{"id":15824,"date":"2016-04-01T14:56:25","date_gmt":"2016-04-01T11:56:25","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15824"},"modified":"2018-01-04T16:06:32","modified_gmt":"2018-01-04T13:06:32","slug":"genetik-muhendisliginde-cigir-acan-yontem-crispr-cas9","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/04\/01\/genetik-muhendisliginde-cigir-acan-yontem-crispr-cas9","title":{"rendered":"Genetik m\u00fchendisli\u011finde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an y\u00f6ntem:\u00a0CRISPR-Cas9"},"content":{"rendered":"

CRISPR-Cas9, son y\u0131llarda geli\u015ftirilen genetik m\u00fcdahale teknolojisi. Bu yeni sistem sayesinde, canl\u0131lar\u0131n genetik materyalini son derece h\u0131zl\u0131, kolay ve hata pay\u0131n\u0131 \u00e7ok aza indirerek de\u011fi\u015ftirebiliyoruz, kesip bi\u00e7ebiliyoruz. 10 biny\u0131l \u00f6nce soyu t\u00fckenen mamutlar\u0131 geri getirebilecek, insan embriyolar\u0131nda genetik d\u00fczenlemeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilecek, kudretinden sual olunmaz ve kamyon kamyon etik tart\u0131\u015fmalara gebe CRISPR teknolojisinin neyin nesi oldu\u011funu sizler i\u00e7in tart\u0131\u015ft\u0131k; uzman konu\u011fumuzun yard\u0131m\u0131yla geneti\u011fin ABC\u2019sinden ba\u015flayarak anlatt\u0131k. <\/em><\/p>\n

Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131 ile
\n<\/strong>Bilim Kazan\u0131 ekibi (Aysu Uygur, \u0130lker \u00d6ztop, Alp Sipahigil)<\/strong><\/p>\n

Sunu\u015f: <\/strong><\/p>\n

\u201cBilim Kazan\u0131\u201d ad\u0131n\u0131 Bilim ve Gelecek<\/em> okurlar\u0131ndan duymayan kalmam\u0131\u015f olmal\u0131. Harvard \u00dcniversitesi\u2019nden doktoral\u0131 \u00fc\u00e7 gen\u00e7 biliminsan\u0131n\u0131n, bilimsel konular\u0131 uzman konuklar\u0131yla e\u011flenceli bir bi\u00e7imde\u00a0 enine boyuna konu\u015ftuklar\u0131 cepyay\u0131n\u0131. Bildi\u011finiz gibi, bu yay\u0131n\u0131n 13 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131 olarak ayn\u0131 adla kitapla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131k. Bilim Kazan\u0131\u2019n\u0131n 37. ve \u015fimdilik son b\u00f6l\u00fcm\u00fc, genetik m\u00fchendisli\u011finde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an y\u00f6ntem CRISPR\u2013Cas9\u2019a ayr\u0131ld\u0131. Bu genetik m\u00fcdahale y\u00f6ntemini, etik, hukuki, sosyal kimi tart\u0131\u015fmalarla da ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z dosyam\u0131z i\u00e7in gerekli olan, CRISPR-Cas9\u2019un ne oldu\u011fu, nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131 ve bu y\u00f6ntemle neler yap\u0131labilece\u011fine dair temel bilgi, Bilim Kazan\u0131\u2019n\u0131n bu yay\u0131n\u0131ndan geliyor. \u0130zinleriyle yay\u0131ml\u0131yoruz. Spot Bilim Kazan\u0131\u2019ndan, ba\u015fl\u0131k ve araba\u015fl\u0131klar bizden.<\/p><\/blockquote>\n

Aysu Uygur<\/strong>: \u0130yi g\u00fcnler Sevgili Dinleyiciler, Bilim Kazan\u0131\u2019na ho\u015f geldiniz. Ben Aysu Uygur\u2026<\/p>\n

Alp Sipahigil:<\/strong> Ben Alp Sipahigil\u2026<\/p>\n

\u0130lker \u00d6ztop:<\/strong> Ben de \u0130lker \u00d6ztop.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Bug\u00fcn sizlerle, son g\u00fcnlerde bilim d\u00fcnyas\u0131nda paradigmalar\u0131 de\u011fi\u015ftiren ve genom m\u00fchendisli\u011finde yeni bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an CRISPR-Cas9 sistemini konu\u015faca\u011f\u0131z. Neden \u00f6nemli bir geli\u015fme, bize neler vaat ediyor ve bu konunun uzman\u0131 konu hakk\u0131nda neler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor? Bunlar\u0131 Sevgili Doktora \u00d6\u011frencisi Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131\u2019ndan \u00f6\u011frenece\u011fiz. Ho\u015f geldin Fatih!<\/p>\n

Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131<\/strong>: Ho\u015f bulduk Aysu, te\u015fekk\u00fcr ederim davetiniz i\u00e7in.<\/p>\n

\"\"
Massachusetts Worcester \u00dcniversitesi, Scot Wolfe Laboratuvar\u0131 ekibi bir arada g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor: Sa\u011fdan ikinci, doktora \u00f6\u011frencisi Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131. Ekibin CRISPR-Cas9 y\u00f6ntemini geli\u015ftiren bir \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l Nature Methods dergisinde yay\u0131mland\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu:<\/strong> Tabii ki. \u00d6nce, biraz Fatih\u2019i tan\u0131tay\u0131m. Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131, 2010\u2019da Bilkent Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden mezun oldu. Daha sonra bir sene Harvard MGH\u2019de (Massachusetts Genel Hastanesi, b\u00f6yle \u00e7evirebilir miyiz?) Xandra Breakefield\u2019\u0131n laboratuvar\u0131nda staj yapt\u0131. \u015eimdi de, UMW\u2019da, yani Massachusetts Worcester \u00dcniversitesi\u2019nde, Scot Wolfe\u2019un laboratuvar\u0131nda, doktora \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na devam ediyor. Genel olarak genom m\u00fchendisli\u011fi, daha spesifik olarak da CRISPR-Cas9 ile sekans d\u00fczenlemesi \u00fczerine u\u011fra\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u00c7ok g\u00fczel! \u00d6nce tebrik ederiz, CRISPR-Cas9 konusunda b\u00f6l\u00fcm yapmak istedik ve akl\u0131m\u0131za gelen ilk isim sendin.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u00c7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Allah raz\u0131 olsun.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Duyguland\u0131m\u2026<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Evet\u2026<\/p>\n

\u0130lker \u00d6ztop:<\/strong> Bu arada neden se\u00e7tik bu konuyu? Bu konu bir-iki senedir genetik m\u00fchendisli\u011fi alan\u0131nda \u00e7ok \u00e7ok konu\u015fulan bir konu, dinleyicilerimiz duymu\u015ftur. Genom m\u00fchendisli\u011fi, CRISPR-Cas9, sen duydun mu Alp?<\/p>\n

Alp Sipahigil:<\/strong> D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse ad\u0131n\u0131 duymu\u015ftum sadece. Bir g\u00fcn \u00f6nce de biraz okuma yapt\u0131m, yani o seviyedeyim.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yani hem bilimsel olarak ilgin\u00e7 zaten, bir de \u00e7ok birebir takip etmiyorsan\u0131z da, bilim dedikodusu yapanlardan duymu\u015f olabilirsiniz. Ge\u00e7ti\u011fimiz sene, bu teknolojiyi geli\u015ftiren biliminsanlar\u0131ndan Jennifer Doudna, Facebook\u2019la Google\u2019\u0131n birlikte verdikleri \u201cScience Breakthrough\u201d \u00d6d\u00fcl\u00fcn\u00fc kazand\u0131. Daha sonra gene ayn\u0131 teknolojiyi geli\u015ftiren farkl\u0131 laboratuvardan Feng Zhang ile Jennifer Doudna aras\u0131nda bir patent kap\u0131\u015fmas\u0131 oldu. Bizler, hani bilimin i\u00e7inde olan insanlar olarak, dedikodu potansiyeli y\u00fcz\u00fcnden de \u00e7ok heyecanla takip ediyoruz konuyu. Ama b\u00fct\u00fcn genetik m\u00fchendislik alan\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirece\u011fini s\u00f6yleyeyim; mesela daha \u00f6ncesine g\u00f6re baz\u0131 \u015feyleri s\u00fcper h\u0131zl\u0131 yapmaya ba\u015flayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yani bir i\u00e7erik de var, olay sadece paparazziden ibaret de\u011fil.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Genel olarak \u015f\u00f6yle diyebiliriz, genetik alan\u0131nda, son zamanlarda ger\u00e7ekten en \u00e7ok konu\u015fulan ve alan\u0131 en \u00e7ok de\u011fi\u015ftirecek olan bulu\u015f bu.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Arkada\u015flar o zaman soray\u0131m, neden bu kadar konu\u015fuluyor?<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Fatih, neden?<\/p>\n

Genom nedir?<\/strong><\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, \u00e7ok \u00f6nemli bir soru. \u00d6ncelikle, genomun ne oldu\u011funu dinleyicilerimize hat\u0131rlatmakta fayda var. Genom, canl\u0131lar\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 genetik materyallerin b\u00fct\u00fcn\u00fcne deniyor. Bu genetik materyal RNA olabilir bir k\u0131s\u0131m vir\u00fcs i\u00e7in; ama bir\u00e7ok canl\u0131 ve biz insanlar i\u00e7in de DNA molek\u00fcl\u00fc.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Bunlar iki farkl\u0131 kimyasal molek\u00fcl, de\u011fil mi?<\/p>\n

\"\"Fatih:<\/strong> Evet. Bu genom \u00fczerinde anlaml\u0131 b\u00f6l\u00fcmler var ve bu b\u00f6l\u00fcmlerde canl\u0131lara ait karakteristik \u00f6zellikler mevcut. Bunlar d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcm\u00fczle alakal\u0131, boyumuz, kilomuz, sa\u00e7 rengimiz, g\u00f6z rengimiz olabilir veya belirli hastal\u0131klara olan yatk\u0131nl\u0131klar\u0131m\u0131z olabilir. Son y\u00fczy\u0131lda, molek\u00fcler biyoloji ve genetik bilimi, genom \u00fczerindeki \u015fifrelenmi\u015f olan bilginin ne anlama geldi\u011fini anlamaya y\u00f6nelik \u00e7ok ciddi ilerlemeler kaydetti. Bir\u00e7ok genin ne i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015f bulunmaktay\u0131z, ancak h\u00e2l\u00e2 cevaplayabildi\u011fimizden \u00e7ok fazla say\u0131da sorumuz var.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u0130nsanlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, neredeyse hemen her h\u00fccrede b\u00fct\u00fcn genomumuz bulunuyor asl\u0131nda genetik model olarak.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Sadece farkl\u0131 h\u00fccrelerde, bu genomun farkl\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 ifade ediliyor.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Aynen \u00f6yle.<\/p>\n

Alp:<\/strong> \u015eimdi ben bir DNA kesiti alsam, onun ne i\u015flev yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor muyuz yani, \u015fu an?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Hepsinin de\u011fil. Asl\u0131nda genom \u00fczerinde \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131 anlaml\u0131 ifadeli, di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131n d\u00fczenleyici rolleri olabiliyor.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> O da anlaml\u0131 asl\u0131nda da, birebir bir protein yapm\u0131yor.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, birebir protein yapm\u0131yor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>\u015eimdiye kadar anlatt\u0131klar\u0131n ge\u00e7ti\u011fimiz 100 sene i\u00e7erisinde, bu kodun, \u015fifrenin nas\u0131l anlamland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131yla ilgili okuma becerimiz; bug\u00fcn konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z \u015fey ise bu okudu\u011fumuz materyali asl\u0131nda nas\u0131l kesip bi\u00e7ebiliriz, yerini de\u011fi\u015ftirebiliriz, m\u00fcdahele edebiliriz.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bunu bir kitap gibi d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, bu zamana kadar okumay\u0131 \u00f6\u011frendik, \u015fimdi de edit\u00f6rl\u00fck g\u00f6revimizi yerine getirip yaz\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u015eey de diyebilir miyiz, asl\u0131nda genetik m\u00fchendisli\u011fi ilk defa bununla olmad\u0131, bundan evvel de harfleri bir bir, iki iki de\u011fi\u015ftirebiliyorduk. Bu teknolojinin en b\u00fcy\u00fck avantaj\u0131, sayfalar\u0131, b\u00f6l\u00fcmleri birdenbire, bir yerden bir yere ta\u015f\u0131yabiliyor olmam\u0131z.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Daktiloyla yazmaktansa, bilgisayarda yaz\u0131yoruz, word\u2019e ge\u00e7tik gibi.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Vaov, arkada\u015flar, bug\u00fcn hepiniz analojinin krallar\u0131 oldunuz!<\/p>\n

Alp:<\/strong> Ama i\u00e7erik yok h\u00e2l\u00e2.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ben burada bir \u015fey s\u00f6ylemek istiyorum; k\u00fc\u00e7\u00fckken genetik m\u00fchendisli\u011fiyle ilgili okumalar yapt\u0131\u011f\u0131m zaman, hi\u00e7bir zaman kafamda tam olarak netle\u015fmiyordu. \u0130nsan genetik kodu \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc deniyordu, bunun tam olarak ne anlama geldi\u011fini bilmiyordum. O y\u00fczden biraz basit bir \u015fekilde, \u015fu anda aktif olarak bilim okumayan insanlar i\u00e7in anlatmak istiyorum. Genetik materyal bir binan\u0131n bina plan\u0131 gibi; insan\u0131n v\u00fccudunun \u015feklini ve fonksiyonlar\u0131n\u0131 belirliyor. \u00d6rne\u011fin, sizin genetik kodunuz, h\u00fccrelerin teker teker \u015feklinden \u015femalinden, \u00fcretti\u011fi proteine ve dolay\u0131s\u0131yla fonksiyonuna kadar her \u015feyini belirliyor. Bir deri h\u00fccresinin bir sinir h\u00fccresinden farkl\u0131 olmas\u0131n\u0131n sebebi, bu h\u00fccrelerde farkl\u0131 genlerin ifade edilmesi ve h\u00fccrede farkl\u0131 proteinlerin mevcut olmas\u0131. Genetik materyale de bu y\u00fczden bak\u0131yoruz; hangi proteinleri \u00fcretiyor, ne, ne zaman, nerede ifade ediliyor… Ve herhangi bir h\u00fccrenin fonksiyonunu de\u011fi\u015ftirmek ya da m\u00fcdahele etmek i\u00e7in de genetik m\u00fchendisli\u011fi b\u00fcy\u00fck bir rol oynuyor, \u015fu ana kadar oynad\u0131.<\/p>\n

Genlere m\u00fcdahale etmeye ne gerek var?<\/strong><\/p>\n

Alp:<\/strong> Evet… Peki bu h\u00fccrelerin formunu, fonksiyonunu neden de\u011fi\u015ftirmek istiyorsunuz?<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Alp, tam bir dede oldu sesin!<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u0130lk olarak, en \u00e7ok kullan\u0131m nedeni \u015fu; genom \u00fczerindeki \u015fifrelenmi\u015f bilginin ne anlama geldi\u011fini anlamak. Mesela bir genin fonksiyonunu bilmiyoruz diyelim, geli\u015fim fizyolojisinde olsun ya da hastal\u0131k patafizyolojisinde olsun; bu geni, gereken h\u00fccre hatlar\u0131ndan kesip \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ya da bozdu\u011fumuz zaman, olu\u015fabilecek fenotipi inceleyebiliriz. Bu sayede genin fonksiyonunu anlayabiliriz. \u0130kinci olarak, tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kta parazitlerle veya vir\u00fcslerle daha etkili bir m\u00fccadele ger\u00e7ekle\u015ftirerek \u00fcr\u00fcn kalitesini art\u0131rmakta kullan\u0131labilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, en heyecanl\u0131 olarak bunu g\u00f6r\u00fcyorum, gelecekte t\u0131bbi bir uygulamas\u0131 olacak bu tekni\u011fin. \u00d6rnek vermek gerekirse, genom \u00fczerinde bulunan, hastal\u0131k yapan mutasyonlar\u0131 b\u00f6yle bir teknik yard\u0131m\u0131yla ay\u0131klayabilirsek, \u015fu anda tedavisi m\u00fcmk\u00fcn olmayan hastal\u0131klara kar\u015f\u0131 alternatif bir tedavi geli\u015ftirme \u015fans\u0131m\u0131z olabilir. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 bir araya koyunca, bilim camias\u0131nda inan\u0131lmaz bir heyecan var bu teknikle ilgili \u015fu anda.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Demin s\u00f6yledin, CRISPR-Cas9 sayesinde yapm\u0131yoruz bunlar\u0131. Bunlar\u0131 zaten yap\u0131yorduk, CRISPR-Cas9 sayesinde \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131, \u00e7ok daha spesifik bir \u015fekilde yapabilece\u011fiz.<\/p>\n

\"\"
CRISPR-Cas9 y\u00f6ntemini geli\u015ftiren biliminsanlar\u0131ndan Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier, Facebook\u2019la Google\u2019\u0131n birlikte verdikleri 2015 Bilimde \u00c7\u0131\u011f\u0131r A\u00e7an Bulu\u015flar (Science Breakthrough) \u00d6d\u00fcl\u00fcn\u00fc kazand\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

Fatih:<\/strong> Evet, kesinlikle. Bunlar\u0131n \u00f6ncesinde, iki farkl\u0131 \u00a0tip n\u00fckleaz daha kullan\u0131l\u0131yordu; bu n\u00fckleazlar \u00e7inko parmak n\u00fckleazlar (zinc finger nuclease) ve talenler. Bu enzimlere, analoji olarak s\u00f6ylemek gerekirse, molek\u00fcler ne\u015fter diyebiliriz. DNA \u00fczerinde bir noktaya giderek, orada DNA ipli\u011fini kesiyor ve orada kesti\u011fi noktada istenilen de\u011fi\u015fikli\u011fi yap\u0131yor.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u0130stenen de\u011fi\u015fiklikten, kast\u0131n ne?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u00c7ok g\u00fczel bir soru. Mesela bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc tamamen kesip \u00e7\u0131kartmak olabilir, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn DNA dizisinin i\u00e7eri\u011fini de\u011fi\u015ftirmek olabilir veye hi\u00e7 o canl\u0131n\u0131n genomunda olmayan bir DNA dizisi \u00f6zelli\u011fini o b\u00f6lgeye yerle\u015ftirmek olabilir.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Uygulamal\u0131 bir \u00f6rnek vermek gerekirse, hastal\u0131k yaratan bir gen varsa, buna m\u00fcdahele edip bu hastal\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rmak gibi bir hayali var asl\u0131nda t\u0131p d\u00fcnyas\u0131n\u0131n.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet…<\/p>\n

\u00d6nceki tekniklere fark att\u0131!<\/strong><\/p>\n

Alp:<\/strong> Nas\u0131l tan\u0131yor o b\u00f6lgeyi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bu teknolojilerde \u00fc\u00e7 tane \u00e7ok kullan\u0131lan enzim tipi var. \u00c7inko parmak n\u00fckleazlar, talenler ve CRISPR-Cas9. \u0130lk ikisinde, yani \u00e7inko parmak n\u00fckleazlar ve talenlerde, protein bazl\u0131 DNA dizi tan\u0131mlamas\u0131 yap\u0131l\u0131yor. Birtak\u0131m proteinler var, bu proteinler DNA\u2019y\u0131, dizisine \u00f6zg\u00fc olarak biliminsanlar\u0131 programlayabiliyor ve istedikleri noktaya g\u00f6nderebiliyor. (Bu son c\u00fcmle bozuk, \u00f6zne y\u00fcklem sorunu var! Anlayamad\u0131\u011f\u0131mdan d\u00fczeltemedim)<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yani bu \u00f6nemli bir sorun asl\u0131nda, \u00e7\u00fcnk\u00fc genom \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir alan, istedi\u011fin geni bulmak asl\u0131nda \u00e7ok me\u015fakkatli bir i\u015f.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u00c7ok me\u015fakkatli, bir de birbirine \u00e7ok benzeyen dizi i\u00e7erikleri var. \u0130ki dizi i\u00e7eri\u011fini birbirinden ay\u0131rmak da \u00e7ok zor bir i\u015f.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yani se\u00e7icilik zor bir problem burada.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Se\u00e7icilik zor bir problem. Daha \u00f6nceki tekniklerde, dedi\u011fim gibi protein bazl\u0131 tan\u0131ma yap\u0131l\u0131yordu, bu tabii ki m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc; ama olduk\u00e7a uzmanl\u0131k gerektiren ve zaman alan bir i\u015fti. CRISPR-Cas9 teknolojisinde ise DNA (RNA m\u0131) bazl\u0131 bir DNA dizisi tan\u0131mlanmas\u0131 var. O y\u00fczden CRISPR-Cas9\u2019\u0131 belirli bir diziye kar\u015f\u0131 programlamak \u00e7ok daha kolay, \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131. Bu nedenle bilim d\u00fcnyas\u0131nda, son iki-\u00fc\u00e7 y\u0131lda inan\u0131lmaz bir h\u0131zla bu teknik kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 ve di\u011fer iki tekni\u011fi biraz saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakt\u0131.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ben laboratuvarlarda \u015funu \u00e7ok duyard\u0131m, daha \u00f6nceki genom editleme tekniklerine, senin bahsetti\u011fin \u00e7inko parmak n\u00fckleaz ya da talene ili\u015fkin, \u201c\u015eunu denedik, ama olmad\u0131.\u201d CRISPR Cas9 tekni\u011fiyle \u00e7al\u0131\u015fan kimi duyduysam \u00e7ok memnundu, ger\u00e7ekten \u00e7ok etkili sonu\u00e7lar veriyor bu teknoloji.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Benim uzman olmad\u0131\u011f\u0131m bariz zaten\u2026<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Esta\u011ffurullah!<\/p>\n

Alp:<\/strong> Proteinler karma\u015f\u0131k yap\u0131lar de\u011fil mi? Karma\u015f\u0131k \u015fekilleri var, onlar\u0131 tasarlamas\u0131 tahminen zordur. Peki bu proteinleri DNA\u2019yla etkile\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7ekirde\u011fin i\u00e7ine almak, kolay bir problem mi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Proteinlerin \u00e7ekirde\u011fin i\u00e7ine ge\u00e7ebilmesi i\u00e7in birtak\u0131m protein aminoasit dizileri var, k\u00fc\u00e7\u00fck sinyaller var. Bu sinyalleri h\u00fccre i\u00e7indeki mekanizmalar tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 zaman proteinleri bir yerden bir yere g\u00f6t\u00fcrebiliyor. Bu sadece \u00e7ekirdek i\u00e7in de\u011fil, ba\u015fka organaller i\u00e7in de b\u00f6yle.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u015eunu mu sormak istiyorsun, protein bazl\u0131 tasar\u0131mlar da yap\u0131labiliyor, evet, \u00e7inko parmak n\u00fckleazlar ve talenlerde de, genomu kesmek i\u00e7in alternatifler yarat\u0131yorsun. Ama\u00a0protein bazl\u0131 bir \u015fey yapmak daha zor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Protein \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir yap\u0131. Formu var, dizilimi var\u2026<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ben seni anlad\u0131m Alp, evet.<\/p>\n

Alp:<\/strong> RNA daha kolaya benziyor, proteine g\u00f6re. RNA ne a\u00e7\u0131dan daha kolay?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Proteinin programlanmas\u0131 daha me\u015fakkatli, yani o y\u00fczden her laboratuvar bunu yapam\u0131yor, ciddi uzmanl\u0131k gerektiriyor. Ama RNA\u2019y\u0131 programlaman\u0131n daha basit bir algoritmas\u0131 var, o y\u00fczden bir\u00e7ok laboratuvar rahatl\u0131kla yapabiliyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yani RNA ile DNA\u2019n\u0131n etkile\u015fmesi i\u00e7in tek yapman gereken \u015fey komplementer (tamamlay\u0131c\u0131) dizilimleri, birbirine uyan dizilimleri e\u015fle\u015ftirmek; daha kolay bir olay. Alp\u2019in bahsetti\u011fi noktada \u015fu: \u00dc\u00e7 boyutlu protein mimarisini DNA dizilimine uydurmak \u00e7ok daha ince bir i\u015f.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yani proteinin nas\u0131l katlanaca\u011f\u0131n\u0131n hesaplanmas\u0131 baya\u011f\u0131 zahmetli, onu biliyorum. Fizik\u00e7iler bununla u\u011fra\u015f\u0131yorlar; \u0130lker de bir vakit bunlara bak\u0131yordu diye hat\u0131rl\u0131yorum.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yoo…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yoo mu?<\/p>\n

CRISPR\u2019\u0131 bulan s\u00fct \u00fcr\u00fcnleri firmas\u0131…<\/strong><\/p>\n

Aysu:<\/strong> Umrunda bile olmam\u0131\u015f! (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>) Peki nereden \u00e7\u0131kt\u0131 birden bu CRISPR-Cas9? Bulunu\u015f hik\u00e2yesi var m\u0131?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yok. Kendili\u011finden, bir anda, spontane, b\u00f6yle masan\u0131n \u00fczerinde belirdi… (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Arkada\u015flar pas veriyorum ya, niye \u00fcst\u00fcme geliyorsunuz?<\/p>\n

Alp:<\/strong> Pardon\u2026<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Hay\u0131r, bana deyip sonra ona d\u00f6n\u00fcnce, acaba ben mi cevaplamal\u0131y\u0131m, yoksa o mu cevaplayacak diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>).<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Fatih, seni \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131k konuk olarak\u2026 (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, asl\u0131nda CRISPR\u2019\u0131n bulunu\u015f hik\u00e2yesi \u00e7ok ilgin\u00e7. CRISPR asl\u0131nda bakterinin kazan\u0131lm\u0131\u015f ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminin bir par\u00e7as\u0131. Bakteriler de zaman zaman viral enfeksiyondan mustaripler. Onlar da bu vir\u00fcs ataklar\u0131na kar\u015f\u0131 savunma mekanizmas\u0131 olarak CRISPR sistemini geli\u015ftirmi\u015fler.<\/p>\n

Bunun bilimde ke\u015ffine gelecek olursak, 1980\u2019lerin sonunda bakteri genomlar\u0131n\u0131 inceleyen biliminsanlar\u0131, bakteri genomunun i\u00e7erisinde birtak\u0131m k\u00fc\u00e7\u00fck DNA dizilerini fark ediyorlar ve bu dizilerin belli bir b\u00f6lge i\u00e7erisinde tekrarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u00fcyorlar. Bu dizi par\u00e7ac\u0131klar\u0131 asl\u0131nda bakteri genomuna ait de\u011fil, ba\u015fka yabanc\u0131 genomlar\u0131n par\u00e7ac\u0131klar\u0131 oldu\u011fu fark ediliyor.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Ne t\u00fcr farkl\u0131 yabanc\u0131 genomlar\u0131n?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Mesela plazmit DNA\u2019lar\u0131 olabilir veya viral genomlar olabilir.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Bu biraz \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131kla alakal\u0131 olan k\u0131s\u0131m m\u0131?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, herhalde ilk kez orada kafalarda ziller \u00e7almaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ziller \u00e7ald\u0131!\u00a0(g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Alp:<\/strong> \u015eunu merak ediyorum, bu bilgi nas\u0131l kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor? Diyelim ki bir ara\u015ft\u0131rma grubu var, bunlar bakterinin DNA\u2019s\u0131n\u0131n dizilimini \u00e7\u0131kard\u0131lar, sonras\u0131nda o bir yere koyuldu herhalde.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Evet, ben mesela diyelim ki bir baktericiyim. Bir bak\u0131yorum bakterinin genomuna; \u00e7\u00fcnk\u00fc bakterilerde de insanlar gibi b\u00fct\u00fcn h\u00fccrenin bina plan\u0131n\u0131 olu\u015fturacak genom dizilimi var. Bu koca dizilimi incelerken k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck, tekrar eden dizilimler fark ediyorum. Sonra ben bunlar\u0131 ba\u015fka canl\u0131lar\u0131n, yani vir\u00fcslerin falan genomlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorum ve baz\u0131 vir\u00fcslerin genetik dizilimine denk geldi\u011fini g\u00f6r\u00fcyorum. B\u00f6yle mi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, aynen \u00f6yle oluyor, 2007\u2019de bir s\u00fct ve s\u00fct \u00fcr\u00fcnleri firmas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131 bunu ke\u015ffediyor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, \u00fcr\u00fcnlerinde kulland\u0131klar\u0131 yararl\u0131 bakterilerin vir\u00fcsler taraf\u0131ndan enfekte edilerek telef olmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in de\u011fi\u015fik stratejiler izliyorlar.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yani bunlar bir yo\u011furt firmas\u0131 asl\u0131nda ve temel bilimler \u00e7ok umurlar\u0131nda de\u011fil. Tek ama\u00e7lar\u0131, \u201cYa bizim bakteriler telef oluyor, bu vir\u00fcslere kar\u015f\u0131 bakterilerin ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemlerini g\u00fc\u00e7lendirelim.\u201d<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, aynen \u00f6yle. Biz hangi bakteri hatlar\u0131n\u0131 kullan\u0131rsak, bu i\u015ften daha k\u00e2rl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131z, ona bak\u0131yorlar.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Hatta, orada aktif bir m\u00fchendislik yok. \u201cG\u00fc\u00e7lendirelim\u201dden ziyade, \u201czaten diren\u00e7li olanlar\u0131 bulal\u0131m, onlar\u0131 kullanal\u0131m\u201d m\u0131 diyorlar?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Kesinlikle.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Diyorlar ve ne buluyorlar bunun sonunda?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u00c7al\u0131\u015fmay\u0131 biraz detayland\u0131rmak istiyorum burada\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>L\u00fctfen…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> De\u011fi\u015fik \u00e7e\u015fitte bakteri hatlar\u0131 ve de\u011fi\u015fik vir\u00fcs tipleri kullan\u0131yorlar. Bu bakteri hatlar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131 birtak\u0131m vir\u00fcslere kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k g\u00f6sterirken, di\u011ferlerine kar\u015f\u0131 g\u00f6steremiyor. Daha sonra, do\u011fal olarak bu bakterilerin genomlar\u0131n\u0131n dizi analizini yap\u0131yorlar ve bunlar\u0131 enfekte edebilen ya da edemeyen vir\u00fcslerin de genomlar\u0131n\u0131n analizini yap\u0131yorlar. Bunlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 zaman g\u00f6rd\u00fckleri sonu\u00e7 \u015fu; e\u011fer bir bakteri hatt\u0131 bir vir\u00fcs tipine kar\u015f\u0131 diren\u00e7liyse, o vir\u00fcs\u00fcn genomuna ait birtak\u0131m par\u00e7alar bakterinin genomunda da halihaz\u0131rda mevcut. Ve bunlar\u0131n da, CRISPR sistemi taraf\u0131ndan kullan\u0131larak, muhtemelen bakterinin vir\u00fcse kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar.<\/p>\n

\"\"
2015\u2019de farkl\u0131 laboratuvarlardan Feng Zhang ile Jennifer Doudna aras\u0131nda, CRISPR ile ilgili bir patent kap\u0131\u015fmas\u0131 ya\u015fand\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

CRISPR: \u201cVir\u00fcs aran\u0131yor, g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerde yok edilecek\u201d<\/strong><\/p>\n

Alp:<\/strong> \u015eimdi sen dedin ki, vir\u00fcsle ya\u015fayabilen bakterilerin i\u00e7ine bakacak olursak vir\u00fcsten bir par\u00e7a var. E\u011fer o vir\u00fcs\u00fcn sekans\u0131 bakterinin i\u00e7inde de varsa, bu bakteriler ya\u015fayabiliyor. Bu asl\u0131nda ilk d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm zaman bana \u00e7ok bariz gelmiyor: \u0130\u00e7inde bir vir\u00fcs besliyorsun gibi bir durum var. Burada bariz bir soru var, neden? Neden bu bakteriler ya\u015f\u0131yor da, di\u011ferleri ya\u015fayam\u0131yor?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Bu i\u00e7inde vir\u00fcs\u00fc ya\u015fat\u0131yorsun gibi de\u011fil de, i\u00e7inde onun bilgisini sakl\u0131yorsun gibi. Potansiyel olarak sana bug\u00fcne kadar zarar vermi\u015fleri ileride de tan\u0131yabilmen i\u00e7in, onlarla ilgili bir bilgi da\u011farc\u0131\u011f\u0131 tutuyorsun bir yerde. Ayn\u0131 vir\u00fcsten tekrar geldi\u011fi zaman, k\u00fct\u00fcphaneye bak\u0131yorsun, o bilgi orada kay\u0131tl\u0131ysa diyorsun ki, ben bundan daha \u00f6nce zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fcm, buna kar\u015f\u0131 kendimi haz\u0131rlamam gerekiyor; \u015fak diye otomatik, h\u0131zl\u0131 bir cevap veriyorsun.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u201c\u015eak diye\u201d dedi\u011fin cevap nedir?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> G\u00fczel bir soru, bunun cevab\u0131n\u0131 da 2012\u2019de al\u0131yoruz. Mekanizma biraz daha a\u00e7\u0131klan\u0131yor, \u015f\u00f6yle bir durumu var: E\u011fer ki CRISPR sisteminin bir par\u00e7as\u0131 olan Cas9 proteini bir DNA dizisine kar\u015f\u0131 gelen bir RNA molek\u00fcl\u00fc ile doldurulursa, bu Cas9-RNA kompleks molek\u00fcl\u00fc gidip o e\u015fle\u015febilen DNA\u2019y\u0131 par\u00e7al\u0131yor. Bu sayede bakteri, haf\u0131zas\u0131nda tutmu\u015f oldu\u011fu viral DNA\u2019ya kar\u015f\u0131, bir \u00e7e\u015fit savunma mekanizmas\u0131 geli\u015ftirmi\u015f oluyor. 2012\u2019nin sonlar\u0131na do\u011fru, biz bu mekanizman\u0131n tamam\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015f oluyoruz.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Yani ben anlad\u0131\u011f\u0131m \u015fekliyle s\u00f6yleyeyim, yanl\u0131\u015fsam d\u00fczelt. Bu Cas9 dedi\u011fin \u015feyde bir aran\u0131yor posteri var, \u201c\u015eu molek\u00fcl gelirse onu \u00f6ld\u00fcr\u201d diye. Sonra Cas9 h\u00fccre i\u00e7inde dola\u015f\u0131yor, o s\u0131rada kar\u015f\u0131s\u0131na bir molek\u00fcl geliyor, bak\u0131yor, \u201cBu o arad\u0131\u011f\u0131m molek\u00fcl m\u00fc, de\u011fil; ge\u00e7.\u201d Sonra ba\u015fka bir molek\u00fcl geliyor, o arad\u0131\u011f\u0131 molek\u00fclle uyuyorsa, onu bir \u015fekilde yok ediyor. B\u00f6yle mi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Aynen \u00f6yle. Hatta do\u011fal olarak bakterinin genomunda sadece bir tane de\u011fil, birden fazla \u00e7e\u015fite aran\u0131yor diyebilen vir\u00fcs DNA\u2019lar\u0131 var.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Peki o aran\u0131yor bilgisi, bakteriye nas\u0131l ekleniyor? Daha \u00f6nceden bir enfeksiyon olduysa o sekans\u0131 g\u00f6r\u00fcyor, o sekans\u0131 al\u0131p i\u00e7ine koyuyor, ileriye d\u00f6n\u00fck olarak da oradan referans al\u0131yor. Bu asl\u0131nda bizim ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimize benzemiyor mu, biz de antikor yap\u0131yoruz bir vir\u00fcsle enfekte oldu\u011fumuz zaman, o vir\u00fcs tekrar v\u00fccudumuza girdi\u011finde ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimizde olan haf\u0131za h\u00fccreleri, o hastal\u0131\u011fa daha h\u0131zl\u0131 tepki vermemizi sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, bakteriler bunun yerine RNA bazl\u0131 DNA\u2019y\u0131 kesen proteinler kullan\u0131yor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Peki bakterilerdeki ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi ilk defa bu yo\u011furt firmas\u0131 taraf\u0131ndan m\u0131 ke\u015ffedildi, yoksa 1980\u2019lerde mi ke\u015ffedildi?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yoksa asl\u0131nda biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey miydi, yoksa elimiz yo\u011furt firmalar\u0131na m\u0131 mahk\u00fbmdu?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Yok, 1980\u2019lerde ilk olarak o sekans\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffediyorlar.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ama senin dedi\u011fin gibi CRISPR, sadece o sekansa verilen isim. Yani bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi oldu\u011funu o zamanlar bilmiyoruz.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet o zamanlar bilinmiyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Hakikaten yo\u011furt firmas\u0131yla oldu o zaman…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ya evet yo\u011furt firmas\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi \u015fey ile\u2026<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yi\u011fidin hakk\u0131n\u0131 yeme ya!\u00a0(g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Son be\u015f dakikad\u0131r yo\u011furt firmas\u0131n\u0131n hakk\u0131n\u0131 vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum.<\/p>\n

CRISPR kesip bi\u00e7erken, kendisini nas\u0131l koruyor?<\/strong><\/p>\n

Alp:<\/strong> Tamam, yo\u011furt firmas\u0131 bunu buldu, bakterilerde de ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa denk geldi\u011fini buldu. Peki son zamanlarda bunun biyolojiye uygulanmas\u0131 nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Az evvel de s\u00f6yledi\u011fim gibi, biz bunun mekanizmas\u0131n\u0131 2012\u2019de anlad\u0131ktan sonra, ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada \u015funu da g\u00f6sterdiler, Cas9 proteinine y\u00fckleyebilece\u011fin RNA molek\u00fcl\u00fcn\u00fc, istedi\u011fin bir DNA dizisini tan\u0131s\u0131n diye programlayabiliyorsun. Bu da g\u00f6sterildikten sonra, zaten halihaz\u0131rda 20 y\u0131ll\u0131k bir genom d\u00fczenleme prati\u011fi vard\u0131, \u00e7ok k\u0131sa zamanda biliminsanlar\u0131 bu yeni tekni\u011fi bu yeni pratikle birle\u015ftirdiler ve resmen bir patlama ya\u015fand\u0131.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> S\u0131rf emin olmak i\u00e7in soruyorum: CRISPR-Cas9 bakterilerde ke\u015ffedildi dedik, onun ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi oldu\u011funu \u00f6\u011frendik dedik. \u0130nsanlarda ve di\u011fer organizmalarda bunu bir m\u00fchendislik arac\u0131 olarak kullanabilmek i\u00e7in, biz o sistemin hem proteinini hem de RNA sekans\u0131n\u0131 transfer ediyoruz, de\u011fil mi? Genomik de\u011fi\u015fiklik yapmak istedi\u011fimiz organizman\u0131n i\u00e7ine bir protein sokuyoruz ve sekans sokuyoruz.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, aynen \u00f6yle.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Peki bir \u015fey soraca\u011f\u0131m. Bu bakteride \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken gelen vir\u00fcs var ve genomda ona tekab\u00fcl eden bir b\u00f6l\u00fcm var. Cas9 sistemi, gelen vir\u00fcs\u00fc kesiyor, bakterinin genomuna hi\u00e7bir \u015fey olmuyor. Ama biz bunu genetik m\u00fchendisli\u011fi metodu olarak kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, Cas9\u2019\u0131 i\u00e7ine soktu\u011fumuz h\u00fccrede, h\u00fccrenin genomuna m\u00fcdahele ediliyor. Bakteri kendi genomunu nas\u0131l koruyor? Biz genetik m\u00fchendislik yaparken h\u00fccrenin genomuna m\u00fcdahele edilmesini nas\u0131l sa\u011fl\u0131yoruz?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bakterinin, diyelim ki 10 tane vir\u00fcse kar\u015f\u0131, daha \u00f6nceden kazanm\u0131\u015f oldu\u011fu bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k var. Sadece 10 tip DNA sekans\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layarak onlar\u0131 kesebiliyor. Biyom\u00fchendislikte ise biz RNA molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn nereleri kesebilece\u011fini programlayabiliyoruz. Bu sayede Cas9 proteini RNA\u2019s\u0131yla beraber sadece bizim programlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerleri kesiyor. Bu bir tane de olabilir, birden fazla da olabilir. Mesela e\u011fer \u00fc\u00e7 yeri kessin diye programlarsak, gidip o \u00fc\u00e7 yeri keser.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Her istedi\u011fimiz yeri, her sekans\u0131 kesebiliyor muyuz?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Hay\u0131r, \u015f\u00f6yle ki, kesilebilecek yerlerin hemen yan\u0131nda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir motif olmas\u0131 gerekiyor, buna pen motifi deniyor. Bu da asl\u0131nda bakterinin kendi genomunu kesmemek i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi bir \u00e7e\u015fit savunma mekanizmas\u0131. Sadece vir\u00fcs DNA\u2019s\u0131n\u0131 kesebiliyor, kendisinin DNA\u2019s\u0131n\u0131 kesemiyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Vir\u00fcslerde var m\u0131 bu pen?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, vir\u00fcs\u00fcn DNA\u2019s\u0131nda CRISPR RNA\u2019s\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k gelen DNA dizinin hemen yan\u0131nda bir pen motifi oluyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Peki vir\u00fcs evrimsel s\u00fcre\u00e7te pen motiften kurtulmay\u0131 hi\u00e7 ak\u0131l edememi\u015f mi? Aptal m\u0131 bunlar?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u0130lla ki eden olmu\u015ftur, onlar zaten yoluna devam ediyordur. Ama, di\u011fer taraftan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da her bakterinin kulland\u0131\u011f\u0131 CRISPR mekanizmas\u0131n\u0131n pen motifi de farkl\u0131. Bug\u00fcn gidip A bakterisini o ak\u0131ll\u0131 vir\u00fcs\u00fcm\u00fcz enfekte edebiliyorken, yar\u0131n bir g\u00fcn B bakterisi de \u00e7\u0131kar, o vir\u00fcs\u00fc keser.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Evet!!<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ho\u015funa gitti, anlat\u0131rken zevklendin!<\/p>\n

Alp:<\/strong> Fatih\u2019in CRISPR\u2019e g\u00fcveni sonsuz…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Do\u011fal bu…<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Bu \u015fey b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de vard\u0131 hat\u0131rl\u0131yor musun, kad\u0131n-erkek seks b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Hat\u0131rlad\u0131m \u0130lker, eski g\u00fcnlerimiz, \u00fc\u00e7 sene \u00f6nce!<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Orada da hep \u015fey konu\u015fuyorduk, Alice Harikalar Diyar\u0131nda<\/em>\u2019ki hik\u00e2ye. K\u0131z\u0131l Krali\u00e7e miydi, oldu\u011fun yerde hayatta kalabilmen i\u00e7in s\u00fcrekli evrilmeye devam etmen laz\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc sana sald\u0131ranlar s\u00fcrekli olacak.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yani av ve avc\u0131, birbirlerinin s\u00fcrekli kendilerini geli\u015ftirmesini sa\u011flayarak birlikte evrimle\u015fiyorlar. Eski b\u00f6l\u00fcmleri tekrar tekrar dinliyorsun, de\u011fil mi?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Dinliyorum ger\u00e7ekten!<\/p>\n

CRISPR hem \u00e7evik, hem bir vuru\u015fta \u00e7ok can alabiyor!<\/strong><\/p>\n

\u00a0Alp:<\/strong> Peki tamam, bu s\u00fcreci bize anlatt\u0131n. Art\u0131k biliyoruz nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 a\u015fa\u011f\u0131 be\u015f yukar\u0131 CRISPR-Cas9\u2019n\u0131n. Peki \u00f6nceki y\u00f6ntemlere g\u00f6re ne a\u00e7\u0131dan daha basit?<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u00d6nceki y\u00f6ntem dedi\u011fin daha \u00f6nceki genom editlemesi teknikleri…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Laboratuvarda mesela sen bunu yap\u0131yorsun…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bir tanesini yapmas\u0131 birka\u00e7 hafta alabilirken, bir tanesini yapmas\u0131 iki-\u00fc\u00e7 g\u00fcn alabiliyor… Yani CRISPR\u2019\u0131n RNA\u2019s\u0131n\u0131 programlamak daha k\u0131sa zamanda oluyor ve bir di\u011fer avantaj\u0131 da ayn\u0131 anda birden fazla noktada modifikasyon yapabiliyoruz DNA \u00fczerinde.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Varan 1, \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcr\u00fcyor! Varan 2, ayn\u0131 anda bir\u00e7ok noktay\u0131 kesip bi\u00e7ebiliyoruz!<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yani ayn\u0131 anda \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck DNA par\u00e7alar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftoku\u015f edebiliyorsun.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Bu g\u00fc\u00e7 elinizde art\u0131k. Ne yapacaks\u0131n\u0131z bu g\u00fc\u00e7le?<\/p>\n

\"\"
CRISPR emekleyen genetik \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 aya\u011fa kald\u0131rd\u0131: Art\u0131k gelece\u011fine do\u011fru y\u00fcr\u00fcyebilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu:<\/strong> Yani Fatih s\u00f6ylediklerin \u015fu demek oluyor: Eski y\u00f6ntemde mutant bir fare yaratmak i\u00e7in genetik editleme birka\u00e7 jenerasyona sarkabiliyorken; bu teknik, daha etkili bir y\u00f6ntemle \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7al\u0131\u015fabiliyorsa, bir jenerasyonda bir organizman\u0131n h\u00fccrelerindeki \u00e7o\u011fu DNA\u2019y\u0131 editleyebiliyoruz, m\u00fcdahale edebiliyoruz.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet. \u00c7ok yak\u0131n zamana kadar bir geni silinmi\u015f fare hatt\u0131 yaratmak neredeyse bir doktora zaman\u0131n\u0131 al\u0131rken, \u015fimdi neredeyse bir sene i\u00e7erisinde CRISPR-Cas9 teknolojisi ile birden fazla geni kesebiliyoruz. Art\u0131k o zaman bariyeri a\u015f\u0131lm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Dedi\u011fin gibi, daha fazla soruya cevap verebiliyorsunuz. Peki \u00f6nceden soramad\u0131\u011f\u0131n\u0131z veya cevaplayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z, ancak bu y\u00f6ntemle m\u00fcmk\u00fcn olabilecek yeni sorular var m\u0131? Biyolojide yeni deneylerin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131 m\u0131?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Asl\u0131nda en \u00e7ok kullan\u0131m alan\u0131 temel bilimde. Temel bilimde biz bir genin fonksiyonunu incelemek isterken eskiden bunu sadece \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 say\u0131daki model organizma \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fabiliyorduk ve bunu \u00e7al\u0131\u015fmak olduk\u00e7a fazla zaman al\u0131yordu. \u015eimdi CRISPR-Cas9 teknolojisi sayesinde gerekti\u011fi zaman bu genleri \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde kesip bi\u00e7erek veya de\u011fi\u015ftirerek; genlerinin fonksiyonu nedir, ne de\u011fildir, bunlar\u0131 \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede anlayabiliyoruz.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u015eey de var san\u0131r\u0131m, demin bahsetti\u011fimiz geni silinmi\u015f fare hatt\u0131 yaratmak i\u00e7in, senin embriyonik seviyede bir \u015feyleri de\u011fi\u015ftirmen laz\u0131m ki, hayvan\u0131n her taraf\u0131nda o de\u011fi\u015fiklik g\u00f6z\u00fcks\u00fcn. Bu teknolojiyle, yeti\u015fkin bir farenin sadece \u00e7al\u0131\u015fmak istedi\u011fin dokusunda bunu yapabiliyorsun, daha iyi bir \u015fekilde.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> E\u011fer ula\u015f\u0131lmas\u0131 ve izole edilmesi daha kolay bir dokuysa… Do\u011fru s\u00f6yl\u00fcyorsun, sadece g\u00f6zde silebilirsin baz\u0131 genleri…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Asl\u0131nda bu temel bilimde bu \u015fekilde kullan\u0131lmaz, ancak \u015f\u00f6yle olabilir: Mesela hastal\u0131kl\u0131 bir mutasyon var, bu hastal\u0131kl\u0131 mutasyonun bir \u015fekilde tedavi edilmesi gerekiyor, bunu o istenen dokularda mutasyonlar\u0131n temizlenmesi i\u00e7in kullanabiliyorsun. Mesela farede hastal\u0131k modeli olarak da \u00e7al\u0131\u015fabilirsin.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u015eu \u00f6rne\u011fi vereyim, bu daha evvelden \u00e7inko parmak n\u00fckleazlarla, talenlerle yap\u0131l\u0131yordu. HIV ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratmak i\u00e7in AIDS hastalar\u0131nda hematopoetik sistemden kan k\u00f6k h\u00fccreleri al\u0131yorsun. (Tam anla\u015f\u0131lam\u0131yor kay\u0131tta, b\u00f6yle mi?) V\u00fccut d\u0131\u015f\u0131 doku h\u00fccrelerinde, HIV enfeksiyonunu olas\u0131 k\u0131lan proteini herhangi bir genom m\u00fchendisli\u011fi teknolojisi kullanarak siliyorsun. Ondan sonra, o k\u00f6k h\u00fccreleri hastan\u0131n v\u00fccuduna geri koyup \u00e7o\u011falt\u0131yorsun. Hastan\u0131n kan sistemini HIV\u2019e ba\u011f\u0131\u015f\u0131k hale getiriyorsun…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Peki bu CRISPR ile mi yap\u0131l\u0131yordu, daha \u00f6nce?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u0130lk kez \u00e7inko parmak n\u00fckleazlarla yap\u0131ld\u0131 ve bu klinikte de yava\u015f yava\u015f kullan\u0131lmaya ba\u015flanacak. Klinik \u00f6ncesi deneyleri devam ediyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> CRISPR, m\u00fcthi\u015f derecede, \u00e7ok daha fazla etkili ve o y\u00fczden bu kadar…<\/p>\n

CRISPR\u2019\u0131n daha az ka\u00e7ak yapmas\u0131 gerek<\/strong><\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ancak tabii CRISPR\u2019\u0131 \u015fimdi hen\u00fcz tedavide uygulamaya ba\u015flayamayabiliriz, \u00e7\u00fcnk\u00fc CRISPR\u2019\u0131n yeterli seviyede isabet y\u00fczdesi yok.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ba\u015f\u0131ndan beri s\u00f6yl\u00fcyoruz, her yere m\u00fcdahele edebiliyoruz diye ama…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Biraz evvel s\u00f6z etti\u011finiz o vir\u00fcs ve bakterinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak ve evrimle\u015ferek bir sava\u015f yapmas\u0131 durumuna kar\u015f\u0131, sistem asl\u0131nda bir miktar de\u011fi\u015fikli\u011fi tolere edebiliyor. Mesela diyelim ki bir bakterisiniz, sadece 10 tip vir\u00fcse kar\u015f\u0131 belle\u011finizde CRISPR RNA\u2019lar\u0131n\u0131z var. Yeni bir vir\u00fcs tipi geldi ve \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fikli\u011fi var bunun i\u00e7inde. Bu vir\u00fcs tipine kar\u015f\u0131 belki \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde reaksiyon g\u00f6steremeyebiliyor bakteri, ama d\u00fc\u015f\u00fck de olsa kendini kurtarabilecek kadar reaksiyon g\u00f6sterebiliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc o ufak tefek de\u011fi\u015fiklikleri tolere edebiliyor, sistemin bunu tolere edebilmesi laz\u0131m. Ama bunu biz t\u0131pta uygulamaya kalkarsak, bu ufak de\u011fi\u015fikliklerin tolere edilmesi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131lar yaratabilir. Bunun olu\u015fmamas\u0131 i\u00e7in de, biyom\u00fchendislik yap\u0131larak daha iyi bir hale getirilmesi i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Zaten Fatih, seni b\u00f6l\u00fcme \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131k \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok yak\u0131n zamanda Nature<\/em> Methods<\/em>\u2019ta senin bu konuyla ilgili bir makalen \u00e7\u0131kt\u0131. Sen, \u00f6zellikle demin bahsetti\u011fin Cas9 proteini \u00fczerine mi \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131n?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fuydu, biraz evvel anlatt\u0131m iki a\u015famal\u0131 tan\u0131ma sistemini. Biz birazc\u0131k de\u011fi\u015ftirdik ve \u00fc\u00e7 a\u015famal\u0131 bir tan\u0131ma sistemine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fck. Asl\u0131nda sistem eskisi kadar h\u0131zl\u0131 ve kolay \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor, ama \u00e7ok \u00e7ok daha geli\u015fmi\u015f bir isabet y\u00fczdesiyle \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu sayede bu tekni\u011fin klinik uygulamalarda kullan\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Daha az ka\u00e7ak yap\u0131yor sistem…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Daha az ka\u00e7ak yap\u0131yor.<\/p>\n

Alp:<\/strong> \u0130sabetle kast\u0131n\u0131z, ilgilendi\u011fin hedefin d\u0131\u015f\u0131nda, genomun ba\u015fka k\u0131s\u0131mlar\u0131na da etki etmesi, de\u011fil mi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bizim burada programlayabildi\u011fimiz miktar 20 n\u00fckleotit kadar, insan genomu \u00fc\u00e7 bu\u00e7uk milyar n\u00fckleotit i\u00e7eriyor.\u00a0Bu 20 n\u00fckleotite \u00e7ok benzeyen diziler olduk\u00e7a fazla miktarda olabilir.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Siz bir \u015fekilde protein yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirip, birebir uyum olmas\u0131n\u0131 istiyorsunuz.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Birebir uyum istiyoruz. Tam istedi\u011fimiz yeri kessin, ama \u00e7ok benzeyen ba\u015fka yeri kesemesin. Bu ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck bir sorundu, bunu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 iddia ediyoruz.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yak\u0131n zamanda her \u015feyin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu \u00fclke olan \u00c7in\u2019de istenmeyen hamileliklerden olan insan embriyolar\u0131 al\u0131n\u0131p CRISPR teknolojisiyle genomlar\u0131 editlendi. Tabii ki bebeklerin do\u011fma a\u015famas\u0131na gelmedi, embriyoyu editlediler, daha sonra genom \u00fczerinde hangi de\u011fi\u015fikliklerin oldu\u011funa bakt\u0131lar…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Kapat\u0131n b\u00f6l\u00fcm\u00fc, durdurun bu bilimi!<\/p>\n

Aysu:<\/strong> CRISPR sistemiyle, hedeflenen alanlardan \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 etkilediklerini g\u00f6rd\u00fc \u00c7inli biliminsanlar\u0131. O y\u00fczden zaten klinik hedefler i\u00e7in hen\u00fcz sistemin haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Peki mamutlar\u0131, Neandertalleri geri getirebilecek mi?<\/strong><\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet ama, bu \u00e7al\u0131\u015fmadaki daha b\u00fcy\u00fck problem insan embriyolar\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f olmalar\u0131 ve onu editlemeye kalkmalar\u0131.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Zaten bu y\u00fczden \u00c7in\u2019de dedim.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Fatih sen ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsun bununla ilgili?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bu etik de\u011fil. Bu yeni bir \u00f6jenik hareketi yol a\u00e7abilir, buna hakikaten dikkat etmek gerekecek.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u00c7ok tutucu bir konuk ald\u0131k!<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bu sistemi daha \u00e7ok terapi ama\u00e7l\u0131 kullanmakta fayda var.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ama terapi ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131labilmesi i\u00e7in buradan ba\u015flanmas\u0131 laz\u0131m. Mesela iki insan\u0131n x hastal\u0131\u011f\u0131yla bebekleri do\u011facak, buna m\u00fcdahele edilmesi gerekiyorsa; insan embriyolar\u0131nda deney, illa ki bir noktada yap\u0131lacak.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ya tamam onu sen \u00f6yle de yapabilirsin. Ama yar\u0131n \u00f6b\u00fcr g\u00fcn adam \u00e7\u0131kar, ben \u00e7ocu\u011fumun sar\u0131\u015f\u0131n olmas\u0131n\u0131 istiyorum der, o zaman bu genleri kesin diyecek. Yani buradaki ayr\u0131m\u0131 nas\u0131l yapacaks\u0131n? O \u00e7ok tehlikeli yerlere gidebilir.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u0130lker sen bu konuda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsun?<\/p>\n

\"\"
CRISPR-Cas9\u2019un insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcne a\u00e7t\u0131\u011f\u0131
ufuklarda, soyu t\u00fckenmi\u015f canl\u0131lar\u0131n yeniden \u00fcretilmesi de var.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lker:<\/strong> \u0130nsan embriyolar\u0131nda da bir noktada \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 laz\u0131m. \u00c7in\u2019deki sorun, teknoloji yeteri kadar geli\u015fmemi\u015fken insan embriyolar\u0131 \u00fcst\u00fcnde deney yap\u0131lmas\u0131. Ki art\u0131k senin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sayesinde teknoloji geli\u015fti, istedi\u011fimiz \u015feyi tutturabiliyoruz. Zaten san\u0131r\u0131m bu teknolojiyi ilk geli\u015ftirenlerden Jennifer Doudna\u2019un da dahil oldu\u011fu bir grup bir moratoryum ilan\u0131 yay\u0131nlamad\u0131 m\u0131 birka\u00e7 ay evvel; insan embriyosunun \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmamas\u0131 laz\u0131m, daha orada de\u011filiz, doku k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etmemiz laz\u0131m diye.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet, asl\u0131nda \u00e7ok daha acil sorunlar var, \u00f6ncelikle onlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi laz\u0131m. Bir an \u00f6nce yan\u0131t bekleyen hastalar var. Bu insan embriyosu ile yap\u0131labilecek olan uygulamalar yanl\u0131\u015f ellerde, yanl\u0131\u015f sonu\u00e7lara da yol a\u00e7abilir. Bu y\u00fczden bu konuda \u00e7ok dikkat edilmesi laz\u0131m, bunun d\u00fczenlenmesinin \u00e7ok dikkatli \u015fekilde yap\u0131lmas\u0131 laz\u0131m.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Hi\u00e7bir zaman gelmeyecek de de\u011fil o a\u015fama…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Yani, teorik olarak m\u00fcmk\u00fcn ama, bunu d\u00fcnya kabul edecek mi, insanl\u0131k kabul edecek mi, biz b\u00f6yle bir \u015feyi yapmak istiyoruz diyecekler mi; bunu zaman g\u00f6sterecek, bunun karar\u0131n\u0131 ben ya da sen veremezsin.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Sen veremezsin \u0130lker bunun karar\u0131n\u0131! Fatih, \u0130lker\u2019in b\u00f6yle kafas\u0131na vurman ho\u015fuma gitti! Yani bu klinik hedeflere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman \u015f\u00f6yle diyebiliriz: Elimizde \u00e7ok iyi bir teknoloji var, klinik olarak \u00e7ok \u015fey vaat eediyor. Ama bunun ilk a\u015famas\u0131, tekni\u011fi biraz geli\u015ftirip g\u00fc\u00e7lendirdikten sonra, \u00f6rne\u011fin AIDS \u00f6rne\u011finde bahsetti\u011fimiz gibi kemik ili\u011fini modifiye edip sonra tekrar insana nakletmek, \u00f6nce buralardan ba\u015flan\u0131p daha sonra elimizde ger\u00e7ekten de klinik olarak ispatlanm\u0131\u015f bir teknik varken, belki hastal\u0131kl\u0131 do\u011facak bebeklerin embriyosuna m\u00fcdahele edilebilir.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Kesinlikle.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Buna benzer, belki etik a\u00e7\u0131dan daha az problemli ba\u015fka \u00f6neriler de oldu galiba bilimsel kamuoyunda. Mesela soyu t\u00fckenmi\u015f hayvanlar\u0131 geri getirebilir miyiz, buna \u00f6rnek fillerin genomuyla oynay\u0131p, onlar\u0131 mamuta d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir miyiz?<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Mamutlar en son buz devrinde ya\u015fam\u0131\u015f ve ka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce soyu t\u00fckenmi\u015f bilen var m\u0131?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Dur bakal\u0131m da, do\u011fru konu\u015fal\u0131m… On bin y\u0131l \u00f6nce!<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Mamutlar yakla\u015f\u0131k on bin sene \u00f6nce veda etmi\u015fler d\u00fcnyaya ve fillerle ayn\u0131 ailedenler.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Fillerin genomundan ba\u015flayarak, bir mamut genomu yapmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc bu teknolojiyle?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Yani kula\u011fa m\u00fcmk\u00fcn geliyor ama, bunu deneyen birileri \u00e7\u0131kar m\u0131, bu ger\u00e7ekle\u015fir mi, hep beraber bekleyip g\u00f6rece\u011fiz…<\/p>\n

Aysu: <\/strong>George Church \u015fu an mesela, bunu deniyor laboratuvarda…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Mesela daha matematiksel, kantitatif olarak analiz edecek olursak… Diyelim ki sen bir tane geni d\u00fczeltmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda hata oran\u0131 ne? Ve mamutla fil aras\u0131nda ka\u00e7 tane gen fark\u0131 var, yani bu ne kadar zor bir \u015fey?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u015eu an verdi\u011fin cevap ba\u011flay\u0131c\u0131 yaln\u0131z biliyorsun…<\/p>\n

\"\"Fatih:<\/strong> Asl\u0131nda bunu daha \u00f6nemli olarak h\u00fccre terapilerinde sormam\u0131z laz\u0131m. Diyelim ki bizim hata oran\u0131m\u0131z on binde bir. Ama biz bir milyar h\u00fccreyi tedavi etmek istiyoruz, orada mesela ka\u00e7 tane h\u00fccrede sorun \u00e7\u0131kma ihtimali var? Bunun ideali bir h\u00fccrede sadece bir kere CRISPR\/Cas9 sisteminin o DNA\u2019y\u0131 kesmesi gerekir, ba\u015fka bir zaman kesmemesi gerekir. Buna eri\u015febildi\u011fimiz zaman, bu terapide kullan\u0131labilecek. Mamutlardaki etik problemini insanlar \u00e7ok da fazla \u00f6nemsemeyecekler.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Asl\u0131nda bunun da etik kavgas\u0131 var. Yani mamutlar\u0131n soylar\u0131 bir \u015fekilde t\u00fckendi. \u015eu an filleri korumak i\u00e7in ayr\u0131lan b\u00fct\u00e7eyle mamutlar\u0131 tekrar d\u00fcnyaya getirmek i\u00e7in ayr\u0131lan b\u00fct\u00e7e e\u015fit oldu\u011fu an, o an biz bittik demektir!<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Tabii can\u0131m, bir de fantezi yani, bir-iki tane mamut getirdin, ne yapacak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde…<\/p>\n

Alp:<\/strong> \u00c7o\u011fal\u0131rlar a\u011fbi.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yani tan\u0131d\u0131k yok, bir \u015fey yok…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Tan\u0131d\u0131k yok! (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yaln\u0131z ba\u015f\u0131na mamut…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Program\u0131 bitirelim…<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Neandertal<\/em>ler…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Benim bundan haberim yok, Neandertal<\/em>leri tekrar d\u00fcnyaya getirmek, CRISPR ile Neandertal<\/em> genomunu insan yumurtas\u0131na sokup bir Neandertal<\/em> \u00fcretmek gibi bir proje mi var?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yani kimse \u015fu anda onu yapmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor, olabilirli\u011fi olan bir \u015fey yaln\u0131zca…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Yani bu tip projelerin hepsi k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde olabilir gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bunun ne kadar ger\u00e7ekle\u015fip ger\u00e7ekle\u015femeyece\u011fini bilimsel olarak \u015fu anda \u00f6ng\u00f6remeyebiliriz. \u00d6te yandan, b\u00f6yle bir \u015feyin getirebilece\u011fi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck etik sorunlar da var. Muhtemelen izin \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 ben zannetmiyorum, ama belli de olmaz bu i\u015fler.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Bu fikri seneler \u00f6nce i\u015fleyen \u00f6nemli bir yap\u0131m vard\u0131: Jurrasic Park<\/em>! Orada bu t\u00fcr fikirleri uygulayaca\u011f\u0131n\u0131z an dinozorlar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fcze basaca\u011f\u0131 sonucuyla film kapanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ya asl\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n \u015fu anda daha g\u00fcncel, daha \u00f6nemli sorunlar\u0131 var; onlar muhtemelen daha \u00f6n plana \u00e7\u0131kacak; biz mamutlar\u0131 geri mi getirelim, Neandertal<\/em>leri geri mi getirelim derken…<\/p>\n

\"\"Aysu:<\/strong> Ama burada \u00f6nemli bir nokta var bence, o y\u00fczden bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc yapt\u0131k. \u00c7inko parmak n\u00fckleaz ve talen gibi metotlar varken, konu\u015ftuklar\u0131m\u0131z bir olas\u0131l\u0131k de\u011filken; \u015fu an CRISPR gibi \u00e7ok etkili bir y\u00f6ntem oldu\u011fu i\u00e7in bunlar\u0131 birer olas\u0131l\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcp, ciddiye al\u0131p, etik tart\u0131\u015fmalar yapabiliyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 10 sene i\u00e7erisinde bunun art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini g\u00f6rmek zor de\u011fil.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Do\u011fru, bu etik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u015fu anda yapmak daha do\u011fru. 10 sene sonra bunlar\u0131 birileri yap\u0131nca, \u201cAaa ben bu mamutu yaratt\u0131m\u201d diyerek ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda konu\u015fmam\u0131zdan daha etkili olacak, \u00f6nceden konu\u015fulmu\u015f olmas\u0131. O y\u00fczden birtak\u0131m kurallar\u0131n \u00f6nceden belirlenmesinde fayda var.<\/p>\n

Terapi ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131mda ufukta neler var?<\/strong><\/p>\n

Aysu:<\/strong> Bence bunlar yap\u0131labildi\u011fi an kimse kimseyi tutamayacak; benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm o. Bence CRISPR yeterince geli\u015fti\u011fi zaman, bunlar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilece\u011fini pek d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Peki senin i\u00e7in s\u0131rada ne var Fatih?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Benim i\u00e7in s\u0131rada… Biz \u015fu an geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fumuz tekni\u011fi ilk a\u015famada gene laboratuvar ortam\u0131nda terapiye y\u00f6nelik olarak bir sonraki noktaya ta\u015f\u0131mak istiyoruz. \u015e\u00f6yle ki, mesela kan hastal\u0131klar\u0131 olabilir, biraz \u00f6nce senin bahsetti\u011fin gibi HIV olabilir veya tek gen bozuklu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fmi\u015f kan hastal\u0131klar\u0131nda, bunlar\u0131 d\u00fczeltmek ad\u0131na, bir \u00e7e\u015fit CRISPR RNA\u2019s\u0131 yaratabiliriz.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Orada hemen \u015feyi hat\u0131rlatmak istiyorum dinleyicilerimize. Bir s\u00fcr\u00fc alanda terapatik amac\u0131 var bunun, kullan\u0131labilir. Kan hastal\u0131klar\u0131n\u0131n elveri\u015fli olmas\u0131n\u0131n sebebi, b\u00fct\u00fcn kan dokumuzu de\u011fi\u015ftirebiliyor olmam\u0131z v\u00fccudumuzda. Yani radyoterapiye girdikten sonra b\u00fct\u00fcn kan h\u00fccrelerini de\u011fi\u015ftirebiliyorsun, yeni bir kan nakliyle b\u00fct\u00fcn sistemini yenileyebiliyorsun, o y\u00fczden kolay…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Kan sisteminde, hematopoetik sistemde yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler \u015f\u00f6yle oluyor: Hastadan hematopoetik \u00f6zellikleri g\u00f6steren bir grup h\u00fccre al\u0131n\u0131yor, daha sonra bu h\u00fccreler CRISPR\u2019la veya ba\u015fka bir metot kullan\u0131larak genetik manip\u00fclasyona u\u011frat\u0131l\u0131yor ve bu manip\u00fclasyonun tamamen do\u011fru oldu\u011fu \u00f6nce laboratuvarda analiz ediliyor, herhangi bir yan etkisi olmad\u0131\u011f\u0131, yani yanl\u0131\u015f bir yerde kesim-bi\u00e7im olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6steriliyor, ondan sonra hastadan al\u0131nm\u0131\u015f bu h\u00fccreler tekrar hastaya verilecek hale gelmi\u015f oluyor. O y\u00fczden asl\u0131nda \u015fu a\u015famada bu g\u00fcvenli g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Ama her hastal\u0131k tipi i\u00e7in bu m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir, mesela n\u00f6rolojik hastal\u0131klar i\u00e7in b\u00f6yle bir \u015fey yapma \u015fans\u0131m\u0131z yok. Ama bunu do\u011frudan canl\u0131n\u0131n i\u00e7inde yapabilecek bir a\u015famaya gelirsek, o zaman bu sistemin \u015fu anda oldu\u011fundan \u00e7ok \u00e7ok daha isabetli bir halde olmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Bu arada yine kan h\u00fccrelerinde bunu yapabilmemizin ba\u015fka bir sebebi de, k\u00f6k h\u00fccre kayna\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirip, b\u00fct\u00fcn h\u00fccre pop\u00fclasyonunu de\u011fi\u015ftirebildi\u011fimiz an. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00f6k h\u00fccre yeni h\u00fccreler yap\u0131yor durmadan. Bu m\u00fcmk\u00fcn oluyor ama, di\u011fer organlar\u0131n k\u00f6k h\u00fccrelerini bu kadar kolay izole edip de\u011fi\u015ftiremiyoruz. Ba\u011f\u0131rsak mesela, k\u00f6k h\u00fccreleri izole etmek ve sonra yerine koymak bu kadar kolay de\u011fil. Bu olay kemik ili\u011finde \u00e7ok kolay oluyor, dolay\u0131s\u0131yla kan hastal\u0131klar\u0131n\u0131 hedefliyoruz bu t\u00fcr tedavilerde.<\/p>\n

Fatih: <\/strong>Do\u011fru.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Peki kan\u0131 Cas9 ile i\u015fledikten sonra, o Cas9\u2019u tamamen kandan \u00e7\u0131kart\u0131yor musunuz? V\u00fccuda geri d\u00f6n\u00fcyor mu bir k\u0131sm\u0131…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u015e\u00f6yle olabilir mesela, ge\u00e7ici olarak o h\u00fccrelerde o Cas9 proteininin varolmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilirsiniz. Kal\u0131c\u0131 olmuyor. I\u015f\u0131\u011f\u0131 anahtarla a\u00e7\u0131p kapatmak gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. Bu protein girecek, i\u015fini yapacak, ondan sonra orada h\u00fccrenin mekanizmalar\u0131 taraf\u0131ndan par\u00e7alan\u0131p at\u0131lacak. Kal\u0131c\u0131 bir \u015fey de\u011fil. Her protein gibi bunun da bir ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fc var, o da bir-iki g\u00fcn i\u00e7erisinde muthemelen tamamen h\u00fccreden, yani v\u00fccuttan at\u0131lacak.<\/p>\n

CRISPR-Cas9\u2019lu GDO\u2019ya evet…<\/strong><\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Peki, \u015feyi s\u00f6ylemi\u015ftin en ba\u015f\u0131nda, teknolojinin ve genom m\u00fchendisli\u011finin faydal\u0131 olabilece\u011fi birka\u00e7 alan var, bir tanesi terap\u00f6tik, bir tanesi biyoteknoloji, zirai ama\u00e7larla da kullan\u0131l\u0131r demi\u015ftin.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet tabii tar\u0131mda mesela konvansiyonel olarak vir\u00fcslerle veya parazitlerle m\u00fccadelede kimyasallar kullan\u0131l\u0131yor. Bu kimyasallar\u0131n birtak\u0131m yan etkileri olabilir, bu sistem kullanarak vir\u00fcslere ve parazitlere kar\u015f\u0131 daha etkili bir tedavi y\u00f6ntemi geli\u015ftirilebilir.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Yani zirai ama\u00e7la geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bitkiler yaparak kimyasal kullan\u0131m\u0131n\u0131 azaltabiliriz diyorsun.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Evet..<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Peki geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirmenin yan etkileri var m\u0131?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bu da g\u00fczel bir soru, bunun da tabii ekstradan ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 laz\u0131m. Ancak demin bahsetti\u011fimiz neydi, bu CRISPR-Cas9 sistemini biz insanlarda kullanarak birtak\u0131m hastal\u0131klara kar\u015f\u0131 olan mutastonlar\u0131 temizleyebiliriz diyoruz. E\u011fer ki insanlarda kullanabilece\u011fimiz derecede g\u00fcvenilir oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir \u015feyi, neden tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kta kullanmayal\u0131m?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ki zaten ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7 orada da ge\u00e7iyor, b\u00fct\u00fcn kontroller…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Orada da b\u00fct\u00fcn kontroller yap\u0131lacak.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Evet, GDO\u2019ya evet diyerek bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc kapat\u0131yoruz! (G\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ho\u015f\u00e7a kal\u0131n Say\u0131n Dinleyiciler!<\/p>\n

Alp:<\/strong> Vur ka\u00e7! Yaz k\u0131z\u0131m.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> GDO b\u00f6l\u00fcm\u00fc yaparsak, bunu da daha detayl\u0131, daha \u00e7ok tart\u0131\u015fabiliriz.
\nFatih:<\/strong> Son olarak ben \u015fey s\u00f6ylemek istiyorum: Bu teknoloji tabii bilimde inan\u0131lmaz derecede bir ilgi g\u00f6r\u00fcyor, ama bilim d\u0131\u015f\u0131nda biyoteknoloji firmalar\u0131 taraf\u0131ndan da inan\u0131lmaz yo\u011fun bir ilgi var, yat\u0131r\u0131mc\u0131lar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck paralar yat\u0131r\u0131yor…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Peki neden, \u00e7ok yak\u0131n bir zamanda uygulamaya d\u00f6necek diye mi?<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Tabii, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir bir gelecekte bunun uygulamaya d\u00f6nece\u011fini tahmin ediyoruz.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Belki \u015fey de diyebiliriz: Biyolojide ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar CRISPR\u2019a y\u00f6nelebilirler. En az\u0131ndan daha g\u00fcvenli bir yat\u0131r\u0131m.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Do\u011fru diyorsun Alp, hakl\u0131s\u0131n.<\/p>\n

Fatih:<\/strong> \u015eunu diyebiliriz asl\u0131nda, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 desteklemelerini tavsiye edebiliriz. Paralar\u0131n\u0131 o \u015firketlere yat\u0131rmaktan ziyade…<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Onun i\u00e7in de, Bilim Kazan\u0131\u2019n\u0131n hesap numaralar\u0131n\u0131 verelim size! \u00a0(g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Biz sizin i\u00e7in yat\u0131rabiliriz paran\u0131z\u0131 CRISPR ara\u015ft\u0131ran \u015firketlere! Evet, o zaman isterseniz b\u00f6l\u00fcm\u00fc toparlayal\u0131m…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Evet, hesap numaram\u0131z… (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Fatih \u00f6ncelikle \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyoruz, bize bildi\u011fin her \u015feyi anlatt\u0131\u011f\u0131n i\u00e7in…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ben te\u015fekk\u00fcr ederim…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Bildi\u011fi her \u015feyi anlatmad\u0131…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Do\u011fru ya…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Bildiklerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 anlatt\u0131 sadece, y\u00fczeyi b\u00f6yle t\u0131rmalad\u0131k.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Derin bir havuzdan bir damlay\u0131 bizimle payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederiz Fatih. B\u00f6l\u00fcm i\u00e7inde s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, Fatih\u2019in \u00e7ok k\u0131sa zaman \u00f6nce Nature Methods<\/em> dergisinde CRISPR-Cas9 sistemiyle ilgili bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bas\u0131ld\u0131 ve Fatih doktoras\u0131na tam gaz devam ediyor.
\nFatih:<\/strong> Evet…<\/p>\n

Aysu:<\/strong> \u0130n\u015fallah akademide y\u00fckseli\u015fini hep beraber izleyece\u011fiz Bilim Kazan\u0131 olarak, te\u015fekk\u00fcrler Fatih!<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Ben te\u015fekk\u00fcr ederim beni davet etti\u011finiz i\u00e7in, ger\u00e7ekten \u00e7ok e\u011flenceli bir program oldu…<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> G\u00f6z\u00fcnden yalan ak\u0131yor! (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler<\/em>)<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Bunun \u00fczerine bir yo\u011furt yeriz art\u0131k!<\/p>\n

Alp:<\/strong> San\u0131r\u0131m yo\u011furda ge\u00e7me vakti.<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Yo\u011furda ge\u00e7meden \u00f6nce Bilim Kazan\u0131\u2019na ula\u015fabilece\u011finiz adresler www.bilimkazani.org.<\/u><\/p>\n

Alp:<\/strong> Facebook ve twitter hesab\u0131m\u0131z @BilimKazani<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> E-mail adresimiz de bilimkazaniposta@gmail.com<\/p>\n

Aysu:<\/strong> Ben Aysu Uygur.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ben \u0130lker \u00d6ztop.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ben Alp Sipahigil.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Konu\u011fumuz…<\/p>\n

Fatih:<\/strong> Mehmet Fatih B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131…<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> \u0130yi g\u00fcnler diler…<\/p>\n

Alp:<\/strong> Bilim kazan…<\/p>\n

Hep birlikte:<\/strong> Biz kep\u00e7e!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

CRISPR-Cas9, son y\u0131llarda geli\u015ftirilen genetik m\u00fcdahale teknolojisi. Bu yeni sistem sayesinde, canl\u0131lar\u0131n genetik materyalini son derece h\u0131zl\u0131, kolay ve hata pay\u0131n\u0131 \u00e7ok aza indirerek de\u011fi\u015ftirebiliyoruz, kesip bi\u00e7ebiliyoruz. 10 biny\u0131l \u00f6nce soyu t\u00fckenen mamutlar\u0131 geri getirebilecek, insan embriyolar\u0131nda genetik d\u00fczenlemeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilecek, kudretinden sual olunmaz ve kamyon kamyon etik tart\u0131\u015fmalara gebe CRISPR teknolojisinin neyin nesi oldu\u011funu […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":15828,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[183,21,1464,231],"tags":[1852,1493,1157,292,773],"class_list":["post-15824","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-146-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-bilim-kazani","tag-crispr","tag-embriyo","tag-genetik","tag-genom"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t