{"id":15568,"date":"2016-06-01T16:06:57","date_gmt":"2016-06-01T13:06:57","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15568"},"modified":"2018-01-02T16:12:45","modified_gmt":"2018-01-02T13:12:45","slug":"spinozada-bilmek-bilgi-ve-arzu-edilesi-toplum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/06\/01\/spinozada-bilmek-bilgi-ve-arzu-edilesi-toplum","title":{"rendered":"Spinoza\u2019da bilmek, bilgi ve \u2018arzu edilesi toplum\u2019*"},"content":{"rendered":"

Spinoza\u2019da bilgi, salt epistemolojik bir konu de\u011fil, ayn\u0131 zamanda etik ve tamam\u0131yla toplumsal bir konudur. Descartes\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi kendi i\u00e7ine d\u00f6n\u00fcp meditasyon yoluyla ke\u015ffedilmez, d\u0131\u015f cisimlerle -insan ya da \u015fey- bir aradal\u0131k ile (corpus multiplicium<\/em>) \u00fcretilen bir \u015feydir. Bununla birlikte Kartezyen anlay\u0131\u015f\u0131n tersine \u201canlama\u201d da Spinoza i\u00e7in bedenden zihnedir.<\/p>\n

Bilgi kar\u015f\u0131la\u015fmalardan do\u011far<\/strong><\/p>\n

I.<\/strong> Bilgi kuram\u0131nda 3 t\u00fcrden s\u00f6z eden Spinoza, birinci t\u00fcre Latincesi ile imaginatio <\/em>ad\u0131n\u0131 veriyor. Bu bilgi t\u00fcr\u00fcnde duyusall\u0131k (sensatio<\/em>) ve imgelem (imaginatio<\/em>) temelde yer al\u0131yor. \u0130nsan\u0131n anlama yetisini (intellectus<\/em>) akt\u00fcel olarak kuran, fiilen var olan tekil bir \u015feydir. Burada bedenden s\u00f6z ediyoruz. Beden, bir var oland\u0131r, anlama yetisini kuran idea, bu var olan \u015feyin ideas\u0131d\u0131r. Tersten bakarsak, anlama yetisini kuran idean\u0131n nesnesinde, yani bedende, olup biten her \u015fey anlama yetisi taraf\u0131ndan alg\u0131lanmak zorundad\u0131r. Bu \u015fu demektir: bedenin etkileni\u015fi (affectio<\/em>) -ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131- mutlaka anlama yetisi taraf\u0131ndan belirli bir bi\u00e7imde alg\u0131lan\u0131r, buradan hareketle biz insanlar birer Anlama Yetisi\u2019yiz demekte sak\u0131nca olmaz. Fakat bu, anlama yetisinin her alg\u0131s\u0131 bedenin etkileni\u015fidir ya da bedenin etkileni\u015fi anlama yetisini yan\u0131ltmaz, demek de\u011fildir. Bununla birlikte Descartes\u2019\u0131n \u201cBen d\u00fc\u015f\u00fcnen bir \u015feyim\u201d \u00f6\u011fretisinde oldu\u011fu gibi bedeni d\u0131\u015flamaz.[2]<\/p>\n

Bir d\u0131\u015f cismin, anlama yetisinin nesnesi olan bedene etkisi bu etki ile \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131yan bir ba\u015fka etki taraf\u0131ndan sonland\u0131r\u0131l\u0131ncaya kadar s\u00fcrer. Buradaki ili\u015fki de \u015feylerin d\u00fczenleri ve dizili\u015fleri ile ayn\u0131d\u0131r, yani mekanik nedenleni\u015fe tabidir. \u00d6rne\u011fin zihin (mens<\/em>); beden yoluyla, bir d\u0131\u015f cisimden onun do\u011fas\u0131n\u0131 ku\u015fat\u0131r bi\u00e7imde etkilenmi\u015fse onun var oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Hatta bu cisim art\u0131k var olmasa dahi bu s\u00fcrebilir, ta ki buna ili\u015fkin bir kaynak bedeni tersi bir etki alt\u0131nda b\u0131rakana kadar. Bu y\u00fczden insan\u0131n bedensel etkileni\u015flerine bunlar d\u0131\u015f cisimleri varm\u0131\u015f gibi g\u00f6sterdiklerinden hareketle bedenlerin \u2018kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131\u2019 diyece\u011fiz. Kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n zihindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise imgelerdir (imaginem<\/em>). Zihin d\u0131\u015f cisimlere bu \u015fekilde yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise onun imgeledi\u011fini s\u00f6yleyece\u011fiz. O halde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir ki imgelem yoluyla elde edilen bilgi kar\u015f\u0131la\u015fmalardan do\u011fuyor. [3]<\/p>\n

Buraya d\u00fc\u015f\u00fclmesi gereken bir \u015ferh, bu bilginin upuygun (adaequata<\/em>) bilgi olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak zorunludur, zira zihin kendi bedeninin etkileni\u015flerinin idealar\u0131n\u0131 (yani imgeleri) ba\u015flang\u0131\u00e7 almadan d\u0131\u015f cismin fiilen var oldu\u011funu alg\u0131lamaz.[4] Ne imgeler ne de insan zihninin do\u011fas\u0131n\u0131 kuran idealar a\u00e7\u0131k se\u00e7iktirler. Tersine bunlara bulan\u0131k deriz, \u00f6nc\u00fclleri olmayan sonu\u00e7lar gibidirler. Bu birinci t\u00fcr bilgidir. Dahas\u0131 bedenin etkileni\u015flerini alg\u0131lamad\u0131k\u00e7a zihnin kendini bilmesi\/alg\u0131lamas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, yollar kapal\u0131d\u0131r. Kendini ancak d\u0131\u015far\u0131y\u0131 alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131nda, d\u0131\u015far\u0131dan etkilendi\u011finde olu\u015fan etkile\u015fimler ile alg\u0131lar. Yani d\u0131\u015f cisimler aras\u0131nda (corpus multiplicium<\/em>) oldu\u011fu s\u00fcrece insan bedeninin etkileni\u015fleri olur ve onlar\u0131 alg\u0131lar. \u0130kinci t\u00fcr bilgi de buradan do\u011far, bu olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece do\u011fmaz.[5] \u00d6yleyse birinci t\u00fcr bilgi ikinci t\u00fcr bilgiye \u00f6nceliklidir. Bir\u00e7o\u011fu, bu bilgi t\u00fcr\u00fcne \u2018yan\u0131lg\u0131n\u0131n oldu\u011fu alan\u2019 diyerek gereken \u00f6zeni g\u00f6stermemektedir. Ancak bu Spinoza\u2019n\u0131n \u201canlama\u201d konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin Descartes\u2019a z\u0131t olmas\u0131ndan ileri gelir. Yani onun gibi anlamay\u0131 zihinden bedene de\u011fil, bedenden zihne olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmesinin de sonucu olarak burada sadece yan\u0131lg\u0131 yoktur, ayn\u0131 zamanda bir ba\u015flang\u0131\u00e7<\/strong> vard\u0131r.<\/p>\n

II.<\/strong> \u0130kinci t\u00fcr bilgiye ise Spinoza Latincesi ile ratio<\/em> ad\u0131n\u0131 veriyor. Burada \u015feylerin niteliklerine (dominium<\/em>) dair yeterli ideaya sahip olunca ortak mefhumlarla bilgi \u00fcretilmesi ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz.[6] Ortak mefhumlar tekil olan \u015feylerin \u00f6z\u00fcn\u00fc (essentia<\/em>) olu\u015fturanlar de\u011fildirler, bu bak\u0131mdan \u00f6zlerden ya da t\u00fcmel (universum<\/em>) kayramlardan s\u00f6z etmiyoruz. Bulan\u0131k ve eksik de de\u011fildirler. Zorunlu olarak upuygun, bununla birlikte d\u0131\u015f cismi alg\u0131lamak i\u00e7in zorunlu olan idealard\u0131r. A\u00e7\u0131k se\u00e7ik olarak alg\u0131lan\u0131rlar.[7] Bu bilgi t\u00fcr\u00fc birinci t\u00fcr bilginin bir \u00fcst kademesi gibidir, ondan farkl\u0131 olarak upuygun bilgidir ve kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6nc\u00fcller ile ba\u011flant\u0131s\u0131 burada kurulur. Yani sonu\u00e7tan \u00f6nc\u00fcle gidilir. Bilimsel bilgi b\u00f6yle \u00fcretilir. Ayr\u0131ca, bu bi\u00e7imde, ortak mefhumlar ile birlikte yeterli ideaya sahip olunarak \u00fcretilen bilgi demek zorunlu olarak do\u011fru demektir.[8] Bu anlamda do\u011fru bir fikri olan bir ki\u015fi ayn\u0131 zamanda do\u011fru bir fikri oldu\u011funu da bilir. Spinoza, burada do\u011frulu\u011fun \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonsuza kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesi gerekmeyen bir aray\u0131\u015f oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrer. Zira ona g\u00f6re do\u011frulu\u011fun \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc kendisidir. Onun s\u00f6zleriyle aktaracak olursak, \u2018bir \u0131\u015f\u0131k hem kendini hem karanl\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nlat\u0131r\u2019. Do\u011fru fikir bir \u015feyi m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar\u0131yla eksiksiz bilmektir. Bu bir d\u00fc\u015f\u00fcnme kipinin anlamaya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bi\u00e7imidir. \u015eayet d\u00fc\u015f\u00fcnme olarak kalsayd\u0131, Spinoza bunu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor; \u201cTablodaki resim gibi dilsiz olurdu\u201d. Yani bak\u0131l\u0131rd\u0131 ama onu g\u00f6recek [niyetteki] g\u00f6ze \u00e7arpmaz, bir \u015fey ifade etmezdi.[9] Bu \u015fekilde de ne bilim yap\u0131l\u0131rd\u0131 ne de bilme ger\u00e7ekle\u015firdi.<\/p>\n

Yanl\u0131\u015fl\u0131k ise, Spinoza\u2019ya g\u00f6re, idealar\u0131n kendilerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onlarda onlara yanl\u0131\u015f dememizi do\u011frulayacak hi\u00e7bir \u015fey olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n, upuygun olmayan ideadaki bir bilgi yoksunlu\u011funa dayan\u0131r. Bir sakatl\u0131kt\u0131r, bulan\u0131kl\u0131kt\u0131r. \u0130mgenin kendisinde yokturlar, imgeleme bi\u00e7iminden kaynaklan\u0131rlar, zira kendi ba\u015flar\u0131na ele al\u0131nd\u0131klar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnce kipleri yan\u0131lg\u0131 i\u00e7ermezler. \u0130lerde bu konuya tekrar de\u011finece\u011fiz. \u0130kinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilginin \u00f6nemi burada kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor; do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131rt ederler, birinci t\u00fcr bilgi ise etmez. \u0130mgelemin bu bak\u0131mdan burada meziyeti yoktur.[10] Spinoza bunu \u015fu \u00f6rnekle a\u00e7\u0131kl\u0131yor: G\u00fcne\u015f\u2019e bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onun bize uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z karar\u0131<\/em> tayin edersek yan\u0131l\u0131r\u0131z. Onun bize ger\u00e7ek uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frensek dahi biz yine kendi imgelemimize itibar eder, G\u00fcne\u015f\u2019i kendimize \u00e7ok yak\u0131n g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00c7\u00fcnk\u00fc engelleyemeyiz, buna yatk\u0131n\u0131zd\u0131r. Bu yan\u0131lg\u0131 idealar\u0131n nedenleni\u015findeki halkalardan [birini ya da birka\u00e7\u0131n\u0131] bilmememizden kaynaklan\u0131r. Yani yanl\u0131\u015fl\u0131k, nedenler zincirindeki bilgi halkas\u0131n\u0131n eksikli\u011fidir. Kan\u0131m\u0131zca bu \u00f6rnekte G\u00fcne\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etkileni\u015f kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6zel olarak se\u00e7iliyor. Bu bi\u00e7imde etkileni\u015fin \u015fiddetinin vurgulanmas\u0131 iki \u00f6nemli \u015feye i\u015faret ediyor: \u0130lk olarak, imgelem; zira \u00f6nc\u00fcls\u00fcz sonu\u00e7tur dedik. Yan\u0131lt\u0131r, yan\u0131ltmasa bile buna g\u00f6re hareket eden insan\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi g\u00f6rememeye, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fle yetinmeye y\u00f6neltir yani k\u00f6lele\u015ftirir. \u0130kinci olarak, do\u011fru fikir; zira \u015feyler tablolar gibi dilsiz de\u011fildir, aktiftir, bizi \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde etkisi alt\u0131nda b\u0131rak\u0131r. O halde do\u011fru fikir, olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi fikirdir, onun pe\u015findeki insan\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirir.[11]<\/p>\n

III. <\/strong>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilgiye geldi\u011fimizde ise, Spinoza\u2019n\u0131n intuitio <\/em>olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu t\u00fcrde, g\u00f6r\u00fc bilgisini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu ikinci t\u00fcr bilgide bir otomatikle\u015fme ile birlikte ondan daha fazlas\u0131 olarak anla\u015f\u0131labilir. Anlama yetisini t\u00fcm\u00fcyle \u00e7evreleyen ve kapsayan s\u0131fatlar\u0131n bi\u00e7imsel \u00f6z\u00fcn\u00fcn upuygun ideas\u0131ndan, tekil \u015feylerin \u00f6zlerinin upuygun bilgisine dek s\u00f6z konusu olan bilgidir.[12] Burada s\u0131fattan kast\u0131m\u0131z, anlama yetisinin kabiliyeti ile res cogitans<\/em> ve res extensa<\/em>\u2019d\u0131r (d\u00fc\u015f\u00fcnce ve uzam). Bunlar tek mutlak t\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fc kurarlar. Tekil \u015feyler ise bu s\u0131fatlar \u00fczerinden tek mutlak t\u00f6z\u00fcn birer kipi olmaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Yani \u015feye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn, onun ait oldu\u011fu s\u0131fat\u0131n \u00f6z\u00fc ile o olmadan var olamayaca\u011f\u0131 ve yaln\u0131z onda var oldu\u011fu tek mutlak t\u00f6z\u00fcn bilgisini eksiksiz olarak kavrayabilmektir, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilgi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130kinci t\u00fcr bilgi ortak mefhumlar merkezliydi, ancak ortak mefhumlar tekil \u00f6ze ili\u015fkin bilgi vermez, demi\u015ftik.[13] Tekil \u00f6z\u00fcn bilgisi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilgidir.<\/p>\n

Ortak mefhumlar var olan her \u015feyde ortakt\u0131rlar. Anlama yetisi bunlar\u0131 upuygun olarak bilir. Fakat onlarda tekil \u00f6z\u00fcn bilgisine dahil olacak herhangi bir i\u00e7erik bulunmaz. \u0130mgelem (imaginatio<\/em>) \u015feyleri zamansal \u00f6ncelik sonral\u0131k ili\u015fkisi i\u00e7inde bilmemizi sa\u011flar. Bununla birlikte ak\u0131l (ratio<\/em>) \u201c\u015feyleri sonsuzlu\u011fun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fcr\u201d. G\u00f6r\u00fc (intuitio<\/em>) ise \u015feyleri b\u00fct\u00fcn olarak ve i\u00e7kin g\u00f6rmektir.[14] Tekil \u00f6zleri bilmek i\u00e7in bize gerekli olan; her bir \u015fey ile tek mutlak t\u00f6z\u00fcn ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 kurmak, her bir \u015feyi onunla kavramak ve bu \u015fekilde \u201cupuygun bilebilece\u011fimiz pek \u00e7ok \u015feyi \u00e7\u0131karsamakt\u0131r\u201d.[15] Birinci t\u00fcr bilgiden \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilgiye do\u011frudan ge\u00e7i\u015f yoktur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilginin gereksinimi ikinci t\u00fcr bilgiye sahip olmaktan gelir \u00e7\u00fcnk\u00fc o bilimsel \u00f6zellikteki bilgidir.[16] Mademki tekil \u015feyler hakk\u0131nda do\u011fru fikre sahip olmaktan burada s\u00f6z ediliyor, bu bilgi t\u00fcr\u00fcn\u00fc daha iyi kavramak i\u00e7in en me\u015fru yol do\u011faya bakmak olacakt\u0131r.<\/p>\n

Do\u011fay\u0131 kavramak <\/strong><\/p>\n

Her \u015feyden \u00f6nce \u015funu demeliyiz; Do\u011fa iki ve\u00e7helidir; Do\u011falayan Do\u011fa (Natura Naturans<\/em>), Do\u011falanan Do\u011fa (Natura Naturata<\/em>).[17] \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilgi tam olarak bu ayr\u0131m\u0131 yapman\u0131n bilgisidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fa dedi\u011fimiz tek bir \u015feydir fakat biz her daim bir \u00e7okluk i\u00e7inde bulunuruz. Do\u011falayan Do\u011fa kendinde olan ve kendisi ile kavranan, yani t\u00f6z oland\u0131r. Ya da ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere anlama yetisinin ayn\u0131 \u015fekilde ald\u0131\u011f\u0131 t\u00f6z\u00fcn s\u0131fatlar\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00f6z\u00fc kavraman\u0131n ba\u015fka yolu yoktur. S\u0131fatlar\u0131n t\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fc kuran \u015feyler oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik, bu anlama yetisinin t\u00f6z\u00fc anlama bi\u00e7imidir. T\u0131pk\u0131 bunun gibi Do\u011falanan Do\u011fa, t\u00fcm tekil \u015feyler -kipler, yani tek mutlak t\u00f6z olan Do\u011fa\u2019n\u0131n etkile\u015fimleri- t\u00f6z\u00fcn dolayl\u0131 sonucu, ba\u015fka bir deyi\u015fle sonucun sonucu olanlard\u0131r. Kendinde ve kendisi ile kavranan de\u011fildirler, t\u00f6zdedirler. T\u00f6z\u00fcn \u201cherhangi bir \u015fekilde de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f s\u0131fat\u0131ndan meydana gelmi\u015flerdir.\u201d[18] Fakat burada hat\u0131rlamam\u0131z gerekir ki Spinoza\u2019da her iki ifade de bir ve ayn\u0131 \u015feye i\u015faret eder; Do\u011fa, ya da Tanr\u0131. Zira bildi\u011fimiz gibi Spinoza tanr\u0131 ve do\u011fa s\u00f6zc\u00fckleri aras\u0131nda bir anlam farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fil yaln\u0131z bir ifade edi\u015f farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Tanr\u0131, mutlak anlamda sonsuz varl\u0131kt\u0131r, ba\u015fka bir deyi\u015fle her biri onun ezeli-ebedi (eternelle<\/em>) ve sonsuz (infini<\/em>) \u00f6z\u00fcn\u00fc ifade eden sonsuz miktardaki s\u0131fattan ibaret t\u00f6zd\u00fcr.[19] O halde i\u00e7ine insanlar olarak bizim, anlama yetisinin ve hatta bilginin de girdi\u011fi \u2018\u015feyler\u2019 t\u00fcm\u00fcyle Do\u011fa\u2019n\u0131n ya da Tanr\u0131\u2019n\u0131n par\u00e7alar\u0131d\u0131r, demekte hi\u00e7bir sak\u0131nca yoktur. Buray\u0131 biraz daha a\u00e7acak olursak, insan\u0131n \u00fcretti\u011fi bilgi Do\u011fa\u2019da bulunur, diyoruz. \u00d6rne\u011fin \u201c\u00dc\u00e7genin \u00fc\u00e7 i\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n toplam\u0131 iki dik a\u00e7\u0131n\u0131n toplam\u0131na e\u015fit oldu\u011fu\u201d bilgisi gibi\u2026 Bilgi, yani \u00fcstte de tarif etti\u011fimiz bi\u00e7imde \u2018m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar\u0131yla eksiksiz bilmek\u2019 anlam\u0131na gelen do\u011fru fikir, Do\u011fa\u2019da bulunur. Spinoza\u2019n\u0131n ifadesiyle, Tanr\u0131\u2019n\u0131n do\u011fas\u0131ndan \u00e7\u0131kan \u015feylere idealar da d\u00e2hildir. Do\u011fru fikir, olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi fikirdir, bir ba\u015fka deyi\u015fle do\u011fada olan fikirdir. Yal\u0131n\/sade, de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framam\u0131\u015f fikirdir. Onu yanl\u0131\u015f fikir haline getiren, dolay\u0131s\u0131yla yan\u0131lsama haline getirip yan\u0131lan, insan\u0131n kendisidir. Bu ba\u011flamda do\u011fru fikir, Do\u011falanan Do\u011fa\u2019ya d\u00e2hildir.[20]<\/p>\n

Do\u011fa\u2019n\u0131n yani t\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fc var etmektir.[21] T\u00f6z\u00fcn sonsuz [miktarda] s\u0131fat\u0131 olmas\u0131 onun sonsuz ger\u00e7ekli\u011finden (realitas<\/em>), ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere yetkinli\u011finden\/m\u00fckemmeliyetinden (perfectio<\/em>) ve sonsuz varl\u0131\u011f\u0131ndan gelir. Zira t\u00f6z, kendi do\u011fas\u0131n\u0131n zorunlulu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc mutlak olarak sonsuz \u015fekilde etki eder.[22] Onun her bir etki edimi bir var edimidir. Bu bak\u0131mdan bir anlama yetisi vard\u0131r, bir de anlama yetisinin d\u0131\u015f\u0131ndakiler. Anlama yetisinin faaliyeti d\u0131\u015f\u0131ndakileri kavramak olarak belirlenmi\u015ftir.[23] Bununla birlikte Spinoza, Tanr\u0131\u2019n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 kavrayan biri Tanr\u0131\u2019n\u0131n bedeninin oldu\u011funu s\u00f6yleyemez, diyor.[24] \u00d6yleyse Tanr\u0131\u2019n\u0131n bedeninin \u015fu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz do\u011fa oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olur. K\u0131saca, bu \u2018d\u0131\u015f\u0131ndakiler\u2019, ya kipi ya s\u0131fat\u0131 olmak \u00fczere -t\u00fcm\u00fcyle- t\u00f6z\u00fcn, Tanr\u0131\u2019n\u0131n ya da Do\u011fa\u2019n\u0131n anlama yetisine ifadesidir, diyebiliriz. Yani Tanr\u0131 ya da Do\u011fa, sonsuz [miktarda] tekil \u015feyde kendini ifade eden t\u00f6zd\u00fcr. Var etmek t\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fc ise var olmak bir \u00e7aba olarak her bir tekil \u015feyin fiili \u00f6z\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir (conatus<\/em>).[25] Yani anlama yetisinin belirlenmi\u015f faaliyeti her bir conatus<\/em>\u2019\u00fc anlamaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n

Her bir conatus\u2019\u00fc anlamak<\/strong><\/p>\n

Spinoza\u2019da do\u011fa durumu kaos ya da sava\u015f durumu de\u011fildir. Anlama yetisi Do\u011falanan Do\u011fa\u2019ya dahil olsa da anlama yetilerinin bir arada varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirdi\u011fi bar\u0131\u015f<\/strong> durumu bir d\u00fczenlilik ya da sava\u015fs\u0131zl\u0131k de\u011fildir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, en yak\u0131n nedeni bir de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f olan anlama yetisi, bar\u0131\u015f\u0131 kaostan, sava\u015ftan vazge\u00e7erek ya da de\u011fi\u015ftirerek kurmaz. \u0130\u00e7inde var oldu\u011fumuz tek bir durum vard\u0131r, bir ge\u00e7i\u015f s\u00f6z konusu de\u011fildir; her zaman bir kriz tehdidine ra\u011fmen insan\u0131n kendi \u00f6zg\u00fcc\u00fcnden (fortitudo<\/em>) do\u011fan bir erdem ile bar\u0131\u015f\u0131n kurulmas\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi durumu.[26] Do\u011fa durumu da, conatus de t\u00fcm\u00fcyle bundan ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir. Yani do\u011fa durumu,\u00a0 zaten vuku bulmakta olan durumdur. Kriz d\u00f6nemlerinde bar\u0131\u015f bir olanak konumuna d\u00fc\u015fer, bar\u0131\u015f s\u00fcrmekte iken bu kez kriz do\u011fa durumunun i\u00e7inde sadece bir olanak olur. O halde kriz de bar\u0131\u015f da do\u011fa durumuna i\u00e7kindir. Neden i\u00e7kin oldu\u011fu sorusunu bar\u0131\u015f\u0131 ele alarak cevapland\u0131ral\u0131m. \u0130nsan\u0131n \u00f6zg\u00fcc\u00fc dedi\u011fimiz, bir sakatl\u0131k s\u00f6z konusu oldu\u011fu durumlar hari\u00e7 anlama yetisinin t\u00fcm edimleridir (intellectus<\/em> ve voluntas<\/em>). Spinoza buna her bir bireyin akl\u0131n rehberli\u011finde kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme ve yine akl\u0131n rehberli\u011finde bir di\u011feriyle ortak ya\u015fam in\u015fa etme \u00e7abas\u0131n\u0131 da ekliyor.[27] O halde bar\u0131\u015f\u0131n temelinde yer alan insan\u0131n \u00f6zg\u00fcc\u00fcnden do\u011fan erdemin Spinoza\u2019n\u0131n summum bonum<\/em> dedi\u011fi \u2018en y\u00fcksek iyi\u2019 kavram\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u2018En y\u00fcksek iyi\u2019nin iki karakteristik \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r; sahibine \u00fcst\u00fcn ne\u015fe verir ve salt sahibinde olmakla kalmaz, durmaks\u0131z\u0131n iletilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada betimlenen iyi<\/strong> kendi kendisini iletebilen iyidir<\/strong> ve her u\u011fra\u011f\u0131na kesintisiz, \u00fcretken, sahici bir ne\u015fe verir.<\/em>[28] Bu iyiye<\/strong> bir \u00f6rne\u011fi de Spinoza kendine ama\u00e7 edindi\u011fi \u015fey \u00fczerinden veriyor:<\/p>\n

\u201c\u2026 insan zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 kendi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ile bu d\u00fczene [Do\u011fan\u0131n bengi<\/u> d\u00fczeni] eri\u015femezken, gene de ki\u015fi kendisininkinden \u00e7ok daha sa\u011flam bir insan do\u011fas\u0131 tasarlar, ve ayn\u0131 zamanda kendisinin b\u00f6yle bir do\u011fa kazanmamas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir nedenin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr; b\u00f6ylece onu bu eksiksizli\u011fe ula\u015ft\u0131rabilecek ara\u00e7lar\u0131 aramaya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr, ve buna ula\u015fmak i\u00e7in ara\u00e7 olarak hizmet edebilecek her \u015feyi ger\u00e7ek bir iyilik olarak adland\u0131r\u0131r. Ama en y\u00fcksek iyilik ba\u015fka bireylerle birlikte, e\u011fer olanakl\u0131ysa, b\u00f6yle bir do\u011faya ula\u015fmakt\u0131r.\u201d [29]<\/p>\n

\u201c\u0130\u015fte bu do\u011frultuda meyletti\u011fim ama\u00e7: B\u00f6yle bir do\u011fay\u0131 ve benimle birlikte bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n kazanmas\u0131na \u00e7abalamak. Yani di\u011fer bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n anlama yetisi ve arzusu, benim anlama yetim ve arzumla ba\u011fda\u015fs\u0131n diye, onlar\u0131n da benim anlad\u0131\u011f\u0131m \u015feyi anlamas\u0131 i\u00e7in dikkat sarf etmek, mutlulu\u011fuma dahildir. Ve bunu ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in do\u011fay\u0131 b\u00f6yle bir do\u011fa edinmeye yetecek denli anlamak, hem sonra, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca \u00e7ok ki\u015finin en kolay ve g\u00fcvenli bu do\u011faya ula\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak, arzu edilesi bir toplum tesis etmek zorunludur.\u201d [30]<\/p>\n

\u00d6yleyse bu iyi<\/strong> mahiyeti bilgi olan bir iyidir. Bununla birlikte her insan i\u00e7in bir imk\u00e2n iken ona sahip olan i\u00e7in bir zorunluluk olarak tasarlan\u0131yor demektir. B\u00f6yle bir iyinin<\/strong> olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorununa dair ise Spinoza\u2019n\u0131n amac\u0131 olduk\u00e7a ikna edici. O halde diyebiliriz ki s\u00f6z edilen \u2018arzu edilesi toplumun\u2019 hamurunda bu iyi<\/strong>, dolay\u0131s\u0131yla bilgi var. Geriye arzu edilesi toplumu kurmak kal\u0131yor, bu da -anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla- g\u00f6sterilen \u00e7abaya<\/strong> ba\u011fl\u0131 bir \u015fey.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

* Son Ankara patlamas\u0131nda kaybetti\u011fimiz 35 yurtta\u015f\u0131n an\u0131s\u0131na\u2026<\/em><\/p>\n

[2] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 11, 12, 13 ve \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[3] Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 17 ve Kan\u0131tlama ve \u00d6nerme Notu<\/p>\n

[4] Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 25, 26.<\/p>\n

[5] Sras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 28.<\/p>\n

[6] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 40 ve \u00d6nerme Notu 2.<\/p>\n

[7] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 37,38, 40, \u00d6nerme Notu 1.<\/p>\n

[8] Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 34.<\/p>\n

[9] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 41, \u00d6nerme 43 ve \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[10] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 35, \u00d6nerme Notu, \u00d6nerme 42.<\/p>\n

[11] Ethica 35. \u00d6nerme, \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[12] Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 40, \u00d6nerme Notu 2.<\/p>\n

[13] G\u00f6zk\u00e2n, B\u00fclent, \u201cSpinoza\u2019n\u0131n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr Bilgi Anlay\u0131\u015f\u0131 ve Kant\u2019\u0131n Ele\u015ftirisi\u201d.<\/p>\n

[14] S\u0131ras\u0131yla Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 44, \u00d6nerme Sonucu 1, 2, 5. Kitap, \u00d6nerme 29, \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[15] Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 47, \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[16] Ethica, 5. Kitap, \u00d6nerme 28.<\/p>\n

[17] Terimlerin T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7etin tart\u0131\u015fmalar s\u00f6z konusudur. \u2018Yaratan Do\u011fa\u2019 ve \u2018Yarat\u0131lan Do\u011fa\u2019 en \u00e7ok kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lan\u0131d\u0131r zira Spinoza\u2019n\u0131n felsefesinde yaratma gibi bir edimden s\u00f6z edilemez. Bundan ba\u015fka \u2018Do\u011fala\u015ft\u0131ran Do\u011fa\u2019 ve \u2018Do\u011fala\u015ft\u0131r\u0131lan Do\u011fa\u2019 ya da \u2018Etken Do\u011fa\u2019 \u2018Edilgen Do\u011fa\u2019 gibi kullan\u0131mlar da vard\u0131r. Ancak bizim buradaki tercihimiz \u2018Do\u011falayan Do\u011fa\u2019 ve \u2018Do\u011falanan Do\u011fa\u2019. Zira Natura<\/em> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile Nasci<\/em> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc Latincede akrabad\u0131r. Biri \u2018Do\u011fa\u2019, di\u011feri \u2018Do\u011fmak\u2019 anlam\u0131na gelir. T\u00fcrk\u00e7edeki Do\u011fa ve Do\u011fmak da akrabad\u0131r. Ancak Do\u011fan ya da Do\u011furan gibi ifadeler kullanmak fazla abes olurdu. Zaten orijinal kullan\u0131m\u0131 da b\u00f6yle de\u011fil. Do\u011fala\u015ft\u0131ran ve Do\u011fala\u015ft\u0131r\u0131lan ifadesi ise \u2013en az\u0131ndan bize- Do\u011fa\u2019n\u0131n \u2018Do\u011fala\u015fmadan\u2019 \u00f6ncesi gibi bir durumu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Bunun i\u00e7in \u015fimdi biz de Do\u011falayan ve Do\u011falanan\u2019\u0131 tercih ediyoruz. Daha iyisi ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca tercihimizin de\u011fi\u015fmesi muhtemeldir. Fakat \u015fimdi orijinal kullan\u0131ma da en yak\u0131n olan\u0131 bu.<\/p>\n

[18] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 1. Kitap, \u00d6nerme 29, \u00d6nerme Notu, \u00d6nerme 28, Kan\u0131tlama.<\/p>\n

[19] Ethica, 1. Kitap, Tan\u0131m 6.<\/p>\n

[20] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 2. Kitap, \u00d6nerme 43\u2019\u00fcn Notu, \u00d6nerme 7, \u00d6nerme Sonucu ve \u00d6nerme Notu, \u00d6nerme 32, 35, 47.<\/p>\n

[21] Bkz. conatus<\/em>, dipnot 22.<\/p>\n

[22] S\u0131ras\u0131yla; Ethica, 1. Kitap, Tan\u0131m 4, \u00d6nerme 9, 16, 17.<\/p>\n

[23] Ethica 1. Kitap, \u00f6nerme 27, 30.<\/p>\n

[24] Ethica 1. Kitap, \u00d6nerme 15, \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[25] Ethica, 3. Kitap, \u00d6nerme 7.<\/p>\n

[26] Eksen, Gaye \u00c7ankaya \u201cSpinoza\u2019da Fortitudo ve Bar\u0131\u015f \u00dczerine\u201d.<\/p>\n

[27] Ethica, 3. Kitap, \u00d6nerme 59, \u00d6nerme Notu.<\/p>\n

[28] Canaslan, Eylem \u201cProto-demokratik Bir Perspektiften Felsefi Pedagoji ya da Anlama Yetisinin D\u00fczeltilmesi,<\/p>\n

[29] \u0130nsan Anla\u011f\u0131n\u0131n \u0130yile\u015ftirilmesi \u00dczerine, \u00c7ev. Aziz Yard\u0131ml\u0131, S\u00f6ylem \u0130nceleme Monadoloji kitab\u0131nda sf 60, \u0130dea Yay., \u0130stanbul, 2014.<\/p>\n

[30] Eylem Canaslan\u2019\u0131n \u201cProto-demokratik bir Perspektiften Felsefi Pedagoji ya da Anlama Yetisinin D\u00fczeltilmesi\u201d makalesi \u00fczerinden eri\u015fti\u011fimiz, yak\u0131nda yay\u0131nlanacak olan Anlama Yetisinin D\u00fczeltilmesi \u00dczerine \u0130nceleme, \u00e7ev. Emine Ayhan, Dost Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Spinoza\u2019da bilgi, salt epistemolojik bir konu de\u011fil, ayn\u0131 zamanda etik ve tamam\u0131yla toplumsal bir konudur. Descartes\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi kendi i\u00e7ine d\u00f6n\u00fcp meditasyon yoluyla ke\u015ffedilmez, d\u0131\u015f cisimlerle -insan ya da \u015fey- bir aradal\u0131k ile (corpus multiplicium) \u00fcretilen bir \u015feydir. Bununla birlikte Kartezyen anlay\u0131\u015f\u0131n tersine \u201canlama\u201d da Spinoza i\u00e7in bedenden zihnedir. Bilgi kar\u015f\u0131la\u015fmalardan do\u011far I. Bilgi kuram\u0131nda […]<\/p>\n","protected":false},"author":598,"featured_media":15569,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,221,535],"tags":[1487,673,237,1805],"class_list":["post-15568","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-felsefe","category-forum","tag-bilgi","tag-doga","tag-felsefe","tag-spinoza"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t