyalizmin sadece \u201cd\u0131\u015f merkezlere\u201d hizmet edece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmal\u0131d\u0131r. Ancak, ba\u015fka bir \u015fey var.<\/p>\n

\u015eu: Dr. Ziya Somar\u2019\u0131n, \u00f6mr\u00fc boyunca bir kar\u0131nca gibi d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretimi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bu radikal ve yaln\u0131z cumhuriyet\u00e7inin, 26 Kas\u0131m 1978\u2019de \u00e7ocuklu\u011fundakini and\u0131rmaya ba\u015flayan bir i\u00e7 sava\u015f ortam\u0131nda sessiz sedas\u0131z \u00f6l\u00fcm\u00fc, T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcncesinde, matbuat\u0131nda, siyasetinde vs. hemen hemen hi\u00e7 yank\u0131 bulmu\u015f de\u011fildi. 70\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131nda, e\u015fi Nezahat Somar\u2019\u0131n, sinirlendi\u011fi ve bu nedenle sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozuldu\u011fu i\u00e7in televizyondaki haber programlar\u0131n\u0131 bile izlemesini engelledi\u011fi y\u0131llarda, \u00f6l\u00fcm\u00fc bo\u015flukta \u00f6ylece kalakald\u0131. Yak\u0131n dostlar\u0131 \u0130smet K\u00fcr, Demir \u00d6zl\u00fc ve Beh\u00e7et Necatigil\u2019in imzalar\u0131yla biri Cumhuriyet<\/em>, biri D\u00fcnya<\/em> ve biri de Af\u015far Timu\u00e7in\u2019in Felsefe Dergisi<\/em>\u2019nde \u00e7\u0131kan anma yaz\u0131lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, o heng\u00e2mede kimse Dr. Somar\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc fark etmedi. T\u00fcrkiye, Dr. Somar\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnden habersizdi, bug\u00fcn \u00e7\u00f6kerken \u00e7ok daha habersizdir. Demek ki T\u00fcrkiye, Dr. Somar\u2019\u0131 ve onun o h\u0131rsl\u0131 tarihsel-fikirsel me\u015fruiyet aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 hak etmiyordu. Bu karma\u015fan\u0131n do\u011fal sonucunu bug\u00fcn ya\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n

\"\"
Ziya Somar (1920\u2019lerin ikinci yar\u0131s\u0131 olmal\u0131).<\/figcaption><\/figure>\n

Fikrin ve felsefenin cumhuriyetini arayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131 <\/strong><\/p>\n

Hik\u00e2ye ilgin\u00e7tir. Bir g\u00fcn muhtemelen bir g\u00f6rev emri alarak evden \u00e7\u0131k\u0131p giden baban\u0131n ve neredeyse kundaktaki Ziya\u2019n\u0131n hik\u00e2yesi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir dramd\u0131r.[1] Her ad\u0131m\u0131 cumhuriyet tarihini imleyen, bir g\u00fcn mutlaka filmlere, belgesellere de konu olacak bir hik\u00e2yeden s\u00f6z ediyoruz. Somar, bu ac\u0131lar\u0131 yine de fazla \u00f6nemsemedi. Ba\u015fka bir \u015fey ar\u0131yordu.<\/p>\n

Dr. Somar\u2019\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda ve kitaplar\u0131nda \u0131srarla vurgulad\u0131\u011f\u0131 \u201ckendi d\u00fc\u015f\u00fcnsel de\u011ferlerimiz\u201d, etnik heyecanlar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak i\u00e7in el att\u0131\u011f\u0131 bir ara\u00e7 de\u011fildi. Milliyet\u00e7i, fa\u015fizan bir d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 temellendirmek i\u00e7in de de\u011fildi bu y\u00f6nelimi. Dr. Somar, T\u00fcrkiye\u2019yi ve cumhuriyet\u00e7i T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcncesini, tarih ve mevcut d\u00fcnya yerle\u015fikli\u011fine kar\u015f\u0131 bir anahtar say\u0131yordu. Bir garanti ar\u0131yordu sanki, gelip yerle\u015ftikleri bu topraklardan bir daha s\u00fcr\u00fclmemek i\u00e7in. D\u00fcnya fikir tarihinin kar\u015f\u0131s\u0131na \u201cfikr\u00ee me\u015fruiyetle\u201d \u00e7\u0131k\u0131labilece\u011fini, Venizelos\u2019un Anadolu\u2019yu nas\u0131l elinde dosyalar ve Anadolu\u2019daki Yunan k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131\u011f\u0131yla ele ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k etti\u011fi i\u00e7in olmal\u0131d\u0131r bu. H\u00e2l\u00e2 kay\u0131p \u201c\u0130zmir \u0130\u015fgalinin \u0130\u00e7timai ve Siyasi Tarihi\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, bunu b\u00fcy\u00fck bir ac\u0131yla yeniden ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Atina, Anadolu\u2019ya fikir ve k\u00fclt\u00fcr hizmeti verdi\u011fi i\u00e7in o topraklarda ve T\u00fcrklerin \u00fczerinde bir egemenlik kurup s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fine inan\u0131yordu. T\u00fcrk toplumu ve T\u00fcrk ayd\u0131n\u0131n\u0131n buna verece\u011fi pek bir yan\u0131t\u0131 yoktu. Tek yan\u0131t\u0131 pek az halk, ama \u00f6zellikle ayd\u0131nlar, sonu\u00e7ta hep askeri y\u00f6ntemlerle vermi\u015fti. Bunun etkisi de ge\u00e7ecekti. Ziya Somar, galiba \u00f6mr\u00fc boyunca bu korkuyu i\u00e7inde ta\u015f\u0131d\u0131.<\/p>\n

Me\u015frutiyet d\u00f6neminin irdelenmesinde, cumhuriyetin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131 ve 1940\u2019larda T\u00fcrkiye\u2019deki \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131n\u0131n incelenmesinde Somar\u2019\u0131n etkin bir m\u00fcdahalesi olmam\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer tek t\u00fck yaz\u0131lar\u0131n\u0131, talihsiz, yank\u0131s\u0131z bir-iki kitab\u0131n\u0131 ve \u00e7e\u015fitli makalelerini g\u00f6z ard\u0131 edersek, Ziya Somar\u2019\u0131n bu alandaki etkisizli\u011fini kabullenmek zorunda kal\u0131r\u0131z.<\/p>\n

\"\"
Mehmet Ali Ayni, Ziya Somar\u2019\u0131n Bursa\u2019da liseden hocas\u0131 ve felsefeyi se\u00e7me nedeniydi.<\/figcaption><\/figure>\n

Radikal cumhuriyet\u00e7ili\u011fin a\u015fk\u0131n fikrini, fikrin ve felsefenin cumhuriyetini arayan bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve T\u00fcrkiye merkezli kafan\u0131n \u00fcr\u00fcnlerinin\/verimlerinin sanki bir el taraf\u0131ndan sisteme giri\u015fi ve bir etki yaratmas\u0131 engellenmi\u015ftir. \u00a0\u0130leride bu tip bir kavray\u0131\u015f\u0131n, T\u00fcrkiye kapitalizminin fikir kaynaklar\u0131n\u0131 tehlikeli bi\u00e7imde kan\u0131rtaca\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bir ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de s\u00f6yleyebiliriz: T\u00fcrkiye siyaseti ve s\u0131n\u0131flar dengesi, bu t\u00fcr a\u015fk\u0131n aray\u0131\u015flar\u0131 e\u011fer kom\u00fcnizmle damgalay\u0131p do\u011frudan engelleyemiyorsa, onu yaratan kafalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7acak bir enerjiye izin vermiyordu. Hatta tam tersine. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130hsan Kongar\u2019\u0131n o\u011flu Prof. Dr. Emre Kongar\u2019a arkada\u015f\u0131 Ziya Somar\u2019\u0131n hep \u00f6n\u00fcn\u00fcn t\u0131kand\u0131\u011f\u0131 yolundaki bir serzeni\u015fi, b\u00fcy\u00fck bir hakl\u0131l\u0131k pay\u0131 i\u00e7ermektedir.[2] Ama Dr. Somar\u2019da bu enerji vard\u0131.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin jakoben \u00f6zellikleri a\u011f\u0131r basan bir \u201cdevrimci demokrat\u201d olarak, bizzat \u00f6\u011frencileriyle belli bir enerjiyi yaymak, kitleselle\u015ftirmek istiyordu. \u0130zmir\u2019de kom\u00fcnist cereyanlarla m\u00fccadele kapsam\u0131nda 40\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonunda yap\u0131lan bir s\u0131n\u0131f bask\u0131n\u0131 nedeniyle yazd\u0131\u011f\u0131 ve do\u011frudan idareyi hedef alan bir mektup[3], tam da bu cephele\u015fmenin, cumhuriyet rejimini \u00f6ne \u00e7ekmek isteyen bir radikal cumhuriyet\u00e7iyle, kom\u00fcnizmi ezmeyi ama\u00e7layan bir zihniyetin \u201ckemalist bek\u00e7ileri\u201d aras\u0131ndaki sava\u015f\u0131n tablosudur. Ziya Somar, bu sava\u015fta yenildi\u011fi i\u00e7in, bir kenara at\u0131lm\u0131\u015f ve unutulmaya terk edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019ya 1839 Tanzimat Ferman\u0131\u2019yla birlikte giren modernist havan\u0131n ucunu yakalamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Me\u015frutiyet\u2019i, \u00f6zellikle de 1908 J\u00f6nt\u00fcrk Devrimi\u2019ni haz\u0131rlayan d\u00fc\u015f\u00fcnce hareketleri ve d\u00fc\u015f\u00fcnce insanlar\u0131 hedefindedir. Biz, bunu, filozoflar\u0131n etkisi alt\u0131nda bir cumhuriyet aray\u0131\u015f\u0131 ve inad\u0131na ba\u011flayabiliriz; Somar\u2019\u0131n k\u00f6ktenci cumhuriyet fikrini bu y\u0131llarda aramas\u0131 tesad\u00fcf olamaz.<\/p>\n

Felsefe ve fikir i\u00e7in \u00f6nce din ve tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 kap\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakmak gerekece\u011fini savunan, \u0130zmir\u2019i ise bir t\u00fcr Medine gibi g\u00f6ren Somar\u2019\u0131n\u00a0 yaz\u0131p bast\u0131ramad\u0131\u011f\u0131 binlerce sayfada i\u00e7ten i\u00e7e i\u015fleyen temel mesele, sadece bir milletin de\u011fil, cumhuriyeti m\u00fcjdeleyen, en az\u0131ndan arayan bir fikir tarihinin de bu yeni kurulu\u015fun ge\u00e7mi\u015finde yatt\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Somar, s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en miras\u0131n veya birikimin mutlaka cumhuriyet \u00e7er\u00e7evesinde de i\u015flenmesi gerekti\u011fini savunuyordu. Bu giderek b\u00fcy\u00fcyen bir h\u0131rs oldu. Yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan bu h\u0131rs \u00fczerinden s\u00f6ylemek istedi\u011fi \u015fudur: Biz yoktan var olmad\u0131k, bir haz\u0131rlay\u0131c\u0131 fikir tarihimiz var ve bunu derinle\u015ftirmemiz \u015fart, ancak o zaman yeni T\u00fcrkiye\u2019yi ve cumhuriyet rejimini hak edebiliriz. T\u00fcrkiye bize bah\u015fedilmedi, onu, c\u0131l\u0131z da olsa, bizim fikir tarihimiz yapt\u0131 ve bu fikir tarihimiz Avrupa ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcncesinden kopart\u0131lamaz, tersine, her ad\u0131m\u0131yla ona ba\u011flanmal\u0131, ona g\u00fc\u00e7 vermeli, ondan g\u00fc\u00e7 almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bunu, \u00f6mr\u00fcne yayd\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u201cesas\u0131\u201d ve \u201cesans\u0131\u201d olarak g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

\u2018Susku komplosu\u2019<\/strong><\/p>\n

B\u00f6yle bak\u0131nca, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihimize ilerici bir insiyakla ve k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 bir g\u00f6rev arzusuyla yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k oluyoruz. Burada bir kesiklik dikkat \u00e7ekiyor. Somar\u2019\u0131n, fikir tarihimizden, o tarihin bir sonucu olarak cumhuriyeti t\u00fcretmesi, hatta adeta \u201cdo\u011furtmas\u0131\u201d, kurucu babalar\u0131n rol\u00fcn\u00fc, onlar\u0131n ge\u00e7en zaman i\u00e7inde dinselle\u015ftirilen m\u00fcdahalesini k\u0131smen r\u00f6tu\u015flayacak de\u011fil midir? \u00d6yledir. \u00d6zellikle 1940\u2019larda ve 1950\u2019lerde, ki Somar i\u00e7in ilk on y\u0131l \u0130zmir, ikinci on y\u0131l da \u0130stanbul y\u0131llar\u0131d\u0131r, Mustafa Kemal\u2019in peygamberle\u015ftirilmesi gibi bir siyaset bi\u00e7iminin egemen s\u0131n\u0131f\u0131n temel g\u00fcd\u00fcs\u00fc halini ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ziya Somar\u2019\u0131n iz s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc b\u00f6yle bir s\u00fcreklilik aray\u0131\u015f\u0131ndan, mevcut y\u00f6netimin mutlu olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla, Dr. Somar\u2019\u0131n cumhuriyet tarihimize bak\u0131\u015f\u0131 ve onda bulduklar\u0131yla antikom\u00fcnist bir histeri e\u015fli\u011finde T\u00fcrkiye\u2019yi ABD\u2019nin s\u0131radan bir s\u00f6m\u00fcrgesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrenlerin yolu \u00f6rt\u00fc\u015fmeyecektir. Mustafa Kemal\u2019e bi\u00e7ilen dinsel elbiselerin (Celal Bayar: \u201cAtat\u00fcrk, seni sevmek T\u00fcrk milleti i\u00e7in milli bir ibadettir!\u201d) bu on y\u0131llarda y\u00f6netim katlar\u0131nda yo\u011fun bir kom\u00fcnizm d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n

Bu konuda, belki kom\u00fcnizmin T\u00fcrkiye fikir tarihinde herhangi bir a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 bulunmamas\u0131n\u0131 gerek\u00e7e sayan Dr. Somar\u2019\u0131n fazla bir titizlik g\u00f6stermedi\u011fi kabul edilebilir. Ama sanki bir elin, bu ger\u00e7ekten verimli ve h\u0131rsl\u0131 ayd\u0131nlanmac\u0131n\u0131n kitaplar\u0131n\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131n\u0131 ve kamuya mal olmas\u0131n\u0131 \u0131srarla engellemesine mutlaka baz\u0131 gerek\u00e7eler bulmam\u0131z gerekir. Yan\u0131ts\u0131z soru ve nedensiz sonu\u00e7 yoktur. Niyetlerin \u00f6tesinde, tarihsel s\u00fcrecin i\u00e7erdi\u011fi nesnel nedenlerdir bunlar. Dr. Somar\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihimizden resmen kaz\u0131nmas\u0131, yap\u0131tlar\u0131n\u0131n yasaklanmas\u0131yla de\u011fil, bas\u0131lmamas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Burada Somar\u2019\u0131n \u00fcslup \u00f6zellikleri de bahane edilmi\u015ftir. Yolunu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe do\u011fru \u00e7evirmi\u015f bir T\u00fcrkiye\u2019nin Somar radikalizmini ve ileri bir zamanda, ayd\u0131nlanman\u0131n sosyalizmle \u00f6rt\u00fc\u015fece\u011fini adeta \u00f6nceden g\u00f6rerek, bir \u00f6nlem ald\u0131\u011f\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Gericilik mesle\u011finde erken uzmanla\u015fm\u0131\u015f T\u00fcrkiye burjuvazisinin, k\u00fclt\u00fcr end\u00fcstrisindeki ajanlar\u0131 ve militanlar\u0131yla b\u00f6yle bir \u201csusku komplosunu\u201d \u00f6rg\u00fctlememesi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olurdu. Korkak T\u00fcrk burjuvazisinin s\u0131\u011f oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz.<\/p>\n

Ziya Somar \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde, tamam\u0131 eski harflerle kaleme al\u0131nm\u0131\u015f ve, kendi ifadesiyle, sadece dolaplar\u0131 dolduran ve \u00e7antalarda yatan eserlerinin kimse fark\u0131nda de\u011fildi. \u0130stisnalar\u0131n, \u0130smet K\u00fcr, Arslan Kaynarda\u011f, Beh\u00e7et Necatigil veya Demir \u00d6zl\u00fc, bu konuda kaideyi bozamayacak kadar hareketsiz, etkisiz oldu\u011funu biliyoruz. 12 Eyl\u00fcl\u2019e giden T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fcy\u00fck kurbanlar\u0131ndan biri, bug\u00fcnk\u00fc Erdo\u011fan rejiminin temsil etti\u011fi ve T\u00fcrkiye\u2019yi \u00e7\u00f6zen zihniyetin ilk b\u00fcy\u00fck suikastlar\u0131ndan birisidir Ziya Somar ve k\u00fclliyat\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de cumhuriyet\u00e7i kalk\u0131\u015fmay\u0131 haz\u0131rlayan d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131n\u0131n incelenmesine y\u00f6nelik, Osmanl\u0131\u2019y\u0131 ayd\u0131nlanmac\u0131 bir ink\u00e2r temelinde haz\u0131rlanan bu kar\u0131nca eme\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla Somar bir zincirin halkas\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Engellenmi\u015ftir. Hep \u00f6n\u00fc kesilmi\u015ftir. Neden?<\/p>\n

Yer yer a\u011fdal\u0131, her zaman girift \u00fcslubu, yaz\u0131 prati\u011finde bir t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u00f6zemedi\u011fi teknik sorunlar y\u00fcz\u00fcnden mi? Ya da onuruna a\u015f\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve hatta \u201cburnundan k\u0131l ald\u0131rmaz\u201d diye bilinen ki\u015fili\u011fi nedeniyle mi? Dillere destan hatip niteli\u011fi mi? Herkese \u00e7ok nazik, ama herkesten de ayn\u0131 nezaketi talep eden, bunu gerekti\u011finde almas\u0131n\u0131 iyi bilen karakteri mi bu suikast\u0131 ba\u015far\u0131yla sonu\u00e7land\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r? Hepsi olabilir.<\/p>\n

Dr. Somar\u2019\u0131n harekete ge\u00e7ti\u011fi y\u0131llar, cumhuriyet y\u00f6netiminin, kurulu\u015ftaki bir\u00e7ok radikal at\u0131l\u0131m\u0131 bi\u00e7meye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7abas\u0131n\u0131n, cumhuriyet k\u00f6ktencili\u011fiyle ba\u011flar\u0131n\u0131 kesmi\u015f yeni yeti\u015fen ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kaderine el koyan kadrolarla \u00e7eli\u015fmemesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Somar\u2019\u0131n cumhuriyet tarihine girmesi ister istemez engellenecekti, bunun i\u00e7in bir komplo gerekmiyordu. Mek\u00e2n ve i\u00e7erdi\u011fi tarihsel se\u00e7imler, bu sonucu do\u011furacak kadar de\u011fi\u015fmi\u015fti. Bu ayd\u0131nlanmac\u0131 radikalizmi, ki ge\u00e7mi\u015finden g\u00fc\u00e7 alabilecek bir cumhuriyet\u00e7i fikir \u015fiddetiydi, T\u00fcrkiye\u2019nin yeni Amerikanc\u0131 kadrolar\u0131n\u0131n s\u0131rtlamas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi. T\u00fcrkiye, kurulu\u015funu kusuyordu, Ziya Somar\u2019\u0131 kabullenmemesi do\u011fal kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r.[4]<\/p>\n

Somar\u2019\u0131n, kendisini her anlamda ileriye ta\u015f\u0131yacak \u00f6\u011frenciler yeti\u015ftirememesi, biraz da yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n engellenmesi nedeniyledir. Bu y\u00fczden yar\u0131da kalan, kendisini anlayacak ve -as\u0131l \u00f6nemlisi- geli\u015ftirecek gen\u00e7 ku\u015faklarla ba\u011f kuramayan her beynin ve kalemin kendi \u00fczerine kapanarak ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 iyi bilen bir gerici i\u015ftah, art\u0131k T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Elbette devrimcileri d\u0131\u015far\u0131da tuttu\u011fumuzda, 1978 y\u0131l\u0131 itibariyle, yerle\u015fik T\u00fcrkiye i\u00e7in bir Dr. Ziya Somar h\u0131rs\u0131n\u0131n hi\u00e7 ya\u015fanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Hi\u00e7bir ilgi yoktur. Beh\u00e7et Necatigil yak\u0131n dostu i\u00e7in hemen bir yaz\u0131 kaleme alm\u0131\u015f ve bu yaz\u0131 Af\u015far Timu\u00e7in\u2019in \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 Felsefe Dergisi<\/em>\u2019nin 1979\u2019daki ilk say\u0131s\u0131nda \u201cBir Fikir Adam\u0131n\u0131n \u00d6l\u00fcm\u00fc\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla bas\u0131labilmi\u015ftir.\u00a0 Ancak bu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n ger\u00e7e\u011fi tamamen yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Do\u011fmamas\u0131 ve sonra ya\u015famamas\u0131 i\u00e7in adeta tarihsel bir \u015fiddetin uyguland\u0131\u011f\u0131, buna ra\u011fmen do\u011fan, ya\u015fayan ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, me\u015fruiyetini kendi eliyle yaratmaya ahdetmi\u015f bir cumhuriyet fikri olarak Somar\u2019\u0131 kimse anlamak istemedi. G\u00f6rmek de istemediler.<\/p>\n

\"\"
Ziya Somar, e\u015fi Nezahat ve o\u011flu \u00d6kmen ile (1953 gibi).<\/figcaption><\/figure>\n

Cumhuriyet\u2019in bir \u2018anomali\u2019 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kar\u015f\u0131 m\u00fccadele <\/strong><\/p>\n

Dr. Somar, cumhuriyeti haz\u0131rlayan fikirleri, \u00f6zellikle 1908 \u00f6ncesi ve sonras\u0131n\u0131 temel alarak izlemi\u015ftir. Kendi cumhuriyet\u00e7ili\u011fini haz\u0131rlayan temelleri bu \u00f6zg\u00fcrle\u015fme y\u0131llar\u0131ndan, \u00e7o\u011fu c\u0131l\u0131z fikir aray\u0131\u015flar\u0131na yak\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Kendi de\u011ferlerimize kar\u015f\u0131 o ac\u0131mas\u0131z \u201ckay\u0131ts\u0131zl\u0131k ve alakas\u0131zl\u0131k haliyle fikir adam\u0131n\u0131 hep d\u0131\u015far\u0131da aray\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n\u201d sonu\u00e7lar\u0131na direniyordu.<\/p>\n

Ama bir konu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmal\u0131 ve Somar\u2019\u0131n milliyet\u00e7i bir zihniyetin kal\u0131plar\u0131\/s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine hapsedilemeyece\u011finin alt\u0131 \u00e7izilmelidir: Dr. Somar, fikir adam\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131da aranmas\u0131na ne olursa olsun kar\u015f\u0131 de\u011fildi, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u0131\u015far\u0131daki fikir zenginliklerinin ithaline bizzat kendisi \u00e7evirilerle zaten giri\u015fmi\u015fti. Fakat filtresiz ve m\u00fcdahale edilmemi\u015f bir \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnya hayranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d zamanla korkun\u00e7 bir a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksine d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fini, hatta cumhuriyet d\u00fc\u015f\u00fcncesini T\u00fcrkiye\u2019de bir anomali haline getirece\u011fini adeta seziyordu: Restorasyon mekanizmalar\u0131 i\u015flemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve Somar\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fkan \u00f6fkesinin en \u00f6nemli nedenini burada bulabiliriz. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n yeniden do\u011faca\u011f\u0131 ve k\u00f6rpe, \u00e7ok c\u0131l\u0131z cumhuriyeti y\u0131kabilece\u011fi duygusunun Dr. Somar\u2019a \u00e7ok erken yerle\u015fti\u011fi, t\u00fcm \u00e7abas\u0131n\u0131n bu hastal\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek oldu\u011fu iddia edilebilir. Bu endi\u015fenin fikirle\u015ferek sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnceyle bir etkile\u015fime girmemesi i\u00e7in pek bir neden yoktur ger\u00e7ekten de.<\/p>\n

Bir ba\u015fka ifadeyle, Dr. Somar\u2019\u0131n bizzat sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnceyi savunmas\u0131 de\u011fil, eninde sonunda ve ister istemez onunla olumlu bir etkile\u015fim i\u00e7ine girmesi bekleniyordu. T\u00fcrk gericili\u011finin, fikir ve cumhuriyet tarihimizdeki bu devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 engellemek i\u00e7in gerekli \u00f6nlemleri almad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Ayd\u0131nlanmac\u0131 cumhuriyetin (\u201c1923 Projesi\u201d) ba\u015flang\u0131\u00e7 y\u0131llar\u0131na ihanette uzmanla\u015fm\u0131\u015f y\u00f6netim kadrolar\u0131n\u0131n cumhuriyet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcncenin sosyalizmi \u00e7a\u011f\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 ve ona kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, onu g\u00fc\u00e7lendirece\u011fini bilecek kadar bir kapasitesi elbette vard\u0131. Osmanl\u0131c\u0131 zihniyet, yeniden do\u011faca\u011f\u0131 ve cumhuriyet deneyimini enkaza \u00e7evirece\u011fi 2000\u2019lerde i\u015fte tam da bu devaml\u0131l\u0131k engellendi\u011fi i\u00e7in ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Sosyalizm, T\u00fcrkiye\u2019nin bir anomali olmad\u0131\u011f\u0131 fikrinin, cumhuriyeti haz\u0131rlayan bir fikir cehdinin, yani ilericilik tarihimizin do\u011fal sonucu ve dostuydu. Cumhuriyetin kurucu babalar\u0131, ilk on y\u0131lda, k\u0131smen b\u00f6yle bir tuza\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131lar, ama bu fazla s\u00fcrmedi. Kurucu babalar\u0131n kapitalizm tercihi ve SSCB ile uzakl\u0131\u011f\u0131, zaman i\u00e7inde ABD\u2019ye yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 do\u011furdu.<\/p>\n

Kendi de\u011ferlerimize duydu\u011fu ilgi, ger\u00e7ekten de Somar\u2019\u0131n ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fidir. Ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc buradan T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe d\u00fc\u015fmez. Somar\u2019\u0131n T\u00fcrk\u00e7e ve T\u00fcrk vurgusu bir yurtta\u015f cumhuriyeti aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.[5] Bu ilginin milliyet\u00e7i\/\u015foven bir d\u00fczeysizlik propagandas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k gelmedi\u011fi eklenmelidir. Burada, Avrupa ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n pe\u015fine tak\u0131lmak, kendini ona eklemek ve ona lay\u0131k olmaktan \u00e7ok, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceyi b\u00fcnyemize t\u00fcm sivrilikleriyle, hatta radikalli\u011fiyle ithal etme, \u00e7a\u011fda\u015f fikri bizde yeniden \u00fcretme kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Bunu, T\u00fcrkiye\u2019ye bir anomali olarak bakma fikrine cepheden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir erken \u201ca\u015f\u0131\u201d olarak da g\u00f6rebiliriz. Fikri d\u0131\u015far\u0131da olan bir kurulu\u015fun, kendisini koruyamayaca\u011f\u0131ndan, d\u0131\u015far\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fen arzular\u0131 do\u011frultusunda k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011finden mi korkuyordu? Alt\u0131n\u0131 bu kadar sert doldurmasa bile, bu muhtemelen b\u00f6yledir.<\/p>\n

\u2018Yerinden yeniden \u00fcretim\u2019<\/strong><\/p>\n

Cumhuriyet ya da \u201c1923 Projesi\u201d, Dr.\u00a0 Somar i\u00e7in bir tarihsel hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n, onun \u00f6tesinde d\u00f6nemsel bir yeterlili\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve yeterlili\u011fi \u00f6ylece d\u0131\u015far\u0131dan ta\u015f\u0131mak, yani ithalat kurnazl\u0131\u011f\u0131 ve \u201cbir koyup hepsini almak\u201d kesinlikle m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.[6] D\u0131\u015far\u0131dan y\u00fcklenme, T\u00fcrkiye boyutlar\u0131nda bir tarihsel kurgu i\u00e7in, sadece i\u00e7erinin \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesi sonucunu verecekti. Bunun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek, kendi fikrimizi \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceyle besleyerek, onunla boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015ft\u00fcrerek m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi. Bunun bir ithalat ta\u015fk\u0131n\u0131 de\u011fil, bir yeniden harmanlama ve \u201cyerinden yeniden \u00fcretim\u201d oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131. Dr. Somar, bu kaderi ta\u015f\u0131mak zorunda kald\u0131 ve ta\u015f\u0131d\u0131.<\/p>\n

Meselesi \u015fuydu: D\u0131\u015far\u0131s\u0131, yani d\u0131\u015f d\u00fcnyadan kendi cumhuriyet\u00e7i fikir filtrelerimiz olmaks\u0131z\u0131n ve felsefesiz alaca\u011f\u0131m\u0131z fikirler, i\u00e7eriyi me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131yordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc oldu\u011fu gibi ithal edilen d\u0131\u015far\u0131daki fikir, i\u015flenemedi\u011fi i\u00e7in, i\u00e7eride me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131yla tuhaf bir herc\u00fcmer\u00e7 yarat\u0131yordu. D\u0131\u015far\u0131n\u0131n me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131, senin olam\u0131yordu. \u0130leri de olam\u0131yordu ve tekrar \u201cm\u00fcstemleke\u201d haline getiriyordu.<\/p>\n

Burada, ayn\u0131 y\u0131llarda etkili olan Nurullah Ata\u00e7 – Ahmet Hamdi Tanp\u0131nar \u00e7izgisiyle birle\u015ftirebilece\u011fimiz bir \u015fey var: Bu \u00e7izgi, sonu\u00e7ta bir terc\u00fcme \u00e7izgisiydi, malum, ama terc\u00fcmeyi, d\u0131\u015far\u0131da ve d\u0131\u015farl\u0131kl\u0131 olan\u0131n \u201cbizim yap\u0131lmas\u0131\u201d i\u00e7in gerekli g\u00f6r\u00fcyordu Dr. Somar. Nurullah Ata\u00e7 ve Ahmet Hamdi Tanp\u0131nar da \u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Bu, \u00e7evrilmez olan \u015fiir i\u00e7in bile b\u00f6yleydi. T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131nda olu\u015fmu\u015f, yabanc\u0131 ihtiya\u00e7 ve ihtil\u00e2\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerini bizim yeniden s\u00f6ylememiz, kendimizce yeniden \u00fcretmemiz gerekiyordu. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir sindirim sistemi kurmak \u015fartt\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131nda kurulmu\u015f olan\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirmek ve zenginle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak, bir \u00e7aba ve i\u015flerli\u011fe, bir tarihsel me\u015fruiyete hizmet ediyordu. Dr. Somar, i\u015fte tam da bu me\u015fruiyete \u00f6nem veriyordu. B\u00f6yle bak\u0131nca Somar\u2019\u0131n Ata\u00e7-Tanp\u0131nar \u00e7izgisi, hatta k\u0131smen Halikarnas Bal\u0131k\u00e7\u0131s\u0131, Azra Erhat, Sabahattin Eyubo\u011flu gibi \u201cMavi Yolcularla\u201d bile yak\u0131n akrabal\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebiliyor. Ancak b\u00fct\u00fcn bu ad\u0131 ge\u00e7enlerle i\u015flevsel, yo\u011fun bir dostluk ba\u011f\u0131 kuramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da, bize kalan metinlere bakarak, s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

\u0130zmir tarih\u00e7isi<\/strong><\/p>\n

Dr. Somar, \u00f6mr\u00fc boyunca kendisini hep bir \u0130zmir tarih\u00e7isi sayd\u0131. \u0130zmir\u2019in fikir hayat\u0131na doktora tezi Mehmet \u0130zzet\u2019ten \u00e7ok daha fazla zaman ve emek ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. \u00d6mr\u00fcn\u00fcn en verimli on y\u0131l\u0131n\u0131 ge\u00e7irdi\u011fi ve \u201cikinci evi haline getirdi\u011fi\u201d, kendisine \u00f6zel bir k\u00f6\u015fe ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz \u0130zmir Milli K\u00fct\u00fcphane d\u00f6nemindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan sonra, bu \u015fehre bak\u0131\u015f\u0131, \u0130zmir\u2019deki yenilik hareketlerini cumhuriyet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnceye ve cumhuriyet\u00e7i kurulu\u015fa ba\u011flama \u00e7abas\u0131 bo\u015funa de\u011fildir. Kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z bir yurtta\u015fl\u0131k g\u00f6revini yerine getiriyordu. Bu nedenle, \u0130zmir ilgisini, bilgisini, analizlerini kendisini kariyer sahibi yapabilecek bir maden olarak de\u011ferlendirmedi. Siyasi iktidara uzak durdu. Yorucu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n bir ba\u015fka hedefi vard\u0131. Bir ba\u015flang\u0131\u00e7 \u00e7izgisinde, bir ilk kurulu\u015f \u00e7abas\u0131ndaki \u0131srar\u0131n\u0131 mutlaka g\u00f6rmemiz gerekir. \u201cYak\u0131n \u00c7a\u011flar\u0131n Fikir ve Edebiyat Tarihimizde \u0130zmir\u201d kitab\u0131nda, ki yazar\u0131m\u0131z \u0130zmir\u2019de Nefaset Matbaas\u0131\u2019nda 1944\u2019te bas\u0131lan bu kitab\u0131nda bile daha h\u00e2l\u00e2 kanat al\u0131\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u00fcrecindedir, \u0130zmir\u2019de ilk gazeteleri \u00e7\u0131karanlardan Halit Ziya ve Tevfik Nevzat\u2019\u0131 anarken, bu \u0131srar\u0131n anlam\u0131n\u0131 da sergilemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu:<\/p>\n

\u201cHer biri, eserlerinin hen\u00fcz ilk ta\u015f\u0131n\u0131 dikiyorlard\u0131 ve bu ta\u015flar yontulmu\u015f, cilalanm\u0131\u015f mermer an\u0131tlar\u0131n b\u00fct\u00fcn mimari g\u00fczelliklerinden yoksundular; fakat bu yontulmam\u0131\u015f, hemen yerden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi dikilen ta\u015flar, bir hududun \u00e7izgisini yapt\u0131lar ve bir ba\u015flang\u0131c\u0131n izini \u00e7ektiler. Ondan sonra gelenler belki \u00e7ok daha parlak ve i\u00e7li eserler diktiler, fakat bunlar\u0131n hepsi, bu ilk hudut \u00e7izgisinin berisinde kald\u0131lar.\u201d<\/p>\n

\"\"
Ziya Somar\u2019\u0131n hayran\u0131 oldu\u011fu Frans\u0131z
sosyalist politikac\u0131 Jean Jaures (1859-1914).<\/figcaption><\/figure>\n

Dr. Somar\u2019\u0131n, bilin\u00e7li olarak ge\u00e7mi\u015fteki s\u0131n\u0131r \u00e7izgilerinin \u00f6nemini vurgulamas\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7lar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karmas\u0131, modern ve \u201cgelece\u011fi g\u00f6zleyen\u201d bir tutarl\u0131l\u0131kt\u0131r. Burada onu, gericili\u011fin ge\u00e7mi\u015fte arad\u0131\u011f\u0131 dayanaklardan \u00e7ok farkl\u0131 ihtiya\u00e7lar harekete ge\u00e7irmektedir: \u0130leri zamanlar\u0131n, ba\u015flang\u0131\u00e7 hatalar\u0131ndan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131… Ge\u00e7mi\u015fe hayranl\u0131k de\u011fil, ge\u00e7mi\u015fin \u00e7\u0131plak ve alt\u0131 doldurulmam\u0131\u015f bilgisi de de\u011fil, Dr. Somar\u2019\u0131n ayd\u0131nlanmac\u0131 hiddeti i\u00e7inde bu ba\u015flang\u0131\u00e7lar, bir s\u00fcrecin okunmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131klar sa\u011flamaktad\u0131r. Bir g\u00fc\u00e7lenme, yani bir kurulu\u015fun garantiye al\u0131nmas\u0131, e\u011fer o ba\u015flang\u0131\u00e7lar yoksa, m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bir t\u00fcr \u201cstatik\u201d hesab\u0131d\u0131r sonu\u00e7ta: Kurulu\u015fun i\u00e7erdi\u011fi bilgi, binan\u0131n gelece\u011fini sa\u011flamla\u015ft\u0131rabilir. Ama ba\u015flang\u0131\u00e7lar yoksa, me\u015fruiyetiniz de yoktur. \u00d6rne\u011fin T\u00fcrk\u00e7enin ortak dil olmas\u0131 i\u00e7in \u0130zmir\u2019de g\u00f6sterilen \u00e7aban\u0131n da bu t\u00fcr bir sorumluluk aray\u0131\u015f\u0131yla ili\u015fkisi vard\u0131r. Ama b\u00fct\u00fcn bu bulgular, vurgular, tek bir \u015feye hizmet etmektedir: Cumhuriyet fikri ve kurulu\u015fu bir toplumsal ilerlemeye kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor, Osmanl\u0131 da \u201cm\u00fcstemleke ehli\u201d olarak asalakl\u0131\u011f\u0131 ve gerili\u011fi temsil ediyordu. Osmanl\u0131\u2019ya tepki, bir geri ve gerici odak olarak cumhuriyet d\u00f6nemine devrolunmu\u015f \u201cOsmanl\u0131 hayranl\u0131\u011f\u0131na\u201d a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sert cephe, Dr. Somar\u2019\u0131n T\u00fcrk akademiyas\u0131 ve y\u00f6neten s\u0131n\u0131flar\u0131 nezdinde kariyerine bizzat vurdu\u011fu bir darbe oldu.[7] \u00dczerinin silinmesini kolayla\u015ft\u0131ran bir tutarl\u0131l\u0131k ve k\u0131smen dizginlenmi\u015f jakoben bir hiddetle \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011funu anl\u0131yoruz. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ve \u00fcretti\u011fi fikirlerin kendisini getirdi\u011fi yerlerden korkmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da…<\/p>\n

Milliyet\u00e7ili\u011fin dar \u00e7emberine s\u0131\u011fmaz<\/strong><\/p>\n

D\u0131\u015far\u0131ya kar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn bu tepkisi ve uyar\u0131s\u0131ndan, Dr. Somar\u2019\u0131n fa\u015fizan kapanma duygusuna esir veya yak\u0131n oldu\u011fu sonucu \u00e7\u0131kar\u0131labilir mi? Yinelemi\u015f olal\u0131m: Hay\u0131r. Bu, m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc o, i\u00e7eriden \u00fcretilecek bir yenilenmenin yak\u0131t\u0131 olarak Bat\u0131\u2019y\u0131, \u201cmedeni d\u00fcnyay\u0131\u201d yaratan ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcncesini hi\u00e7 reddetmi\u015f de\u011fildir. Zaten \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son y\u0131llar\u0131nda art arda demokrat kafalar\u0131 \u00f6ld\u00fcren bir siyasi hareketi, MHP, t\u00fcm\u00fcyle a\u015fa\u011f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Ecevit\u2019in 1973\u2019lerdeki \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 umutla yak\u0131n takibe ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. B\u00fcy\u00fck bir \u015fans vermiyor, ama \u201cHi\u00e7 yoktan iyidir\u201d duygusuyla hareket ediyordu muhtemelen. S\u00fcleyman Demirel, Necmettin Erbakan, Alparslan T\u00fcrke\u015f ise Dr. Somar\u2019\u0131n tahamm\u00fcl edemeyece\u011fi bir d\u00fczeysizli\u011fin temsilcisi ve cumhuriyet d\u00fc\u015f\u00fcncesinin d\u00fc\u015fmanlar\u0131yd\u0131: Dinciydiler.[8]<\/p>\n

\u0130zmir\u2019in ve T\u00fcrkiye\u2019nin tarihini felaketlerin i\u00e7inden \u00e7ekip \u00e7\u0131karma h\u0131rs\u0131n\u0131 neye ba\u011flayabiliriz? Belki \u201c15 May\u0131s facias\u0131\u201d dedi\u011fi o korkun\u00e7 an\u0131ya. \u0130zmir i\u015fgal edildi\u011finde, i\u015fgal g\u00fc\u00e7leri halk\u0131n bir tepkisiyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f de\u011fildi ve bunun i\u00e7in bir\u00e7ok masal uydurulmak zorunda kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Sonraki y\u0131llarda bizzat dostluklar\u0131n\u0131 kazanaca\u011f\u0131 B\u0131\u00e7ak\u00e7\u0131zade Hakk\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7\u00fc Necip\u2019lerden, 1940\u2019lar\u0131n ya\u015fl\u0131 \u0130zmirlilerinden, bu utan\u00e7 y\u0131llar\u0131n\u0131, hi\u00e7bir direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015fmayan, hatta T\u00fcrklerin \u201c\u00e7ar\u015fafl\u0131 kad\u0131nlar\u201d dahil, r\u0131ht\u0131ma toplan\u0131p giri\u015fini seyrettikleri Yunan i\u015fgal kuvvetlerinin, baz\u0131 \u0130ttihat\u00e7\u0131 fedailerin K\u0131\u015fla\u2019dan yapt\u0131klar\u0131 silahl\u0131 direni\u015fi nedeniyle de halka sald\u0131rmas\u0131n\u0131, \u00e7ok dinleyecektir. Ancak bir \u015fey kesindi: Halk, i\u015fgale kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Halk\u0131n kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131karamayaca\u011f\u0131n\u0131z cumhuriyet kurulu\u015funu, ayd\u0131n sava\u015flar\u0131ndan ve \u00e7abalar\u0131ndan \u00e7\u0131karmaya mecbur kal\u0131rs\u0131n\u0131z. Daha do\u011frusu, ayd\u0131n\u0131n s\u0131radan halk kadar kay\u0131ts\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015fleyerek, bir me\u015fruiyet yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten de Dr. Somar milliyet\u00e7ili\u011fin dar \u00e7emberine s\u0131\u011fmaz. S\u0131\u011fd\u0131ramay\u0131z. Yerel olan\u0131n evrensel olanla uyumlula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir yerli fikir \u00fcretiminin pe\u015finde oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. 1947\u2019de \u0130zmir\u2019de d\u00f6rt ay kadar yay\u0131mlayabilece\u011fi 15 g\u00fcnl\u00fck dergi \u201cAnayol\u201dun ilk say\u0131s\u0131nda, bu uyum s\u00fcrecinin \u201cgecekondu fikirlerle\u201d yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 adeta ba\u011f\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n

Kendisi ne derse desin ve belki de d\u00f6nemin egemenleriyle aras\u0131na a\u015f\u0131lmaz duvarlar kondurmak istemedi\u011fi i\u00e7in arada bir kulland\u0131\u011f\u0131 milliyet\u00e7ilik kavram\u0131, o d\u00f6nemin ve sonras\u0131n\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 anlamdan, T\u00fcrk gericili\u011finin bir silah\u0131 olmaktan \u00e7ok uzakt\u0131r. Etnik bir delirium\u2019dan de\u011fil, T\u00fcrkiye ve T\u00fcrk\u00e7eden, bir k\u00fclt\u00fcr yurtseverli\u011finden s\u00f6z etmektedir. Dr. Somar i\u00e7in din ve dincilik, her t\u00fcrl\u00fc yurtta\u015fla\u015fman\u0131n ve insanla\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcnde d\u00fcz ve kanl\u0131 bir duvar gibi y\u00fckselen en b\u00fcy\u00fck engeldir. Tek derdi, cumhuriyet\u00e7i s\u0131fat\u0131n\u0131 hak edecek sertlikte ve derinlikte bir T\u00fcrkiye\u2019dir.<\/p>\n

\u00c7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 Anayol dergisinin daha ilk say\u0131s\u0131nda, zaten bu y\u00fczden, \u201c\u0130zmir\u2019in iliklerinden \u00e7\u0131k\u0131p a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r, yava\u015f yava\u015f cemiyetimizin i\u00e7ine ve oradan da bir T\u00fcrkiye\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131na ve buradan da bir d\u00fcnya hakikat\u0131na y\u00fckselmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z\u201d derken yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa vurgusu ve \u201chaz\u0131r kurulmu\u015f g\u00f6r\u00fc\u015flerin rahat ve kolay yap\u0131lanmas\u0131ndan \u00e7\u0131kma \u2018gecekondu\u2019 fikirlere dergisinde yer olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d kaydetmesi bir fikir \u0131srar\u0131na i\u015farettir. 1960\u2019lar\u0131n hemen ba\u015f\u0131nda, muhtemelen 1961\u2019de 27 May\u0131s\u00e7\u0131lar\u0131n \u201cmaarif sorumlular\u0131na\u201d (Bedrettin Tuncel) sundu\u011fu anla\u015f\u0131lan ve eksikli kopyalar\u0131na sahip oldu\u011fumuz bir raporda, sanki \u00f6mr\u00fcn\u00fcn maarif bilan\u00e7osunu \u00e7\u0131kar\u0131rken \u201cbu sat\u0131rlar\u0131 yazan\u201d diye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir paragrafta, \u201c\u0130svi\u00e7re\u2019ye gitmediyse Sivas Kabakyaz\u0131\u2019s\u0131na \u0130svi\u00e7re havas\u0131n\u0131n serazat fikirlerini getirtti; Erzurum\u2019da Frans\u0131z \u00fcniversitelerinin felsefe kafalar\u0131n\u0131 konu\u015fturdu; vatan\u0131 yabanc\u0131 diyarlarla de\u011fil, yabanc\u0131 diyarlar\u0131 vatanla \u015fereflendirmekten \u015feref duydu\u201d ifadelerine yer veriyordu.<\/p>\n

\"\"
Ziya Somar\u2019\u0131n en iyi \u00f6\u011frencilerinden sayabilece\u011fimiz ama \u015fahsen tan\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu\u2019nun Somar\u2019\u0131n fikirleriyle \u00f6rt\u00fc\u015fen bir\u00e7ok yan\u0131 vard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Yurt sevgisinin \u00f6l\u00e7e\u011fi<\/strong><\/p>\n

Medeni insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcne insanlar\u0131m\u0131z\u0131n b\u0131rak\u0131ld\u0131klar\u0131 gibi \u201csaf\u201d halleriyle veya Bat\u0131\u2019dan apartma fikirlerle \u00e7\u0131k\u0131lamayaca\u011f\u0131 inanc\u0131, liberalizmin de klasik milliyet\u00e7ili\u011fin ve onunla e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc dincili\u011fin de kapsayabilece\u011fi bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f, hamle veya talep de\u011fildi. T\u00fcrkiyeli ve T\u00fcrkiyeci olmak, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyaya yak\u0131\u015fan ve hatta onu a\u015fan bir fikir fabrikas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi halinde bu topraklar\u0131n \u201cg\u00f6reviydi\u201d. B\u00f6yle bak\u0131nca, Ziya Somar\u2019\u0131, T\u00fcrk ilericili\u011finin bir par\u00e7as\u0131 saymak durumunday\u0131z. H\u00fcmanist yolu, yerelin i\u00e7inden \u00e7\u0131kan ve evrensele yak\u0131\u015fan bir tutumun \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Kapitalist T\u00fcrkiye\u2019nin bu aray\u0131\u015f\u0131 tatmin edecek bir hali yoktu. Dolay\u0131s\u0131yla Dr. Somar, i\u00e7ine at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de mutsuz ve umutsuz, \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flayan T\u00fcrkiye de bu fikir aray\u0131\u015f\u0131ndan habersiz, 1978 y\u0131l\u0131n\u0131n kas\u0131m ay\u0131nda, birbirlerinden ayr\u0131ld\u0131lar. Oysa Somar, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 30 y\u0131l \u00f6nce, Anayol dergisinin son say\u0131s\u0131nda ve 1948 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda, \u015f\u00f6yle diyordu:<\/p>\n

\u201cTopra\u011f\u0131m\u0131z\u0131 sadece ge\u00e7inece\u011fimiz bir \u2018yer\u2019 diye de\u011fil, \u00fcst\u00fcnde insan olarak d\u00fcnyam\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp hayat\u0131m\u0131z\u0131 irademizle y\u00fcr\u00fctece\u011fimiz bir \u2018mesuliyet\u2019in maddi temeli diye seviyor ve onda en b\u00fcy\u00fck kuvvetlerin derin kaynaklar\u0131n\u0131 buluyoruz.\u201d<\/p>\n

Dergisinde \u0131srarla \u201cBizim davam\u0131z, (…) \u0130zmir\u2019in, pazar \u00fcst\u00fc ve politika d\u0131\u015f\u0131 hayat d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kurmak ve yaratmakt\u0131r\u201d diye yazan Dr. Somar i\u00e7in yurt sevgisinin \u00f6l\u00e7e\u011fi \u201ctefekk\u00fcr\u201d idi: D\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcreterek insanl\u0131\u011fa katk\u0131y\u0131 aramayanlar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019yi hakk\u0131yla yani bir yurtta\u015f sorumlulu\u011fu ve bilinciyle ileriye ta\u015f\u0131mak i\u00e7in sevebilece\u011fine hi\u00e7 inanm\u0131yordu. Ayd\u0131nlanmac\u0131 olmayan, \u201cfikirsiz\u201d bir yurt sevgisine sayg\u0131 duymas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131. Jean Jaures hayranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kitapla\u015fmas\u0131, daha do\u011frusu \u201cdosyala\u015fmas\u0131\u201d ve sadece dolaplar\u0131 i\u015fgal edebilmesi, 1960\u2019lardaki devrimci y\u00fckseli\u015ften ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Birer ucuz pazarlamac\u0131 olarak \u201cpolitikac\u0131\u201ddan nefreti, ki ya\u015f\u0131 ilerledik\u00e7e bu konuda \u00e7ok daha ac\u0131mas\u0131z yarg\u0131lar kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r, bununla ba\u011flant\u0131l\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Devlet yaranmac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla aras\u0131na koydu\u011fu mesafe bilin\u00e7li ve tutarl\u0131 bir eylemdi.<\/p>\n

Sol ile ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n

Do\u011frudur, \u00f6mr\u00fc boyunca pazar, pazarc\u0131 ve politikac\u0131dan nefret etmi\u015f, bu nefretini belki terbiyeli fakat a\u011f\u0131r diline ve yaz\u0131lar\u0131na usturuplu bir bi\u00e7imde yerle\u015ftirmi\u015f \u00f6zg\u00fcr bir beyindi Dr. Somar. K\u00fclt\u00fcr\u00fcyle birlikte, d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretme inad\u0131 ve h\u0131rs\u0131n\u0131n da b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcne tan\u0131k oluyoruz y\u0131llar i\u00e7inde. \u201cFikirler ve iradeler d\u00fcnyas\u0131na\u201d yak\u0131\u015fan bir cumhuriyet fikri, T\u00fcrkiye\u2019de bu fikrin realize edilebilece\u011fine olan inanc\u0131na temel olmu\u015ftu. Sorun \u015fuydu: T\u00fcrkiye, \u00f6zellikle de \u201cSo\u011fuk Sava\u015f T\u00fcrkiye\u2019si\u201d, art\u0131k bu \u015fans\u0131 t\u00fcm\u00fcyle yitirmi\u015fti.<\/p>\n

1960\u2019larda y\u00fckselen devrimci gen\u00e7lik hareketlerini, yay\u0131lan eylemlerin etkisinden ka\u00e7amayarak, emeklilik y\u0131llar\u0131nda kitap haline getirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ama aradaki mesafenin inan\u0131lmaz \u00f6l\u00e7\u00fclerde a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu metinlerin epey hatal\u0131 yay\u0131mlanabilmi\u015f baz\u0131 par\u00e7alar\u0131nda bile g\u00f6zlemek zor de\u011fildir.[9]<\/p>\n

Bir h\u0131rst\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131. B\u00fcy\u00fck bir h\u0131rs hem de. Ama bu h\u0131rs\u0131n temellerinde, Dr. Somar\u2019\u0131n uzak durdu\u011fu sosyalizm ve sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnce bir bi\u00e7imde bulunuyordu. Solcu ve yak\u0131n dostlar\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrk fikir hayat\u0131nda \u00f6nemli bir yeri oldu\u011funu itiraf edemedi\u011fi bu \u00e7evreyle aras\u0131nda bir kan dola\u015f\u0131m\u0131 sa\u011flayacak ba\u011flar\u0131 yoktu. Yerle\u015fik siyaset s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 ise \u201cmeydan hatiplerinin g\u0131rtlak makineleri\u201d olu\u015fturuyordu ve Dr. Somar tarihimizi \u201cpolitikac\u0131n\u0131n, her devri, her insan\u0131 ayn\u0131 bir \u2018ge\u00e7im ve ikbal\u2019 g\u00f6z\u00fcyle ayarlayan sahte k\u0131ymet \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnden\u201d kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bunu solun fikir hayat\u0131na ve m\u00fccadele s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine girmeden, ama ona d\u00fc\u015fman da olmadan yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Kendisini sadece solun anlayabilece\u011fini biliyordu.<\/p>\n

Bir konuda hakl\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fu y\u0131llar itibariyle, sosyalist siyaset ve fikir d\u00fcnyas\u0131,\u00a0 \u00f6zellikle T\u00fcrk\u00e7ede, hen\u00fcz Somar\u2019\u0131 cezbedecek bir d\u00fczeye sahip de\u011fildi. En iyi \u00f6\u011frencilerinden sayabilece\u011fimiz ama \u015fahsen tan\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz bir ba\u015fka a\u015fk\u0131n cumhuriyet\u00e7i Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, ki Somar\u2019\u0131n fikirleriyle ger\u00e7ekten \u00f6rt\u00fc\u015fen bir\u00e7ok yan\u0131 vard\u0131r, hen\u00fcz \u00f6\u011frenim \u00e7a\u011f\u0131ndad\u0131r. Somar\u2019\u0131n fikir d\u00fcnyas\u0131 yerle\u015firken ya\u015f\u0131t\u0131 sayabilece\u011fimiz, kendisinden birka\u00e7 ya\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck Mehmet Ali Aybar ve Behice Boran yeni yeni yazmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131, Sabahattin Ali\u2019yi tan\u0131yordu, Pertev Naili Boratav ve Adnan Cemgil yak\u0131n dostuydu belki, ama 1940\u2019lardaki Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f<\/em> ile Yurt ve D\u00fcnya<\/em>\u2019daki yaz\u0131lar Somar\u2019\u0131 tam doyuracak derinlikte de\u011fildi. Buna T\u00fcrkiye\u2019yi yeterince sevmediklerini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc T\u00fcrk kom\u00fcnistlerine genel bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 da ekleyince, beklenen at\u0131l\u0131m ger\u00e7ekle\u015fmiyordu. Ziya Somar iki b\u00fcy\u00fck bask\u0131, hatta cendere alt\u0131nda, tarih i\u00e7inde kaybolmaya mahk\u00fbm edilmi\u015fti.<\/p>\n

\u2018Madde fikrini buldu ve fikir maddesine kavu\u015ftu\u2019<\/strong><\/p>\n

Akl\u0131n\u0131 kullanmay\u0131, bunu T\u00fcrkiye\u2019de yapmay\u0131, d\u00fcnya d\u00fc\u015f\u00fcnce adamlar\u0131n\u0131n ve kad\u0131nlar\u0131n\u0131n y\u00fcksek eserlerini okuyup onlara ve kendine bir fikir de\u011feri bi\u00e7meyi tek yol sayan bir yazar\u0131n, hele bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, Balkan ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 felaketlerinden tesad\u00fcfen kurtulup T\u00fcrkiye\u2019de bir vatan yapmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131n\u0131n, cumhuriyetin kurucu babalar\u0131na bak\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 de s\u0131n\u0131rs\u0131z bir \u201cmerbutiyet\u201d bulunmamaktad\u0131r. K\u00f6lece ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 hayat\u0131ndan s\u00fcr\u00fcp atm\u0131\u015f bir adamd\u0131. B\u00fcy\u00fck sevgi duydu\u011fu Mustafa Kemal\u2019e bak\u0131\u015f\u0131 da \u00f6yleydi. Dr. Somar, Aral\u0131k 1946\u2019da \u0130zmir\u2019de yay\u0131mlanan Fikirler<\/em> dergisinde bunu yazarken, hen\u00fcz 40 ya\u015f\u0131ndad\u0131r ve asl\u0131nda ka\u00e7amayaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da alt\u0131n\u0131 \u00e7izmektedir:<\/p>\n

\u201cE\u011fer her anda kendini \u00f6nceden bir planla haz\u0131rlam\u0131\u015f gizli kapakl\u0131 bir iradenin mahir oyuncusunu g\u00f6rmek isterseniz, b\u00fcy\u00fck adam\u0131 kaybedersiniz. O hi\u00e7bir vakit yalana d\u00fc\u015fmez, onun her hali samimi olacakt\u0131r ve her samimiyetinde bir gururun gizli kuvveti vard\u0131r. Hakikat \u015fudur ki, Mustafa Kem\u00e2l Pa\u015fa as\u0131l kendisine ait olacak eserini yaratmak i\u00e7in durmadan imk\u00e2nlar ar\u0131yor. \u0130stanbul\u2019da kabineye girmek istemi\u015fti, belki bir darbe-i h\u00fck\u00fcmet yapacak, belki bir revizyonist h\u00fck\u00fcmetin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ecekti. \u0130\u015fte tam o s\u0131rada g\u00fczel bir f\u0131rsat oldu: Anadolu, bu talihin sevkiyle muhta\u00e7 oldu\u011fu sanatk\u00e2r\u0131 bekliyordu. Sanatk\u00e2r da muhta\u00e7 oldu\u011fu maddeyi bekliyordu. Samsun\u2019da yeni bir hayat\u0131n kaynak ba\u015f\u0131na gelen b\u00fcy\u00fck adam, eseri i\u00e7in en g\u00fczel \u015feyi buldu. Her t\u00fcrl\u00fc kahr-\u0131 esarete art\u0131k ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015f bu millet ruhunun saf, heyecanl\u0131 ve ta\u015fk\u0131n iradesi…Bundan daha g\u00fczel, sanatk\u00e2ra ne l\u00e2z\u0131m olabilirdi?<\/p>\n

\u201cB\u00f6ylece madde fikrini buldu ve fikir maddesine kavu\u015ftu.<\/p>\n

\u201cAs\u0131l b\u00fcy\u00fck adam, bu milletin cevherinde maddesini bulan insand\u0131r ve tarih\u00e7iler durmadan ilk sebepler ve f\u0131kralar yaratacaklar\u0131na, bir milletin bir yard\u0131mc\u0131 iradenin, madde ile ruhun birbirini buldu\u011fu bu b\u00fcy\u00fck konu\u015fma dakikas\u0131 \u00fczerinde dursalar ne derin ayd\u0131nl\u0131k noktalar\u0131na, ne b\u00fcy\u00fck s\u0131rlara ereceklerdir…<\/p>\n

\u201cBunu kendi tarihini kendi kafas\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ya\u015fatan as\u0131l o tarih\u00ee insan ne iyi sezmi\u015fti. Eserinin tarihine ne anas\u0131ndan, ne mektebinden ba\u015flad\u0131… O 19 May\u0131s 1919\u2019da Samsun\u2019a \u00e7\u0131kan adam\u0131n b\u00fcy\u00fck ve yepyeni hakikatten, bu hakikatin kolay kolay ba\u015fkalar\u0131na nazil olmayan r\u00fcyetinden girdi, s\u00fcrd\u00fc ve hakikati verdi. Onun i\u00e7in bu esere bir ihtil\u00e2l ve o ihtil\u00e2lde kendini bulan cemiyete bir \u2018millet\u2019 ad\u0131 verildi ve o, milletin vatan \u00fczerinde kendi varl\u0131\u011f\u0131na dikilen bir makam\u0131 oldu. Anadolu kendisine bu yepyeni eseri yaratacak insan\u0131 kendine has bir hayat duygusuyla bu iradede sezdi, b\u00fcy\u00fctt\u00fc ve arkas\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc…\u201d<\/p>\n

Cevheri, son tahlilde \u00fclkeyi olu\u015fturan halkta g\u00f6ren bir yazar i\u00e7in kurucu babalara kar\u015f\u0131 akl\u0131 ve tarih bilimini bo\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcren bir \u201cmeclubiyet\u201d (tutkunluk) cumhuriyet rejiminin \u00f6l\u00fcm\u00fc ve cumhuriyet\u00e7i ku\u015faklar\u0131n\u0131 yarat\u0131lamamas\u0131 demekti. Bu de\u011ferlendirmenin yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 tarih, 8 y\u0131l \u00f6nce \u00f6len Mustafa Kemal\u2019i de\u011ferlendirecek yap\u0131tlar\u0131n hen\u00fcz bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir tarihtir: Osmanl\u0131\u2019y\u0131 bitiren iradenin ve cumhuriyet rejiminin bir t\u00fcrl\u00fc yaz\u0131lamamas\u0131, sanki 60 y\u0131l sonraki bir felaket rejiminin nedenleri aras\u0131ndad\u0131r. Endi\u015feli Somar, bu yokluk ve bo\u015flukta, sadece y\u0131k\u0131m g\u00f6r\u00fcyordu.<\/p>\n

Miras\u00e7\u0131s\u0131 sosyalistler olacak<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019den ve cumhuriyet rejiminden \u201cmedeni d\u00fcnyaya\u201d \u00f6rnekler, dersler verebilecek bir fikir ve irade \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fan, bunun i\u00e7in tarihsel ak\u0131\u015f i\u00e7inde ve dinden uzak, maddeci bir yakla\u015f\u0131mla T\u00fcrkiye\u2019yi irdelemeye \u00e7al\u0131\u015fan Dr. Somar, kavgas\u0131nda yaln\u0131z b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, o da buna do\u011frusu pek fazla \u00fcz\u00fclmemi\u015ftir. Masas\u0131, kitaplar\u0131 ve eski harflerle doldurdu\u011fu binlerce sayfa dosya ka\u011f\u0131d\u0131n\u0131n saklad\u0131\u011f\u0131 fikirlerle kendisini kurtard\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu belki de.<\/p>\n

Cumhuriyet rejiminin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, bu y\u0131k\u0131m\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131, Dr. Somar\u2019\u0131n \u00e7aba ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131ndan \u00e7ekip almak zor de\u011fil. Bunun i\u00e7in yap\u0131tlar\u0131n\u0131, o girift dilini sineye \u00e7ekerek ve alt\u0131ndaki zenginli\u011fini yeniden \u00fcreterek okumak gerekiyor.<\/p>\n

\u0130ktidar politikac\u0131lar\u0131na a\u00e7\u0131k d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 yer yer anar\u015fizmin s\u0131n\u0131rlar\u0131na de\u011fen Dr. Ziya Somar, ileride mutlaka okur \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131lacak kitaplar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na konulmak \u00fczere, a\u015fa\u011f\u0131daki \u201cithaf\u201d notunu yazm\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcnce bunun i\u00e7in ve bu do\u011frultuda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cBa\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde masmavi g\u00f6kten ve o g\u00f6k alt\u0131nda ahlak vicdan\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z emirlerinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvete e\u011filmeyen ve d\u00f6nmeyen filozof gibi, ben de, bu sat\u0131rlar\u0131 yazarken, ba\u015f\u0131m\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir insan yata\u011f\u0131 olan memleketimin b\u00fcy\u00fck ve kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z a\u015fk\u0131ndan ve iman\u0131n\u0131 kimseye bor\u00e7lu olmayan vicdan\u0131m\u0131n \u015fa\u015fmaz emrinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvete e\u011filmedim…<\/p>\n

\u201c…Ve ancak ba\u015flar\u0131 \u00fcst\u00fcnde memleketimin bu kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z ve b\u00fcy\u00fck a\u015fk\u0131ndan ba\u015fka sevda gezdirmeyenler ve vicdanlar\u0131n\u0131 onun \u015fa\u015fmaz emirlerinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvet \u00f6n\u00fcnde e\u011fmeyenler i\u00e7in yazd\u0131m.\u201d<\/p>\n

E\u015fi Nezahat Somar\u2019\u0131n binlerce sayfa yaz\u0131n\u0131n i\u00e7inde buldu\u011fu ve bizlere bir vasiyet gibi ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu not, T\u00fcrkiyeli bir fikir adam\u0131n\u0131n \u00e7arpan kalbini ve i\u015fleyen beynini resmetmektedir. T\u00fcrkiye\u2019ye egemen zihniyet, bu insan\u0131 tarihimizden kaz\u0131rken, hayat\u0131na, yani iktidar\u0131na kastedildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekte hakl\u0131yd\u0131. Kas\u0131m 1978\u2019de Sahray\u0131 Cedit Mezarl\u0131\u011f\u0131\u2019nda o\u011flu \u00d6kmen\u2019in yan\u0131na defnedilen Somar, \u201csusku komplosunu\u201d k\u0131ramam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Ger\u00e7ek \u00f6\u011frencilerinin ve takip\u00e7ilerinin sosyalistler olaca\u011f\u0131n\u0131 fark edemeden, d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklu bir i\u00e7 sava\u015f\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc T\u00fcrkiye\u2019de bu d\u00fcnyadan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, memleketinin ve cumhuriyetin \u00e7\u00f6kmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, d\u00fcnyaya g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 Balkan felaketini and\u0131ran g\u00fcnlerin kap\u0131da oldu\u011funu hi\u00e7 g\u00f6rememi\u015f de\u011fildi. Ama yukar\u0131daki ithaf, kendisi \u00f6yle kavramla\u015ft\u0131rmasa bile, bu fikir kar\u0131ncas\u0131n\u0131n ger\u00e7ek miras\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin sosyalistleri oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131yor mu? \u00d6yledir. Dr. Ziya Somar\u2019\u0131n hi\u00e7 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131, ama en iyi iki \u00f6\u011frencisi, herhalde Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu ile Yal\u00e7\u0131n K\u00fc\u00e7\u00fck\u2019t\u00fcr: Tarihin derinlerinde \u00e7ok ilgin\u00e7 ve sa\u011flam fikir yolda\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131n serpildi\u011fine \u00e7ok g\u00fczel bir \u00f6rnektir bu devaml\u0131l\u0131k. Avc\u0131o\u011flu ve K\u00fc\u00e7\u00fck\u2019\u00fc Dr. Somar\u2019\u0131n a\u015fk\u0131n \u00f6\u011frencileri olarak \u00e7izmek, bir abart\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Eski cumhuriyet bizi kustu, Dr. Ziya Somar\u2019\u0131 \u00e7ok \u00f6nceden kusmu\u015ftu. \u015eimdi yeni bir ayd\u0131nlanmac\u0131 ve emekten yana cumhuriyet kurarken, eski kazan\u0131mlar\u0131 ve kenara itilen cumhuriyet\u00e7ileri de bizim \u00fcstlenmemiz ka\u00e7\u0131n\u0131lmazla\u015f\u0131yor. \u201c1923\u201d bizi ta\u015f\u0131mad\u0131, ama biz onu ve tutkulu kavgac\u0131lar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yoruz; a\u015farak ta\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n

Tarih ger\u00e7ekten de ac\u0131mas\u0131z ve s\u00fcrekli m\u00fcdahaleyi gerektiren bir s\u0131nav yeri. Bug\u00fcn\u00fcn kavramlar\u0131yla \u00f6zetleyebiliriz: Bir \u201cdevrimci demokrat\u201d fikir at\u00f6lyesi olarak Dr. Ziya Somar, ileri ve ilerici bir d\u00fcnyan\u0131n par\u00e7as\u0131, ama eski rejimde ya\u015famak zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f bir \u201ctutunamayan\u201d idi; yeni bir cumhuriyetin kahramanlar galerisindeki yerini elbette alacakt\u0131r. Emek ve yarat\u0131c\u0131 ak\u0131l, e\u015fitlik\u00e7i ve yenilik\u00e7i cumhuriyet m\u00fccadelesi i\u00e7inde, zamana yay\u0131larak da olsa, mutlaka ger\u00e7ek al\u0131c\u0131s\u0131yla bulu\u015fur. Er ya da ge\u00e7.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[1] Bu \u201cbaba\u201d, tam bir muammad\u0131r. Dr. Ziya Somar, babas\u0131n\u0131 hi\u00e7 tan\u0131mad\u0131. Hayat\u0131yla ilgili bilgi toplayanlara da \u201cbabas\u0131n\u0131 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta kaybetti\u201d notunu vermekle yetindi. Aile i\u00e7inde de pek konu\u015fulmam\u0131\u015f, ancak e\u015fi Nezahat Somar\u2019\u0131n 1980\u2019lerin ortas\u0131nda bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131na anlatt\u0131\u011f\u0131 ac\u0131kl\u0131 bir \u00f6yk\u00fc var. \u015e\u00f6yle: Herhalde daha sonra bir deniz kazas\u0131nda 20 ya\u015f\u0131ndayken \u0130zmir\u2019de kaybedece\u011fi o\u011flu \u00d6kmen ya yeni do\u011fmu\u015ftur ya da do\u011fmak \u00fczeredir. \u00d6\u011fretmen arkada\u015flar\u0131 Ankara\u2019da bir Karadeniz kenti mebusunun kendisine \u00e7ok ama \u00e7ok benzedi\u011fini, gen\u00e7li\u011fi Balkanlarda ve Ziya Somar\u2019\u0131n do\u011fdu\u011fu yerlerde askeri g\u00f6rev yapmakla ge\u00e7mi\u015f bu mebusla mutlaka tan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131, hi\u00e7 de\u011filse bir konu\u015fmas\u0131n\u0131 isterler. \u00c7ok gen\u00e7 Nezahat Somar bir \u015feyler olaca\u011f\u0131n\u0131 sezinlemi\u015f gibi \u201cZiya bir git konu\u015f, bak bakal\u0131m\u201d der. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ziya Somar\u2019\u0131n babas\u0131zl\u0131k ac\u0131s\u0131n\u0131 yak\u0131ndan bilmektedir. Neyse, \u0131srarlar sonucu Ziya Somar, \u00e7ok gen\u00e7 bir \u00f6\u011fretmen kimli\u011fiyle, muhtemelen 28 ya\u015f\u0131ndayken, kendisine \u00e7ok benzetilen bu Karadeniz kenti mebusunu ziyaret eder. Uzunca bir konu\u015fma olur. \u201cYetim\u201d ve inan\u0131lmaz bir hayat\u0131n i\u00e7inden \u015fans eseri kopup gelmi\u015f bu gen\u00e7 \u00f6\u011fretmenin kafas\u0131nda \u201cbabas\u0131yla y\u00fcz y\u00fcze gelme ihtimali\u201d de vard\u0131r. Konu\u015ftuktan sonra eve gelir ve e\u015fine konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Mebusun \u0131srarla o y\u0131llardan ve o g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeden hi\u00e7 s\u00f6z a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Her \u015feyi konu\u015fmu\u015flard\u0131r, ama mebus, bu Yanya do\u011fumlu \u00f6\u011fretmene ge\u00e7mi\u015fini, Balkanlar\u2019da neler ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131, muhtemelen de \u00f6zel hayat\u0131n\u0131 hi\u00e7 a\u00e7mam\u0131\u015ft\u0131r. Gen\u00e7 ve bazen gere\u011finden fazla gururlu Ziya, kendisinden \u00e7ok daha gen\u00e7 e\u015fine, \u201cGaliba oydu Nezahat\u201d der. Ama bu olay\u0131 bir daha pek konu\u015fmazlar. Zaten gerek de kalmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu mebus muhtemelen o konu\u015fmadan bir s\u00fcre sonra \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu, i\u00e7erdi\u011fi ki\u015fisel trajediler kadar, ku\u015fkusuz T\u00fcrkiye\u2019de cumhuriyetin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131na ve kadrolar\u0131na dair de ilgin\u00e7 bir hik\u00e2yedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en mebus, cumhuriyetin kurucu kadrolar\u0131n\u0131n en yak\u0131nlar\u0131ndan bir s\u0131ra neferidir. Muhtemelen Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n ilk kadrolar\u0131ndan olan, cumhuriyet d\u00f6neminde de Mustafa Kemal\u2019in yak\u0131n\u0131nda bir t\u00fcr \u201ckara kutu\u201d olarak hizmetler veren bu nedense ads\u0131z sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n ula\u015fabildi\u011fimiz tek foto\u011fraf\u0131 ger\u00e7ekten de Dr. Somar\u2019a benzemektedir, ama \u00f6zellikle 1900 Preveze do\u011fumlu a\u011fabeyi Nazmi Tu\u011frul\u2019a ve ablas\u0131 \u0130smet\u2019e \u00e7ok benzemektedir. Galiba bir ba\u015fka zaman ve mek\u00e2nda bu trajik \u00f6yk\u00fcye geri d\u00f6nmek zorunda kalaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

[2] Dr. Ziya Somar\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00e7ok sonra dosyalar\u0131 aras\u0131nda bulunan 1947 y\u0131l\u0131na ait bir dilek\u00e7e kopyas\u0131, bu ac\u0131l\u0131 \u00e7abalara y\u00f6nelik tipik bir \u00f6rnektir:<\/p>\n

\u0130n\u00f6n\u00fc Lisesi M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc eliyle<\/em><\/strong><\/p>\n

Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na <\/em><\/strong><\/p>\n

Ankara<\/em><\/strong><\/p>\n

1929\u2019dan beriye, on sekiz y\u0131ll\u0131k \u00f6\u011fretmenim. Anadolu\u2019nun do\u011fusundan bat\u0131s\u0131na kadar b\u00fct\u00fcn yurt bucaklar\u0131nda vazife g\u00f6rd\u00fcm. \u00d6\u011fretmenlikteki idealim herhangi bir kazan\u00e7 mesle\u011fi tutmak de\u011fil, fakat memleketin k\u00fclt\u00fcr ve fikir hayat\u0131nda benden bekleyece\u011fi hizmeti yerine getirmekti. Bunu yapmak i\u00e7in de b\u00fct\u00fcn engellere ve maddi zorluklara kar\u015f\u0131 durarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. <\/em><\/p>\n

Memleketime daha \u00e7ok faydal\u0131 olabilecek bir duruma geldi\u011fimi hissetti\u011fim anlarda hamleler yapmak istedim.Ge\u00e7en y\u0131l verdi\u011fim doktorluk imtihan\u0131nda, bug\u00fcne kadar al\u0131\u015f\u0131lan ve k\u0131ymet verilen yoldan ayr\u0131larak bizzat kendi fikir hayat\u0131m\u0131zda, kendi de\u011ferlerimize d\u00f6nmeyi denedim. Ve bir m\u00fctefekkirimizin, merhum Mehmet \u0130zzet\u2019in ad\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerine, bir tez m\u00fcdafaa ettim. Bundan maksat bir unvan almak de\u011fil, T\u00fcrk gen\u00e7li\u011fine kendi de\u011ferlerinden birini tan\u0131tmakt\u0131. Bu da tezin bas\u0131lmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131. Tezimi takdir eden her \u00fc\u00e7 rapor da bas\u0131lmas\u0131na karar verdi\u011fi halde \u00dcniversitece bas\u0131lma karar\u0131 -muhtelif m\u00fcracaatlar\u0131ma ra\u011fmen- hen\u00fcz al\u0131nm\u0131\u015f de\u011fildir. Bakanl\u0131\u011f\u0131m\u0131za yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fvurmalarda da ilgilenilmedi\u011fini \u00fcz\u00fcnt\u00fc ile anlam\u0131\u015f bulunuyorum. <\/em><\/p>\n

Bu arada, ili\u015fik listede g\u00f6sterilen eserleri haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m halde hi\u00e7birini bast\u0131rmak imk\u00e2n\u0131n\u0131 bulamad\u0131m. <\/em><\/p>\n

\u00dcniversiteye girmek i\u00e7in 1938 y\u0131l\u0131ndan beri yapt\u0131\u011f\u0131m te\u015febb\u00fcsler daima kesilmi\u015f ve \u00dcniversitemize sadece hak ederek ve kanuni yollardan y\u00fcr\u00fcyerek girmek arzum hi\u00e7bir sebep olmaks\u0131z\u0131n geri b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/em><\/p>\n

\u0130zmir\u2019de a\u00e7\u0131lan Y\u00fcksek Ticaret ve \u0130ktisat Okulu\u2019nda, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m mevzular \u00fczerindeki dersleri okutmay\u0131 istedi\u011fim ve her t\u00fcrl\u00fc imtihan ve eser verme \u015fart\u0131na raz\u0131 oldu\u011fum halde \u201cd\u0131\u015far\u0131da tahsil etmi\u015f olmamak\u201d mahzuru ile bu te\u015febb\u00fcs\u00fcm de kesilmi\u015f, fakat bir y\u0131l sonra bu \u015fartlardan hi\u00e7birini ta\u015f\u0131mayan ellere verilmi\u015ftir. <\/em><\/p>\n

Her y\u0131l memleketime bir ad\u0131m daha fazla faydal\u0131 olmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli zorluklarla \u00e7evrili olarak \u00e7al\u0131\u015fan ve haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011fu eserlerin pek az\u0131n\u0131 bast\u0131rmaya muvaffak olmu\u015f, m\u00fchim bir k\u0131sm\u0131n\u0131 saklamak h\u00fcsran\u0131na u\u011fram\u0131\u015f bir T\u00fcrk \u00f6\u011fretmeninin ne yapmas\u0131 gerekti\u011fini, memleket fikrini kuvvetlendirmek g\u00f6revini ba\u015farmakta olan say\u0131n bakanl\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan sormama m\u00fcsaadelerini diler, ili\u015fik listede g\u00f6sterilen kitaplar\u0131m\u0131 bast\u0131rabilmek, idealim olan \u00fcniversite muhitinde veya i\u00e7inde daha ileri ilmi hamleler alabilmemi sa\u011flamak i\u00e7in \u0130zmir\u2019deki g\u00f6revimin \u0130stanbul\u2019a nakledilmesini sayg\u0131lar\u0131mla rica ederim. <\/em><\/p>\n

\u0130zmir \u0130n\u00f6n\u00fc Lisesi Felsefe \u00d6\u011fretmeni <\/em><\/strong><\/p>\n

Dr. Ziya Somar<\/em><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

[3] Yine 1947 y\u0131l\u0131ndan ilgin\u00e7 bir dilek\u00e7e ve mektup, \u201c\u00e7i\u011fnenmi\u015f olan ink\u0131lap terbiyesi\u201dnin ac\u0131s\u0131 i\u00e7indeki Dr. Somar\u2019\u0131n \u00f6\u011frencilerine verdi\u011fi de\u011fere ve \u201cmuz\u0131r fikirlerle m\u00fccadeleden ne anlad\u0131\u011f\u0131na\u201d dair iyi bir ipucu i\u00e7ermektedir:<\/p>\n

\u0130zmir Maarif M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne<\/em><\/strong><\/p>\n

20.3.1947 per\u015fembe g\u00fcn\u00fc d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc saatte ders verirken, daha \u00f6nceki y\u0131llarda da tekrar edilen fakat hi\u00e7bir terbiyevi ve mektebe uyar bir taraf\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u015fahsen derslerime te\u015fmil edilmemesini rica etti\u011fim manas\u0131z bir usulle, birden iki muavin derse girerek \u00e7ocuklar\u0131n muayene edilece\u011fini bildirmi\u015f, ani bir bask\u0131na u\u011frayan bir tayfa gibi, kollar kald\u0131r\u0131l\u0131p \u00fcst ba\u015f aranmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Bunun ne i\u00e7in oldu\u011funu tahkik edip de, bununla \u00e7ocuklar \u00fczerinde \u201cmuz\u0131r ve menfi\u201d mektup arand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenince bu hareketi \u015fahs\u0131ma kar\u015f\u0131 da bir tertip telakki etmekten kendimi menedemedim. <\/em><\/p>\n

Senelerce devam eden hocal\u0131\u011f\u0131mda k\u00f6t\u00fc kitap yerine iyi kitap vermek, felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc geni\u015fletip tam manas\u0131yla faydal\u0131 k\u0131lmak i\u00e7in \u015fahsen yapt\u0131\u011f\u0131m m\u00fccadele, her taraftan, gerek bakanl\u0131k\u00e7a, gerek mahalli idareler ve m\u00fcesseseler taraf\u0131ndan daima ihmal ve kay\u0131ts\u0131zl\u0131kla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015f, ilim ve felsefe yolunda T\u00fcrk \u00e7ocu\u011funu y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn te\u015febb\u00fcslerim suya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fken, s\u0131rf bir idari endi\u015fe ile her t\u00fcrl\u00fc milli haysiyet ve endi\u015fe kayd\u0131ndan uzak baz\u0131 vas\u0131talar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131p, fikir ve haysiyet sahalar\u0131m\u0131z\u0131 daraltmaya y\u00f6nelmi\u015f bu hareketler, zaten \u00e7i\u011fnenmi\u015f olan ink\u0131lap terbiyesinin b\u00fct\u00fcn prensipleriyle \u00e7at\u0131\u015facak bir iptidailiktedir. <\/em><\/p>\n

\u00c7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 uyand\u0131rmak, yeti\u015ftirmek yolunda en temiz ve a\u00e7\u0131k zahmet, sistemli \u00e7al\u0131\u015fmalarla, \u00e7ocu\u011fu mektep i\u00e7inde ve mektep d\u0131\u015f\u0131nda yeti\u015ftirmek ve takip etmektir. Bu da ders d\u0131\u015f\u0131nda faydal\u0131 konferanslarla onlar\u0131 i\u015flemek, eserlerle onlar\u0131n zihinlerini \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak, aktif \u015fekilde kendilerini muz\u0131r tesirlere kar\u015f\u0131 m\u00fcdafaaya elveri\u015fli k\u0131lmakt\u0131r. Halbuki bu yolda at\u0131lan b\u00fct\u00fcn ad\u0131mlar\u0131m\u0131z \u015fiddetli bir alakas\u0131zl\u0131k veya gizli endi\u015felerle yar\u0131da b\u0131rak\u0131l\u0131yor, konferanslara hi\u00e7bir alaka g\u00f6sterilmiyor, eserlerimiz ise sadece yaz\u0131l\u0131p yaz\u0131l\u0131p \u00e7antam\u0131zda birikiyor. <\/em><\/p>\n

E\u011fer T\u00fcrkiye\u2019yi seviyorsak, e\u011fer T\u00fcrk \u00e7ocu\u011funu yeti\u015ftirmek istiyorsak, milli haysiyet ve benli\u011fimizi k\u00fc\u00e7\u00fcltm\u00fc\u015f olacak olan bu t\u00fcrl\u00fc Osmanl\u0131 usulleriyle de\u011fil, medeni milletlerin ahlak\u0131ndan ve k\u00fclt\u00fcr yollar\u0131ndan y\u00fcr\u00fcy\u00fcp \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 okutmal\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeli, millet sevgi ve haysiyetini mesul bir insan vicdan\u0131yla, onlar\u0131n vazife duygular\u0131na a\u015f\u0131lamal\u0131y\u0131z. <\/em><\/p>\n

Halbuki, tecr\u00fcbelerimiz bize bu t\u00fcrl\u00fc s\u00f6zde \u015fiddet ve takip usullerinin \u00e7ocuk \u00fczerinde daha menfi tesir yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, ondaki \u015fuurlu ve a\u00e7\u0131k endi\u015fe ba\u011flar\u0131n\u0131 kopar\u0131p, gizli temay\u00fcllere kuvvet oldu\u011funu k\u00e2fi derecede g\u00f6stermi\u015ftir. Senelerce, gerek derslerimde gerek konferans ve yaz\u0131lar\u0131mda, \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131n bu \u201cmuz\u0131r tesir\u201dlere kar\u015f\u0131, ancak fikirce ve ruh\u00e7a olgunla\u015farak kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 yolunu takip ettim. Fakat idari olmaktan ziyade yaln\u0131z terbiyevi olan bu fikir m\u00fccadelesinde, daima desteksiz kald\u0131m. <\/em><\/p>\n

Bu itibarla, Say\u0131n Milli E\u011fitim M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden, bu yolda bir anla\u015fmay\u0131 sa\u011flayacak bir toplant\u0131n\u0131n tertip edilerek bu i\u015flerin orada konu\u015fulmas\u0131na, idare ve \u00f6\u011fretmen haysiyeti ve n\u00fcfuzunu k\u0131racak bu t\u00fcrl\u00fc dipsiz ve faydas\u0131z usuller yerine, \u00f6\u011fretmen ve \u00f6\u011frenciyi m\u00fc\u015ftereken ayn\u0131 bir millet endi\u015fesi \u00fczerinde ba\u011flayacak daha faydal\u0131 yollardan y\u00fcr\u00fcmeye elveri\u015fli direktiflere do\u011fru haz\u0131rlamak i\u00e7in, daha terbiyevi, daha ilmi yollar\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na \u00f6n ayak olmas\u0131n\u0131 beklerken, endi\u015felerimin, s\u0131rf milletime kar\u015f\u0131 olan ve her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde tuttu\u011fum haysiyet ve \u015feref ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131ma verilmesini ve bunu b\u00f6yle oldu\u011funa, hi\u00e7bir tesire kap\u0131lmaks\u0131z\u0131n inan\u0131lmas\u0131n\u0131 da en derin mesleki sayg\u0131lar\u0131mla dilerim. <\/em><\/p>\n

Dr. Ziya Somar<\/em><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

[4] Bunun Dr. Somar i\u00e7in nas\u0131l bir mutsuzluk oldu\u011funu 1959 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir e\u011fitimciler toplant\u0131s\u0131ndaki \u201cdayak tart\u0131\u015fmas\u0131\u201d \u00e7ok g\u00fczel \u00f6rnekliyor. 11 A\u011fustos 1959 tarihli Cumhuriyet<\/em> gazetesinin ilk sayfadan girip 5. sayfaya devam verdi\u011fi \u201cTerbiyeciler daya\u011f\u0131n gene okullara girmesini istiyorlar\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberin tamam\u0131 \u015f\u00f6yle:<\/p>\n

\u201cPedagoji Cemiyetinin 8. E\u011fitim Kongresi d\u00fcn saat 10\u2019dan itibaren Galasataray Lisesi konferans salonunda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Cemiyet Ba\u015fkan\u0131 Memduh Seydol\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131ndan sonra s\u00f6z alan Galatarasay Lisesi M\u00fcd\u00fcr\u00fc Ali Teoman, d\u00fcnyada e\u011fitim hareketleri hakk\u0131nda etrafl\u0131 bilgi vermi\u015ftir.<\/p>\n

E\u011fitim Milli Komisyonu ile birlikte yapt\u0131\u011f\u0131 son geziye ait d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc memleketlerin e\u011fitim sistemlerini anlatan Ali Teoman, bu arada \u0130ngiltere\u2019de e\u011fitim sistemine daya\u011f\u0131n da girdi\u011fini m\u00fc\u015fahede ettiklerini bildirmi\u015f ve kendisinin de daya\u011fa taraftar oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Konunun tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na ge\u00e7ildi\u011fi zaman s\u00f6z alan delegelerden biri, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131fla onuncu s\u0131n\u0131f aras\u0131ndaki \u00f6\u011frencilere dayak atman\u0131n m\u00fcbah oldu\u011funu s\u00f6yleyerek ‘Atalar\u0131m\u0131zdan kalma falakay\u0131 geri getirmeli ve ondan gene faydalanmal\u0131. \u00c7ocu\u011fun iyi yeti\u015fmesi i\u00e7in dayak \u015fartt\u0131r’ demi\u015ftir.<\/p>\n

Felsefe doktoru Ziya Somar ise yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada tamamiyle daya\u011f\u0131n aleyhinde bulunmu\u015f ve dayaktan evvel e\u011fitim sisteminde ba\u015fka de\u011fi\u015fiklikler yapmak gerekti\u011fini ifadeyle, ‘\u00c7ocuklar\u0131m\u0131z derse, kulaklar\u0131 Zeki M\u00fcren\u2019in \u015fark\u0131lar\u0131 ve \u00e7iftetelli havalar\u0131yla dolu olarak geliyor. Olmaz b\u00f6yle \u015fey’ demi\u015ftir.<\/p>\n

Ziya Somar, daha sonra daya\u011f\u0131n sadece cismani olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ifadeyle, manevi dayaklar\u0131n da varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmi\u015f ve ilim adam\u0131 olan \u00f6\u011fretmenlerin en b\u00fcy\u00fck daya\u011f\u0131 talimatnameden yediklerini s\u00f6ylemi\u015f ve konu\u015fmas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle bitirmi\u015ftir:<\/p>\n

‘Silkinmek istedi\u011fimiz bu k\u00f6t\u00fc sistemi yeniden ortaya \u00e7\u0131karmaya gayret etmeyelim. \u00d6\u011frencinin her hareketinin kay\u0131t alt\u0131nda b\u0131rak\u0131lmas\u0131 do\u011fru de\u011fildir. B\u0131rak\u0131n\u0131z bu dayakla olsun m\u00fccadele edelim.’\u201d<\/p>\n

[5] \u00d6\u011frencilerinden sayaca\u011f\u0131m\u0131z ve aile dostu olan yazar Demir \u00d6zl\u00fc, ki Somar\u2019\u0131n o\u011flu \u00d6kmen\u2019le ya\u015f\u0131tt\u0131r, bunu \u00e7ok erken ya\u015fta anlam\u0131\u015f ve Somar\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcyle ilgili Cumhuriyet\u2019teki yaz\u0131s\u0131nda da alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015fti: \u201cDr. Ziya Somar (…) Panslavizm d\u00f6nemi Rus d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerine benzetilebilir. (…) G\u00f6kalp\u2019ci g\u00f6r\u00fc\u015fleri hi\u00e7 bir zaman bir \u015foven ulusalc\u0131l\u0131k a\u015famas\u0131na varmam\u0131\u015ft\u0131r, daha \u00e7ok T\u00fcrk ulusunun kendini tan\u0131mas\u0131, kendini bulmas\u0131, b\u00fcy\u00fck uluslarda oldu\u011fu gibi kendi d\u00fc\u015f\u00fcncesini yaratmas\u0131 idealist a\u015famalar\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d (Cumhuriyet, 9 Aral\u0131k 1978, s. 7.)<\/p>\n

[6] Ziya Somar\u2019\u0131n, bundan 51 y\u0131l \u00f6nce Yeni \u0130nsan<\/em> dergisindeki yaz\u0131lar\u0131ndan birinde, bu meseleye de\u011finen bir b\u00f6l\u00fcm var:<\/p>\n

\u201cGer\u00e7ek budur ki, fikri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131p, insan kafas\u0131n\u0131 kendi meseleleri, insan ve cemiyet varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ezel\u00ee davalar\u0131 \u00fczerine e\u011filmekten ba\u015fka bir \u201csebeb-i mevcudu\u201d olmayan felsefe e\u011fitimi, bizde, o eski \u201cexotique\u201d mal te\u015fhircili\u011fi, o antika toplay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 huyundan kurtulup, a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 bir fikir yap\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na eri\u015femedi. B\u00f6ylece y\u0131llard\u0131r \u00fcniversite ve lise \u00f6\u011fretimimizde, ham veya olgun, yerli, yabanc\u0131, geli\u015fig\u00fczel fikir d\u00f6k\u00fcnt\u00fcleriyle musallat oldu\u011fumuz ‘garabet’lerin b\u00fct\u00fcn yavan ve cevhersiz kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ile kurtulup t\u0131ka basa harman etti\u011fimiz gen\u00e7 zek\u00e2lar, felsefesiz bir ba\u015f\u0131bo\u015flu\u011fun, g\u00fcndelik olup bittilerle ge\u00e7inen nakliyat\u00e7\u0131 bir tefekk\u00fcr acemili\u011finin i\u00e7 s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ile, kendilerini ya Marx\u2019\u0131n eski materyalist keramet\u00e7ili\u011fine atacaklar, ya da mesel\u00e2, hayat\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7 ve d\u0131\u015f bocalay\u0131\u015flar\u0131nda bir \u0131\u015f\u0131k yolu araman\u0131n zorlu felsefe ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 g\u00f6ze almaks\u0131z\u0131n sadece paradoksal taraflar\u0131yla oyaland\u0131\u011f\u0131 bir J. P. Sartre\u2019\u0131n a\u011fdal\u0131 ve a\u011f\u0131r d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde ‘h\u00fcner ve marifet’ aramaya kap\u0131lacaklard\u0131r.<\/p>\n

Bunda elbette haks\u0131z ve sebepsiz de\u011fildirler: Biz onlar\u0131, bug\u00fcne kadar ne insan olu\u015flar\u0131n\u0131n d\u00fcnya ve cemiyet meseleleri \u00fczerinde diyalektik bir tefekk\u00fcr \u00e7abas\u0131yla durmak ve da\u011f\u0131n\u0131k olaylar\u0131 diyalektik bir tenkitle ger\u00e7ek sebepleri i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnmek zevkine erdirdik, ne de buna yard\u0131mc\u0131 olacak bir felsefe ‘initaition’u ile filozoflar\u0131n hayat ve samimiyetlerine kayna\u015ft\u0131racak bir Socratique yol a\u00e7t\u0131k. Sadece ba\u015fkalar\u0131n\u0131n fikirleriyle giydirip giydirilip k\u00fcrs\u00fc tarifelerine g\u00f6re vakit vakit milletleraras\u0131 panay\u0131rlarda da te\u015fhir etti\u011fimiz bu ‘acaip’ ve ‘mahiyet’ felsefecimiz, bu gidi\u015fle yaln\u0131z kendi k\u0131s\u0131r topra\u011f\u0131n\u0131 a\u011fa\u00e7s\u0131z ve meyvas\u0131z bir ‘arsa’ halinde kurutmakla kalmad\u0131, bu k\u0131s\u0131r topra\u011f\u0131ndan ta\u015f\u0131nan kucak kucak ve k\u00fcrek k\u00fcrek nadasl\u0131klarla nice verimli kafalar\u0131 da \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcp verimsiz yapt\u0131. Netice \u015fu oldu ki, bunca y\u0131ld\u0131r har\u0131l har\u0131l okutup imtihanlar\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z, numaralar\u0131n\u0131 verip s\u0131n\u0131flar ge\u00e7irtti\u011fimiz felsefe dersleri ile s\u00f6z\u00fcm ona felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fc, hi\u00e7bir ‘mahsul’ d\u00f6kmeden nice kimseleri ge\u00e7indirdi, niceleri Avrupa\u2019lara, Amerika\u2019lara gidip g\u00f6vde g\u00f6sterisi yapt\u0131lar, nice \u015f\u00f6hretler, \u015fark\u0131c\u0131 ve oyuncu kafilelerinden bo\u015f bulunabilen g\u00fcmr\u00fck yollar\u0131ndan ge\u00e7irilip memleketimize ‘fikir ve irfan’ getirdiler.<\/p>\n

\u015e\u00fcphe yok ki, bug\u00fcn fikir panay\u0131r\u0131m\u0131za g\u00f6r\u00fclmemi\u015f ve i\u015fitilmemi\u015f nice felsefe ak\u0131mlar\u0131 ve yeni filozoflar listesi y\u00f6n\u00fcnden ‘eskilere’ g\u00f6re \u00e7ok \u00e7e\u015fitli, \u00e7ok g\u00f6steri\u015fli, hele \u00fcniversitelerimizin ‘bilgin’ \u00e7ap\u0131 onlar\u0131n hac\u0131ms\u0131z varl\u0131klar\u0131 yan\u0131nda olduk\u00e7a besili ve \u015fi\u015fkin g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u015eu da daha az ger\u00e7ek de\u011fildir ki, bu bo\u015fluk duygusunu duyup kendini bu bo\u015flukta bir \u015fey yapmaya, cemiyete ve kendi fikir \u00e7evresine bir \u015fey verip bu kurak hayat\u0131 ye\u015fertmeye sorumlu duymalar\u0131 y\u00f6n\u00fcnden ‘d\u00fcnk\u00fcler ve eskiler’, ‘bug\u00fcnk\u00fcler’e g\u00f6re \u00e7ok daha \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc, \u00e7ok daha al\u0131ngan, netice olarak, \u00e7ok daha felsefe ruhlu idiler. Bug\u00fcn, o devirlere uzanacak bir fikir tarih\u00e7isinin getirece\u011fi \u0131\u015f\u0131k bu h\u00fckm\u00fc daha olumlu bir ger\u00e7ek halinde gelecek ku\u015faklar\u0131m\u0131za g\u00f6sterecektir.\u201d (\u201cYak\u0131n T\u00fcrk D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Mutlu G\u00fcnlerden An\u0131lar\u201c, Yeni \u0130nsan<\/strong>, Say\u0131: 27, Mart 1965.)<\/p>\n

[7] Ger\u00e7ekten de T\u00fcrk \u201cakademyas\u0131\u201d ve \u201cayd\u0131nlar\u0131\u201d, Dr. Somar\u2019a ilgisiz kald\u0131. Galiba bir tek Prof. Dr. Zeki Ar\u0131kan\u2019\u0131 bu \u00e7evrelerin d\u0131\u015f\u0131nda saymak gerekiyor. Prof. Ar\u0131kan, yay\u0131nlar\u0131yla Dr. Somar\u2019\u0131n \u00f6nemine dikkat \u00e7ekti. Halen tarih\u00e7i, okul arkada\u015f\u0131m Prof. Dr. Ahmet Kanl\u0131dere\u2019nin de ABD\u2019deki doktora \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Somar\u2019\u0131n iki k\u00fc\u00e7\u00fck elyazmas\u0131n\u0131 bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirdi\u011fini ge\u00e7erken eklemeliyim. Ancak bunlara ra\u011fmen, akademi d\u00fcnyas\u0131 bir e\u011filim olarak Dr. Somar\u2019\u0131 yok sayd\u0131. Daha ac\u0131s\u0131 da var. Muhtemelen Kabata\u015f Erkek Lisesi\u2019nden \u00f6\u011frencisi de olmu\u015f Hilmi Yavuz, Dr. Somar\u2019\u0131n yak\u0131n dostu Beh\u00e7et Necatigil\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra onun \u00fcnl\u00fc \u201cEdebiyat\u0131m\u0131zda \u0130simler S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\u201dnden Ziya Somar maddesini \u00e7\u0131karmaktan sorumludur. Herhalde yeterince \u201ccerbezeli\u201d bulmuyordu ve \u00e7oktan unutulmu\u015f say\u0131yordu. Bu arada, ne yaz\u0131k ki, Prof. Dr. Emre Kongar da, bu T\u00fcrk toplumbilimcisini ara\u015ft\u0131rma ve \u201ckuyudan \u00e7\u0131karma\u201d i\u015flemlerine giri\u015fmedi. Oysa hem babas\u0131 \u0130hsan Kongar\u2019\u0131n yak\u0131n dostuydu Dr. Somar, hem de Emre Kongar\u2019\u0131n doktora tezi \u201c\u0130zmir\u2019de Kentsel Aile\u201d idi. Olmad\u0131, ilgilenmediler.<\/p>\n

[8] Dincilikle ve dinle uzla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 o d\u00fczeydeydi ki, e\u011fer ya\u015fasayd\u0131, G\u00fclen cemaatini \u00f6ven bir Ecevit\u2019i de affetmesi m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. Yap\u0131tlar\u0131 bunu s\u00f6ylememize izin veriyor.<\/p>\n

[9] Ziya Somar\u2019\u0131n vefat\u0131ndan sonra a\u011fabeyi emekli albay Nazmi Tu\u011frul, eski yaz\u0131yla bir dosyas\u0131n\u0131 ald\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7esine de yer yer m\u00fcdahale ederek daktiloya \u00e7ekti. May\u0131s 1971 tarihli bu dosya, \u201cD\u00fcnya ve Bizde Anar\u015fi Anar\u015fizm\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda, son d\u00fczenlemesi Konur Ertop taraf\u0131ndan yap\u0131larak, 1980\u2019de Erdini Bas\u0131m ve Yay\u0131nevi taraf\u0131ndan bas\u0131ld\u0131. Bask\u0131 maliyetini o y\u0131l \u00f6len Nazmi Tu\u011frul \u00fcstlenmi\u015fti. Bu kitaptan sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir Somar portresi \u00e7\u0131karmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; zaten girift metin o kadar kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve okunmaz hale getirilmi\u015ftir ki… Ama iki \u201cbabas\u0131z\u201d cumhuriyet\u00e7inin, iki karde\u015fin bu son ve ortak katk\u0131s\u0131, ger\u00e7ekten ilgin\u00e7tir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cYazarken, ba\u015f\u0131m\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir insan yata\u011f\u0131 olan memleketimin b\u00fcy\u00fck ve kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z a\u015fk\u0131ndan ve iman\u0131n\u0131 kimseye bor\u00e7lu olmayan vicdan\u0131m\u0131n \u015fa\u015fmaz emrinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvete e\u011filmedim… Ve ancak ba\u015flar\u0131 \u00fcst\u00fcnde memleketimin bu kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z ve b\u00fcy\u00fck a\u015fk\u0131ndan ba\u015fka sevda gezdirmeyenler ve vicdanlar\u0131n\u0131 onun \u015fa\u015fmaz emirlerinden ba\u015fka hi\u00e7bir kuvvet \u00f6n\u00fcnde e\u011fmeyenler i\u00e7in yazd\u0131m.\u201d Do\u011fumu bir asr\u0131 \u00e7ok geride b\u0131rakm\u0131\u015f, […]<\/p>\n","protected":false},"author":688,"featured_media":15481,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,1464,221,28],"tags":[237,238,1790],"class_list":["post-15474","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-dosya","category-felsefe","category-sosyal-bilimler","tag-felsefe","tag-tarih","tag-ziya-somar"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/688"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15474"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15474\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15481"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}