{"id":15841,"date":"2016-04-01T15:39:05","date_gmt":"2016-04-01T12:39:05","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15841"},"modified":"2018-01-04T16:08:33","modified_gmt":"2018-01-04T13:08:33","slug":"biliminsanlari-tartisiyor-crispr-ve-insana-genetik-mudahalenin-etik-toplumsal-yasal-boyutlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/04\/01\/biliminsanlari-tartisiyor-crispr-ve-insana-genetik-mudahalenin-etik-toplumsal-yasal-boyutlari","title":{"rendered":"Biliminsanlar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor: CRISPR ve insana genetik m\u00fcdahalenin etik, toplumsal, yasal boyutlar\u0131"},"content":{"rendered":"

\u0130nsan ve di\u011fer canl\u0131lar\u0131n genlerini de\u011fi\u015ftirmekte \u00f6nemli bir potansiyel ta\u015f\u0131yan CRISPR-Cas9 teknolojisiyle, genetik hastal\u0131klar\u0131 tedavi etmek de, \u201cm\u00fckemmel\u201d insan\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fmak da, canl\u0131lar\u0131n genomu \u00fczerinde oynayarak gen havuzunu de\u011fi\u015ftirmek de, biyosferi yeniden \u015fekillendirmek de m\u00fcmk\u00fcn. Peki bu teknolojiyle geneti\u011fiyle oynanm\u0131\u015f \u00e7ocuklar\u0131n do\u011fmas\u0131n\u0131n getirece\u011fi toplumsal faydalar ve riskler, yarataca\u011f\u0131 etik sorunlar ve yasal durumlar ne olur?<\/em> Yasaklanmal\u0131 m\u0131, ertelenmeli mi, d\u00fczenlenmeli mi, serbest mi b\u0131rak\u0131lmal\u0131?<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f:<\/p>\n

Bilimsel kamuoyunda CRISPR ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na bir \u00e7er\u00e7eve \u00e7izilmesi gere\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flay\u0131nca, Nature Biotechnology<\/em> dergisi, insan \u00fczerindeki CRISPR-Cas9 gen d\u00fczenlemelerini tart\u0131\u015fan bir yay\u0131n yapt\u0131 (15 May\u0131s 2015). A\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ABD\u2019den olmak \u00fczere, farkl\u0131 \u00fclkelerden (\u00c7in, Kanada, Kore, Avustralya, \u0130talya, \u0130ngiltere) akademi, bilimsel kurumlar ve biyoteknoloji \u015firketlerinde \u00e7al\u0131\u015fan, genetik m\u00fchendisli\u011fi, gen terapisi ve t\u0131p uzmanlar\u0131na, hukuk\u00e7ular ve biyoetik\u00e7ilere, CRISPR-Cas9 ve genel olarak kal\u0131t\u0131msal sonu\u00e7lar\u0131 olacak gen d\u00fczenlemelerinin olas\u0131 bireysel ve toplumsal faydalar\u0131n\u0131, risklerini, yarataca\u011f\u0131 etik sorunlar\u0131 ve bunlar\u0131n yasal boyutlar\u0131n\u0131 ve bir s\u0131n\u0131r getirme gere\u011finin olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordu.<\/p>\n

Sorular\u0131n y\u00f6neltildi\u011fi isimler \u015f\u00f6yle: Katrine S. Bosley – <\/strong>Editas Medicine \u015eirketi (ABD), Michael Botchan<\/strong> – Kaliforniya \u00dcniv. Molek\u00fcler ve H\u00fccre Biyolojisi B\u00f6l. (ABD), Annelien L. Bredenoord<\/strong> – T\u0131bbi Merkez \u00dcniv. T\u0131bbi \u0130nsan Bilimleri B\u00f6l. (Hollanda), Dana Carroll<\/strong> – Utah \u00dcniv. T\u0131p Fak. Biyokimya B\u00f6l. (ABD), R. Alta Charo<\/strong> – Wisconsin \u00dcniv. T\u0131p ve Kamu Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Fak. Biyoetik ve T\u0131p Tarihi B\u00f6l. ve Hukuk Fak. (ABD),\u00a0 Emmanuelle Charpentier<\/strong> – Helmholtz \u0130nfeksiyon Ar\u015f. Merk., Enfeksiyon Biyolojisi ve D\u00fczenlemeleri B\u00f6l. (Almanya), Ron Cohen<\/strong> – Acorda Therapeutics \u015eirketi (ABD), Jacob Corn<\/strong> – Yenilik\u00e7i Genomik Giri\u015fimi (ABD), Jennifer Doudna<\/strong> – Kaliforniya \u00dcniv. Molek\u00fcler&H\u00fccre Biyolojisi ve Kimya B\u00f6l. (ABD), Guoping Feng<\/strong> – MIT Beyin ve Bili\u015fsel Bilimler B\u00f6l. (ABD), Henry T. Greely<\/strong> – Stanford Hukuk Fak., Rosario Isasi<\/strong> – McGill \u00dcniv. \u0130nsan Geneti\u011fi B\u00f6l. (Kanada), Weihzi Ji<\/strong> – Ulusal M\u00fchendislik Biyot\u0131p ve Hayvan Bilimleri Ar\u015f. Merk. (\u00c7in), Jin-Soo Kim<\/strong> – Seul Ulusal \u00dcniv. Kimya B\u00f6l. ve Temel Bilimler Ens. Genom M\u00fchendisli\u011fi Merk. (Kore), Bartha Knoppers<\/strong> – McGill \u00dcniv. \u0130nsan Geneti\u011fi B\u00f6l. (Kanada), Edward Lanphier<\/strong> – Sangamo Biosciences \u015eirketi (ABD), \u00a0Jinsong Li<\/strong> – \u00c7in Bilimler Akademisi, \u015eangay Biyolojik Bilimler Ens., Biyokimya ve H\u00fccre Biyolojisi Ens. (\u00c7in), Robel Lovell-Badge<\/strong> -Francis Crick Ens. (ABD), G. Steven Martin<\/strong> – Kaliforniya \u00dcniv. Molek\u00fcler ve H\u00fccre Biyolojisi B\u00f6l. (ABD), Jonathan Moreno<\/strong> – Penisilvanya \u00dcniv. (ABD), Luigi Naldini<\/strong> – San Raffaele Telethon Gen Terapi Ens. (\u0130talya), Martin Pera<\/strong> – Melbourne \u00dcnv. N\u00f6robilim ve Anatomi B\u00f6l. (Avustralya), Anthony CF Perry<\/strong> – Bath \u00dcniv. Biyokimya ve Biyoloji B\u00f6l. (\u0130ngiltere), J. Craig Venter<\/strong> – La Jolla Ens. (ABD), Feng Zhang<\/strong> \u2013 Harvard ve MIT Genel Ens. (ABD), Qi Zhou<\/strong> – \u00c7in Bilimler Akademisi, Zooloji Ens. \u00dcreme Biyoloji Laboratuvar\u0131 (\u00c7in)<\/p>\n

Yan\u0131tlardan geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli derleme yapt\u0131k, ba\u015fl\u0131klar koyduk; sunuyoruz.<\/p><\/blockquote>\n

EMBR\u0130YOYA GEN M\u00dcDAHALES\u0130 KA\u00c7INILMAZ B\u0130R GEL\u0130\u015eME M\u0130?<\/strong><\/p>\n

1) Gen d\u00fczenleme teknolojisi, t\u00fcp bebek ve gamet (\u00fcreme h\u00fccresi) k\u00f6k h\u00fccresi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki ilerlemenin h\u0131z\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131nca, e\u015fey ana h\u00fccrelerinin sperm ya da olgunla\u015fm\u0131\u015f yumurta haline gelme s\u00fcreci (germ hatt\u0131) m\u00fchendisli\u011fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir geli\u015fme mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Jonathan Moreno:<\/strong> Bunun yaln\u0131zca t\u0131bbi ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in de\u011fil ayn\u0131 zamanda, hem \u00e7ok daha yak\u0131nda, tar\u0131m i\u00e7in de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu tekniklerin besi hayvanlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131nda ve arzu edilen \u00f6zellikleri olan hayvanlar elde etmekte, klonlamadan \u00e7ok daha etkili oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Alta Charo: <\/strong>Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu tekni\u011fin gelecekte kullan\u0131labilir olmas\u0131 fikri, istenilen \u00f6zelliklere sahip gametlerin ve embriyolar\u0131n daha kolay teknolojiler kullan\u0131larak se\u00e7ilebilece\u011fi fikrini de beraberinde getiriyor.<\/p>\n

Jacob Corn:<\/strong> Konu e\u015fey h\u00fccresi (germ hatt\u0131) m\u00fchendisli\u011fine geldi\u011finde, kendi kaderimizin efendileriyiz. G\u00fcne\u015fin her g\u00fcn do\u011fmas\u0131 ve batmas\u0131 engellenemez. Ama germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi hakk\u0131nda karar verme f\u0131rsat\u0131m\u0131z var. Science<\/em> dergisinde yay\u0131mlanan yaz\u0131m\u0131zdaki amac\u0131m\u0131z, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 biraz yava\u015flamaya y\u00f6neltmek, bilimin \u00f6tesindeki zor sorular\u0131 sormak ve bu y\u00f6nde bilin\u00e7li ve iyice d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f kararlar verilmesini sa\u011flamakt\u0131.<\/p>\n

\"\"Jinsong Li:<\/strong> Fikrimce, insan e\u015fey h\u00fccresi m\u00fchendisli\u011fi fikri gelecekte hayata ge\u00e7ecek. Bug\u00fcne kadar farelerde ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde genetik hastal\u0131klar\u0131 d\u00fczelten ve gelecekte insanlar i\u00e7in de kullan\u0131labilecek olan CRISPR-Cas9 sisteminde iki strateji var. Sistemin do\u011frudan zigotlara transfekte edildi\u011fi (Wu ve arkada\u015flar\u0131, Cell Stem Cell<\/em>, 2013, 13, 659) stratejide, \u00fcstesinden kolayca gelinemeyecek iki sorun var; bu da, insandaki hastal\u0131klar\u0131 tedavi etmekte bu yolu kullanmay\u0131 kabul edilemez hale getiriyor: Birincisi, bizim ve ba\u015fka gruplar\u0131n yay\u0131mlanan makalelerinde de g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, CRISPR-Cas9 sisteminin enjekte edildi\u011fi zigotlar\u0131n hepsinde beklenen genotipin elde edilememesi. Bu ki\u015finin genetik hastal\u0131klardan kurtar\u0131lmas\u0131nda kabul edilemez bir durum. \u0130kinci sebep ise, hem kendimizin hem de ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00e7ok nadir olsa da g\u00f6r\u00fclen hedef d\u0131\u015f\u0131 etkiler ki, bu da tedavi uygulamalar\u0131 i\u00e7in kabul edilemez. \u0130kinci stratejide, bu sorunlar\u0131 atlatabilmek i\u00e7in, hastal\u0131\u011fa sebep olan bozukluklar, germ k\u00f6k h\u00fccrelerinde tamir edilebilir. O zaman d\u00fczeltilmi\u015f genleri ta\u015f\u0131yan gametler \u00fcretilebilir ve bu da yavrulara ge\u00e7irebilir. Bu strateji, CRISPR-Cas9 sisteminin tedavi uygulamas\u0131n\u0131n farelerden insanlara aktar\u0131labilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131yor. Biz fare spermatojenez k\u00f6k h\u00fccrelerindeki (SKH) genlerin, CRISPR-Cas9 sistemi ile d\u00fczenlenebilece\u011fini g\u00f6stererek, genetik bir hastal\u0131\u011f\u0131n SKH\u2019lerdeki genlerin d\u00fczeltilmesiyle tedavi edilebilece\u011fi prensibine dair bir kan\u0131t sunduk (Wu ve arkada\u015flar\u0131, 2015, Cell Research<\/em>, 25, 67). B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, germ k\u00f6k\/\u00f6nc\u00fcl h\u00fccreleri \u00fczerinden yap\u0131lan genetik m\u00fchendisli\u011fin, insandaki kal\u0131tsal hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde uygun bir strateji olabilece\u011fine inan\u0131yoruz. Gen d\u00fczenlemeleri i\u00e7eren tekniklerin uygulanmas\u0131n\u0131 kal\u0131tsal hastal\u0131klar\u0131n germ h\u00fccreleri \u00fczerinden tedavisi i\u00e7in desteklesek de, bu uygulamalar\u0131n t\u0131bbi olmayan ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 desteklemiyoruz.<\/p>\n

Emmanuelle Charpentier:<\/strong> G\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7in germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin \u00f6nlenebilir oldu\u011funa inan\u0131yorum. Sorulmas\u0131 gereken, hen\u00fcz cevaplanmam\u0131\u015f \u00e7ok fazla soru var. Avrupa \u00fclkelerinin \u00e7o\u011fu, e\u011fer germ h\u00fccrelerinde yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler t\u0131bbi yard\u0131m al\u0131narak yeni bireylerin \u00fcretilmesine y\u00f6nelik ise, insan genomunun bu manip\u00fclasyonlarla de\u011fi\u015ftirilmesini \u015fiddetle yasaklayan Biyoloji ve T\u0131bb\u0131n Uygulamas\u0131 Bak\u0131m\u0131ndan \u0130nsan Haklar\u0131 ve \u0130nsanl\u0131k Haysiyetinin Korunmas\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019ni imzalad\u0131. \u201c\u0130nsan genomunu de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6nelik bir m\u00fcdahale, soyun devam\u0131na ge\u00e7ecek herhangi bir d\u00fczenleme olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, sadece ve sadece \u00f6nleyici, tan\u0131 konucu veya iyile\u015ftirici ama\u00e7larla kullan\u0131labilir.\u201d<\/p>\n

Weizhi Ji:<\/strong> CRISPR teknolojisi, geli\u015ftirilmesinin \u00fczerinden ge\u00e7en \u00fc\u00e7 y\u0131l\u0131n ard\u0131ndan, biyologlar aras\u0131nda yayg\u0131n kullan\u0131lan bir teknik haline geldi. Daha \u015fimdiden de\u011fi\u015ftirilmi\u015f genlerle maymun da dahil olmak \u00fczere bir s\u00fcr\u00fc hayvan do\u011fdu. \u0130nsanlar\u0131n germ hatt\u0131nda CRISPR\u2019a dayal\u0131 gen d\u00fczenleme teknolojisi, b\u00fct\u00fcn biliminsanlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar biyolojik ve etik sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131p anlad\u0131ktan sonra uygulanmaya ba\u015flanmal\u0131d\u0131r. Bu teknoloji insanlarda, \u00f6zellikle de insan germ hatt\u0131nda kullan\u0131lmadan \u00f6nce, y\u00f6ntemin g\u00fcvenilirli\u011fini saptamak i\u00e7in \u00f6zellikle maymunlar \u00fcst\u00fcnde bir\u00e7ok test yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Jin-Soo Kim: <\/strong>\u0130nsan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin, \u00e7ok uzak olmayan bir gelecekte, yeni do\u011fanlarda \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olacak mutasyonlar\u0131n soydan soya ge\u00e7i\u015fini engellemek i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n

Qi Zhou: <\/strong>Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi teknolojileri \u00e7ok h\u0131zl\u0131 geli\u015fiyor da olsa, teknolojik, etik, kamusal politika ve sosyal konular a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir\u00e7ok problem hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclmedi. Dolay\u0131s\u0131yla tedavi i\u00e7in de olsa, germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi i\u00e7in hen\u00fcz erken oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. G\u00fcvenilirli\u011fi ve etkinli\u011fi hayvan deneyleriyle iyice incelenmeden ve uluslararas\u0131 komite, d\u00fczenleyici kurallar\u0131 kararla\u015ft\u0131rmadan, insan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin yasaklanmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Robin Lovell-Badge:<\/strong> Bir\u00e7ok \u00fclkede yasak olmamas\u0131n\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, bu teknolojinin bir yerlerde uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ama ne ama\u00e7la veya ne zaman oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6rmek zor.<\/p>\n

Jennifer Doudna, Dana Carroll, G. Steven Martin, Mike Botchan: <\/strong>Ka\u00e7\u0131n\u0131lamaz g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc teknolojinin temelleri olu\u015fturulmu\u015f durumda.<\/p>\n

\"\"
\u0130nsan \u00fcreme h\u00fccrelerinde genetik d\u00fczenleme yapmak yak\u0131n zamana kadar sadece teorikken, CRISPR\u2019\u0131n geli\u015fmesiyle olas\u0131 hale geldi ve biliminsanlar\u0131n\u0131 etik tart\u0131\u015fmalarla y\u00fczle\u015ftirdi.<\/figcaption><\/figure>\n

Katrine Bosley:<\/strong> Deney yaparken teknik uygunluk hi\u00e7bir zaman tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, her zaman deneyin g\u00fcvenli\u011fini (labarotuvarda ve etrafta \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filer ve yerel halk i\u00e7in), \u00e7evresel kayg\u0131lar\u0131 (kimyasallarla ve radyasyonla nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131) ve tabii ki etik y\u00f6nlerini (hayvan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, r\u0131zas\u0131 olan bilgilendirilmi\u015f insan denekler, klinik deneylerin tasar\u0131m\u0131) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. B\u00fct\u00fcn bu kararlar, geli\u015ftirilen yasa ve d\u00fczenlemeler, politikalar ve y\u0131llard\u0131r y\u00fcr\u00fct\u00fclen ba\u015far\u0131l\u0131 deneyler \u00e7er\u00e7evesinde veriliyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 biliminsanlar\u0131 ve klinik uzmanlar\u0131, bu t\u00fcr fakt\u00f6rleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin de daha derin ve \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olarak de\u011ferlendirilece\u011fine inan\u0131yorum. \u0130nsan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi yeni bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olmasa da, yak\u0131n zamana kadar sadece teorik olmas\u0131 sebebiyle hakk\u0131nda derinlemesine d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftik. Genellikle oldu\u011fu gibi, teknik geli\u015fme bizi zor bir soruyla y\u00fczle\u015ftiriyor. Ama bu soruya dikkatli ve sayg\u0131l\u0131 bir cevap verece\u011fimize inan\u0131yorum. Bu diyalo\u011fun teknoloji hen\u00fcz daha yeniyken ba\u015flamas\u0131, bilimsel toplulu\u011fun, bu teknolojinin ne anlama geldi\u011fini tart\u0131\u015fmay\u0131, bu alanda \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ve hatta biliminsanlar\u0131 ve klinik uzmanlardan da \u00f6teye g\u00f6t\u00fcrmek istedi\u011fini g\u00f6sterir. Herkes do\u011fruyu bulmak i\u00e7in riske giriyor ve tart\u0131\u015fman\u0131n par\u00e7as\u0131 olmas\u0131 gereken bir\u00e7ok farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 var. Her ge\u00e7en g\u00fcn, tekni\u011fin nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131yla ilgili yeni fikirler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Y\u00f6ntemin potansiyelinin do\u011fru \u015fekilde bulunmas\u0131nda ve bunu yaparken de etik olunmas\u0131nda sorumlulu\u011fumuz oldu\u011funa inan\u0131yorum.<\/p>\n

Feng Zhang:<\/strong> Gen d\u00fczenleme teknolojisi, t\u00fcp bebek ve germ k\u00f6k h\u00fccre ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda bir\u00e7ok geli\u015fme oluyor. Prensipte hastal\u0131\u011fa sebep oldu\u011fu bilinen bir mutasyonun genomdan silinebilmesi, feci hastal\u0131klar\u0131n engellenmesi i\u00e7in bir y\u00f6ntem ise de, bu o kadar basit de\u011fil. \u0130lk olarak, in vitro fertilizasyon genetik tan\u0131 ve taramada vakalar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda etkili bir y\u00f6ntem. \u0130kincisi, bir\u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n somatik h\u00fccre genomunun d\u00fczenlenmesiyle tedavi edilebildi\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, germ hatt\u0131 d\u00fczenlemesinin uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131 kesin de\u011fil. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, teknik, etik veya bilimsel a\u00e7\u0131dan germ hatt\u0131 genomu d\u00fczenlemesine dayal\u0131 terapileri kullanmaya \u00e7ok uza\u011f\u0131z. Yine de tart\u0131\u015fmaya ba\u015flamak ve zor sorularla ba\u015fa \u00e7\u0131kmaya ba\u015flamak \u00f6nemli.<\/p>\n

\"\"Tony Perry:<\/strong> Ne zaman ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi belirsiz de olsa, insan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finden muhtemelen ka\u00e7\u0131n\u0131lamayacak. \u00dc\u00e7 konu var: Ara\u00e7lar, ama\u00e7lar ve ara\u00e7lar\u0131n ama\u00e7lara ula\u015ft\u0131r\u0131p ula\u015ft\u0131ramayaca\u011f\u0131. Yak\u0131n zamanda ara\u00e7lar\u0131m\u0131z olacak. Ama\u00e7lar ise insan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin ne zaman \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 ya da \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131na karar verecek etik tart\u0131\u015fman\u0131n ana oda\u011f\u0131. \u00d6rne\u011fin hastal\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in tek bir n\u00fckleotidin de\u011fi\u015ftirilmesi ile daha y\u00fcksek IQ elde edilmesi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, tabii ki ara\u00e7lar\u0131n da a\u015famayaca\u011f\u0131 engellerin var oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

J. Craig Venter:<\/strong> \u0130nsan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin engellenemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130nsan \u00fcremesinde gen d\u00fczenleme teknolojisinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 kontrol edecek veya d\u00fczenleyecek, k\u00f6kten etkili bir yol yok. T\u00fcr\u00fcm\u00fcz, \u00f6zellikle de bu teknolojilere eri\u015fimi olanlar, pozitif alg\u0131lanan \u00f6zellikleri iyile\u015ftirmeden ve hastal\u0131k riskini azaltmadan veya yavrularda negatif alg\u0131lanan \u00f6zellikleri yok etmeden durmayacak. Soru olur mu olmaz m\u0131 sorusundan ziyade; ne zaman olur sorusu. \u015eu an istenilen \u00f6zelliklere sahip h\u00fccreler preimplantasyon (t\u00fcp bebekte, yerle\u015ftirme, tutturma \u00f6ncesi) se\u00e7imiyle ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ayr\u0131l\u0131yor. Bu teknolojilerin etkinli\u011fi ve yap\u0131lan de\u011fi\u015fikliklerle do\u011fanlara kar\u015f\u0131l\u0131k, beklenmeyen sonu\u00e7larla do\u011facak olanlar\u0131n y\u00fczdesi sorulabilir. Kamudaki, teknik becerilerdeki art\u0131\u015f ya da hastal\u0131klar\u0131n yoklu\u011fu alg\u0131s\u0131, genom d\u00fczenleme hizmetlerine halk\u0131n k\u00fcresel boyutta ilgisini artt\u0131racakt\u0131r. Kesin klinik verilerin yoklu\u011funa ra\u011fmen, d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015f kliniklerde, k\u00f6k h\u00fccre terapilerinin p\u0131trak gibi \u00e7o\u011falmas\u0131na bakmak gerekir.<\/p>\n

\u00c7ev. Derya Yavuz
\n<\/strong>\u0130T\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.<\/em><\/strong><\/p>\n

E\u015eEY H\u00dcCRELER\u0130NE GENET\u0130K M\u00dcDAHALEDE NE G\u0130B\u0130 TEKN\u0130K SINIRLAR VAR?<\/strong><\/p>\n

2) Klinik uygulamalarda, insandaki <\/em><\/strong>e\u015fey ana h\u00fccrelerinin sperm ya da olgunla\u015fm\u0131\u015f yumurta haline gelme s\u00fcrecini (germ hatt\u0131n\u0131) <\/em><\/strong>de\u011fi\u015ftirmede, ba\u015fl\u0131ca ne gibi teknik s\u0131n\u0131rlamalar var? <\/em><\/strong><\/p>\n

Luigi Naldini: <\/strong>\u015eimdiki teknolojiyle gen par\u00e7alaman\u0131n yap\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olsa dahi, gen d\u00fczenlenmesi i\u00e7in ayn\u0131 durum s\u00f6z konusu de\u011fil. Gen d\u00fczenlemede gerekli olan, mutasyonun h\u00fccre i\u00e7inde (in situ<\/em>) d\u00fczeltilmesi veya risk fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn, hastal\u0131\u011fa sebep olan alellik de\u011fi\u015fkeninin d\u00fczenlenmesi, yapay endon\u00fckleazlarla yap\u0131lan gen hedeflerine ve homolog rekombinanta dayan\u0131r. Gen d\u00fczenlenmede \u015fu anda kullan\u0131lan teknoloji, birincil h\u00fccrelerde faydal\u0131 de\u011fil ve d\u00fczenlenmek istenen genin k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc se\u00e7meyi gerektiriyor. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi i\u00e7in bu pek de kolay uygulanabilir de\u011fil, \u00f6zellikle insanda. \u00d6ncelikle d\u00fczenlenmi\u015f h\u00fccreleri \u00fcretme \u015fans\u0131n\u0131 yakalayabilmek i\u00e7in, \u00e7ok say\u0131da embriyona i\u015flem yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kal\u0131pta in\u015fa edilen genetik de\u011fi\u015fim, zorlanm\u0131\u015f se\u00e7ilimle yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda, istenen geni ta\u015f\u0131yan i\u015flem g\u00f6rm\u00fc\u015f h\u00fccreleri tan\u0131yan veya se\u00e7en bir strateji hen\u00fcz yok. \u0130\u015flem g\u00f6rm\u00fc\u015f embriyolar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu hedef alelleri ta\u015f\u0131r ve zorlanm\u0131\u015f se\u00e7ilim yoklu\u011funda de\u011fi\u015ftirilmi\u015f h\u00fccreleri ta\u015f\u0131yan embriyolar, kimera (genetik olarak farkl\u0131 h\u00fccrelerin, ayn\u0131 v\u00fccutta bulunmas\u0131) olacakt\u0131r. Son zamanlardaki embriyo inceleme ve yerle\u015ftirme stratejileri, kimeralar\u0131n olu\u015fumu ve kapsam\u0131yla ilgili bilgi vermiyor ve beklenen verimi de kar\u015f\u0131lam\u0131yor. Gen d\u00fczenleme ile genetik se\u00e7ilimin birle\u015ftirilmesi, e\u015fey h\u00fccrelerinde, tar\u0131mda kullan\u0131lan GDO\u2019lara ve transgenik hayvan modellerine benzer bir \u015fekilde yap\u0131lan genetik d\u00fczenlemelere yol a\u00e7\u0131yor. Beraberindeki potansiyel risklerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc bir\u00e7ok endi\u015feye de sebep oluyor. Gen hedefleme d\u00fczene\u011finin verimlili\u011fi; i\u015flem g\u00f6rm\u00fc\u015f h\u00fccrenin homolog rekombinasyona tolerans\u0131; istenen d\u00fczenlemenin se\u00e7imi; hedeflenen gendeki, ifade karakteri de\u011fi\u015ftirilen epigenetik iz; birincil h\u00fccre tiplerinde d\u00fczenlemeyi sa\u011flaman\u0131n \u00f6n\u00fcndeki mevcut engellerdendir.<\/p>\n

\"\"
Biliminsanlar\u0131 aras\u0131nda, \u201c\u0130nsan embriyonuna genetik m\u00fcdahale ancak genetik hastal\u0131klar\u0131 engellemek i\u00e7in yap\u0131lmal\u0131d\u0131r\u201d diyenler \u00e7o\u011funluktaysa da; CRISPR teknolojisi, istenen \u00f6zelliklere g\u00f6re \u201c\u0131smarlama bebekleri\u201d de olas\u0131 k\u0131l\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Henry Greely: \u201c<\/strong>S\u00fcre\u00e7 g\u00fcvenliyse kan\u0131tla\u201d \u015feklindeki hedef, sonu\u00e7lar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131yor. Fakat zigot veya gamete yap\u0131lan m\u00fcdahalenin de umulmad\u0131k sonu\u00e7lara kar\u015f\u0131 g\u00fcvenli oldu\u011funu g\u00f6stermek zorunlu olmaya ba\u015flad\u0131. Laboratuvarda insan materyalleri, hayvanlar, primatlar, maymunlar \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bir\u00e7ok klinik \u00f6ncesi \u00e7al\u0131\u015fmaya ilgi bekliyorum.<\/p>\n

Corn: <\/strong>\u00d6nsezim \u015fi\u015fenin a\u011fz\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde. Genom d\u00fczenleme ana s\u0131n\u0131rlamayd\u0131 ve art\u0131k bu s\u0131n\u0131rlama ortadan kalkm\u0131\u015f durumda. \u015eimdilerde, genomu d\u00fczenlemekten daha b\u00fcy\u00fck bir s\u0131n\u0131rlama olarak, g\u00fcvenlik ve verim konular\u0131 var.<\/p>\n

Charpentier: <\/strong>\u00d6nemli say\u0131daki etik sorunlar\u0131n yan\u0131nda, g\u00fcvenlik endi\u015feleri en bask\u0131c\u0131 olanlar. \u00d6yle san\u0131yorum ki, gelecekteki gen d\u00fczenlemeleri, hedeflenen sekanslara yeterli derecede spesifik olacak.<\/p>\n

Cohen: <\/strong>CRISPR ile e\u015fey h\u00fccrelerini de\u011fi\u015ftirmede birka\u00e7 teknik bariyer var. Bu bariyerler, gen eklenmesi, \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve farkl\u0131 gen kombinasyonlar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kabilecek sonu\u00e7lar\u0131n ne oldu\u011funu bilmemekten kaynaklan\u0131yor.<\/p>\n

Kim:<\/strong> Germ hatt\u0131 d\u00fczenlenmesine ge\u00e7meden \u00f6nce, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilk olarak homolog olmayan rekombinasyon (NHEJ) hata e\u011filimini bask\u0131lamas\u0131 ve homolog y\u00f6nlendirilmi\u015f tamir (HDR) <\/em>y\u00f6nteminin etkinli\u011fini art\u0131rmak <\/em>\u00fczere y\u00f6ntemler geli\u015ftirmesi gerekiyor. \u0130kinci olarak, hatal\u0131 pozitif ya da negatif sonu\u00e7lar\u0131 azaltmak ya da engellemek i\u00e7in genom d\u00fczeyinde hedef-d\u0131\u015f\u0131 alanlar\u0131 (\u00f6rne\u011fin, Digenome dizisi, GUIDE dizisi) belirlemek \u00fczere y\u00f6ntemlerin geli\u015ftirilmesine ihtiya\u00e7 var. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, hedef d\u0131\u015f\u0131 mutasyonlar\u0131n frekans\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek \u00fczere hassas y\u00f6ntemler \u00fcretmek gerekiyor. Mevcut dizileme (sekanslama) platformlar\u0131, s\u0131kl\u0131kla frekans\u0131 % 0,1\u2019in alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen hedef d\u0131\u015f\u0131 mutasyonlar\u0131 tespit edemiyor.<\/p>\n

Lovell-Badge: <\/strong>\u0130lki gen d\u00fczenleme teknikleri ile hedeflenen lokusta ger\u00e7ekle\u015ftirilen genetik de\u011fi\u015fikliklerin do\u011frulu\u011funu tayin etme konusudur, her zaman istenildi\u011fi gibi de\u011fil. \u0130kincisi, insan germ hatt\u0131nda deneyler ger\u00e7ekle\u015ftirmeden hedef d\u0131\u015f\u0131 etkileri bilme kabiliyetimizin bulunmamas\u0131d\u0131r, bu her gen d\u00fczenleme tertibi i\u00e7in farkl\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin, CRISPR\u2019in zigota enjeksiyonu y\u00f6ntemi kullan\u0131l\u0131rsa, erken embriyonun ES h\u00fcclerini (embriyonik k\u00f6k h\u00fccre) \u00e7\u0131karmak ve genomik dizileme (sekanslama) yapmak gerekli olacakt\u0131r. Yine de, her yeni zigotla \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda genom d\u00fczeyinde hedef d\u0131\u015f\u0131 etkileri test etmek i\u00e7in elveri\u015fli olmayacakt\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcn\u00fcc\u00fc e\u011fer gen d\u00fczenleme sadece baz\u0131 h\u00fccrelerde ger\u00e7ekle\u015firse mozayikle\u015fmeden (kimerizm; genetik olarak farkl\u0131 h\u00fccrelerin, ayn\u0131 v\u00fccutta bulunmas\u0131) nas\u0131l ka\u00e7\u0131n\u0131laca\u011f\u0131d\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, gen d\u00fczenlemeyi genleri devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmaktan (g\u00f6rece kolay) d\u00fczeltmeye veya de\u011fi\u015ftirmeye (bunlar \u00e7ok daha zor ve daha az etkin) nas\u0131l ge\u00e7ece\u011fimizdir. Her ne kadar baz\u0131 vakalarda basit mutasyonlar klinik avantajlar sa\u011flasa da, en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duyulan klinik uygulamalar\u0131n mutasyon d\u00fczeltmek veya bir risk allelini g\u00fcvenli olanla de\u011fi\u015ftirmek oldu\u011funu tahmin edebiliyorum.<\/p>\n

\"\"
D\u00f6llenmi\u015f yumurta h\u00fccresi.<\/figcaption><\/figure>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) Pek \u00e7ok klinik uygulama homolog rekombinasyonun ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi Cas9 kaynakl\u0131 koparmalar\u0131n tamir edilmesine ihtiya\u00e7 duyuyor, \u015fimdilik pek \u00e7ok tip h\u00fccrede olduk\u00e7a verimsiz ve muhtemelen insan embriyosunda da b\u00f6yle. 2) \u015eu anda tamir s\u0131ras\u0131nda planlanan hedeflerde ne olaca\u011f\u0131 konusunda hassas bir tam kontrole sahip de\u011filiz. 3) \u0130kincil hedeflerdeki istenmeyen kopmalar konusunda ciddi endi\u015feler s\u00f6z konusu ve bu potansiyel hedef d\u0131\u015f\u0131 b\u00f6lgelerin hepsini tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan emin de\u011filiz.<\/p>\n

Zhang:<\/strong> Teknik ve biyolojik cephelerde bir\u00e7ok m\u00fccadele var. Teknolojik olarak, genom d\u00fczenlemesine yarayan yeni nesil ara\u00e7lar\u0131n ne kadar spesifik oldu\u011funu bilmiyoruz. Onlar genomda ba\u015fka de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7ar m\u0131? H\u00fccreleri genomun epigenetik durumunun de\u011fi\u015fmesi ve di\u011fer kal\u0131c\u0131 sonu\u00e7lara neden olmas\u0131 gibi, ba\u015fka istenmeyen yollarla etkilerler mi? Genomlardaki de\u011fi\u015fimlerin biyolojik i\u015flevleri nas\u0131l etkiledi\u011fine dair h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok az \u015fey biliyoruz. Hastal\u0131klara neden oldu\u011fu bilinen az say\u0131daki mutasyon hari\u00e7, bir h\u00fccre veya organizmadaki spesifik genetik de\u011fi\u015fimin biyolojik sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tahmin edebilecek durumda de\u011filiz.<\/p>\n

\u00c7ev. Nergis Taba\u015f <\/strong>– Umut Can Y\u0131ld\u0131z
\n<\/strong>\u0130T\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.
\nB\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l., Bilimin Sesi<\/em><\/strong><\/p>\n

GERM HATTI M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130N\u0130N SA\u011eLIK R\u0130SKLER\u0130 VE POTANS\u0130YEL FAYDALAR NELER?<\/strong><\/p>\n

3) Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fiyle ili\u015fkili bireysel sa\u011fl\u0131k riskleri (hedef d\u0131\u015f\u0131 etkiler, genetik kimerizm, hedefteki de\u011fi\u015fikliklerin \u00f6ng\u00f6r\u00fclmeyen etkileri gibi) ve potansiyel faydalar nelerdir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Naldini: <\/strong>Son derece \u00f6zel reaktifler yak\u0131nda haz\u0131r olacak ve riskleri azaltacak olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00f6zellikle yak\u0131n zamanda geli\u015ftirilmi\u015f RNA temelli platformlar i\u00e7in etrafl\u0131ca ara\u015ft\u0131r\u0131lmaya devam edilmesi gereken riskler, \u00e7o\u011funlukla n\u00fckleazlar\u0131n hedef d\u0131\u015f\u0131 aktivitesiyle ilgilidir. Eski protein temelli platformlarda, \u00f6rne\u011fin \u00e7inko parmak n\u00fckleaz (ZFN) ve transkripsiyon aktivat\u00f6r-benzeri etkileyici n\u00fckleazlarda (TALEN) oldu\u011fu gibi. Daha \u00f6nce tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi kimerizm (ayn\u0131 v\u00fccutta, genetik olarak farkl\u0131 h\u00fccrelerin bulunmas\u0131) \u00f6nemli bir mesele olarak kalmaya devam ediyor. Bir risk ta\u015f\u0131yabilecek alel \u00e7e\u015fitlerini temizlemek\/d\u00fczeltmek, kabul edilebilir bir risk\/fayda oran\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in uygun g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. B\u00fcy\u00fctme (e\u011fer uygulanabilirse), \u00e7o\u011fu biyomedikal ara\u015ft\u0131rma ve medikal m\u00fcdahalelerin kabul edilmesi e\u011frisinin \u00f6tesine d\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n

Greely: <\/strong>Beklenen bireysel sa\u011fl\u0131k risklerini s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ben \u201cbeklenmeyeni\u201d eklemek istiyorum. Gametler, gamet \u00f6nc\u00fclleri, zigotlar vb.\u2019ne m\u00fcdahale s\u00fcreci, baz\u0131 beklenmedik k\u00f6t\u00fc etkiler i\u00e7erebilir. Bence potansiyel bireysel faydalar daha da karma\u015f\u0131k. Sadece birka\u00e7 durumda t\u0131bbi faydas\u0131 (genetik hastal\u0131klardan korunmak anlam\u0131nda) olabiliyor; bu fayda da, (ed. notu: d\u00f6llenmi\u015f yumurta) yerle\u015ftirme \u00f6ncesi genetik tan\u0131 ya da do\u011fum \u00f6ncesi testler ve (istendi\u011finde) k\u00fcrtaj yoluyla elde edilemeyecek bir faydaysa. Bask\u0131n hastal\u0131klar i\u00e7in homozigot olan bir ki\u015fi veya her ikisi de \u00e7ekinik otozomal bozuklu\u011fa sahip bir \u00e7ift, genetik olarak \u00e7ocuk sahibi olmak isterse, uygulanabilir. B\u00f6yle birka\u00e7 durum daha sayabiliriz, ama \u00e7ok fazla de\u011fil. Bundan sonraki nesillerin PGD (t\u00fcp bebek uygulamas\u0131nda, yerle\u015ftirme \u00f6ncesi genetik tan\u0131) kullanmak zorunda olmamalar\u0131n\u0131n avantaj\u0131, bana olduk\u00e7a az geliyor. \u0130yile\u015ftirmeden s\u00f6z edeceksek, genleri \u201ciyile\u015ftirmeyi\u201d bilmekten ve anlamaktan olduk\u00e7a uza\u011f\u0131z; bu noktada bireysel faydalar s\u0131f\u0131ra yak\u0131n.<\/p>\n

Corn: <\/strong>Bu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde eldeki biyolojiye ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma a\u015famas\u0131ndaki bir ilac\u0131n (IND) pazara \u00e7\u0131kabilmek i\u00e7in ilerlemesinin tek bir yolunun olmamas\u0131 gibi, somatik veya germ hatt\u0131 genom m\u00fchendisli\u011finde de ileriye do\u011fru tek bir yol yoktur. Potansiyel faydalar devasad\u0131r. Hastal\u0131k i\u00e7in tedavilerden bahsediyoruz; bu tedaviler nesilden nesile aktar\u0131lacak.<\/p>\n

\"\"
Human cloning<\/figcaption><\/figure>\n

Kim:<\/strong> \u00c7o\u011fu genetik hastal\u0131k, genlerin \u00e7ekinik mutasyonu sonucu olu\u015fuyor, bu h\u00fccre i\u00e7i gen d\u00fczeltmesiyle tedavi edilebilir. Mozayikizm genellikle hayvanlarda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, embriyo tedavisinde nadiren problem olu\u015fturabilir. Bask\u0131n mutasyon sonucu olu\u015fan hastal\u0131klarla u\u011fra\u015fmak \u00e7ok daha zordur, \u00e7\u00fcnk\u00fc yeni do\u011fmu\u015f bebeklerdeki b\u00fct\u00fcn h\u00fccreleri d\u00fczeltmek hi\u00e7 kolay de\u011fildir. Cas9 kullan\u0131m\u0131nda hedef d\u0131\u015f\u0131 mutasyonlar \u00e7ok sorun olu\u015fturmayacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc Cas9 bir klonda nadiren hedef d\u0131\u015f\u0131 mutasyona sebep olur.<\/p>\n

Zhou:<\/strong> Bireysel sa\u011fl\u0131k riskleri teknik engellere ba\u011fl\u0131. Bu riskler, kullan\u0131lan tekniklerin hedef d\u0131\u015f\u0131 etkileri, hedefteki etkileri ve i\u00e7sel gen d\u00fczenleyici a\u011flar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 kaynakl\u0131 potansiyel bozukluklular\u0131 i\u00e7eriyor. \u015eu an genetik temeller, fenotipik \u00f6zelliklerin d\u00fczenleyici a\u011flar\u0131 ve hastal\u0131klar hakk\u0131nda bilgimiz olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131. \u00d6rne\u011fin, \u015fu an metabolik bir hastal\u0131\u011fa sebep oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz genlerin bir g\u00fcn asl\u0131nda zihni etkiledi\u011fini bulabiliriz. Ek olarak, sadece belli h\u00fccre tiplerinin genomlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren v\u00fccut h\u00fccrelerindeki genom m\u00fchendisli\u011finin aksine, embriyo genetik d\u00fczenlemesi t\u00fcm v\u00fccudu etkiliyor. Fakat bunun beklenmeyen olumsuz sonu\u00e7lara yol a\u00e7mas\u0131 daha olas\u0131. Bu y\u00fczden herhangi bir klinik uygulamadan \u00f6nce, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen b\u00fct\u00fcn riskleri belirlemek i\u00e7in \u00f6zellikle insan d\u0131\u015f\u0131 primatlardaki hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcn avantajlar\u0131n\u0131 kullanmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Lovell-Badge:<\/strong> Tabii ki klinik uygulama \u00e7ok gerekliyse, gen d\u00fczeltmeye ba\u015fvurulan her gerek\u00e7e i\u00e7in riskler ve faydalar dengelemeli. Fare \u00fczerindeki yap\u0131lanlar, \u00e7o\u011fu gen d\u00fczeltme deneyinin, hedefteki \u015f\u00fcpheli gen d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer genlerde fark edilir etkiye sebep olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Fakat g\u00fc\u00e7 alg\u0131lanan problemler g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131labilir ve bu problemler erken embriyonun \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep olabilir. Fareler insan de\u011fildir. Ciddi ya da de\u011fil, hedef d\u0131\u015f\u0131 etkiler nadir olmas\u0131na ra\u011fmen, bu etkileri insan \u00fczerinde deney yapmadan tahmin etmek zordur. \u0130kincisi, eklenen gene ba\u011fl\u0131 olarak genetik mozakiyizm bir problem olabilir. Baz\u0131 durumlarda farelerdeki genetik mutasyon mozayiklerde ya da kimeralarda (burada iki embriyo birle\u015ftirilir) \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Sonu\u00e7taki fenotip, b\u00fct\u00fcn h\u00fccrelerde mutasyona u\u011frayan genden daha k\u00f6t\u00fcyd\u00fc. Ama genelde daha \u0131l\u0131ml\u0131 bir fenotip beklenir. Hedefteki de\u011fi\u015fikliklerde de beklenmeyen etkiler ortaya \u00e7\u0131kabilir. E\u011fer genin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda yeterli bilgi yoksa, yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklik ba\u015fka durumlara yol a\u00e7abilir. \u00d6rne\u011fin, yeni protein-protein ba\u011flar\u0131, ikinci proteinin fonksiyonunu tehlikeye atabilir. Potansiyel faydalar \u00fczerinde konu\u015fulan uygulamalara ba\u011fl\u0131: \u00c7ocu\u011fu \u00f6mr\u00fc boyunca ya\u015fayaca\u011f\u0131 bir bozuklukla do\u011facak bir bir anne baba, bu bozukluk giderilsin istemez mi?<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) NHEJ (homolog olmayan rekombinasyon) taraf\u0131ndan yap\u0131lan hedefteki baz\u0131 mutasyonlar birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin biri istemsiz olarak orak h\u00fccreyi beta telasamiye \u00e7evirebilir. 2) Olas\u0131 hedef d\u0131\u015f\u0131 etkiler minimuma indirilebilir olmas\u0131na ra\u011fmen, genin mutasyona u\u011framas\u0131 gibi \u00f6nemli bir olas\u0131l\u0131k h\u00e2l\u00e2 mevcuttur. B\u00f6yle bir gen mutasyonunda birey zaten heterozigotsa bu onlara iki tane mutasyona u\u011fram\u0131\u015f allel verir. Baz\u0131 genler haplo yetersizlik ta\u015f\u0131r; bu y\u00fczden bir tane mutasyona u\u011fram\u0131\u015f allel onlar\u0131 etkileyebilir. X kromozomundaki genler, erkeklerde bir kopya halinde bulunur ve kad\u0131nlar\u0131n h\u00fccrelerindeyse ebeveyne ait bir koromozom taraf\u0131ndan ifade edilirler; bu y\u00fczden kad\u0131nlar\u0131n h\u00fccrelerindeki mutasyonlar daha b\u00fcy\u00fck risk ta\u015f\u0131r. 3) D\u00fczeltmenin yap\u0131laca\u011f\u0131 birey kimerik ise \u00f6nemli dokularda h\u00e2l\u00e2 hastal\u0131kl\u0131 h\u00fccre bulundurabilir. 4) Hastal\u0131k mutasyonunun bulundu\u011fu genetik arka plan bir noktaya kadar mutasyon ta\u015f\u0131maya uyum sa\u011flayabilir, fakat geni uyum sa\u011flamadan \u00f6nceki haline d\u00fczeltmek beklenmedik sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilir. Biz bunlar\u0131 3. derece endi\u015fe olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131yoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nemli bir sonuca yol a\u00e7mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Embriyo d\u00fczeltmelerinde uzun vadeli istemsiz sonu\u00e7lar\u0131 tahmin edip hesaplamak zor olur. B\u00f6yle etkiler ya\u015f\u0131n ilerlemesiyle ortaya \u00e7\u0131kar ve bireyin \u00f6zel genetik arka plan\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

Zhang:<\/strong> Riskler genomdaki hedef d\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015fikliklerdir. Genleri d\u00fczeltmek genomun epigenetik halini de\u011fi\u015ftirmek gibi istenmeyen etkilere yol a\u00e7\u0131p ba\u015fka uzun s\u00fcreli sonu\u00e7lar do\u011furur mu ya da hedefteki de\u011fi\u015fiklikler biyolojik fonksiyonda beklenmeyen zararl\u0131 etkilere yol a\u00e7ar m\u0131? Hastal\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz az say\u0131da mutasyonun d\u0131\u015f\u0131nda h\u00fccre veya organizmadaki \u00f6zel de\u011fi\u015fikliklerin biyolojik sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tahmin edemiyoruz. Potansiyel fayda ise a\u011f\u0131r hastal\u0131klar\u0131n tamamen tedavi edilebilecek olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00c7ev. Banu \u00c7i\u00e7ek B\u00fcy\u00fcker
\n<\/strong>ODT\u00dc Bilim ve Gelecek Toplulu\u011fu<\/em><\/strong><\/p>\n

GERM HATTI M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130N\u0130N TOPLUMSAL R\u0130SKLER\u0130 VE OLASI YARARLARI NELER?<\/strong><\/p>\n

4)<\/em><\/strong> Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin toplumsal riskleri (\u00f6rne\u011fin gen havuzunda insan de\u011fi\u015fkenlerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fi \u00fczerindeki beklenmedik etkileri gibi) ve olas\u0131, potansiyel yararlar\u0131 nelerdir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moreno: <\/strong>Gelecek nesiller i\u00e7in sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan yararlar\u0131; kronik durumlar, sakatl\u0131klar ve sa\u011fl\u0131k hizmetleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan olas\u0131 kazan\u0131mlar\u0131 a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, pop\u00fclasyon biyologlar\u0131, 40 y\u0131l \u00f6nce toplumdan elenen \u00f6zellikler i\u00e7in, olur da tekrar gen havuzuna dahil edilmeleri gerekebilir diye bir banka kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015flerdi. Orak h\u00fccreli anemi ve Tay-Sachs hastal\u0131\u011f\u0131 gibi durumlar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 i\u00e7in geleneksel elemenin istenmeyen sonu\u00e7lar\u0131yla ilgili konu\u015fmu\u015f olmalar\u0131na ra\u011fmen, bu fikir \u015fimdilerde yank\u0131 uyand\u0131rm\u0131\u015fa benziyor. Liberal \u00f6jeni\u011fin (devletten daha \u00e7ok, ailevi tercihlerle y\u00f6nlendirilen, ama belirli ilerlemelere dayanan \u00e7ok katmanl\u0131 sosyal sistem gibi benzer sonu\u00e7lar\u0131 olan) beklentisinin yan\u0131 s\u0131ra, baz\u0131 devletler potansiyel sava\u015f\u00e7\u0131lar olarak a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bireyler \u00fcretmek isteyebilir. \u201cThe Boys From Brazil\u201di (Vah\u015fetin \u00c7ocuklar\u0131) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

\"\"Naldini: <\/strong>Beklenmedik ve istenmeyen sonu\u00e7lara sebep olan, insanlar\u0131n tasarlanarak yeti\u015ftirildi\u011fi bilim kurgu senaryolar\u0131na sebep olaca\u011f\u0131na dair abart\u0131l\u0131, ama yayg\u0131n bir bak\u0131\u015ftan dolay\u0131, gen d\u00fczenleme teknolojilerine tepkiyle yakla\u015f\u0131lmas\u0131 mevcut ana risktir. Bu senaryolar ger\u00e7ek\u00e7i olmasa da, korku, biliminsanlar\u0131na g\u00fcvensizlik ve somatik gen terapisi gibi daha az problemli ve daha verimli uygulamalar i\u00e7in yararl\u0131 olabilecek mevcut biyoteknolojilerin ve biyomedikal ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n kullan\u0131m\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 temkinlili\u011fe sebep olabilir. D\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda tar\u0131mda GDO\u2019nun s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131\/engellenmesi b\u00f6yle riskleri \u00f6\u011fretir. Asl\u0131nda, bir genin d\u00fczenleyici\/kodlay\u0131c\u0131 potansiyelindeki b\u00f6lgesel mutasyonlar\u0131n etkisinin belirlenmesinin d\u0131\u015f\u0131nda, bunun t\u00fcm fonksiyonlar\u0131n\u0131n geni\u015f kapsaml\u0131 bilgisine h\u00e2l\u00e2 sahip de\u011filken, biliminsanlar\u0131n\u0131n insan genomu m\u00fchendisli\u011finin (mesela riskli de\u011fi\u015fkenleri ortadan kald\u0131rmak veya baz\u0131 biyolojik fonksiyonlar\u0131 eklemek gibi) ger\u00e7ek\u00e7i olmayan senaryolar\u0131 g\u00f6stermelerine engel olunmal\u0131d\u0131r. Di\u011fer taraftan, teknoloji ve uygulamalar\u0131n art\u0131lar\u0131 ve eksileri \u00fczerine a\u00e7\u0131k bir tart\u0131\u015fma; bilim \u00e7evreleri ve ilgili di\u011fer \u00e7evrelerin neyin bilimsel ara\u015ft\u0131rma ya da biyomedikal ke\u015ffin kabul edilen s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n i\u00e7inde, neyin d\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011funa dair uzla\u015fma olu\u015fturma \u00e7abalar\u0131; bilimin ve a\u00e7\u0131k toplumun kendi hatas\u0131n\u0131 d\u00fczeltme niteli\u011fine daha iyi bir g\u00fcvenilirlik in\u015fa edilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/p>\n

Greely: <\/strong>Temelde \u00e7ok ciddi olmamas\u0131na ra\u011fmen, teorik bir risk, olas\u0131 \u00e7e\u015fitlilik kayb\u0131d\u0131r. \u0130leride insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmi\u015f germ hatt\u0131na sahip olaca\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcpheliyim. Dahas\u0131, teknik iyi \u00e7al\u0131\u015fsa ve elenmi\u015f bir alelin (gen \u00e7iftinin) yararl\u0131 oldu\u011funu ke\u015ffetmi\u015f olsak, bu muhtemelen somatik h\u00fccre terapisiyle geri eklenebilir. \u201cS\u00fcpermen\u201d ve \u201cgenetik kast\u201d\u00a0korkular\u0131, alellerin geli\u015ftirilmesi konusundaki bilgimizin mevcut durumu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fil ve hi\u00e7bir zaman olmayacak.<\/p>\n

Cohen: <\/strong>B\u00f6yle bir m\u00fchendislik belirli hastal\u0131klar ama\u00e7lanarak s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, daha az riski vard\u0131r. \u0130ste\u011fe ba\u011fl\u0131 gen tasar\u0131m\u0131 programlar\u0131na do\u011fru ilerlemesine izin verilirse daha risklidir. Bug\u00fcn bu kapasiteye yak\u0131n bir konumda olmamam\u0131za ra\u011fmen, Orwell\u2019inkiler gibi totaliter devlet kabusu ya da sadece istenen \u00f6zellikleri sa\u011flamak i\u00e7in genetik m\u00fchendisli\u011fi kullanan bir Hitler toplumu eninde sonunda ger\u00e7ek olabilir.<\/p>\n

Ji: <\/strong>Sadece germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi de\u011fil, insan h\u00fccrelerindeki gen d\u00fczenlemesi toplumsal sorunlar yaratacak. \u0130lk olarak, e\u011fer gen d\u00fczenlemesi pahal\u0131 olursa, sadece zengin insanlar kar\u015f\u0131layabilecek. Bu da gen geli\u015ftirme i\u015flemlerinin sadece zengin toplumlarda m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 ve sadece zengin insanlar\u0131n daha \u201cg\u00fczel ve zeki\u201d bebeklere sahip olabilece\u011fi anlam\u0131na gelir. Di\u011fer problem m\u00fchendisli\u011fin do\u011fal seleksiyona kar\u015f\u0131 i\u015fleyebilece\u011fi ve gen havuzundaki \u00e7e\u015fitlilikte beklenmedik etkilere sebep olabilece\u011fidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u015f\u00fcphesiz ki bu teknolojinin, geli\u015fen t\u0131bbi bak\u0131m yoluyla ya\u015fam s\u00fcresinin uzat\u0131lmas\u0131n\u0131n imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 beraberinde getirmesidir. Kaynaklar\u0131n t\u00fckenmesinin nas\u0131l \u00fcstesinden gelinece\u011fi b\u00fcy\u00fck bir sorundur. Bana kal\u0131rsa en b\u00fcy\u00fck olas\u0131 toplumsal yarar\u0131 ise, toplumun kaynaklar\u0131 t\u00fcketen ve \u00e7ok fazla ac\u0131ya sebep olan genetik hastal\u0131klardan kurtulmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kim: <\/strong>\u0130deal bir d\u00fcnyada, germ hatt\u0131 genom d\u00fczenlemesi herkes i\u00e7in uygun ve kar\u015f\u0131lanabilir olur. Zararl\u0131 genetik mutasyona sahip olan hi\u00e7bir ebeveyn hatal\u0131 genini \u00e7ocuklar\u0131na transfer etmez. Fakat e\u015fit olmayan bir toplumda, germ hatt\u0131 genom d\u00fczenlemesi sadece zenginler i\u00e7in kar\u015f\u0131lanabilir olacak ki, bu da Gattaca<\/em> filminde \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi ayr\u0131mc\u0131l\u0131klara neden olacak.<\/p>\n

Lovell-Badge: <\/strong>Gen havuzu de\u011fi\u015fimi gibi toplumsal riskler daha epey uzakta. En b\u00fcy\u00fck konu, olas\u0131l\u0131kla toplumsal adalet meselesidir. Bu y\u00f6ntemleri uygulamak, en az\u0131ndan ba\u015flarda maliyetli olacak. Sadece zenginler mi yararlanabilecek? Herhangi anlaml\u0131 bir ilerleme h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok uzak olmas\u0131na ra\u011fmen, kimi insanlar bu teknolojinin hastal\u0131klardan kurtulma ve tedavi i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok, bir elit grup yaratmak i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131ndan endi\u015fe edecektir. Toplumsal yararlar\u0131 ise maddi ve manevi y\u00fck\u00fcn azalt\u0131lmas\u0131, genetik hastal\u0131klar\u0131n azalmas\u0131, hastal\u0131klara direncin art\u0131r\u0131lmas\u0131 vb. durumlar\u0131 kapsar.<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) G\u00f6zleyemeyece\u011fimiz kadar \u00e7ok genetik hastal\u0131k aleli var. Fakat adaptasyon uygun ve yeterli genetik \u00e7e\u015fitlili\u011fin varl\u0131\u011f\u0131na dayan\u0131r. E\u011fer insanlar tamamen ayn\u0131 genom dizilimine sahip olsalard\u0131 ve mutasyonlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesine izin verilmeseydi, t\u00fcrler \u00e7evredeki de\u011fi\u015fimlere adaptasyon sa\u011flayamazd\u0131. 2) Genetik \u00e7e\u015fitlilik, hayatlar\u0131m\u0131z\u0131 zenginle\u015ftiren bireysel ve k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fe b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flar. 3) Bir de\u011fi\u015fimin sadece bir \u00f6zelli\u011fi etkileyip, di\u011ferlerini etkilemeyece\u011fi noktas\u0131nda emin olabilmek i\u00e7in, \u00e7o\u011fu gendeki alellik varyasyonunun rol\u00fcne dair yeterli bilgiye sahip de\u011filiz. (Ayr\u0131ca 3. soruya verilen 4. cevaba bak\u0131n\u0131z.) Belirli bir alel Afrika genomunda oldu\u011fu gibi Kafkasl\u0131 genomda da ayn\u0131 etkiye mi sahip? 4) T\u0131bbi altyap\u0131 ve ekonomik kaynaklardan dolay\u0131 bu t\u00fcr teknolojilerin kar\u015f\u0131lanabilir ve makul olmas\u0131, n\u00fcfusun belli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 olabilir. Bu da k\u00fclt\u00fcrel e\u015fitsizlikleri daha k\u00f6t\u00fcle\u015ftirebilir.<\/p>\n

Annelien L. <\/strong>Bredenoord: <\/strong>Teknolojik bir k\u00fclt\u00fcrde ya\u015f\u0131yoruz ve bu biyomedikal alan i\u00e7in de do\u011fru. Yeni biyomedikal teknolojiler her zaman toplumu etkiler. Hafif ve a\u011f\u0131r etkiler aras\u0131nda bir ayr\u0131m yap\u0131labilir. A\u011f\u0131r etkiler g\u00fcvenlik, ekonomi ve maliyet verimlili\u011fi konular\u0131n\u0131 kapsar. Hafif etkiler ise yeni bir tekni\u011fin ahlak yap\u0131m\u0131za, alg\u0131m\u0131za, di\u011ferleriyle ili\u015fkilerimize ve hayat kalitesine olan etkilerini kapsar. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin toplumsal (hafif ve a\u011f\u0131r) risk ve faydalar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in hen\u00fcz \u00e7ok erken. T\u00fcm bu konular\u0131n dikkatli olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesini gerektirir. Bu uyar\u0131y\u0131 yapt\u0131ktan sonra, potansiyel toplumsal riskleri belirteyim: Bu tekni\u011fin kullan\u0131m\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n geli\u015fmesinden \u00e7ok azalmas\u0131na yol a\u00e7acak toplumsal bask\u0131, masraflar ve \u00f6deme konular\u0131; erken klinik uygulamalar ve yanl\u0131\u015f kullan\u0131m\u0131 dolay\u0131s\u0131yla olu\u015fan g\u00fcvenlik konular\u0131. Potansiyel toplumsal yararlar\u0131: Y\u0131k\u0131c\u0131 hastal\u0131klar i\u00e7in iyile\u015ftirici tedavi sunmas\u0131, insanlar\u0131n \u00e7ekti\u011fi ac\u0131lar\u0131 azaltmak ve hayat kalitesini artt\u0131rmak.<\/p>\n

Zhang: <\/strong>Germ hatt\u0131 d\u00fczenlemesinin etik uygulamalar\u0131n\u0131n enine boyuna de\u011ferlendirilmesi \u00f6nemlidir. Germ hatt\u0131nda d\u00fczenleme i\u00e7in neyin kabul edilebilir biyolojik m\u00fcdahale olup, neyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 nas\u0131l \u00e7izece\u011fiz? Bu teknolojiyle ilgili yeterli bilgiye sahip oldu\u011fumuzu hissetti\u011fimiz bir a\u015famaya gelirsek, \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacak ilk hastal\u0131klar kistik fibrozis, orak h\u00fccreli anemi gibi en a\u011f\u0131r ve ac\u0131l\u0131 hastal\u0131klar olacakt\u0131r. Fakat germ hatt\u0131 d\u00fczenlemesinin g\u00fcvenilirli\u011fi konusunda rahatlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, do\u011frudan hastal\u0131\u011fa neden olmayan ancak Alzheimer gibi hastal\u0131klar\u0131n riskini art\u0131ran mutasyonlar\u0131n ortadan kalkmas\u0131 i\u00e7in de d\u00fczenlemeye izin vermeli miyiz? Diyabet gibi daha kontrol edilebilir hastal\u0131klarda durum ne olacak? Fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f, boy ve zek\u00e2 gibi konularda ne yap\u0131lacak? \u00c7izgiyi nereye \u00e7ekece\u011fiz? Bunlar olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k sorular; toplum ve farkl\u0131 uzmanlarla t\u00fcm olas\u0131 konular\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesine gerek var.<\/p>\n

\"\"
Embriyona genetik m\u00fcdahalede, s\u0131n\u0131r\u0131n nereye \u00e7ekilece\u011fi \u00e7ok boyutlu bir konu. Tedavi ama\u00e7l\u0131 deyince, genetik temeli olan, ama ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc kontrol edilebilen hastal\u0131klar\u0131 da kapsayacak m\u0131 \u00f6rne\u011fin?<\/figcaption><\/figure>\n

Guoping <\/strong>Feng: <\/strong>Temel toplumsal risklerden biri, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n hastal\u0131klar\u0131n iyile\u015ftirilmesi amac\u0131ndan uzunluk, zek\u00e2, fiziksel g\u00fc\u00e7 gibi insan biyolojisinin geli\u015ftirilmesine d\u00f6nmesidir. Germ hatt\u0131 d\u00fczenlemelerinin gelecek nesillerde uzun d\u00f6nemli feci etkileri olabilir. D\u00fczenlenmi\u015f \u201cdaha iyi\u201d genom, di\u011fer milyonlarca do\u011fal de\u011fi\u015fkenle birle\u015fti\u011finde, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 kimse tahmin edemez. Di\u011fer taraftan da, e\u011fer i\u015flem basit\u00e7e hatal\u0131 bir geni d\u00fczeltmekse, gen havuzuna eklenen yeni de\u011fi\u015fkenler olmaz.<\/p>\n

Perry: <\/strong>Temel bir toplumsal sorun, tart\u0131\u015fman\u0131n ve\/veya yasal ara\u00e7lar\u0131n, tam anlam\u0131yla toplumun \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 temsil etmeyen \u00e7\u0131karlarca gasp edilmesidir. Bunlar ticari, dini ve hatta bilimsel lobileri i\u00e7erebilir. Benzer \u00f6rnekler g\u00f6ze al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, GDO tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n (tar\u0131mdaki) inan\u0131lmaz derecede k\u00f6t\u00fc y\u00f6netildi\u011fini s\u00f6ylenebilir, ama bundan ders \u00e7\u0131karmam\u0131\u015f olma riskimiz var. \u0130nsan\u0131n ac\u0131 \u00e7ekmesini engellemek i\u00e7in son derece g\u00fc\u00e7l\u00fc imk\u00e2n ve ara\u00e7lar sunan durumlar\u0131 ertelemek ya da engellemek gibi, ayn\u0131 hatalar\u0131 yapabiliriz. Gen havuzu konusunda ise, hastal\u0131\u011fa yatk\u0131n gen dizilimlerinin mant\u0131ksal olarak gen havuzunu zenginle\u015ftirdi\u011fi s\u00f6ylenebilir mi? E\u011fer s\u00f6ylenemezse, di\u011fer t\u00fcm noktalarda havuz korunurken, hastal\u0131\u011fa yatk\u0131n olanlar\u0131n gitmesi sorun olu\u015fturur mu? Hastal\u0131k \u00f6nlemeyle do\u011frudan alakal\u0131 olmayan genom de\u011fi\u015fimlerinin gen havuzunu etkilemesi imk\u00e2n dahilindedir. Ama nas\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek zordur ve girdi parametrelerinin ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in dikkatle yap\u0131lacak modellemelere gerek vard\u0131r.<\/p>\n

Martin Pera: <\/strong>Riskler genetik m\u00fcdahalenin beklenmeyen sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kapsar (De\u011fi\u015fik aleller baz\u0131 durumlarda tahmin edemeyece\u011fimiz \u00f6nemli avantajlara sahip olabilir). Dahas\u0131, duyma kay\u0131plar\u0131n\u0131n d\u00fczeltilmesi ya da v\u00fccut duru\u015fu ve boyunun geli\u015ftirilmesi gibi baz\u0131 \u00f6rneklerde, hasta gruplar\u0131, hatan\u0131n genetik temizli\u011fe maruz kalmamas\u0131 gereken insan varyasyonunun kabul edilebilir bir formu oldu\u011funu savunabilirler.<\/p>\n

Edward<\/strong> Lanphier: <\/strong>Asl\u0131nda hem tedavi edici hem de \u201cse\u00e7ilimsel d\u00fczenlemeler\u201d gen havuzundaki insan de\u011fi\u015fkenlerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fi \u00fczerinde beklenmedik sonu\u00e7lara sebep olur. \u0130yile\u015ftirici bir uygulaman\u0131n \u00f6nemli toplumsal yararlar sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek zor de\u011fildir. Ama \u201cse\u00e7ilmi\u015f d\u00fczenlemelerin\u201d teoriden prati\u011fe d\u00f6nmesi toplumsal bir risktir.<\/p>\n

\u00c7ev. Nihan Avc\u0131
\n<\/strong>ODT\u00dc Mimarl\u0131k Tarihi YL<\/em><\/strong><\/p>\n

GERM HATTI M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 HANG\u0130 DURUMLARDA ET\u0130K OLARAK KABUL ED\u0130LEB\u0130L\u0130R?<\/strong><\/p>\n

5) Hangi durumlarda germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fini etik olarak kabul edilebilir buluyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moreno: <\/strong>\u00d6zel durumlarda ve \u00e7ocuklar i\u00e7in, ya\u015famlar\u0131 boyunca bir risk\/fayda dengesine bak\u0131larak tercih edilebilir. \u00c7ok daha fazla olas\u0131 ebeveynin, d\u00fczenlemelerin avantajlar\u0131na tam eri\u015fimlerinin olmas\u0131 gerek. Yoksa genetik faydalar bir ki\u015finin neslinde tak\u0131l\u0131p kal\u0131r (Bkz. HG Wells\u2019in Zaman Makinesi<\/em>\u2019nde Warlocklar ve Eloiler!).<\/p>\n

\"\"
Somatik h\u00fccre (\u00fcreme h\u00fccreleri d\u0131\u015f\u0131ndaki v\u00fccut h\u00fccreleri) terapileri i\u00e7in etkili genom d\u00fczenleme teknolojileri \u00fcretmede ba\u015far\u0131l\u0131 olabilirsek, belki de germ hatt\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek, de\u011fi\u015fiklikleri kal\u0131tsal hale getirmeye gerek kalmayacakt\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Naldini:<\/strong> Ancak ciddi ve \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir hastal\u0131\u011fa sebep oldu\u011fu iyi bilinen genetik mutasyonun etkili bir tedavisi yoksa ve ama\u00e7 do\u011fal su\u015f alelini yeniden d\u00fczenlemek ise uygulanabilir. Sadece insan \u00fczerinde de\u011fil, b\u00fcy\u00fck memelilerde uygulanan ve merak\u0131 gidermek i\u00e7in yap\u0131lan germ hatt\u0131 de\u011fi\u015fiklikleri hakk\u0131nda da etik kayg\u0131lar\u0131m var. Pek \u00e7ok potansiyel faydas\u0131n\u0131 g\u00f6rece\u011fimizi bilsek bile, bu tip ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 sorgulamadan kabul edemeyiz. Geleneksel olarak, do\u011fada hastal\u0131k kaynakl\u0131 mutasyonlar\u0131 ta\u015f\u0131yan b\u00fcy\u00fck hayvanlar g\u00f6zlenir ve sonra hastal\u0131k olu\u015fma mekanizmas\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak ve yeni tedavilerin klinik \u00f6ncesi testlerini yapmak i\u00e7in \u00e7o\u011falmalar\u0131na izin verilir. Bunlar \u00e7ok faydal\u0131 modellerdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc mutasyonlar do\u011fada kendili\u011finden olu\u015fur ve ara\u015ft\u0131rmada bir hastal\u0131\u011f\u0131n tedavisini daha iyi anlamak ama\u00e7lan\u0131r. Bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00e7o\u011funlu\u011fa g\u00f6re etik a\u00e7\u0131dan kabul edilebilirdir. \u015eimdi, b\u00fcy\u00fck hayvanlar i\u00e7in herhangi bir geni kullan\u0131lmaz hale getirebiliriz. Bu nedenle, yeni hastal\u0131k modellerinin yarat\u0131lmas\u0131 kolayla\u015f\u0131r ve \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ara\u015ft\u0131rmalara hizmet edilir. Bu tip ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 geni\u015fletirken baz\u0131 \u00f6nlemler almal\u0131 ve b\u00fcy\u00fck hayvanlarda ciddi hastal\u0131klara sebep olmaktan ve onlara ac\u0131 \u00e7ektirmekten ka\u00e7\u0131nmal\u0131y\u0131z. Ara\u015ft\u0131rmalar \u00fczerinde, \u00f6nlem alman\u0131n temel ve \u00f6ncelikli oldu\u011funu vurgulayan kat\u0131 s\u0131n\u0131rlamalar olmal\u0131. Di\u011fer taraftan, y\u00fcksek beyin fonksiyonlar\u0131nda etkili bir genin bozulmas\u0131 gibi merak\u0131 gidermek i\u00e7in yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar daha da kayg\u0131 vericidir ve dikkatle de\u011ferlendirilmelidir. Bu stratejinin yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131 toplumda da ters etki yaratabilir (ve bence hakl\u0131 olarak yaratacakt\u0131r).<\/p>\n

Corn:<\/strong> Hi\u00e7bir \u015fekilde biyoetik\u00e7i de\u011filim. Kendi ad\u0131ma, elden ayaktan d\u00fc\u015f\u00fcren genetik hastal\u0131klara (\u00f6zellikle \u00e7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131nda ba\u015flayan) kal\u0131c\u0131 tedaviler yaratma potansiyelini heyecan verici buluyorum. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki hastal\u0131ktan ciddi \u015fekilde etkilenen bir \u00e7ocuk hayat\u0131 boyunca sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131 bilecek ve b\u00fcy\u00fck ihtimal hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi \u00e7ocu\u011funa da ge\u00e7irecek, ona sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir hayat ya\u015fatmak yerine.<\/p>\n

Charo:<\/strong> Riskler ve olas\u0131 faydalar hakk\u0131nda yeterli bilgimiz olmadan bu sorular\u0131 yan\u0131tlamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u0130ki durum i\u00e7in de bilim bu sorular\u0131 yan\u0131tlaman\u0131n \u00e7ok gerisinde.<\/p>\n

Li:<\/strong> Bence, germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin etik a\u00e7\u0131dan kabul edilebilmesinin tek yolu, insandaki genetik hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde kullan\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

Ji:<\/strong> \u0130nsan germ hatt\u0131nda gen d\u00fczenlemesi, ancak biliminsanlar\u0131, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ve etik\u00e7ilerin t\u00fcm biyolojik ve etik sonu\u00e7lar\u0131 anlay\u0131p de\u011ferlendirmesiyle yap\u0131labilir. Bana g\u00f6re, insan harici primatlarda deney yap\u0131lmas\u0131, bilgimizi artt\u0131rmak i\u00e7in gerekli olacak.<\/p>\n

Charpentier:<\/strong> Y\u00fcksek g\u00fcvenlik standartlar\u0131nda ve ba\u015fka uygun alternatif olmamas\u0131 durumunda uygulanmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnden Avrupal\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n potansiyel bir yol oldu\u011funa inan\u0131yorum. Ki\u015fisel olarak insanda uygulanmas\u0131na dair kayg\u0131lar\u0131m var.<\/p>\n

Kim:<\/strong> \u00d6l\u00fcmc\u00fcl hastal\u0131klara yol a\u00e7an homozigot mutasyonlu aileler, germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi yoluyla \u00e7ocuklar\u0131na hatal\u0131 genlerini aktarmaktan ka\u00e7\u0131nmak ister. Heterozigot mutasyonlu aileler bile potansiyel tehlikeyi azaltmak ister, tabii e\u011fer g\u00fcvenli ve verimli y\u00f6ntemler ula\u015f\u0131labilir ise. \u00d6l\u00fcmc\u00fcl hastal\u0131k geni ta\u015f\u0131yan ve \u00f6nceden \u00e7ocu\u011funu kaybetmi\u015f pek \u00e7ok ebeveyn (en \u00e7ok X\u2019e ba\u011fl\u0131 mutasyon ta\u015f\u0131yan anneler) e\u015fey h\u00fccrelerindeki veya embriyodaki genetik bozuklu\u011fu d\u00fczeltmek i\u00e7in risk alacakt\u0131r. Onlar\u0131n umutlar\u0131n\u0131 yasaklamak, etik midir?<\/p>\n

Lovell-Badge:<\/strong> Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi ancak g\u00fcvenliyse etik a\u00e7\u0131dan kabul edilebilirdir. E\u011fer g\u00fcvenli ise, ben ve belki de toplumun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu ciddi genetik hastal\u0131kl\u0131 ve homozigot \u00f6l\u00fcmc\u00fcl mutasyonlu birisine, gebelik \u00f6ncesi genetik tan\u0131 koyman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 Huntington gibi hastal\u0131klardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in bu tekniklerin kullan\u0131lmas\u0131na itiraz etmeyecektir. Hatta daha az ciddi olan, ama nesiller aras\u0131 aktar\u0131labilecek ve aile i\u00e7in ciddi kayg\u0131 yaratacak durumlardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in de iyi bir ara\u00e7 olabilir. (\u00d6rne\u011fin, erkek \u00fcretkenli\u011fini, \u00e7ocuk sahibi olmak i\u00e7in h\u00fccre i\u00e7ine sperm enjekte etmeyi gerektirecek kadar d\u00fc\u015f\u00fcren Y kromozomu \u00fczerindeki bir mutasyon t\u00fcm erkek nesillerce aktar\u0131l\u0131r. B\u00f6yle bir mutasyonu d\u00fczelterek erkek \u00e7ocuklar\u0131n \u00fcretkenli\u011fini sa\u011flamak, benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcme g\u00f6re etik olacakt\u0131r.) Bu metotlar\u0131 kullanarak hastal\u0131k direncini k\u0131rmak, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n HIV ve ebola gibi hastal\u0131klara diren\u00e7li olmas\u0131n\u0131 isteyenlerce olumlu olarak de\u011ferlendirilebilir. Durum, g\u00fc\u00e7l\u00fc genetik risk fakt\u00f6r\u00fc ta\u015f\u0131yan hastal\u0131klar i\u00e7in daha az nettir. \u00d6rne\u011fin, apolipoprotein E geninin APOE4 aleli alzheimer ile ilgilidir. Yaln\u0131zca, APOE4\u2019\u00fcn nas\u0131l risk olu\u015fturdu\u011fu belirsizdir ve dahas\u0131, bilinen herhangi bir risk aleli i\u00e7in, pop\u00fclasyonda neden bu kadar s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sormak \u00f6nemlidir. APOE4, alzheimerdan ba\u011f\u0131ms\u0131z baz\u0131 avantajlar ta\u015f\u0131yor olabilir mi? Aileler daima \u00e7ocuklar\u0131na hayatlar\u0131nda avantaj sa\u011flayacak yollar arar ve biz bunu etik d\u0131\u015f\u0131 olarak de\u011ferlendirmeyiz. \u00d6rne\u011fin, bir \u00e7ocu\u011fu iyi bir okula g\u00f6ndermek nesiller aras\u0131 etkiye sahip olabilir ama, bir germ hatt\u0131 geneti\u011fi de\u011fi\u015fimi, gelecek nesillerin se\u00e7im \u015fans\u0131 olmadan nesilden nesle aktar\u0131labilir (Ayn\u0131 teknolojinin ters y\u00f6nde kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayarsak).<\/p>\n

\"\"
\u00c7ocukluktan itibaren etki g\u00f6steren ve hasta i\u00e7in son derece zorlay\u0131c\u0131 olan, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc tedavi de edilemeyecek genetik hastal\u0131klar\u0131n \u00f6nlenebilecek olmas\u0131, umut verici.<\/figcaption><\/figure>\n

Bredenoord:<\/strong> Germ hatt\u0131 d\u00fczenlemelerini klinik denemelere ta\u015f\u0131mak i\u00e7in zaman, dikkatli bir ara\u015ft\u0131rma (bilim ve eti\u011fi i\u00e7eren) ve halka dan\u0131\u015fma gerekir. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finin kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in kabaca iki durum \u00f6ng\u00f6r\u00fcyorum: 1) G\u00fcvenlik gereklili\u011fi:<\/strong> Temel ara\u015ft\u0131rmay\u0131 b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla sa\u011fl\u0131k sisteminde daha geni\u015f klinik denemelere yol a\u00e7acak klinik uygulamalara ta\u015f\u0131ma s\u00fcreci, klinik \u00f6ncesi d\u00f6nem ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve az say\u0131da sa\u011fl\u0131kl\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 (faz 1) ile ba\u015flar. Bu g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 do\u011faya g\u00f6re etik a\u00e7\u0131dan zorlay\u0131c\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc riski ve insandaki fayday\u0131 tahmin etmek i\u00e7in gereken kan\u0131t kay\u0131pt\u0131r. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi denemeleri, belirsizlik ve g\u00fcvenlik endi\u015feleriyle dolu olacakt\u0131r. Bu durum dikkatli, uzun vadeli, disiplinleraras\u0131 ara\u015ft\u0131rmalara ve ara\u015ft\u0131rmadan tedaviye atlamak i\u00e7in yeterli kan\u0131ta ihtiya\u00e7 duyar. Bu arada daha fazla etik ara\u015ft\u0131rma da gerekir. Etik kurul ara\u015ft\u0131rman\u0131n risk ve faydalar\u0131n\u0131 daha iyi sunabilmek i\u00e7in \u00e7aba sarf ederken, kabul edilebilir risk-fayda dengesine ne zaman ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen daha az \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131l\u0131r. Risk ve fayda tahmini yapmak fazlas\u0131yla sezgisellik i\u00e7erir ve ki\u015filerin riske yakla\u015f\u0131m\u0131na da hayli ba\u011fl\u0131d\u0131r. 2. A\u00e7\u0131k gelecek hakk\u0131: <\/strong>Germ hatt\u0131 d\u00fczenlemelerine kar\u015f\u0131 en \u00f6ne \u00e7\u0131kan itirazlardan biri, gelecekteki bir insan\u0131n temel \u00f6zelliklerini de\u011fi\u015ftirme korkusu. Bu, bir \u00e7ocu\u011fun a\u00e7\u0131k gelecek hakk\u0131n\u0131 ihlal eder. D\u00fczenlemelerin klinik uygulamalar\u0131, bir \u00e7ocu\u011fun a\u00e7\u0131k gelecek hakk\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 ihmal etmiyor olabilir. \u00c7ocu\u011fu \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir hayat plan\u0131na y\u00f6nlendirmeyi \u00f6nlemek i\u00e7in, \u00e7ok ama\u00e7l\u0131 d\u00fczenlemelere izin vermek mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Bu d\u00fczenlemeler hayattaki t\u00fcm planlar\u0131 uygulamak i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 ve de\u011ferlidir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, yaln\u0131zca \u00e7ocuklara t\u00fcm y\u00f6nlerden daha iyi bir hayat verebileceksek genetik d\u00fczenlemelere izin vermeliyiz. \u00c7ok ama\u00e7l\u0131 ne demek diye tart\u0131\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn ve hatta gerekli olmas\u0131na ra\u011fmen, sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmak a\u00e7\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015fmaya dahil edilmelidir. Sonu\u00e7 olarak sa\u011fl\u0131k pek \u00e7ok hayat plan\u0131 i\u00e7in olmazsa olmazd\u0131r.<\/p>\n

Zhang:<\/strong> Somatik h\u00fccre d\u00fczenlemeleriyle de hastal\u0131\u011f\u0131 tedavi etme potansiyeli vard\u0131r. Somatik h\u00fccre terapileri i\u00e7in etkili genom d\u00fczenleme teknolojileri \u00fcretmede ba\u015far\u0131l\u0131 olabilirsek, germ hatt\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ihtiya\u00e7 kalmaz.<\/p>\n

Feng:<\/strong> Yaln\u0131zca ciddi hastal\u0131klar\u0131 engelleyece\u011fi a\u00e7\u0131k durumlarda ve d\u0131\u015f d\u00f6llenme i\u00e7in sa\u011fl\u0131kl\u0131 yumurta h\u00fccresi \u00fcretmekte ba\u015fka yol yoksa, germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fini desteklerim. Bu da olduk\u00e7a nadirdir.<\/p>\n

\"\"Perry:<\/strong> \u0130nsan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi, insan\u0131n ac\u0131s\u0131n\u0131 azaltaca\u011f\u0131nda ve hemfikir olunan asgari durumun \u00fcst\u00fcne s\u0131n\u0131r konuldu\u011funda, etik a\u00e7\u0131dan kabul edilebilir. \u201cKabul edilebilir\u201d ve \u201casgari\u201dyi tan\u0131mlarken kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan zorluklar\u0131n \u00e7etrefilli do\u011fas\u0131, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla klinik t\u0131ptaki di\u011fer \u00f6rneklerden (kaynaklar\u0131n \u00f6nceli\u011fi, \u00f6tenazi, gebelikte k\u00fcrtaj i\u00e7in zaman s\u0131n\u0131r\u0131) farkl\u0131 de\u011fil.<\/p>\n

\u00c7ev. Nazl\u0131 Turan
\n<\/strong>B\u00dc Makine M\u00fchendisli\u011fi B\u00f6l. YL<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00dcREME H\u00dcCRELER\u0130 M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130 UYGULAMALARI YASAKLANMALI MI, ERTELENMEL\u0130 M\u0130, D\u00dcZENLENMEL\u0130 M\u0130, SERBEST M\u0130 BIRAKILMALI?<\/strong><\/p>\n

6) CRISPR-Cas9 y\u00f6ntemiyle yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma m\u00fchendisli\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak yan\u0131tlarsan\u0131z, insan \u00fcreme h\u00fccreleriyle ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n ilerleyebilmesi i\u00e7in en uygun yakla\u015f\u0131m sizce nas\u0131l olmal\u0131? Uluslararas\u0131 mutlak yasak, ge\u00e7ici erteleme, d\u00fczenleme ya da serbest b\u0131rakma m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moreno:<\/strong> Ertelemeye ikna olmu\u015f de\u011filim. Bunun i\u00e7in net ve kesin bir tehlikenin olmas\u0131 gerekiyor; bunu gerektirecek bir durum g\u00f6remiyorum.<\/p>\n

Naldini:<\/strong> CRISPR-Cas9 teknolojisiyle elde edilen gen d\u00fczenleme y\u00f6nteminin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ZFN\/TALEN platforrmlar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131yla \u00e7ok uzun zamand\u0131r m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Bunlar aras\u0131ndaki temel fark ise, laboratuvar ekiplerinin bug\u00fcn ilgili geni hedef alan etkili bir reaktifi \u00fcretebilmek i\u00e7in verdi\u011fi \u00e7aba ve u\u011fra\u015f\u0131n daha hafiflemi\u015f olmas\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla, bu endi\u015felerin neden \u00f6nceden de\u011fil de, \u015fimdi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 merak konusu. \u0130nsan embriyonik k\u00f6k h\u00fccrelerindeki ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in \u00e7ok daha fazla ad\u0131m at\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

Greely:<\/strong> Ara\u015ft\u0131rmalar ilerletilmelidir, ancak bu ara\u015ft\u0131rmalar bebek yapma konusu \u00fczerine yo\u011funla\u015fmamal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece izin verilmesi, d\u00fczenlenmesi ya da yasaklanmas\u0131 gibi sosyal kararlar ask\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015f olur. \u015eahsen, \u201cd\u00fczenleme\u201d se\u00e7ene\u011finden yanay\u0131m.<\/p>\n

Corn:<\/strong> \u0130nsan \u00fcreme h\u00fccresi d\u00fczenlemeleri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda, ge\u00e7ici ertelemeyi talep edece\u011fiz. Bu konuyla ilgili daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir tart\u0131\u015fma yapmak \u00fczere farkl\u0131 alanlar ve yerlerden olu\u015fturulmu\u015f temsili ki\u015filerle bir araya gelip, bu teklif \u00fczerine bir toplant\u0131 yapma a\u015famas\u0131nday\u0131z.<\/p>\n

Charo:<\/strong> Farkl\u0131 yasama ve d\u00fczenleme planlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, gametler ve embriyolar \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda uluslararas\u0131 yasal bir uyumun sa\u011flanmas\u0131 olas\u0131 g\u00f6r\u00fcnmemekte. Pek \u00e7ok yerde bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n bir k\u0131sm\u0131 veya tamam\u0131 yasad\u0131\u015f\u0131 olacakt\u0131r, bir k\u0131sm\u0131nda d\u00fczenlemeler yap\u0131lacakt\u0131r ve kimilerinde de ba\u011f\u0131ms\u0131z bir y\u00f6netim olabilecektir. Sadece Amerika\u2019da bile, eyalet hukuklar\u0131nda konuyla ilgili farkl\u0131l\u0131klar var. Bu nedenle ilk ad\u0131m olarak ara\u015ft\u0131rman\u0131n gidi\u015fat\u0131n\u0131 belirlemede, ilkelerin geli\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar ve halka a\u00e7\u0131k tart\u0131\u015fmalar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Li:<\/strong> Bence bu ara\u015ft\u0131rma, insan erkek \u00fcreme h\u00fccresi k\u00f6k h\u00fccrelerindeki genetik bozukluklar\u0131 d\u00fczeltme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 test etmek ad\u0131na uygulanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Cohen:<\/strong> Di\u011fer medikal teknolojilerde de oldu\u011fu gibi, d\u00fczenleme yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yasaklar ve ertelemeler \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yok olmas\u0131na sebep olur. Belirlenmi\u015f uluslararas\u0131 standartlar yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. David Hahn ad\u0131nda bir gen\u00e7, elinde bulunan materyallerle arka bah\u00e7esinde \u00e7oktan bir n\u00fckleer reakt\u00f6r yapt\u0131 bile. Bu durum uluslararas\u0131 atomik enerji olanaklar\u0131n\u0131n ve silahs\u0131zlanma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7medi.<\/p>\n

Charpentier:<\/strong> CRISPR-Cas9 y\u00f6nteminin \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir gen d\u00fczenleme teknolojisi oldu\u011fu ispatland\u0131; b\u00f6ylece yanl\u0131\u015f ama\u00e7lar u\u011fruna kullan\u0131m\u0131na dair endi\u015feler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu nedenle biliminsanlar\u0131, klinisyenler, end\u00fcstri, etik ve ilgili yasal sorular konusunda uzman hastalar\u0131n da dahil oldu\u011fu bir grup, a\u00e7\u0131k bir diyalog halinde \u00fcreme h\u00fccreleri d\u00fczenlenmesindeki gen m\u00fchendisli\u011finin olas\u0131 risklerini ve faydalar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
E\u015fey h\u00fccrelerinde (germ hatt\u0131nda) genetik d\u00fczenlemeye yasak koymak, ertelemek, durdurmak ya da s\u0131n\u0131r koymak; ger\u00e7ekten m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/figcaption><\/figure>\n

Ji:<\/strong> Erteleme veya ba\u015fka herhangi bir \u015fey yerine, toplumun t\u00fcm y\u00f6netim birimlerinin de dahil oldu\u011fu bir grupla birlikte geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatmal\u0131y\u0131z diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu s\u00fcre\u00e7te de, y\u00fcr\u00fct\u00fclen insan \u00fcreme h\u00fccresi m\u00fchendisli\u011fi deneylerini s\u0131k\u0131 kontrol alt\u0131na almal\u0131y\u0131z. Ayn\u0131 zamanda, \u00fcreme h\u00fccrelerinde gen d\u00fczenlemelerindeki riskleri a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmak i\u00e7in insan d\u0131\u015f\u0131 primatlar \u00fczerinde deneyler y\u00fcr\u00fctmeliyiz. Ayr\u0131ca, biliminsanlar\u0131 aras\u0131nda dayan\u0131\u015fma ve bilgi payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirecek bir kurum olu\u015fturmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Lovell-Badge:<\/strong> \u0130ngiltere\u2019de HFEA (\u0130nsan \u00dcreme ve Embriyoloji Yetkili Makam\u0131) sayesinde sa\u011flam bir d\u00fczenleme sistemimiz oldu\u011fu i\u00e7in \u015fansl\u0131y\u0131z. Yasal olmayan metotlar i\u00e7in, HFEA y\u00f6netimi ve devam\u0131nda \u0130ngiltere Parlamentosu onay\u0131 gerekmekte; iyi derecede g\u00fcvenilirli\u011fi, yani tehlikesiz ve verimli olu\u015fu onaylanana kadar metodun uygulanmas\u0131 engellenmekte. Bu metodun potansiyel kullan\u0131m\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda birtak\u0131m \u015f\u00fcpheler s\u00f6z konusu, ayr\u0131ca halk\u0131n kabul\u00fc ve bu y\u00f6ntemle do\u011facak \u00e7ocuklar\u0131n ilerde nelere konu olaca\u011f\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Pek \u00e7ok \u00fclkede bu tarz bir d\u00fczenlemenin yasak olmas\u0131 \u00fcz\u00fcc\u00fc. Ara\u015ft\u0131rmaya bir yasak getirilmemeli, erken insan geli\u015fimi s\u00fcresinde ve hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde ya da olu\u015fumunu engellemede dolayl\u0131 yoldan tesir edebilecek bulgular bu teknikler sayesinde anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n

Doudna, Caroll, Martin, Botchan<\/strong>: 1) Uluslararas\u0131 yasa\u011f\u0131n tek ba\u015f\u0131na etkili olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz, kimi insanlar\u0131n bu karar\u0131 g\u00f6rmezden gelmesi \u00e7ok olas\u0131. Tehlikeli, \u00f6nemsiz ya da kozmetik ama\u00e7lar\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinin engellenmesi ad\u0131na d\u00fczenleme olduk\u00e7a \u00f6nemli. 2) \u0130ncelemeler ve s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 esas alan geni\u015f bir tart\u0131\u015fman\u0131n iki olumlu etkisi olacakt\u0131r: Bu sayede g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojisi ve bu teknolojinin uzun vadeli potansiyel etkilerine dair endi\u015felerinin konu\u015fulmas\u0131 insanlara uyar\u0131 niteli\u011finde olacakt\u0131r; ayr\u0131ca insanlara teknolojiyi kullanarak uygulamalara giden bir yol oldu\u011fu konusunda cesaret verecektir, dolay\u0131s\u0131yla bu konudaki endi\u015feler etrafl\u0131ca incelenene kadar uygulamalar ertelenmelidir.<\/p>\n

Bredenoord:<\/strong> Uluslararas\u0131 yasa\u011f\u0131n gerekli olmas\u0131 i\u00e7in bir sebep g\u00f6remiyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fcreme h\u00fccresi d\u00fczenlemelerinin faydalar\u0131 gelecekte dezavantajlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilir. Serbest b\u0131rakman\u0131n da, g\u00fcvenlik endi\u015feleri ve toplumsal riskler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecek olursa, iyi bir se\u00e7enek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yeni \u00fcretilen t\u0131bbi ila\u00e7larda oldu\u011fu gibi, ge\u00e7ici erteleme veya d\u00fczenlemeden yanay\u0131m.<\/p>\n

Zhang:<\/strong> Ge\u00e7mi\u015fte suni d\u00f6llenme ve embriyonik k\u00f6k h\u00fccresi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda da oldu\u011fu gibi, insan \u00fcreme h\u00fccrelerinin dikkatli ve etik ama\u00e7lar do\u011frultusunda bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in h\u00fccresel seviyede kullan\u0131m\u0131na izin vermeliyiz. Kat\u0131 bir y\u00f6nlendirme devreye sokulmal\u0131. D\u00fczenleme k\u0131lavuzu olu\u015fturana kadar, ge\u00e7ici erteleme uygun olacakt\u0131r.<\/p>\n

Feng:<\/strong> Belli ba\u015fl\u0131 teknik meseleler \u00e7\u00f6z\u00fclene, uluslararas\u0131 d\u00fczenleme k\u0131lavuzlar\u0131 belirlenene ve g\u00f6zlemleme sistemleri yerine oturtuluncaya kadar ge\u00e7ici erteleme yapmal\u0131y\u0131z. Hafife alabilece\u011fimiz bir durum de\u011fil.<\/p>\n

\"\"
Yeni bir teknik ne kadar kolay uygulanabilir ve sat\u0131n al\u0131nabilirse, toplumsal etkileri o kadar h\u0131zl\u0131 ve yayg\u0131n olacakt\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Perry:<\/strong> \u0130ngiletere\u2019de, HFEA v\u00fccut d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcretilen insan embriyolar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn y\u00f6netimini kapsamaktad\u0131r, buna \u00fcreme h\u00fccresi m\u00fchendisli\u011fi prosed\u00fcrleri de dahil. Bu durumda, canl\u0131 i\u00e7inde genom \u00fcretimine olanak veren bir m\u00fchendislik m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131k\u00e7a, \u0130ngiltere\u2019de insan \u00fcreme h\u00fccresi m\u00fchendisli\u011fi konusunda yeni bir d\u00fczenlemeye gerek duyulmamaktad\u0131r. Uluslararas\u0131 mutlak bir yasa\u011f\u0131n gelmesi pek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir ve e\u011fer olsa bile bunun denetimi nas\u0131l yap\u0131l\u0131r bilemiyorum. \u00d6rne\u011fin \u00c7in, Amerika\u2019y\u0131 insan \u00fcreme h\u00fccresi m\u00fchendisli\u011fi konusunda dinlemeye daha az meyilli olacakt\u0131r. E\u011fer devam eden tart\u0131\u015fmalarda \u00fcste \u00e7\u0131kan fikir erteleme olursa, vars\u0131n olsun. Ancak her ne kadar ihtiyac\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131k, \u015feffaf ileti\u015fimle bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131ysa da, erteleme s\u00f6z konusu oldu\u011funda, bu durumun tersine, gizli ara\u015ft\u0131rmalara y\u00f6nelim artabilir. Erteleme karar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan kesim, y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi gereken durumu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmal\u0131d\u0131r. Erteleme, yasa\u011fa ve yasad\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011fa evrilebilir, b\u00f6ylece tart\u0131\u015fmalar\u0131 zapt edebilir, \u201cgenom m\u00fchendisli\u011fi turizmi\u201d gibi h\u00e2kimiyeti esnetmeyi ama\u00e7layan ve b\u00f6ylece test edilmeyen, zay\u0131f d\u00fczenlemeleri olan prosed\u00fcrlerin geli\u015fmesine yol a\u00e7arak, istenmeyen sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furabilir. Bu ba\u011flamda, k\u00fcrtaj ve \u00f6tenazi y\u00f6netmeli\u011fiyle ilgili tart\u0131\u015fmalara paralel konular da ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n

Pera:<\/strong> Bence erteleme, ba\u015ftan sona ve gerek\u00e7elendirilmi\u015f bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in ve halk\u0131n bu konuda e\u011fitilmesi i\u00e7in \u00f6nemli bir karar. D\u00fczenleme i\u00e7in hen\u00fcz \u00e7ok erken; uluslararas\u0131 yasak ve serbest b\u0131rakma da fazlas\u0131yla riskli. Klonlamayla \u00fcretimde, biliminsanlar\u0131 yasak olmas\u0131nda hemfikir oldu, ancak klonlamayla \u00fcremenin t\u0131bbi faydalar\u0131n\u0131n g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirilmesinin olduk\u00e7a zor olmas\u0131 nedeniyle, o farkl\u0131 bir durumdu.<\/p>\n

Rosario – Bartha Knoppers:<\/strong> Yaln\u0131zca g\u00fcvenlik ve verimlilik \u00fczerine yo\u011funla\u015fan endi\u015felere dayal\u0131 h\u00fck\u00fcm verici veya destekleyici politikalar gereklidir, ancak bu s\u0131n\u0131rl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olur. \u015e\u00fchpesiz, g\u00fcvenlik ve kalite gereksinimleri bilimsel b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7in esas \u00f6nemli noktalard\u0131r; ancak ge\u00e7ici yasaklar ve ertelemeler vb. de s\u00fcre olarak s\u0131n\u0131rl\u0131 parametrelerdir. G\u00fcvenlik ve verimlilikle ilgili problemler a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, esas soru cevapland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f kalacak: E\u011fer vatanda\u015flar bilime y\u00f6n verecek katk\u0131larda bulunacaksa, ne kadar ileri gidilir? Etik de\u011ferlerdeki s\u0131n\u0131r nedir? Dikkat ve tedbir, etik meselelere tekrar tekrar de\u011fer bi\u00e7mek i\u00e7in gerekli yap\u0131n\u0131n kurulumunda g\u00f6rev al\u0131r. \u0130spat y\u00fck\u00fcn\u00fc kayd\u0131rarak, bir teknolojinin faydalar\u0131 ve riskleri hakk\u0131nda sa\u011flam kan\u0131tlar\u0131n toplanmas\u0131na izin vermemek, hakl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir.<\/p>\n

\u00c7ev. Selen \u00d6zkan
\n\u0130T\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.<\/em><\/strong><\/p>\n

CRISPR \u0130LE \u0130LG\u0130L\u0130 TARTI\u015eMALAR \u0130\u00c7\u0130N AS\u0130LOMAR T\u0130P\u0130*\u00a0<\/sup>\u00c7\u00d6Z\u00dcM M\u00dcMK\u00dcN M\u00dc? MERD\u0130VENALTI UYGULAMALAR NE OLACAK?<\/strong><\/p>\n

7) Uluslararas\u0131 nitelikteki ara\u015ft\u0131rmalarda, germ hatt\u0131 ve CRISPR m\u00fchendisli\u011fi etraf\u0131nda d\u00f6nen sorularda, kat\u0131lan \u00fclke say\u0131s\u0131, teknolojinin kolayl\u0131\u011f\u0131 ve \u201cmerdivenalt\u0131 (garaj)\u201d biyolojinin geleneksel merkezlerin d\u0131\u015f\u0131nda y\u00fckseli\u015fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bug\u00fcn, Asilomar tipi \u00e7\u00f6z\u00fcme sahip olmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moreno: <\/strong>Asilomar biyoloji i\u00e7in, Woodstock\u2019un gen\u00e7lik k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in geldi\u011fi hale gelmi\u015ftir: B\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ancak olay\u0131n kendisinin ne kadar pis oldu\u011funu gizleyen bir mit.<\/p>\n

Greely: <\/strong>Asilomar \u201c\u00e7\u00f6z\u00fcm\u201d de\u011fildi, ama \u00e7\u00f6z\u00fcm yolunda bir ad\u0131md\u0131. Benzer bir ad\u0131m\u0131n yararl\u0131 ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Corn: <\/strong>Ulusal ya da uluslararas\u0131 bir toplulu\u011fun germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi hakk\u0131nda kayg\u0131lar\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kayda de\u011fer endi\u015feler varken, uygulama y\u00f6n\u00fcnde yayg\u0131n bir \u00e7aba kesinlikle olmaz. Merdivenalt\u0131 (garaj) biyolojisine gelince, benim d\u00fc\u015f\u00fcncem bunun heyecan verici bir geli\u015fme oldu\u011fu; ancak insan germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fini ger\u00e7ekten etkilemeyece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde. \u0130nsanlar CRISPR\u2019\u0131 garajlar\u0131nda kullanabilir; CRISPR garaj i\u00e7in yeterince kolay olsa bile, ilgili insan h\u00fccrelerini korumak ve i\u015fin sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 yapmak kolay de\u011fil.<\/p>\n

Kim: <\/strong>Asilomar-tipi \u00e7\u00f6z\u00fcme dair \u015f\u00fcphelerim var. On y\u0131llar \u00f6ncesinde, rekombinant DNA teknolojisi ABD\u2019deki laboratuvarlarda s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da uygulan\u0131yordu. CRISPR genom d\u00fczenlemesiyse bug\u00fcn d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yayg\u0131n olarak kullan\u0131l\u0131yor. CRISPR, genom d\u00fczenlemesini demokratikle\u015ftirdi. Bir\u00e7ok geli\u015fmi\u015f \u00fclkede insan yumurtas\u0131 edinmek ve \u00fczerinde oynama yapmak illegal oldu\u011fu i\u00e7in, insan germ hatt\u0131 genom d\u00fczenlemesinin garajda uygulanmas\u0131 zor. Hayvanlar ve bitkiler \u00fczerinde Cas9 arac\u0131l\u0131 gen d\u00fczenlemelerinden daha \u00e7ok endi\u015feliyim. Cas9 genini bulunduran bir organizma garajda \u00fcretilebilir ve \u00e7evreye sal\u0131nabilir. Bu beklenmedik ekolojik sonu\u00e7lar\u0131 tetikleyebilir.<\/p>\n

Lovell-Badge:<\/strong> Hinxton Group\u2019un organizasyon komitesindeyim (Bkz. http:\/\/www.hinxtongroup.org). Bu y\u0131l\u0131n Eyl\u00fcl\u2019\u00fcnde (2015), konu hakk\u0131nda bir toplant\u0131 d\u00fczenliyoruz. Bu y\u00f6ntemlerin uluslararas\u0131 uzmanlar\u0131n\u0131 ve bilim toplulu\u011funun etik, sosyoloji gibi ilgili sekt\u00f6rlerini bir araya getiriyoruz. Uygulanabilecek birtak\u0131m \u00f6nerilerin ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 umuyorum.<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) Asilomar ilkelerinin, d\u00fcnyadaki t\u00fcm rekombinant DNA ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 y\u00f6netece\u011fi konusu net de\u011fil. Neyse ki bu y\u00f6ntemin ger\u00e7ek tehlikeleri az say\u0131da. 2) Germ hatt\u0131 CRISPR m\u00fchendisli\u011fi i\u00e7in bir y\u00f6nerge olu\u015fturmak insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu \u00fczerinde bir etkiye sahip olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bredenoord: <\/strong>D\u00fczenleme hem uluslararas\u0131, hem de ulusal seviyede tasarlanmal\u0131. Uluslararas\u0131 d\u00fczenlemenin ve WHO (D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) gibi organizasyonlar\u0131n zorlay\u0131c\u0131 k\u0131sm\u0131, azametli yapt\u0131r\u0131mlar\u0131ndaki g\u00fc\u00e7l\u00fckler. Bu nedenle ulusal d\u00fczenlemeleri destekliyorum (politik ve sosyal k\u00fclt\u00fcrdeki de\u011fi\u015fimler nedeniyle de). Uluslararas\u0131 profesyonel topluluklar sorumluluklar\u0131n\u0131 \u00fcstlenmeli (Uluslararas\u0131 K\u00f6k H\u00fccre Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Derne\u011fi gibi genetikle ilgili vb. dernekler ). Ayr\u0131ca dergi edit\u00f6rleri de kalite standartlar\u0131n\u0131 belirleyerek \u00f6nemli bir rol oynuyor. Ara\u015ft\u0131rma etik kurullar\u0131 ve g\u00f6zetim de d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131nda geli\u015ftirilmeli.<\/p>\n

Bosley: <\/strong>Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n uluslararas\u0131 yap\u0131s\u0131 ve teknolojinin kolayl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu konuda \u00f6nderlik yapman\u0131n 1975\u2019den \u00e7ok daha \u00f6nemli olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bence bilimsel toplulu\u011fun b\u00fct\u00fcn farkl\u0131 par\u00e7alara ra\u011fmen nas\u0131l ba\u011flanaca\u011f\u0131na ve bug\u00fcne nas\u0131l etkin bir \u015fekilde \u00f6nderlik edece\u011fine dair \u00f6nemli bir soru var. Bu konuyla u\u011fra\u015fan \u00f6nderler, zaten k\u00f6kl\u00fc ve sayg\u0131de\u011fer akademik enstit\u00fclerden \u00e7\u0131km\u0131\u015flar ki, bu durum \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil. Ama \u00f6rne\u011fin garaj (merdivenalt\u0131) biyologlar\u0131, bu liderli\u011fin nas\u0131l bir par\u00e7as\u0131 olacak? Ger\u00e7ek ve geni\u015f y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn buradaki anahtar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Asilomar-tipi olsun ya da ba\u015fka bir ara\u00e7 olsun, \u00f6nderlik ve diyalo\u011fu s\u00fcrd\u00fcrmek \u00f6nemli, tek konu\u015fmayla ele al\u0131nabilir bir sorun de\u011fil.<\/p>\n

Feng: <\/strong>Her \u00fclkeyi bir araya getiremesek bile, m\u00fcmk\u00fcn ve \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu bulu\u015fmay\u0131 baz\u0131 \u00fclkelerin yol g\u00f6stermesiyle hemen \u015fimdi yapmam\u0131z \u00e7ok \u00f6nemli. Geli\u015fmi\u015f ve geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin bu yol g\u00f6sterici grupta birlikte olmas\u0131 kritik olacakt\u0131r.<\/p>\n

Pera: <\/strong>\u0130nsan germ hatt\u0131 d\u00fczenlemesinde Asilomar tipi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak kesinlikle m\u00fcmk\u00fcn. \u0130nsanda germ hatt\u0131 genetik d\u00fczenleme uygulamalar\u0131n\u0131n garaj biyolojisi ba\u011flam\u0131nda yer bulmas\u0131n\u0131 ise olas\u0131 bulmuyorum. Teknoloji mevcut oldu\u011fu zaman insan\u0131n hemen klonlanaca\u011f\u0131 konusunda b\u00fcy\u00fck endi\u015fe vard\u0131; b\u00f6yle olmad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilk ba\u015fta b\u00f6yle bir m\u00fcdahale, uygun t\u0131bbi, bilimsel uzmanl\u0131k ve imk\u00e2nlarla, b\u00fcy\u00fck ekipler gerektiriyor. Daha da \u00f6nemlisi, bilimsel toplulu\u011fun makul ve sorumlu bir \u015fekilde davranmas\u0131 nedeniyle olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Isasi-Knoppers: <\/strong>Asilomar\u2019\u0131n yenilenen (daha kapsaml\u0131) \u00a0\u201certeleme\u201d versiyonu i\u00e7in haz\u0131r m\u0131y\u0131z? Ya da \u201cyap\u0131labilir\u201d uluslararas\u0131 bir antla\u015fma i\u00e7in? Yar\u0131\u015fan g\u00fcndemler ve \u00e7\u0131karlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, anla\u015fma politikas\u0131na tutarl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m nas\u0131l olur? Belki bunu, kas\u0131tl\u0131 olarak insan kal\u0131tsal genomunda d\u00fczenlemeye y\u00f6nelik herhangi bir ara\u015ft\u0131rma ya da klinik aktivite \u00fczerinde ge\u00e7ici bir yasa\u011f\u0131 kapsayan, ayn\u0131 zamanda germ hatt\u0131nda olmayan d\u00fczenlemelere izin veren katmanl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olarak benimsemek mant\u0131kl\u0131 olacakt\u0131r. Germ hatt\u0131 de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bir insan embriyosu ile gebeli\u011fin ba\u015flat\u0131lmas\u0131 \u00fczerine ge\u00e7ici (ya da kal\u0131c\u0131) bir yasak daha akla yatk\u0131n geliyor.<\/p>\n

Venter: <\/strong>Asilomar-tipi bir konferans ya da e\u015fde\u011feri sadece daha iyi hissedilmesini sa\u011flayacakt\u0131r. \u0130nsan genomu, genotip-fenotip ili\u015fkisi hakk\u0131nda bildiklerimizi artt\u0131rarak ve b\u00f6ylece de\u011fi\u015fiklikler yapman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na ula\u015farak, daha ak\u0131ll\u0131ca kararlar verebiliriz. Bu s\u00fcre\u00e7 gelene kadar, insan genom d\u00fczenlemesi rasgele insan deneyleri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir. Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz\u0131, t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn yarar\u0131na devam etmemizi sa\u011flayacak bilgi ve bilgeli\u011fi toplamak i\u00e7in zaman kazanmak i\u00e7in olabildi\u011fi kadar uzun s\u00fcre boyunca \u00f6telemeliyiz.<\/p>\n

Dipnot:<\/strong><\/p>\n

*Asilomar-tipi \u00e7\u00f6z\u00fcm: <\/strong>Asilomar Konferans\u0131\u2019na at\u0131f yap\u0131yor. DNA aktar\u0131m (rekombinant DNA) teknolojisi ilk kez geli\u015ftirildi\u011finde, Kaliforniya\u2019daki Pasifik Grove \u015fehrinde, Asilomar Plaj\u0131\u2019nda toplanan, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndan biliminsanlar\u0131 ve toplumun de\u011fi\u015fik kesimlerinden insanlar, bu teknolojinin olas\u0131 zararlar\u0131n\u0131 ve kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lmamas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Konferans\u0131n sonunda DNA aktar\u0131m teknolojisi kullan\u0131l\u0131rken al\u0131nacak g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerine dair ortak bir bildiri yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

\u00c7ev. Do\u011fa G\u00fcndem
\n<\/strong>\u0130T\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.<\/em><\/strong><\/p>\n

CRISPR\u2019IN G\u00d6REL\u0130 KOLAYLI\u011eI, YAYGINLI\u011eI, Y\u00dcKSEK UYUMLULU\u011eU VE \u00dcRETKENL\u0130\u011e\u0130 YASAKLANMASINI YA DA ERTELENMES\u0130N\u0130 ETK\u0130LER M\u0130?<\/strong><\/p>\n

8) CRISPR teknolojisinin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda farkl\u0131 laboratuvarlarda g\u00f6reli olarak kolayca kullan\u0131l\u0131yor olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi, bir yasaklama ya da ertelemenin etkinli\u011fini etkiler mi? CRISPR\u2019\u0131n y\u00fcksek uyumlulu\u011fu ve \u00fcretkenli\u011fi, germ hatt\u0131 gen terapisi ya da \u00fcretici klonlamaya g\u00f6re yasaklanmas\u0131n\u0131 daha m\u0131 zor k\u0131l\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Greely: <\/strong>Elbette bir yasa\u011f\u0131 empoze etmeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. CRISPR ya da gelecekteki herhangi bir dengi, bug\u00fcnk\u00fc gen terapisi y\u00f6ntemlerinden ya da \u00fcretici klonlamadan \u00e7ok daha etkili bir germ hatt\u0131 gen terapisi yapman\u0131n bir yolu olabilir.<\/p>\n

Corn: <\/strong>Daha \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim gibi, sorumlu biliminsanlar\u0131n\u0131n germ hatt\u0131 d\u00fczenlemesiyle ilgili kayda de\u011fer ve yayg\u0131n ku\u015fkulara sayg\u0131 duyaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. CRISPR\u2019\u0131n sahip oldu\u011fu kullan\u0131m kolayl\u0131\u011f\u0131n\u0131n klinik kullan\u0131m\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyece\u011fi h\u00e2l\u00e2 net de\u011fil. Garaj (merdivenalt\u0131) uygulamalar\u0131 olmamakla birlikte, somatik (\u00f6rn. hematopoetik) d\u00fczenleme gibi uygulamalar i\u00e7in bile, donan\u0131ml\u0131 t\u0131bbi merkezlerin \u00e7o\u011funlu\u011funun (teknolojiye) eri\u015fiminin oldu\u011fu bir gelecek d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Ji: <\/strong>CRISPR teknolojisinin tekrar edilmesi kolay oldu\u011fundan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck laboratuvarlar bile bu \u00e7e\u015fit deneyleri ger\u00e7ekle\u015ftirebilir. Bu onu geleneksel gen terapisi veya \u00fcretici klonlamadan farkl\u0131 k\u0131lar. Teknolojinin bu karakteristik \u00f6zelli\u011fi, yasaklanmas\u0131 veya ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Kim: <\/strong>CRISPR\u2019in klonlama ya da germ hatt\u0131 gen terapisinden yasal veya etik a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u00d6rne\u011fin ye\u015fil floresan proteini ile ifade edilen geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f insanlar, sadece teknik olarak zor oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, yasad\u0131\u015f\u0131 ve ahlaken kabul edilemez oldu\u011fu i\u00e7in de klinikte yarat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Zhou: <\/strong>CRISPR teknolojisi germ hatt\u0131 d\u00fczenlenmesini daha ula\u015f\u0131labilir hale getiriyor ve bu bir yasaklama ya da ertelemeyi belirli bir yere kadar etkileyebilir. Ancak bence temel riskler ve etik tart\u0131\u015fmalar ayn\u0131d\u0131r ve hangi gen d\u00fczenleme teknolojisinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Lovell-Badge<\/strong>: CRISPR teknolojisi germ hatt\u0131 gen terapisinin bir bi\u00e7imi olarak kullan\u0131labilir; verimlili\u011fi ve g\u00f6reli kullanma kolayl\u0131\u011f\u0131 onu kontrol edilmesi zor yapabilir. Ama \u00fcretici klonlama de\u011fi\u015fiktir, \u00e7\u00fcnk\u00fc hayvanlardan edinilen deneyimler, g\u00fcvensiz oldu\u011funu s\u00f6yler: Denemelerin \u00e7o\u011funlu\u011funda, gebelik s\u00fcresince erken embriyolar ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frar ya da do\u011fum sonras\u0131 hayatta kalan hayvanlarda daha sonra sorunlar geli\u015fir. Her hal\u00fck\u00e2rda insanlarda \u00fcretici klonlama yapmak i\u00e7in iyi bir sebep yoktur.<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) CRISPR d\u00fczenlemelerinin (gen \u00fczerindeki) kesinli\u011fi, onu germ hatt\u0131 gen terapisinin\u201cgeleneksel\u201d y\u00f6ntemlerinden farkl\u0131 k\u0131lar. 2) CRISPR d\u00fczenlemeleri, somatik h\u00fccre \u00e7ekirdek aktar\u0131m\u0131 yoluyla \u00fcretici klonlanmayla ba\u011flant\u0131 halinde yap\u0131labilir.<\/p>\n

Bredenoord<\/strong>: Yeni bir teknik daha kolay uygulanabilir ve sat\u0131n al\u0131nabilir olduk\u00e7a, toplumsal etkiler daha h\u0131zl\u0131 ve yayg\u0131n olur. Bir y\u00f6ntemin kullan\u0131lmas\u0131nda insanlar i\u00e7in \u201cteknik\u201d k\u0131s\u0131tlamalar daha az ise, k\u0131smi bir uygulaman\u0131n savunulabilir ya da kabul edilebilir olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in etik standartlara ba\u015fvurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Perry: <\/strong>Cas9 teknolojisinin kullan\u0131m\u0131ndaki kolayl\u0131k herhangi bir ertelemeyi etkisiz k\u0131lma konusundaki a\u00e7\u0131k potansiyeliyle birle\u015fince, alenen ne s\u00f6ylenirse s\u00f6ylensin, erteleme s\u00fcresince avantaj sa\u011flama ad\u0131na sahne arkas\u0131nda bir yar\u0131\u015f olabilir. Bunu olas\u0131 ve \u00f6nlenemez buluyorum. Ba\u015fka bir alternatif, i\u015fi s\u00fcrd\u00fcrmek ve paralelde bir a\u00e7\u0131kl\u0131k, \u015feffafl\u0131k ve g\u00fcven ortam\u0131n\u0131 te\u015fvik etmek olabilir. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla, bug\u00fcn genom d\u00fczenlemesinin iki somut \u00f6rne\u011fi var. Birinde tan\u0131ml\u0131 bir genom pozisyonunda (TALENler, ZFNler ya da Cas9 ile) \u00e7ift iplikli bir kopma yap\u0131l\u0131yor ve NHEJ kes-yap\u0131\u015ft\u0131r mekanizmas\u0131yla onar\u0131l\u0131yor. Bu, \u015fimdiye kadar, tahmin edilemeyen, eklenmi\u015f ya da silinmi\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck mutasyonlara yol a\u00e7t\u0131. \u00d6z\u00fcnde b\u00f6yle bir tahmin edilemezlik \u00f6\u011fesi oldu\u011fu i\u00e7in, insan germ hatt\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131nda uygulanabilirlik g\u00f6rm\u00fcyorum. Di\u011fer taraftan gelecekte kontrol edilebilir olan, HDR yoluyla \u00e7ift iplikli DNA kopmas\u0131 y\u00f6ntemi olacak. B\u00f6ylelikle kesin olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015f insan gen de\u011fi\u015fimiyle tan\u0131\u015f\u0131labilecek. NHEJ ve HDR yollar\u0131 aras\u0131ndaki farklar, bu tart\u0131\u015fman\u0131n \u00f6nemli bir y\u00f6n\u00fc. \u201cGaraj biyolojisi\u201dne gelince, \u00fcretici klonlama bu konuda \u00f6\u011fretici olabilir. Do\u011frulu\u011fu belgelenmi\u015f ilk memeli klonlamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ge\u00e7en 20 y\u0131ldan sonra h\u00e2l\u00e2 tehlikeyi beklemedeyiz ve \u00e7ok az insan bunu her t\u00fcr i\u00e7in ger\u00e7ekle\u015ftirebilir.<\/p>\n

Pera<\/strong>: De\u011fi\u015ftirilmi\u015f gamet ya da embriyolar\u0131 insan \u00fcreme \u00e7evrimine ba\u015far\u0131yla sokmak i\u00e7in t\u0131bbi prosed\u00fcrler y\u00fcr\u00fctmek gerekli olacakt\u0131r ve bu bir ya da iki ki\u015fi taraf\u0131ndan izole olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilemez.<\/p>\n

\u00c7eviren: Osman Altun
\n<\/strong>Elektrik M\u00fchendisi<\/em><\/strong><\/p>\n

CRISPR\u2019IN, H\u00dcCRE \u00c7EK\u0130RDE\u011e\u0130 YA DA M\u0130TOKONDR\u0130 AKTARIMI G\u0130B\u0130 TEDAV\u0130LERDEN ET\u0130K FARKLARI NELER?<\/strong><\/p>\n

9) \u0130ngiltere yak\u0131n zaman \u00f6nce laboratuvarda ba\u015far\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen mitokondri de\u011fi\u015ftirme tedavisini ve insan v\u00fccut h\u00fccresi \u00e7ekirde\u011finin, \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015f olgunla\u015fmam\u0131\u015f yumurta h\u00fccresine (oosit) ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 onaylad\u0131. \u0130ki teknik de insan genomunda e\u015fey ana h\u00fccrelerinin sperm ya da olgunla\u015fm\u0131\u015f yumurta haline gelme s\u00fcrecindeki (germ hatt\u0131ndaki) de\u011fi\u015fiklikleri i\u00e7eriyor. CRISPR germ hatt\u0131 m\u00fchendisili\u011finin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131, di\u011ferlerinden farkl\u0131 etik zorluklar neler?<\/em><\/strong><\/p>\n

Naldini:<\/strong> \u00dcremeye y\u00f6nelik klonlama, benlik kavram\u0131n\u0131n biricikli\u011fini ortadan kald\u0131rmas\u0131 ve \u00fcremeyi bireylerin istek ve ama\u00e7lar\u0131na g\u00f6re \u015fekillenen bir hedefe indirgemesiyle en y\u00fcksek seviyeden etik kayg\u0131lar\u0131 kabart\u0131yor. Gen d\u00fczenlemenin yak\u0131n vadede varaca\u011f\u0131 nokta buras\u0131d\u0131r ve yasaklanmal\u0131d\u0131r. Mitokondri de\u011fi\u015ftirme tedavisi, genetik kal\u0131t\u0131m\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131yor; dolay\u0131s\u0131yla ki\u015finin kimli\u011fiyle \u00e7ok zay\u0131f bir ba\u011f\u0131 var ve insanlara al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015f ya da yapay bir sonu\u00e7 sunmuyor, bu nedenle etik olarak kabul edilmesi makul g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Gen d\u00fczenleme, her ne kadar germ hatt\u0131 aktar\u0131m\u0131n\u0131n \u201cana\u201d hatt\u0131 ile u\u011fra\u015f\u0131yor olsa da, insan gen havuzunu g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015ftirme potansiyeli olmakla birlikte, yine de k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 hedefliyor. Daha \u00f6nce tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, germ hatt\u0131 d\u00fczenleme m\u00fcmk\u00fcn ve g\u00fcvenli hale geldikten sonra, genlerin kal\u0131t\u0131m\u0131nda mutasyonlar\u0131n do\u011fal hallerine d\u00fczeltilmesinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, etik olarak daha kabul edilir olabilir. Somatik (v\u00fccuda ait) h\u00fccre \u00e7ekirdeklerin oositlere aktar\u0131m\u0131ysa, somatik doku de\u011fi\u015fimi yapmak \u00fczere embriyonik k\u00f6k h\u00fccre \u00fcretiminde kullan\u0131lmas\u0131yla, \u00e7o\u011fu k\u00fclt\u00fcrel ve dinsel \u00e7evre i\u00e7in daha kabul edilebilir olacakt\u0131r.<\/p>\n

Greely:<\/strong> CRISPR, mitokondri de\u011fi\u015fiminden kayda de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc a) CRISPR\u2019\u0131n \u00e7ok daha y\u00fcksek ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez g\u00fcvenlik riskleri var gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor ve b) Kal\u0131t\u0131lan DNA\u2019n\u0131n herhangi belli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilebiliyor olmas\u0131, sadece mitokondriyal DNA ile k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda, emniyet ve sosyal etki bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok daha ciddi duruyor. Somatik h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi transferi -\u201cDolly\u201d klonlama tekni\u011fi- b\u00fcy\u00fck g\u00fcvenlik sorunlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor ve gerekli, hatta \u00e7abaya de\u011fer bir vakan\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131p \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131 da belirsiz.<\/p>\n

Corn: <\/strong>Mitokondiri de\u011fi\u015fimi \u00e7ok heyecan verici! Bana g\u00f6re aradaki fark, CRISPR m\u00fchendisli\u011finin var olan bir sistemi ta\u015f\u0131mak yerine, tasarlanm\u0131\u015f, indirgemeci de\u011fi\u015fiklikler yapmam\u0131za izin vermesi. Bu heyecan verici bir f\u0131rsat, ancak bu de\u011fi\u015fiklikleri, t\u00fcm \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n bilgisiyle birlikte yapacak kadar insan geneti\u011fini anlayabiliyor muyuz?<\/p>\n

Cohen:<\/strong> H\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi ya da mitokondri nakli \u00e7ok daha zahmetli ve daha pahal\u0131; incelikli ekipmanlar gerektiriyor. Ayn\u0131 zamanda uygulamalar\u0131n potansiyel \u00f6l\u00e7e\u011fi CRISPR\u2019la ayn\u0131 de\u011fil. CRISPR genomda \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fimler, \u00e7ok daha geni\u015f ula\u015f\u0131labilirlik ve pratiklik potansiyeli bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in etik zorluklar\u0131 art\u0131yor.<\/p>\n

Ji:<\/strong> CRISPR m\u00fchendisli\u011fi mitokondri de\u011fi\u015fimine g\u00f6re fazladan etik zorluklara sahip. Bunlardan birisi, e\u011fer genomumuzu de\u011fi\u015ftirmemiz gerekiyorsa \u00f6ncelikle b\u00fct\u00fcn genlerimizin i\u015flevlerini ger\u00e7ekten bilmeliyiz; elbette \u201c\u00e7\u00f6p DNA\u201d tamamen \u00e7\u00f6p de\u011fil.<\/p>\n

Zhou: <\/strong>CRISPR ya da di\u011fer germ hatt\u0131 m\u00fchendislikleri mitokondri de\u011fi\u015ftirme tedavisine g\u00f6re \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck zorluklarla y\u00fcz y\u00fcze: \u00c7\u00fcnk\u00fc mitokondriyal DNA, genomik DNA\u2019ya g\u00f6re \u00e7ok daha az genetik bilgi ta\u015f\u0131yor. Di\u011fer yandan etik zorluklar ayn\u0131. Gelecek nesillerin geneti\u011finin biyomedikal yakla\u015f\u0131mlarla de\u011fi\u015fmesine izin verecek miyiz? Tedaviye y\u00f6nelik insan klonlamas\u0131 do\u011frudan germ hatt\u0131 de\u011fi\u015fiklikleri i\u00e7ermiyor. \u00dcreme ama\u00e7l\u0131 insan klonlama konusunda ise, t\u00fcm d\u00fcnyadaki bilimsel camia ve h\u00fck\u00fcmetlerin bir ak\u0131l birli\u011fine vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: Tamamen yasaklanmal\u0131.<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) Mitokondrilerde az say\u0131da gen var ve bunlar\u0131n organele \u00f6zg\u00fc i\u015flevlerini iyi tan\u0131mlam\u0131\u015f durumday\u0131z, sonu\u00e7 olarak i\u015flerin yanl\u0131\u015f gitmesi d\u00fc\u015f\u00fck olas\u0131l\u0131k. 2) N\u00fckleaz temelli olmayan m\u00fchendisli\u011fe giri\u015filiyor, dolay\u0131s\u0131yla hedef d\u0131\u015f\u0131 mutojenezler (mutasyona yol a\u00e7malar) olmayacakt\u0131r. 3) Bununla birlikte mitokonri nakli kal\u0131c\u0131d\u0131r ve yukar\u0131da de\u011finilen verili bir arkaplanda, belli allellerde beklenmedik etkiler konusu benzerdir. 4) Ayn\u0131 zamanda \u00e7ekirdek genomundan farkl\u0131 olarak, tek ebeveynli olarak kal\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, nakledilmi\u015f mitokondrilerin zararl\u0131 etkilerinin e\u015feyli \u00fcreme taraf\u0131ndan giderilemeyece\u011fi de do\u011frudur.<\/p>\n

Bosley: <\/strong>Bu teknikler germ hatt\u0131 de\u011fi\u015fikliklerini de kaps\u0131yor, ancak birtak\u0131m sebeplerden sonu\u00e7lar\u0131 CRISPR\/Cas9 teknolojisinden daha s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131. Mitokondriyi de\u011fi\u015ftirmeye \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da gen dahil oluyor, bu teknik mitokondriyal olanlardan daha fazla gene ula\u015fam\u0131yor ve bu genlerdeki mutasyonlardan dolay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan hastal\u0131klar olduk\u00e7a \u015fiddetli olabiliyor. Hastalara sa\u011flanacak potansiyel faydalar ile kapsaml\u0131 sonu\u00e7lar aras\u0131ndaki denge hesaplanabilir, anla\u015f\u0131labilir ve bu dengenin kabul edilebilir olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 konusunda objektif bir yarg\u0131da bulunulabilir. Birle\u015fik Krall\u0131k bu yarg\u0131ya onlar\u0131n onay\u0131yla vard\u0131.<\/p>\n

CRISPR ve germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fi hakk\u0131ndaki g\u00fcncel soru ise \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k, ne sonu\u00e7lar\u0131n geni\u015fli\u011fini ne de risklerini yeterince iyi anlayabilmi\u015f durumday\u0131z. Teknolojinin ilerlemesi bu sorularla y\u00fczle\u015fmemiz gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor, ancak bu hemen yap\u0131labilecek bir \u015fey de\u011fil.<\/p>\n

Zhang: <\/strong>Esas fark mitokondri naklinin h\u00fccrelerde yapay\/do\u011fal olmayan herhangi bir de\u011fi\u015fiklik giri\u015fiminin olmamas\u0131. Mitokondrilerin sa\u011flam ve do\u011fal d\u00f6llenme yoluyla al\u0131nacak mitokondrilerden farkl\u0131 olmas\u0131 gerekmiyor. Ancak, germ hatt\u0131 genom d\u00fczenlemesi yapay olan bir \u015fey getiriyor.<\/p>\n

Feng: <\/strong>Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki onaylarda esas farkl\u0131l\u0131k, bu tekniklerin gen havuzunu de\u011fi\u015ftirmiyor olu\u015fu. \u0130nsan genomunu de\u011fi\u015ftiriyorlar, insan \u0131rk\u0131n\u0131nkini de\u011fil.<\/p>\n

Perry: <\/strong>Mitokondri de\u011fi\u015fimi ve h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi nakli Cas9 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011finden ilkece \u00e7ok farkl\u0131. Konuyu ba\u015fka y\u00f6ne \u00e7ekmek i\u00e7in tart\u0131\u015fmaya dahil ediliyorlar gibi duruyor. Cas9\u2019daki yeni geli\u015fmeler, Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki yasan\u0131n zamanlamas\u0131yla \u00e7ak\u0131\u015fmam\u0131\u015f olsayd\u0131, bunu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmayacakt\u0131k. Germ hatt\u0131 m\u00fchendisli\u011fini bunlar eklenmi\u015f olarak tart\u0131\u015fmak tehlikeli. Neden? \u0130lk olarak mitokondri de\u011fi\u015fimi DNA dizisini de\u011fi\u015ftirmiyor, mitokondriyal ve \u00e7ekirdek genomunu yeni bir kombinasyon olu\u015fturacak \u015fekilde kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Ve yeni de de\u011fil, benzer \u015feyler 15 y\u0131ld\u0131r yap\u0131l\u0131yor. Somatik h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi transferi de genomik dizilimi de\u011fi\u015ftirmiyor; aksine mayoz b\u00f6l\u00fcnmenin do\u011fal olarak \u00fcretti\u011fi \u00f6nceden var olan \u00e7ekirdek genomunu koruyor.<\/p>\n

Lanphier: <\/strong>Tedaviye y\u00f6nelik bu uygulama s\u00fcre\u00e7lerinin ikisi de, belirli genlerin hedeflenerek de\u011fi\u015ftirilmesi yerine, var olan genetik materyalin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc \u201cher \u015fey dahil paket halinde\u201d aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7eriyor. Bu teknolojilerin \u00f6jenik veya \u201cse\u00e7ilimsel\u201d ama\u00e7larla kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lmayaca\u011f\u0131 konusu ise hen\u00fcz belirsiz.<\/p>\n

\u00c7ev. Umut Can Y\u0131ld\u0131z
\n<\/strong>B\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.., Bilimin Sesi<\/em><\/strong><\/p>\n

ULUSAL YA DA ULUSLARARASI G\u00d6ZET\u0130M M\u00dcMK\u00dcN VE GEREKL\u0130 M\u0130?<\/strong><\/p>\n

10) Uluslararas\u0131 g\u00f6zetim m\u00fcmk\u00fcn ve gerekli mi ya da ulusal g\u00f6zetim yeterli olacak m\u0131? Bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 denetlemesi i\u00e7in, do\u011frudan d\u00fczenleyici ya da devlet kurumu olarak neleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moreno:<\/strong> Bilimsel a\u00e7\u0131dan geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler gen d\u00fczenlemelerini kontrol etmede \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlere sahip; bu y\u00f6ntemler di\u011fer \u00fclkeler taraf\u0131ndan kolayl\u0131kla kullan\u0131labilir. Ne yaz\u0131k ki bu y\u00f6nde \u00e7al\u0131\u015fma yapan uluslararas\u0131 bir kurum yok. E\u011fer birileri bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yaparken etik s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7i\u011fnerse, uygulanabilecek birka\u00e7 yapt\u0131r\u0131m var. Normal \u015fartlarda b\u00f6yle bir durumda ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00f6dene\u011fi kesilir, fakat CRISPR gibi sistemler olduk\u00e7a ucuza yap\u0131labiliyor. E\u015fey h\u00fccrelerinin d\u00fczenlenmesi d\u0131\u015f\u0131nda, biyolojik silahlar konusunda da k\u00f6t\u00fc niyetli uygulamalar olabilir. Bunun gibi endi\u015felerin \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki Kas\u0131m\u2019da (2015) yap\u0131lacak Biyolojik ve Toksik Silahlar Kongresi\u2019nde masaya yat\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. Ayr\u0131ca germ hatt\u0131 d\u00fczenlemeleri konusunda da uluslararas\u0131 bir forum d\u00fczenlenip fikir al\u0131\u015fveri\u015fi yap\u0131labilir. UNESCO\u2019nun Uluslararas\u0131 Biyoetik Komisyonu bu foruma en uygun ortam niteli\u011finde.<\/p>\n

Greely:<\/strong> Bu i\u015fin temelinde organize olmak yatmakta, fakat uluslararas\u0131 bir komitenin bu konuda \u00f6nc\u00fc olaca\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yorum. Bence yap\u0131lacak \u015fey, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ulusal seviyede kalacakt\u0131r. Avrupa Birli\u011fi\u2019nde ise b\u00f6lgesel bir \u00e7\u00f6z\u00fcm ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n

Charpentier:<\/strong> G\u00fcn\u00fcm\u00fcz global d\u00fcnyas\u0131nda, izole bir \u015fekilde i\u015fleyen herhangi bir ulusal giri\u015fim k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde ba\u015far\u0131s\u0131z olacakt\u0131r.<\/p>\n

Ji:<\/strong> Bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n d\u00fczg\u00fcn i\u015fleyip i\u015flemedi\u011finin g\u00f6zetimi i\u00e7in \u00f6zel devlet dairelerine ihtiya\u00e7 var.<\/p>\n

Kim:<\/strong> Uluslararas\u0131 bir g\u00f6zetim sistemini oturtmak hi\u00e7 de kolay olmayacakt\u0131r. Belki bir uluslararas\u0131 organizasyon \u00fcye \u00fclkelere fikir verebilir ve bu fikirler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda her \u00fclke deneylerin nas\u0131l d\u00fczenlenece\u011fine, kimler taraf\u0131ndan g\u00f6zetilece\u011fine karar verebilir.<\/p>\n

Zhou:<\/strong> Uluslararas\u0131 t\u00fcz\u00fck yerel otoritelere g\u00f6zetim i\u00e7in kabaca bir yol haritas\u0131 \u00e7izebilir. Yerel otoriteler de bu t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda kendi \u00fclkelerinin dinamiklerine uygun yarat\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretebilir. Akademik birimlerin kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 engeller neredeyse ayn\u0131 olacakt\u0131r. Farkl\u0131 sorunlar ise toplum yap\u0131s\u0131, dinler ve ekonomi gibi de\u011fi\u015fkenlerden ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

Doudna, Carroll, Martin, Botchan: <\/strong>1) Rekombinant DNA Dan\u0131\u015fma Komitesi (RAC) da\u011f\u0131lmad\u0131. Bu y\u0131l Haziran, Eyl\u00fcl ve Aral\u0131k aylar\u0131nda toplant\u0131lar\u0131 olacak. 2) RAC art\u0131k gen terapi i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen b\u00fct\u00fcn y\u00f6ntemleri inceliyor. Bunlara tasar\u0131mc\u0131 n\u00fckleazlar da dahil. (Bildi\u011fimiz kadar\u0131yla inceleme i\u00e7in hi\u00e7bir CRISPR protokol\u00fc g\u00f6nderilmedi.) 3) Genler ve n\u00fckleazlar ila\u00e7 kategorisine girdi\u011fi i\u00e7in bu y\u00f6ntemler Amerikan G\u0131da ve \u0130la\u00e7 Dairesi (FDA) taraf\u0131ndan da inceleniyor. 4) ABD i\u00e7inde d\u00fczenleyici bir inceleme sistemi olmal\u0131. \u00dczerinde tart\u0131\u015f\u0131l\u0131p anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f uluslararas\u0131 standartlar\u0131n olmas\u0131 da iyi olabilir.<\/p>\n

Zhang:<\/strong> Bunun gibi konular kolayca \u00e7\u00f6z\u00fclebilir konular de\u011fil. O y\u00fczden elimizden geldi\u011fince \u00e7ok insan\u0131 bu durumu ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilecek \u015fekilde e\u011fitmeliyiz. Bu yolda en iyi y\u00f6ntem ise bilimsel, teknik, etik ve politika alanlar\u0131nda \u00f6nder insanlar\u0131 bir araya getirmek olacakt\u0131r.<\/p>\n

Perry:<\/strong> Bu bir g\u00fcven meselesi ve b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcvenin temelleri oldu\u011fu konusunda \u015f\u00fcpheliyim. Deneyleri, yasalar\u0131, yap\u0131lacaklar\u0131, yani k\u0131saca her \u015feyi \u00f6zetleyen uluslararas\u0131 bir bildiri olmas\u0131 i\u015fleri \u00e7ok kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r. B\u00f6yle bir bildiri sayesinde potansiyel dezenformasyonlar\u0131n \u00f6n\u00fcne de ge\u00e7ebilir ve toplumun ba\u015fta g\u00fcvenlik olmak \u00fczere endi\u015felerini en aza indirebiliriz.<\/p>\n

Pera:<\/strong> Yasalla\u015fma \u00f6ncesi tart\u0131\u015fma faz\u0131nda, bilimsel ve t\u0131bbi \u00e7evrelerden insanlar yan\u0131nda yasa ve etik uzmanlar\u0131, hasta yard\u0131m gruplar\u0131 ve s\u0131radan insanlar da bulunmal\u0131.<\/p>\n

Lanphier:<\/strong> Uluslararas\u0131 g\u00f6zetim yeteri kadar etkili olmayabilir ya da kolayca uygulanamayabilir. E\u015fey h\u00fccresi genetik m\u00fchendisli\u011fi tekniklerininin tedavi amac\u0131yla kullan\u0131lmas\u0131 konusunda ABD i\u00e7inde s\u00f6z sahibi kurum FDA\u2019ya ba\u011fl\u0131 Biyolojik De\u011ferlendirme ve Ara\u015ft\u0131rma Merkezi (CBER) olmal\u0131. Ek bir g\u00f6zetim yolu olarak da prosed\u00fcr\u00fc uygulayacak olan hastanelerdeki kurumsal inceleme kurullar\u0131 kullan\u0131labilir.<\/p>\n

\u00c7ev. Nazif Ta\u015fba\u015f
\n<\/strong>\u0130T\u00dc Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik B\u00f6l.<\/em><\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Mini s\u00f6zl\u00fck<\/strong><\/p>\n

Alel:<\/strong> Her biri, bir karakterin farkl\u0131 \u015fekilde belirmesine sebep olan, tek bir gen yerle\u015fim yerinin, iki veya daha fazla say\u0131da olabilen alternatif \u015fekilleri.<\/p>\n

Gamet:<\/strong> E\u015feyli \u00fcreme yoluyla \u00e7o\u011falan organizmalarda, d\u00f6llenme evresinde bir ba\u015fka h\u00fccreyle kayna\u015fan h\u00fccre.<\/p>\n

Genotip:<\/strong> Organizman\u0131n genetik yap\u0131s\u0131na verilen ad; genetik bile\u015fim.<\/p>\n

Germ hatt\u0131:<\/strong> E\u015fey ana h\u00fccrelerinin sperm ya da olgunla\u015fm\u0131\u015f yumurta haline gelme s\u00fcreci.<\/p>\n

HDR:<\/strong> Homolog y\u00f6nlendirilmi\u015f tamir y\u00f6ntemi.<\/p>\n

Homolog kromozom:<\/strong> Biri anneden, di\u011feri babadan gelen ayn\u0131 gen \u00e7iftine sahip kromozomlar.<\/p>\n

Homozigot:<\/strong> 1) Homolog kromozomlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 lokuslar\u0131nda belirli bir karakter ya da b\u00fct\u00fcn karakterler i\u00e7in ayn\u0131 allel \u00e7iftin bulunmas\u0131. 2) Bask\u0131n (dominant) genler, bireyin fenotipinde kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 her zaman g\u00f6sterirken; \u00e7ekinik (resesif) genler, bireyin fenotipinde kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sadece homozigotken g\u00f6sterir.<\/p>\n

\u0130ndel:<\/strong> Genetik koddaki eklenmi\u015f ya da silinmi\u015f mutasyon.<\/p>\n

\u0130n vitro:<\/strong> Canl\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki deney ortam\u0131.<\/p>\n

Kimera:<\/strong> Genetik olarak farkl\u0131 h\u00fccrelerin, ayn\u0131 v\u00fccutta bulunmalar\u0131 durumu.<\/p>\n

Kimerizm (mozayikizm):<\/strong> Bir organizman\u0131n farkl\u0131 genomlara sahip h\u00fccrelerden geli\u015fmesi. Ayn\u0131 dokuya ait h\u00fccrelerin birbirinden farkl\u0131 kromozom dizisi g\u00f6steri\u015fi.<\/p>\n

Modifikasyon:<\/strong> Canl\u0131larda \u00e7evrenin etkisiyle meydana gelen ve kal\u0131tsal olmayan \u00f6zellikler.<\/p>\n

Mozayikizm<\/strong>: Bkz. Kimerizm.<\/p>\n

NHEJ:<\/strong> Homolog olmayan rekombinasyon.<\/p>\n

Otozomal:<\/strong> Otozomlar, e\u015fey kromozomu olmayan kromozom grubu. X ve Y kromozomlar\u0131 otozomal kromozomlardan de\u011fildir.<\/p>\n

Rekombinant:<\/strong> Rekombinasyonla olu\u015fmu\u015f yeni h\u00fccreler, DNA ya da klon.<\/p>\n

Rekombinasyon:<\/strong> Bir kromozomdaki n\u00fckleik asit dizisinin lineer d\u00fczenlenmesinin b\u00f6l\u00fcnme ve tekrar birle\u015fmeyle de\u011fi\u015ftirildi\u011fi herhangi bir enzimatik olay.<\/p>\n

Somatik h\u00fccre:<\/strong> \u00c7okh\u00fccreli bir organizmada, \u00fcremeyle ilgili olan gamet, germ h\u00fccresi, gametosit veya farkl\u0131la\u015fmam\u0131\u015f k\u00f6k h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer t\u00fcm h\u00fccreler.<\/p>\n

Transfeksiyon:<\/strong> Bir genin plazmit arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ba\u015fka bir h\u00fccrenin \u00e7ekirde\u011fine ta\u015f\u0131n\u0131p DNA\u2019s\u0131na yerle\u015ftirilmesi.<\/p>\n

Zigot:<\/strong> Biri anneden (oosit), biri babadan (sperm) gelen iki e\u015fey h\u00fccresinin birle\u015fmesi (fertilizasyon) sonucu olu\u015fan diploit h\u00fccre. Zigot, geli\u015fiminin devam\u0131nda b\u00f6l\u00fcnerek canl\u0131y\u0131 olu\u015fturur.<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan ve di\u011fer canl\u0131lar\u0131n genlerini de\u011fi\u015ftirmekte \u00f6nemli bir potansiyel ta\u015f\u0131yan CRISPR-Cas9 teknolojisiyle, genetik hastal\u0131klar\u0131 tedavi etmek de, \u201cm\u00fckemmel\u201d insan\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fmak da, canl\u0131lar\u0131n genomu \u00fczerinde oynayarak gen havuzunu de\u011fi\u015ftirmek de, biyosferi yeniden \u015fekillendirmek de m\u00fcmk\u00fcn. Peki bu teknolojiyle geneti\u011fiyle oynanm\u0131\u015f \u00e7ocuklar\u0131n do\u011fmas\u0131n\u0131n getirece\u011fi toplumsal faydalar ve riskler, yarataca\u011f\u0131 etik sorunlar ve yasal durumlar ne olur? […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":15842,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[183,21,1464,231],"tags":[197,1493,272,431,292,773],"class_list":["post-15841","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-146-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-biyoloji","tag-crispr","tag-dna","tag-gen","tag-genetik","tag-genom"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15841","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/429"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15841"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15841\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15842"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15841"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15841"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15841"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}