{"id":15542,"date":"2016-06-01T15:35:38","date_gmt":"2016-06-01T12:35:38","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15542"},"modified":"2018-01-02T15:41:53","modified_gmt":"2018-01-02T12:41:53","slug":"her-seyin-evrimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/06\/01\/her-seyin-evrimi","title":{"rendered":"Her \u015feyin evrimi"},"content":{"rendered":"

Darwin\u2019in ve Smith\u2019in kuramlar\u0131nda, geli\u015fim, gerek organik gerekse iktisadi olsun, k\u00f6r bir s\u00fcre\u00e7tir ve herhangi bir ama\u00e7 g\u00fctmez. Bir saat\u00e7i tanr\u0131ya ihtiya\u00e7 duyulmad\u0131\u011f\u0131 gibi, ekonomiyi dizayn etmeye hevesli bir devlete de ihtiya\u00e7 yoktur. Canl\u0131 organizmalar\u0131n biyolojik evriminde oldu\u011fu gibi iktisad\u0131n evriminde de deneme ve yan\u0131lma esas\u0131na tabi olan bir de\u011fi\u015fim ve se\u00e7ilim s\u00fcreci s\u00f6z konusudur. <\/em><\/p>\n

Darwin\u2019in Evrim Kuram\u0131, evrim olay\u0131n\u0131, herhangi bir ama\u00e7 g\u00fctmeyen, \u00f6ng\u00f6r\u00fcden yoksun k\u00f6r bir s\u00fcre\u00e7 olarak betimler. Evrim, bir canl\u0131 organizman\u0131n, maruz kald\u0131\u011f\u0131 \u00e7evresel ko\u015fullara\u00a0 en iyi adaptasyon sa\u011flamas\u0131na yol a\u00e7an s\u00fcre\u00e7tir. Darwin\u2019in \u00f6ne att\u0131\u011f\u0131 form\u00fcl ile evrim, de\u011fi\u015ferek t\u00fcreyi\u015f<\/strong>\u2019tir (descent with modification<\/em>). Futuyama\u2019n\u0131n modern tan\u0131m\u0131na g\u00f6re, \u201cbiyolojik (ya da organik) evrim, organizma pop\u00fclasyonlar\u0131 ya da bu t\u00fcr pop\u00fclasyon gruplar\u0131na ait \u00f6zelliklerin nesiller \u00fczerindeki de\u011fi\u015fimidir.\u201d Evrim Kuram\u0131\u2019n\u0131n kilit kavram\u0131 olan do\u011fal se\u00e7ilim, bir deneme-yan\u0131lma s\u00fcrecini an\u0131msat\u0131r.<\/p>\n

Darwin, Evrim Kuram\u0131\u2019n\u0131 biyolojik varl\u0131klar i\u00e7in tan\u0131mlad\u0131, ancak evrimin sadece canl\u0131 organizmalar\u0131n olu\u015fumuna dair a\u00e7\u0131kl\u0131k getiren bir kuram olmad\u0131\u011f\u0131, bundan \u00f6te, insan faaliyetlerinin bir\u00e7o\u011funa \u0131\u015f\u0131k tutabilece\u011fi fikri, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan bu yana baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Hayvanbilimci ve gazeteci yazar Matt Ridley son kitab\u0131nda (1), bu fikri bir ad\u0131m daha ileri ta\u015f\u0131y\u0131p insan topluluklar\u0131n\u0131n \u00e2deta her faaliyet ve davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n (ahlak, k\u00fclt\u00fcr, ekonomi, teknoloji, e\u011fitim, y\u00f6netim, dinler, diller, para sistemleri, \u0130nternet, vs.) evrimsel bir s\u00fczge\u00e7ten ge\u00e7erek olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ifade ediyor. Bu kapsay\u0131c\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla evrim, sadece biyolojik anlamda de\u011fil, insan\u0131n t\u00fcm yarat\u0131m ve u\u011fra\u015flar\u0131na n\u00fcfuz eden, ba\u015fka bir deyi\u015f ile, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden daha da evrensel ve b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici bir ilke olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir inovasyon uzman\u0131 olan Richard Webb\u2019in, Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6nderme yaparak ortaya att\u0131\u011f\u0131 deyimi ile, Darwin\u2019in \u2018\u00d6zel Evrim Kuram\u0131\u2019n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bir de \u2018Genel Evrim Kuram\u0131\u2019ndan s\u00f6z etmemiz gerekir.<\/p>\n

Matt Ridley anlat\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015fl\u0131ca \u015fu g\u00f6zlem etraf\u0131nda kurgulam\u0131\u015f: k\u00fclt\u00fcrler, dinler, uygarl\u0131klar, ekonomi, tarih ve benzer \u2018sistemler\u2019 insan tasar\u0131m\u0131n\u0131n<\/strong> de\u011fil de insan faaliyetlerinin<\/strong> sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Bu sistemlerin t\u00fcm\u00fc ortak bir \u00f6zellik sergiler: ana kontrol noktas\u0131 denilebilecek bir merkezden yoksun olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kendi kendilerini d\u00fczenleyebilme yetene\u011fine sahiptirler. Ridley\u2019nin an\u0131msatt\u0131\u011f\u0131 \u00fczere termitler, mimarlara ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n katedraller in\u015fa ederler, veya ar\u0131lar talimat kullanmaks\u0131z\u0131n alt\u0131gen bal pete\u011fi yaparlar; genomun bir ana geni yoktur ne de beynin bir kumanda merkezi. \u0130\u015fte insan faaliyetleri de benzer \u00f6zellikler g\u00f6sterir: \u00f6\u011frenim mutlaka e\u011fitim gerektirmez; \u0130ngilizce dilinin bir m\u00fcd\u00fcr\u00fc yoktur, ekonominin bir ba\u015f y\u00f6neticisi olmad\u0131\u011f\u0131 gibi; team\u00fcl hukuku bir ba\u015f h\u00e2kimin idaresi alt\u0131nda de\u011fildir, iklimin de bir kontrol d\u00fc\u011fmesi yoktur. Bu sistemlerin ana \u00f6zellikleri da\u011f\u0131t\u0131k<\/strong> sistemler olmalar\u0131d\u0131r; onlar, tabandan yukar\u0131ya kendili\u011finden geli\u015firler, yukar\u0131dan tabana do\u011fru de\u011fil. \u2018Mikro\u2019 d\u00fczeyde spontan olarak cereyan eden evrimsel nitelikte s\u00fcre\u00e7ler, bu sistemlerin \u2018makro\u2019 d\u00fczeydeki \u00f6zelliklerini belirler.<\/p>\n

Matt Ridley\u2019nin g\u00f6sterdi\u011fi gibi, bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015fik alanlara uygulayacak olursak insan faaliyetlerine ve toplumsal norm ve de\u011ferlere farkl\u0131 bir \u0131\u015f\u0131k tutmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn. Bu ve bir sonraki yaz\u0131m\u0131zda, bu sonu\u00e7lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 irdelemeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Tasar\u0131m arg\u00fcman\u0131n\u0131 ele alarak yola \u00e7\u0131kal\u0131m.<\/p>\n

***<\/p>\n

\u0130nsano\u011flu 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na dek m\u00fcthi\u015f bir yan\u0131lg\u0131n\u0131n tutsa\u011f\u0131 olarak ya\u015fayageldi: tasar\u0131m yan\u0131lg\u0131s\u0131. Do\u011fal d\u00fczende bir tasar\u0131m aramak, insanl\u0131\u011f\u0131n eski \u00e7a\u011flardan beri en temel ihtiya\u00e7lar\u0131ndan biri olmu\u015ftu \u015f\u00fcphesiz. Rasgelelik ve gayesizlik yerine tasar\u0131m ve ama\u00e7 sergilenmesi, teselli edici olmakla birlikte, rahatlat\u0131c\u0131 ve \u00fcmit vericiydi. Bu yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Do\u011fa Teolojisi \u00f6\u011fretisi ile doru\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131. \u00dcnl\u00fc rahip William Paley, 1802 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 Do\u011fa Teolojisi; veya Tanr\u0131\u2019n\u0131n Varolu\u015fu ve O\u2019nun Niteliklerine Dair Do\u011fan\u0131n G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerinden Derlenmi\u015f Deliller<\/em> (Natural Theology; or, Evidences of the Existence and Attributes of the Deity<\/em> Collected from the Appearances of Nature<\/em>) isimli kitab\u0131nda, sonralar\u0131 s\u0131k\u00e7a g\u00f6nderme yap\u0131lacak bir benzetmeye imza att\u0131: Saat\u00e7i Tanr\u0131 benzetmesi.<\/p>\n

Diyelim ki bir g\u00fcn gezinirken, diye ifade eder Paley, aya\u011f\u0131m yerdeki bir ta\u015fa \u00e7arpm\u0131\u015f olsun. Bu ta\u015f\u0131n orada ne i\u015fi oldu\u011funu sorup sorgulamam bile. Fakat aya\u011f\u0131m ta\u015fa de\u011fil de bir saate \u00e7arpm\u0131\u015f olsa, \u201cbir zamanlar, bir yerlerde, bu saati amac\u0131na hizmet edecek \u015fekilde olu\u015fturmu\u015f bir ya da bir\u00e7ok zanaatk\u00e2r\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011funu\u201d d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm. \u201c[Bu zanaatk\u00e2rlar o saatin] yap\u0131m\u0131ndan anlayan ve kullan\u0131m\u0131n\u0131 tasarlayan ki\u015filerdir. Saatte bulunan her bir h\u00fcner belirtisi, her bir tasar\u0131m g\u00f6stergesi, do\u011fan\u0131n eserlerinde de mevcuttur; ancak fark \u015fudur ki, do\u011fan\u0131n eserleri \u00e7ok daha y\u00fcce olmakla beraber her t\u00fcr hesap i\u015fini a\u015fan bir karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sahiptirler.\u201d<\/p>\n

Yani Do\u011fa Teolojisi\u2019ne g\u00f6re tasar\u0131m, bir tasar\u0131mc\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirir. Ba\u015fka bir deyi\u015f ile, Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olu\u015funun kan\u0131t\u0131, ya\u015famda ve evrende, her bir \u015feyin temelinde, bir amac\u0131n bulunmas\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Darwin\u2019in de gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131nda Paley\u2019nin kitab\u0131n\u0131 okudu\u011fu ve bu eserden derinden etkilendi\u011fi bilinir. Ancak Darwin\u2019in y\u0131llar sonra\u00a0 ortaya koyaca\u011f\u0131 evrim kuram\u0131, tasar\u0131m arg\u00fcman\u0131n\u0131 yerle bir edecek ve sadece biyoloji bilimini de\u011fil insanl\u0131\u011f\u0131n do\u011faya bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 yepyeni bir mecraya oturtacakt\u0131r. Evrim kuram\u0131, do\u011fada herhangi bir tasar\u0131m olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilimsel olarak a\u00e7\u0131klayacak ve b\u00f6ylece tasar\u0131m yoklu\u011funda bir tasar\u0131mc\u0131ya da ihtiya\u00e7 kalmayacakt\u0131r…<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"
Materyalist d\u00fc\u015f\u00fcncenin temellerini ilk atanlardan Romal\u0131 filozof ve \u015fair Lukretius (M\u00d6 99-M\u00d6
55)<\/figcaption><\/figure>\n

Do\u011fan\u0131n tasar\u0131mdan mahrum oldu\u011fu fikri, Darwin\u2019den \u00f6nce bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve filozof taraf\u0131ndan dile getirildi getirilmesine fakat bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi bilimsel olarak kan\u0131tlayan ilk ki\u015fi Darwin (ve Wallace) oldu. Ridley kitab\u0131nda \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi, belki de en \u00f6nemli \u00f6nc\u00fcllerden biri, M\u00d6 50 y\u0131llar\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc tahmin edilen, materyalist d\u00fc\u015f\u00fcncenin temellerini ilk atanlardan Romal\u0131 filozof ve \u015fair Lukretius idi. Epikuros\u2019un felsefesini 250 y\u0131l sonra ihya edip onu \u00f6zg\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015f ve fikirleri ile zenginle\u015ftiren Lukretius\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemini, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze intikal eden tek eseri Nesnelerin Do\u011fas\u0131 \u00dczerine<\/em> (De Rerum Natura<\/em>) adl\u0131 \u015fiirinde okuyabiliyoruz. 7400 alt\u0131ayakl\u0131 dize olarak yazd\u0131\u011f\u0131 ve bitiremeden \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu eserde Lukretius\u2019un, s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc ile, m\u00fcthi\u015f bir moderniteyi yakalam\u0131\u015f oldu\u011funa tan\u0131kl\u0131k ederiz.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"
Lukretius \u00fcnl\u00fc eseri Nesnelerin Do\u011fas\u0131 \u00dczerine (De Rerum Natura).<\/figcaption><\/figure>\n

Epikuros gibi bir atomist olan Lukretius i\u00e7in madde, atom denilen, sonlu say\u0131da, b\u00f6l\u00fcnmez niteli\u011fe sahip ve bo\u015flukta hareket eden birtak\u0131m par\u00e7ac\u0131klar ve bu par\u00e7ac\u0131klar\u0131n kombinasyonlar\u0131ndan olu\u015fuyordu. Ridley\u2019nin hat\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, bir materyalizm ve ampirizm (deneycilik) felsefesi yanl\u0131s\u0131 olan Lukretius\u2019a g\u00f6re \u201cevrenin bir yarat\u0131c\u0131s\u0131 yoktu, Tanr\u0131 bir fantezi \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc ve var olman\u0131n herhangi bir gayesi yoktu, ancak sadece \u015fans\u0131n g\u00fcd\u00fcm\u00fc alt\u0131nda s\u00fcrekli bir yarat\u0131\u015f ve yok edi\u015f vard\u0131.\u201d Evrenin insano\u011flu i\u00e7in yarat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6l\u00fcnce ruhun da \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, dolay\u0131s\u0131yla uhrevi bir hayat olamayaca\u011f\u0131n\u0131; ayr\u0131ca her dinin bir hurafeler manzumesinden ileriye gitmedi\u011fini; \u015feytan, melekler ve cinlerin hayal \u00fcr\u00fcnleri oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyordu. Evrimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6nc\u00fcllerindendi, Lukretius: Darwin gibi o da \u201cdo\u011fan\u0131n durmaks\u0131z\u0131n deneyledi\u011fini ve geli\u015febilmeyi ba\u015faran varl\u0131klar\u0131n, sadece adaptasyon sa\u011flay\u0131p \u00fcreyebilen varl\u0131klar oldu\u011funu\u201d \u00f6ne s\u00fcrmekteydi. Do\u011fada herhangi bir tasar\u0131m\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015ft\u0131 anlamas\u0131na Lukretius ama tabii ki Darwin gibi kan\u0131tlama olana\u011f\u0131ndan yoksundu. \u00d6rne\u011fin \u015f\u00f6yle ifade ediyordu dizelerinde:<\/p>\n

\u201cE\u011fer bu ilkeleri s\u0131k\u0131ca kavrayabilmi\u015f isen g\u00f6receksin ki
\nDo\u011fa ha\u015fin buyruk\u00e7ulardan kurtulmu\u015f ve birdenbire h\u00fcrd\u00fcr
\nVe yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyi kendili\u011finden yapar, b\u00f6ylece tanr\u0131lar da
\nHerhangi bir rol oynamaz…<\/em>\u201d<\/p>\n

Lukretius\u2019un izi Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarihinde uzun bir s\u00fcre kaybolur -sak\u0131ncal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerini H\u0131ristiyan \u00f6\u011fretisi ile ba\u011fda\u015ft\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ancak eserinin manuskripti, 1417 y\u0131l\u0131nda Almanya\u2019da (ironik bir \u015fekilde) \u0130talyan bir rahip taraf\u0131ndan bulunmas\u0131 \u00fczerine, k\u0131sa s\u00fcrede elle kopyalan\u0131p \u00e7o\u011falt\u0131l\u0131r ve matbaan\u0131n icad\u0131 sonras\u0131nda 1473 y\u0131l\u0131nda kitap olarak bas\u0131l\u0131r. R\u00f6nesans, Ayd\u0131nlanma hareketi ve Amerikan Devrimi\u2019nin entelekt\u00fcellerini derinden etkiler. Montesquieu, Diderot, Baron d\u2019Holbach, Thomas Jefferson, Ben Johnson, Machiavelli, Voltaire ve bir\u00e7o\u011fu Lukretius\u2019tan esinlenirler, eser bir\u00e7ok dile \u00e7evrilir, Frans\u0131zca terc\u00fcmesi Moli\u00e8re\u2019dendir.<\/p>\n

Tasar\u0131m yoklu\u011fu ve kendili\u011finden olu\u015fum, bir fikir dalgas\u0131 olarak antik \u00e7a\u011flardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze do\u011fru yuvarlanagelirken, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda \u0130ngiltere k\u0131y\u0131lar\u0131na \u00e7arpar. Bu topraklarda, sadece canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeye kafa yoran bilginleri de\u011fil (ki bunlar\u0131n aras\u0131nda Charles Darwin\u2019in dedesi Erasmus Darwin de vard\u0131r) ayn\u0131 zamanda ba\u015fka alanlarda faaliyet g\u00f6steren d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri de etkisi alt\u0131na al\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00fcnl\u00fc 18. y\u00fczy\u0131l \u0130ngiliz filozofu Adam Smith bunlardan birisidir. Peki, ekonomi ile evrim aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 ne olabilir?<\/p>\n

\"\"
Adam Smith (1723-1790).<\/figcaption><\/figure>\n

Ekonominin evrimi<\/strong><\/p>\n

Modern ekonomi biliminin kurucusu addedilen Adam Smith, i\u015f b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc, eme\u011fin verimlilik g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve \u00fcretim etkinli\u011fini art\u0131ran en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biri olarak g\u00f6rd\u00fc. Ger\u00e7ekten de son iki y\u00fcz k\u00fcsur y\u0131l boyunca, i\u015f b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn serbest ticaret ile bir araya gelmesi, ekonomik refah\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an ba\u015fl\u0131ca unsurlardan biri oldu.<\/p>\n

Matt Ridley kitab\u0131nda, ekonomi tarih\u00e7isi Deirdre McCloskey\u2019in baz\u0131 ilgin\u00e7 saptamalar\u0131na yer vermi\u015f. McCloskey\u2019e g\u00f6re ekonomi tarihinin hesab\u0131na yaz\u0131lmas\u0131 gereken en \u00f6nemli bulu\u015flardan biri, ad\u0131na B\u00fcy\u00fck Zenginle\u015fme<\/strong> (Great Enrichment) dedi\u011fi olayd\u0131r. \u00d6z\u00fcnde bu bulu\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan ortalama bir ki\u015finin y\u0131ll\u0131k gelirinin, ya da ald\u0131\u011f\u0131 hizmet de\u011feri kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n (t\u00fcm ekonomik fakt\u00f6rleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir hale getirmek ko\u015fuluyla), 1800 y\u0131l\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan ortalama bir ki\u015fiye k\u0131yasla 10-20 kat daha fazla oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle -hesaplama hangi \u015fekilde yap\u0131l\u0131rsa yap\u0131ls\u0131n- insanl\u0131\u011f\u0131n refah d\u00fczeyi 10-20 kat artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu art\u0131\u015ftan en \u00e7ok faydalananlar da, m\u00fctevaz\u0131 gelir sahibi vatanda\u015flar, s\u0131radan \u00e7al\u0131\u015fanlar ve fakirlerdir. B\u00fcy\u00fck Zenginle\u015fme ile, evler do\u011falgaz ve su tesisatlar\u0131 ile donat\u0131ld\u0131, t\u0131p bilimi geli\u015fti, \u00e7ocuk \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc, hastal\u0131klara kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131lar bulundu; ucuz seyahat edebilmek, daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenebilmek, ya\u015fam beklentisini art\u0131rmak, \u00e7ocuklara ilk\u00f6\u011fretim olana\u011f\u0131 sa\u011flamak, \u00fcniversite e\u011fitimini geni\u015f kitlelere a\u00e7mak m\u00fcmk\u00fcn oldu; kad\u0131n haklar\u0131 geli\u015fti, oy verme hakk\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131, insan haklar\u0131 daha geni\u015f kitlelerce benimsendi.<\/p>\n

Ancak Matt Ridley\u2019in dikkat \u00e7ekti\u011fi gibi, bu refah d\u00fczeyi art\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7an ekonomik d\u00fczen, herhangi bir merkezi kontrol mekanizmas\u0131na ihtiya\u00e7 duyulmaks\u0131z\u0131n, kendili\u011finden olu\u015ftu: t\u0131pk\u0131 organik varl\u0131klar\u0131n evrimle\u015fmesinde oldu\u011fu gibi, ekonomik d\u00fczen, insan tasar\u0131m\u0131n\u0131n de\u011fil de insan faaliyetinin sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu g\u00f6zlemin en temel dayana\u011f\u0131n\u0131, belki de Adam Smith\u2019in \u2018g\u00f6r\u00fclmez el\u2019 metaforunda bulabiliriz: \u201cHer insan \u00f6z g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamaya yeltenir; ve, bu u\u011fra\u015f\u0131nda en fazla de\u011fer yaratmak i\u00e7in \u00e7abalarken, sadece kendi kazanc\u0131n\u0131 g\u00f6zetir; ve bunu yaparken, niyeti d\u0131\u015f\u0131nda bir amac\u0131 g\u00fcdercesine g\u00f6r\u00fcnmez bir el taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilir.\u201d<\/p>\n

Darwin\u2019in ve Smith\u2019in kuramlar\u0131nda, geli\u015fim, gerek organik gerekse iktisadi olsun, k\u00f6r bir s\u00fcre\u00e7tir ve herhangi bir ama\u00e7 g\u00fctmez. Bir saat\u00e7i tanr\u0131ya ihtiya\u00e7 duyulmad\u0131\u011f\u0131 gibi, ekonomiyi dizayn etmeye hevesli bir devlete de ihtiya\u00e7 yoktur. Canl\u0131 organizmalar\u0131n biyolojik evriminde oldu\u011fu gibi iktisad\u0131n evriminde de deneme ve yan\u0131lma esas\u0131na tabi olan bir de\u011fi\u015fim ve se\u00e7ilim s\u00fcreci s\u00f6z konusudur. Hatta Ridley\u2019nin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi, benzerli\u011fi bir ad\u0131m daha ileriye g\u00f6t\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn: biyolojik evrimde e\u015feyli \u00fcremenin rol\u00fc ne ise ekonomik evrimde mal al\u0131\u015fveri\u015finin rol\u00fc de odur.<\/p>\n

E\u015feyli \u00fcreme sayesinde bir canl\u0131, genlerinin yar\u0131s\u0131n\u0131 ba\u015fka bir canl\u0131n\u0131n genlerinin yar\u0131s\u0131 ile kombine eder. Genetik d\u00fczeyde \u00e7e\u015fitlili\u011fin bu \u015fekilde artmas\u0131 ile, do\u011fal se\u00e7ilimin etki edebilece\u011fi ham madde miktar\u0131 da artar. Avantajl\u0131 \u00f6zellikleri ve genetik inovasyonu harmanlayarak k\u00fcm\u00fclatif etkiyi g\u00fc\u00e7lendiren e\u015feyli \u00fcreme, olumlu adaptasyonlar\u0131 peki\u015ftirir. \u0130\u015fte mal al\u0131\u015fveri\u015fi de iktisadi evrimi benzer \u015fekilde etkiler. \u00d6rnek olarak, farkl\u0131 kavimlerden olu\u015fan ve ticarete a\u00e7\u0131k olmayan bir toplum d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu toplumda, s\u00f6zgelimi, bir kavim ok ve yay\u0131, bir di\u011feri ise ate\u015fi icat etmi\u015f olsun. B\u00f6ylece \u201cher iki toplum \u015fimdi rakip duruma gelmi\u015f olur ve \u00f6rne\u011fin e\u011fer ate\u015fe sahip olan kavim bu rekabetten galip olarak \u00e7\u0131karsa, ok ve yaya sahip olan di\u011fer kavim icad\u0131yla birlikte yery\u00fcz\u00fcnden silinmeye y\u00fcz tutar. Oysa mal al\u0131\u015fveri\u015fi uygulanan bir toplumda, ate\u015fe sahip olanlar ok ve yaya da sahip olabilirler, ve ok ve yaya sahip olanlar da ate\u015fe.\u201d Neanderthal insanlar\u0131n\u0131n yery\u00fcz\u00fcnden silinmi\u015f olmas\u0131, ticaret eksikli\u011finden kaynaklanm\u0131\u015f olabilir mi acaba?<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bu perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, i\u015f b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn ve ticaretin mevcut oldu\u011fu toplumlarda refah miktar\u0131 kendili\u011finden artar; ayr\u0131ca bu s\u00fcreci g\u00fctmek ve peki\u015ftirmek i\u00e7in herhangi bir y\u00f6netsel unsura ihtiya\u00e7 duyulmaz. \u0130\u015f b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, insanlar aras\u0131nda do\u011fal bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r, bir \u00fcst merciin karar\u0131 sonucu olarak de\u011fil. Tarih boyunca pek \u00e7ok kom\u00fcnist planlamas\u0131n\u0131n akamete u\u011fram\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n temelinde, ticaretin spontan ve da\u011f\u0131t\u0131k, merkezden ar\u0131nm\u0131\u015f, kendini \u00f6rg\u00fctleyebilir olma \u00f6zelliklerinin bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 yatmaktad\u0131r.<\/p>\n

Ekonomik refah ve b\u00fcy\u00fcmenin tam olarak nereden kaynakland\u0131\u011f\u0131 konusunda bir\u00e7ok teori ortaya at\u0131lm\u0131\u015f olsa da (kurumlar\u0131n geli\u015fmesi, bireylerin rol\u00fc ve karar mekanizmalar\u0131, enerji kaynaklar\u0131na hakim olunmas\u0131, vs ortaya at\u0131lan baz\u0131 nedenlerdir), k\u00f6k nedenler tam olarak anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. Ancak anlayabilece\u011fimiz \u015fu ki, refah\u0131n art\u0131\u015f\u0131, milyonlarca bireysel karara dayal\u0131, ne planlanm\u0131\u015f ne de \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f bir olayd\u0131r. T\u0131pk\u0131 biyolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn temelinde yatan evrimle\u015fme gibi.<\/p>\n

Evrimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 inovasyon ve teknolojiye uygularsak, bu alanlara da farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan \u0131\u015f\u0131k tutmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn. Bu konuyu bir sonraki yaz\u0131m\u0131zda i\u015fleyece\u011fiz.<\/p>\n

Dipnot<\/strong><\/p>\n

1) Matt Ridley, The Evolution of Everything<\/em>, Fourth Estate, London, 2015.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Darwin\u2019in ve Smith\u2019in kuramlar\u0131nda, geli\u015fim, gerek organik gerekse iktisadi olsun, k\u00f6r bir s\u00fcre\u00e7tir ve herhangi bir ama\u00e7 g\u00fctmez. Bir saat\u00e7i tanr\u0131ya ihtiya\u00e7 duyulmad\u0131\u011f\u0131 gibi, ekonomiyi dizayn etmeye hevesli bir devlete de ihtiya\u00e7 yoktur. Canl\u0131 organizmalar\u0131n biyolojik evriminde oldu\u011fu gibi iktisad\u0131n evriminde de deneme ve yan\u0131lma esas\u0131na tabi olan bir de\u011fi\u015fim ve se\u00e7ilim s\u00fcreci s\u00f6z konusudur. […]<\/p>\n","protected":false},"author":508,"featured_media":15543,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,21,32,1473],"tags":[461,673,200,1797,1660],"class_list":["post-15542","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-biyoloji","category-evrim","category-genis-aci","tag-darwin","tag-doga","tag-evrim","tag-tureyis","tag-turler"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15542","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15542"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15542\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15543"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15542"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15542"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15542"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}