{"id":15909,"date":"2016-04-01T17:19:49","date_gmt":"2016-04-01T14:19:49","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15909"},"modified":"2018-01-04T17:40:48","modified_gmt":"2018-01-04T14:40:48","slug":"islam-dusunsel-birikimiyle-hesaplasma-ve-gazzali-elestirisi-ibn-rusd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/04\/01\/islam-dusunsel-birikimiyle-hesaplasma-ve-gazzali-elestirisi-ibn-rusd","title":{"rendered":"\u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnsel birikimiyle hesapla\u015fma ve Gazz\u00e2l\u00ee ele\u015ftirisi:\u00a0\u0130bn R\u00fc\u015fd"},"content":{"rendered":"

\u0130bn R\u00fc\u015fd, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde bir ele\u015ftiri filozofu olarak belirir. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeye y\u00f6neltti\u011fi sald\u0131r\u0131lar\u0131n kapsaml\u0131 bir ele\u015ftirisini ortaya koyar. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeyi reddeden ve tasavvufa y\u00f6nelen ihy\u00e2 hareketine, felsefede Aristoteles\u2019e, dinde \u015feriat\u0131n zahirine d\u00f6nmeyi sal\u0131k veren yeni bir ihy\u00e2 hareketi ile yan\u0131t verir. Peki, felsefi-siyasi projesi \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda etki uyand\u0131rm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Buna evet demek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale, Do\u00e7. Dr. Hasan Ayd\u0131n\u2019\u0131n yak\u0131nda Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan yay\u0131nlanacak olan \u201c\u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Felsefenin Krizi ve Ayd\u0131nlanma Sorunu\u201d adl\u0131 kitab\u0131ndan derlenmi\u015ftir. Kitab\u0131n Gazz\u00e2l\u00ee ve \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc inceleyen b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn, esas olarak \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye y\u00f6nelik ele\u015ftirilerini ve bu ele\u015ftirilerden yola \u00e7\u0131karak \u00f6nerdi\u011fi yeni felsefi-siyasi projeyi kapsayan k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 aktar\u0131yoruz. Hakim S\u00fcnni \u0130slam\u2019\u0131n ve koyu dincili\u011fin temsilcisi Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye kar\u015f\u0131 bir ele\u015ftirel filozof olan \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirilerin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u0130slami ak\u0131mlar\u0131 anlamada faydal\u0131 olaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131z. Gerek \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn gerekse makalede fikirleri aktar\u0131lan di\u011fer filozoflar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131lar\u0131n\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n o d\u00f6nemdeki d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fczeyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak de\u011ferlendirilmesi daha do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n

Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin (dinsel) hakikat ara\u015ft\u0131rmas\u0131 ekseninde filozoflara y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftiriler, kimi filozoflardan ele\u015ftirel bir kar\u015f\u0131l\u0131k bulmu\u015fsa da, bunlar c\u0131l\u0131z kalm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zgelimi \u0130bn Tufeyl, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin yap\u0131tlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funda halka seslenmeyi ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kimi \u015feyleri \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kimi \u015feyleri ise d\u00fc\u011f\u00fcmledi\u011fini; bir yerde k\u00fcfr\u00fc gerektirdi\u011fini s\u00f6yledi\u011fi \u015feyi bir ba\u015fka yerde mubah sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Yine onun Tehaf\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019sinde, felsefecileri bedensel dirili\u015fi ink\u00e2r ettikleri, \u00f6d\u00fcl ve cezay\u0131 yaln\u0131zca ruhlara \u00f6zg\u00fc kabul ettikleri i\u00e7in k\u00fcf\u00fcrle itham etti\u011fi halde, Miz\u00e2n el-Amel<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, felsefecilerin bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle sufilerin inan\u00e7lar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, el-Munkiz<\/em>\u2019da ise kendi inan\u00e7lar\u0131n\u0131n da tasavvuf \u00f6nderlerinin inan\u00e7lar\u0131yla uygunluk i\u00e7inde bulundu\u011funu, bu ger\u00e7e\u011fe uzun ara\u015ft\u0131rma ve tart\u0131\u015fmalardan sonra ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.[1]<\/a><\/p>\n

\u0130bn Tufeyl\u2019e g\u00f6re, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin yap\u0131tlar\u0131n\u0131 inceleyenler, i\u00e7eriklerine gere\u011fi gibi g\u00f6z gezdirenler, s\u00f6zleri aras\u0131nda bu t\u00fcr \u00e7eli\u015fkilerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar. O, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin Miz\u00e2n el-Amel<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda bu \u00e7eli\u015fkilerini uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima ederek; g\u00f6r\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fc\u00e7e ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z eder: \u0130lki, halk\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu d\u00fczey ve inan\u00e7 do\u011frultusunda dile getirilenler; ikincisi, soru soran\u0131n ya da \u00f6\u011frencinin durumunu dikkate alanlar; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn kendi vicdan\u00ee kan\u0131lar\u0131 do\u011frultusundaki a\u00e7\u0131klamalard\u0131r. Bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, ancak kendisi ile ayn\u0131 inanc\u0131 payla\u015fanlar anlayabilir.[2]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fcncelerini bu \u015fekilde ay\u0131rd\u0131ktan sonra \u015f\u00f6yle der: \u201cAnlam bak\u0131m\u0131ndan birbiriyle \u00e7eli\u015fen bu s\u00f6zlerin bir yarar\u0131 olmasa bile muhatab\u0131 atalar\u0131ndan \u00f6yk\u00fcnme yoluyla ald\u0131\u011f\u0131 inan\u00e7 konusunda ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fcrmek gibi bir yarar\u0131 vard\u0131r. Bu yarar do\u011fru yola ve ger\u00e7e\u011fe y\u00f6neltmek i\u00e7in yeterlidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ku\u015fku duymayan ki\u015fi bakmaz, bakmayan ki\u015fi g\u00f6rmez, g\u00f6rmeyen ise k\u00f6r ve \u015fa\u015fk\u0131n kal\u0131r.\u201d[3]<\/a> O, sonra Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u015fu dizeleri s\u00f6yledi\u011fini aktar\u0131r:<\/p>\n

\u201cG\u00f6rd\u00fcklerini kabul et, s\u00f6ylentileri b\u0131rak; <\/em><\/p>\n

G\u00fcne\u015f\u2019i g\u00f6renin Zuhal\u2019a ihtiyac\u0131 kalmaz.<\/em>\u201d[4]<\/a><\/p>\n

\u0130bn Tufeyl\u2019e g\u00f6re, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u00f6\u011fretim yolu \u00e7o\u011funlukla simgeseldir; onun s\u00f6zlerini anlayabilmek i\u00e7in ya do\u011frudan kendisini dinlemek ya s\u00f6ylenenleri kalp g\u00f6z\u00fcyle anlamak ya da yarat\u0131l\u0131\u015ftan simgeleri \u00e7\u00f6z\u00fcmleyebilecek, anlayabilecek denli yetenekli olmak gerekir.[5]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Mi\u015fk\u00e2t el-Envar<\/em>\u2019da savundu\u011fu fikirler nedeniyle Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz dipsiz bir kuyuya d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, Tanr\u0131\u2019n\u0131n zat\u0131 konusunda \u00e7oklu\u011fa (\u015firk) inanm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyenlerin ve onu kat\u0131 bir bi\u00e7imde ele\u015ftirenlerin bulundu\u011funu belirtse de, ona y\u00f6nelik ele\u015ftirilerine ra\u011fmen onun nurlar (i\u015fraki) felsefesiyle mutlulu\u011fun en y\u00fcksek d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f insanlar aras\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yler.[6]<\/sup><\/a><\/p>\n

Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye y\u00f6nelik as\u0131l felsefi ele\u015ftirinin ondan yakla\u015f\u0131k bir as\u0131r sonra ya\u015fayan \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019den geldi\u011fini s\u00f6ylemek gerekir. Bu ele\u015ftiri Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin do\u011frudan filozoflara y\u00f6nelik ele\u015ftirilerini i\u00e7eren Teh\u00e2f\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019sini hedef almas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. \u0130bn R\u00fc\u015fd, sadece Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin filozoflara y\u00f6nelik ele\u015ftirisiyle kendisini s\u0131n\u0131rlamaz; Fasl el-Mak\u00e2l<\/em> ve el-Ke\u015ff an Minh\u00e2c el-Edille<\/em> gibi yap\u0131tlar\u0131nda Gazz\u00e2l\u00eeci zihniyeti de irdeler. Onun Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye y\u00f6nelik ele\u015ftirilerini anlayabilmek i\u00e7in \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn felsefi eylemlerine t\u00fcmel olarak bakmak gerekir. Bu t\u00fcmel bak\u0131\u015f, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde felsefeyi krize s\u00fcr\u00fckleyen s\u00fcrecin kimi \u00f6\u011felerini g\u00f6rmemize de olanak sa\u011flayabilir.<\/p>\n

\"\"
End\u00fcl\u00fcsl\u00fc \u0130slam filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd (1126-1198).<\/figcaption><\/figure>\n

Aristoteles \u015farihi olarak \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/strong><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn (\u00f6l. 1198) felsef\u00ee olarak en temel eylemi, Aristoteles\u2019e y\u00f6nelik yapt\u0131\u011f\u0131 \u015ferhlerde billurla\u015f\u0131r. Belli konularda Gazz\u00e2l\u00ee\u2019yi ele\u015ftirdi\u011fi ve onun \u00e7eli\u015fkilerine dikkat \u00e7ekti\u011fi anla\u015f\u0131lan \u0130bn Tufeyl\u2019in kendisini Muvahhid\u00ee h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Eb\u00fb Yakub Yusuf\u2019la tan\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131 ve ondan Aristoteles\u2019in kitaplar\u0131n\u0131 yorumlamas\u0131 istemesiyle bu i\u015fe y\u00f6neldi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Tarih\u00e7i Merr\u00e2ku\u015f\u00ee\u2019nin aktard\u0131klar\u0131na bak\u0131l\u0131rsa[7]<\/sup><\/a> o, Eb\u00fb Yakub\u2019a takdim edilir edilmez, halife onunla evrenin \u00f6ncesizli\u011fiyle ilgili zorlu sorun \u00fczerinde konu\u015fmaya giri\u015fir. Ona,\u2018\u00f6nceki filozoflar evren \u00f6ncelili\u011fine mi, yoksa \u00f6ncesizli\u011fine mi inad\u0131lar\u2019 diye sorar. \u0130bn R\u00fc\u015fd, do\u011fal olarak endi\u015felenir; \u2018felsefeyle u\u011fra\u015fm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m yoktur\u2019 der; \u00e7\u00fcnk\u00fc halifenin felsef\u00ee e\u011filiminden yahut kendisi hakk\u0131nda \u0130bn Tufeyl ile halifenin anla\u015fmas\u0131ndan habersizdir. Halife, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn s\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ekindi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce, \u0130bn Tufeyl ile evreninin \u00f6ncesizli\u011fi ve \u00f6ncelili\u011fi konusunda tart\u0131\u015fmaya ba\u015flar. Platon, Aristoteles gibi filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktar\u0131r; hatta bu konuda kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n filozoflara yazd\u0131\u011f\u0131 reddiyelerden s\u00f6z eder. Bunlar\u0131 duyan \u0130bn R\u00fc\u015fd, felsefeye ilgilenen bir siyasi ki\u015filik ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funu anlay\u0131p rahat bir nefes al\u0131r. Daha sonra \u00f6\u011frendi\u011fi kadar\u0131yla halife, ya\u015fl\u0131 \u0130bn Tufeyl\u2019den olduk\u00e7a mu\u011fl\u00e2k buldu\u011fu Aristoteles\u2019in yap\u0131tlar\u0131n\u0131 \u015ferh edecek birisini tavsiye etmesini istemi\u015f, \u0130bn Tufeyl de gen\u00e7 \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc \u00f6nermi\u015ftir.[8]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn halife ile kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n onun ya\u015fam\u0131nda d\u00f6rt \u00f6nemli sonucu olmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u0130lki, ald\u0131\u011f\u0131 bah\u015fi\u015flere ek olarak \u0130\u015fbiliye kad\u0131s\u0131 olarak tayinidir; daha sonra onun sertabib olarak sarayda g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, nihayet kad\u0131lkudat olarak Kurtuba\u2019ya g\u00f6nderildi\u011fini biliyoruz.[9]<\/a> \u0130kincisi, halifenin arzusuna uyarak Aristoteles\u2019in kitaplar\u0131n\u0131 yorumlanmay\u0131 \u00fcstlenmesi olmu\u015ftur. Halifenin iste\u011fiyle \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Aristoteles \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck (\u015ferh-i veciz), orta (\u015ferh-i mutavass\u0131t) ve b\u00fcy\u00fck boy (\u015feh-i mutavvel) \u015ferhler, onun d\u00fc\u015f\u00fcncesine derinlemesine n\u00fcfuz etmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.[10]<\/a> Macit Fahri \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\"\"
\u00dcnl\u00fc Antik yunan filozofu Aristoteles. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki tek ger\u00e7ek Aristoteles\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u0130bn R\u00fc\u015fd, Aristo\u2019nun eserleri \u00fczerine genel olarak b\u00fcy\u00fck, orta ve k\u00fc\u00e7\u00fck diye bilinen \u00fc\u00e7 tip tefsir yazd\u0131. Pek az istisna ile onun Aristo\u2019nun b\u00fct\u00fcn eserleri, Platon\u2019un Cumhuriyet<\/em>\u2019i ve Porphyrius\u2019un \u0130sagoci<\/em>\u2019si \u00fczerine \u015ferhler yazd\u0131\u011f\u0131 do\u011fru ise de, bunlardan, \u00fczerine b\u00fcy\u00fck, orta ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u015ferhler yaz\u0131lan yaln\u0131zca Aristo\u2019nun Physics<\/em> (es-Semau\u2019t-Tabi\u00ee), Metaphysics<\/em> (M\u00e2ba\u2019de\u2019t-Tabi\u2019a), De Anima<\/em> (fi\u2019n-Nefs), De Caelo<\/em> (Fi\u2019s-Sem\u00e2\u2019) ve Analytica Posteriora<\/em>\u2019s\u0131d\u0131r (\u0130kinci Analitikler). B\u00fcy\u00fck ve orta \u015ferhleri ay\u0131rt etmek her zaman kolay de\u011fildir. \u00d6te yandan telhisler, Themistius\u2019un, Galen\u2019in ve Aphrodisiasl\u0131 Alexander\u2019in daha \u00f6nceki Yunanca \u015ferhlerine benzeyen daha k\u0131sa \u00f6zetlerdir.\u201d[11]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn, \u015ferh etkinli\u011fi nedeniyle \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Aristoteles\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncelerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6\u011frenen tek ger\u00e7ek Aristoteles\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bat\u0131da \u015farih (commentator) olarak tan\u0131nmas\u0131n\u0131 da bu \u015ferhlerine bor\u00e7ludur.[12]<\/a> Onun Aristoteles\u2019i \u015ferh etmeye y\u00f6nelmesi, Aristoteles\u2019e hayran olmas\u0131na ve onun felsefesinden k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde etkilenmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Aristoteles i\u00e7in \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cBu ki\u015finin (Aristoteles) durumu ne kadar \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r, onun f\u0131trat\u0131 insan yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan ne kadar da farkl\u0131! Sanki tanr\u0131sal inayet onu, biz insan toplulu\u011fu, insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn en y\u00fcksek yetkinli\u011finin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan\u0131n ne oldu\u011funu, duyulur ve g\u00f6r\u00fcl\u00fcr olarak anlayal\u0131m diye ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Bunun i\u00e7in \u00f6ncekiler (kudema) ona tanr\u0131sal (el-ilah\u00ee) ad\u0131n\u0131 verdiler.\u201d[13]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, Aristoteles, d\u00fc\u015f\u00fcnsel bak\u0131mdan insan\u00ee yetkinli\u011fin en y\u00fcksek a\u015famas\u0131n\u0131 simgeler ve onun kolayl\u0131kla elde etti\u011fini, insanlar uzun bir ara\u015ft\u0131rma ve pek \u00e7ok zorlukla elde ederler; ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kolayl\u0131kla elde etti\u011fi ise onun elde etti\u011fine muhaliftir.[14]<\/a> Onun Aristoteles\u2019e hayranl\u0131\u011f\u0131 ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131, kendi d\u00f6nemindeki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin de dikkatini \u00e7ekmi\u015ftir. S\u00f6zgelimi, \u0130bn Seb\u2019\u00een (\u00f6l. 1268), \u0130bn R\u00fc\u015fd hakk\u0131nda \u015fu de\u011ferlendirmeyi yapar:<\/p>\n

\u201cBu adam (\u0130bn R\u00fc\u015fd), Aristoteles\u2019e tutkundur, onu \u00e7ok y\u00fcceltir, hatta duyusallar ve ilk akledilirler konusunda bile ona \u00f6yk\u00fcn\u00fcr. E\u011fer o, filozofun (hak\u00eem=Aristoteles), ayakta duran ayn\u0131 anda oturmaktad\u0131r, dedi\u011fini i\u015fitseydi, bunun bile do\u011frulu\u011funa inan\u0131rd\u0131. Onun yap\u0131tlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Aristoteles\u2019in s\u00f6zlerini ya \u00f6zetler (telh\u00ees) ya da onlar\u0131 tekrar eder. O, kendi ba\u015f\u0131na kulac\u0131 k\u0131sa, bilgisi az, ne tasavvur etti\u011fini bilmeyen kavray\u0131\u015fs\u0131z\u0131n biridir. Ne ki o, sa\u011flam bir insand\u0131r, sa\u00e7malad\u0131\u011f\u0131 konular azd\u0131r, \u00fcretken bir yazard\u0131r ve yetersizliklerinin fark\u0131ndad\u0131r. Bu nedenle o,\u00a0 i\u00e7tihad\u0131 konusunda alaya al\u0131n\u0131p ele\u015ftirilemez; zira Aristoteles\u2019in taklit\u00e7isidir\u201d[15]<\/a><\/p>\n

\u0130bn Seb\u2019in\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc basit bir bi\u00e7imde Aristoteles taklit\u00e7isi saymak do\u011fru de\u011fildir. Onun Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em> ve el-Ke\u015ff<\/em> gibi yap\u0131tlar\u0131 ve bu yap\u0131tlarda din-felsefe ili\u015fkisini irdeleyi\u015fi, Aristoteles\u00e7ili\u011fi a\u015far. Kald\u0131 ki, bu eserlerinde de Aristoteles\u2019in etkisi oldu\u011fu s\u00f6ylense[16]<\/a> bile, onun Aristoculu\u011funda s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc Aristoteles\u2019i yorumlamada Yeni Platoncu \u015farihlerin etkisinden t\u00fcm\u00fcyle kurtulamad\u0131\u011f\u0131 gibi, siyaset felsefesi s\u00f6z konusu oldu\u011funda, Aristoteles\u2019in Platon\u2019un politikas\u0131na ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019ini \u015ferh etti\u011fi an\u0131msanmal\u0131d\u0131r.[17]<\/a> Bu bak\u0131mdan siyaset felsefesinde, di\u011fer \u0130slam filozoflar\u0131nda oldu\u011fu gibi, onun da a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Platoncu oldu\u011funu s\u00f6ylemek gerekir.<\/p>\n

\"\"
\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Kurtuba\u2019daki heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn halifeyle kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc sonucu, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, evrenin \u00f6ncelili\u011fi ya da \u00f6ncesizli\u011fi gibi temel sorunlarda kel\u00e2m ile felsefe aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131k \u00fczerine yo\u011funla\u015fmas\u0131d\u0131r. Hatta rivayette dile gelen, \u2018halifenin \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn yan\u0131nda \u0130bn Tufeyl\u2019le, Aristoteles ve di\u011fer filozoflar\u0131n inan\u00e7lar\u0131 ve \u0130slam kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n\u0131n bunlara hangi konularda muhalefet etti\u011fine dair s\u00f6yle\u015fisini\u2019[18]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, felsefe-kel\u00e2m ili\u015fkisini irdeleme g\u00f6revi olarak telakki etmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Bu telakki, onu Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeye y\u00f6nelik ele\u015ftirilerine yan\u0131t veren kitaplar yazmaya itti\u011fi gibi, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki hemen t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnsel ak\u0131mlarla hesapla\u015fmas\u0131na, yeni ve b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel proje haz\u0131rlamas\u0131na da yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Gazz\u00e2l\u00ee ele\u015ftirmeni olarak \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/strong><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Gazz\u00e2l\u00ee ele\u015ftirisi, Teh\u00e2f\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019sine kar\u015f\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em> ile el-Ke\u015ff<\/em> ve Fasl el-Mak\u00e2l<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131nda belirginle\u015fir. Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>\u2019de t\u00fcmel olarak Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin filozoflara y\u00f6nelik ele\u015ftirisine y\u00f6nelir[19]<\/a>; Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>\u2019da oradaki ele\u015ftirilerini yeniden \u00f6zetler[20]<\/a>, el-Ke\u015ff an Minh\u00e2c el-Edille<\/em>\u2019de E\u015f\u2019ar\u00eelerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini ele\u015ftirirken ona da \u00f6zel olarak de\u011finir ve felsefi tutars\u0131zl\u0131klar\u0131na g\u00f6ndermeler yapar.[21]<\/a> O, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n amac\u0131n\u0131, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin Teh\u00e2f\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019sinde filozoflara ili\u015fkin ortaya konmu\u015f olan ele\u015ftirilerin do\u011fruluk ve doyuruculuk (f\u00ee\u2019t-tasd\u00eek ve\u2019l-ikn\u00e2) hususundaki derecesini ve \u00e7o\u011funun yak\u00een ve burh\u00e2n derecesinden yoksun oldu\u011funu g\u00f6stermek olarak belirler[22]<\/a> ve Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine y\u00f6nelik arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 ele\u015ftirel olarak irdeler.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla ele\u015ftirilerinde olduk\u00e7a nesnel davran\u0131r; bazen Gazz\u00e2l\u00ee\u2019yi hakl\u0131 bulur, F\u00e2r\u00e2b\u00ee ve \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019y\u0131 ele\u015ftirmeye y\u00f6nelir; bazen de Gazz\u00e2l\u00ee ve arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 hedef al\u0131r. Onun, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin ilahiyat konusunda filozoflar\u0131 ele\u015ftirmesine ra\u011fmen, daha sonra yazd\u0131\u011f\u0131 Mi\u015fk\u00e2t el-Env\u00e2r<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini benimsedi\u011fini ileri s\u00fcrmesi,[23]<\/a> filozoflara kar\u015f\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcmanlarda, bir safsata y\u00f6ntemi olan terimlerin \u00e7ift anlaml\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131ndan yararland\u0131\u011f\u0131,[24]<\/a> sofistik bir tart\u0131\u015fma pe\u015finde oldu\u011fu ve sofistler gibi davrand\u0131\u011f\u0131,[25]<\/a>\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n kitaplar\u0131ndan ba\u015fka felsefe kitab\u0131 okumad\u0131\u011f\u0131, bu y\u00fczden felsefi bilgisinin eksik oldu\u011fu[26]<\/a> t\u00fcr\u00fcnden saptamalar\u0131 ilgiye de\u011ferdir.\u00a0 \u0130bn R\u00fc\u015fd, bu saptamalar\u0131na paralel olarak Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131 dinsizlik ve bidatle su\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 konulara teker teker ele al\u0131r ve yan\u0131t verir. \u00d6zellikle, filozoflar\u0131n dinsizlikle su\u00e7land\u0131\u011f\u0131 konulara bak\u0131\u015f\u0131 ele al\u0131nmaya de\u011ferdir.<\/p>\n

Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin filozoflar\u0131n evreni \u00f6ncesiz saymalar\u0131 konusunu yanl\u0131\u015f anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen \u0130bn R\u00fc\u015fd, bu konuda eski filozoflarla kel\u00e2mc\u0131lar aras\u0131ndaki ihtilaf\u0131n, hemen hemen bir adland\u0131rma sorunu oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Ona g\u00f6re filozoflarla kel\u00e2mc\u0131lar, varl\u0131klar\u0131 \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131fa ay\u0131rm\u0131\u015flar, iki u\u00e7 konusunda uzla\u015f\u0131rken, sadece ortada kalan varl\u0131kla ilgili anla\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. Anla\u015ft\u0131klar\u0131 iki ucun birinci taraf\u0131nda bir \u015feyden meydana gelen, yani bir fail ve maddi nedeni olan, zamanda var olmu\u015f \u015feyler yer al\u0131rken, bunun z\u0131tt\u0131 olan ikinci u\u00e7 ve tarafta, ba\u015fka bir \u015feyden var olmayan, varl\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka bir \u015feye dayanmayan ve zamanda da bulunmayan \u00f6ncesiz Tanr\u0131 yer almaktad\u0131r. Bu iki u\u00e7 aras\u0131nda yer alan, yani bir \u015feyden olmayan, kendisinden evvel de zaman bulunmayan, fakat bir \u015feye istinad eden, fail nedeni olan varl\u0131kt\u0131r. \u0130\u015fte bir b\u00fct\u00fcn olarak evren bu t\u00fcrden bir varl\u0131kt\u0131r. Yani onun hem \u00f6nceli hem de \u00f6ncesiz varl\u0131\u011fa benzeyen y\u00f6nleri vard\u0131r. Onda \u00f6ncesizlik \u00f6zelli\u011finin a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnenler, onu \u00f6ncesiz (kad\u00eem) diye isimlendirirken, \u00f6ncelilik \u00f6zelli\u011finin a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131na inanalar, \u00f6nceli (h\u00e2dis) olarak adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Oysa o, ne \u00f6nceli ne de \u00f6ncesizdir.[27]<\/a> Kel\u00e2m bilginleri, evrenden \u00f6nce zaman\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederler veya kabul etmeleri gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlara g\u00f6re zaman, cisim ve hareketle ili\u015fkilidir. Cisim ve hareket yoksa onlara g\u00f6re, zaman da yoktur. \u00d6te yandan onlar zaman\u0131 zaten gelece\u011fe do\u011fru sonsuz kabul etmektedirler. Bu bak\u0131mdan ihtilaf, sadece ge\u00e7mi\u015f zaman ve varl\u0131\u011f\u0131n mazide kalan k\u0131sm\u0131 ile ilgilidir. \u015eu halde bu ihtilafta kel\u00e2mc\u0131lar haks\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc gelecekte sonsuz olan\u0131n, ge\u00e7mi\u015fte de sonsuz oldu\u011funu kabul etmemek a\u00e7\u0131k bir \u00e7eli\u015fkidir.[28]<\/a><\/p>\n

\"\"
Gazz\u00e2l\u00ee (1058-1111). \u0130bn R\u00fc\u015fd, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131 dinsizlikle su\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 konular\u0131 teker teker ele al\u0131p yan\u0131t vermi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, evrenin \u00f6nceli oldu\u011fu kabul edildi\u011finde, zaman ve mek\u00e2n, halledilmesi hi\u00e7 de kolay olmayan sorunlar ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Evren yarat\u0131lmadan \u00f6nce zaman var m\u0131yd\u0131, yok muydu? E\u011fer yoksa evren sonradan yarat\u0131ld\u0131 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn de anlam\u0131 yoktur. \u015eayet var idiyse, bu zaman\u0131n ne zaman yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi bir ba\u015fka sorun ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Zaman yarat\u0131lmadan \u00f6nce bir ba\u015fka zaman var m\u0131yd\u0131? Evren yarat\u0131lmadan \u00f6nce ge\u00e7en zaman sonsuz ise, bu sonsuzluk ne zaman ge\u00e7ildi de, evren yarat\u0131ld\u0131 gibi sorular ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ayn\u0131 sorular ku\u015fkusuz mek\u00e2n i\u00e7in de sorulabilir. Evren bir yerde, bir mek\u00e2nda m\u0131 yarat\u0131ld\u0131, yoksa bir mek\u00e2nda olmaks\u0131z\u0131n m\u0131 var edildi? Mek\u00e2n\u0131 olmayan bir yaratma nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir? Evren bir mek\u00e2nda yarat\u0131ld\u0131 ise bu mek\u00e2n nerede, hangi mek\u00e2nda yarat\u0131ld\u0131?[29]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, filozoflar, evrenin bir \u015feyden var oldu\u011funu, bir zamanda bulundu\u011funu ve yokluk halinden sonra var oldu\u011funu s\u00f6ylemekten ve bu s\u00f6ylemin do\u011furdu\u011fu sorunlardan kurtulmak i\u00e7in onun \u00f6ncesiz oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015flerdir.[30]<\/a> Evrenin yarat\u0131lm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ve zaman ba\u011flam\u0131nda kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n ve Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u00e7eli\u015fkilerine de\u011finerek \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cEvrenin sonradan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrenlere g\u00f6re, onun sonradan yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131nda \u00f6nce ve sonran\u0131n bulunmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez; \u00e7\u00fcnk\u00fc zaman bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nce ve sonra, ancak \u015fimdiki ana oranla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Onlara g\u00f6re \u00e2lemin var olmas\u0131ndan \u00f6nce bir zaman bulunmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, onun \u00e2lemin var oldu\u011fu andan \u00f6nce gelmesi nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir? Bu durumda \u00e2lemin var olmas\u0131 i\u00e7in bir zaman belirlemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ondan \u00f6nce ya zaman yoktur ya da sonsuzca uzayan bir zaman var demektir. Bu iki durumda da \u00e2lem i\u00e7in ilah\u00ee iradenin ili\u015fkili oldu\u011fu belirli bir zaman bulunmamaktad\u0131r. \u0130\u015fte bu nedenledir ki, bu kitaba Teh\u00e2f\u00fct el-Fel\u00e2sife (Filozoflar\u0131n Tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131) de\u011fil, tek ba\u015f\u0131na Teh\u00e2f\u00fct (Tutars\u0131zl\u0131k) kitab\u0131 demek daha do\u011fru olacakt\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu kitap, onu okuyan kimseye tutars\u0131zl\u0131ktan ba\u015fka bir yarar sa\u011flamaz.\u201d[31]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, bu t\u00fcrden sorunlar\u0131 kel\u00e2mc\u0131, yani ehli cedel \u00e7\u00f6zemez; bunlar ancak burhan ehlince yani filozoflarca \u00e7\u00f6z\u00fclebilir. Bu nedenle kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n evrenin \u00f6nceli oldu\u011fu sav\u0131, sorunu \u00e7\u00f6zmek yerine gereksiz bir s\u00fcr\u00fc yeni sorunlar do\u011furmaktad\u0131r. Kald\u0131 ki, filozoflar\u0131n evren hakk\u0131nda savundu\u011fu \u00f6ncesizlik, ger\u00e7ekte var olan bir \u00f6ncesizlik de\u011fil, zihindeki ve tasavvurdaki bir \u00f6ncesizliktir. Mant\u0131ksal bak\u0131mdan dizideki olaylardan birinin bitip, di\u011ferinin ba\u015flamas\u0131 bi\u00e7iminde s\u00fcregelen, insan akl\u0131n\u0131n her \u00f6ncenin bir \u00f6ncesinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavrayamay\u0131\u015f\u0131ndan kaynaklanan bir \u00f6ncesizliktir ve sadece bu d\u00fcnya i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Bu nedenledir ki, evrenin yarat\u0131lm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 konusundaki ayn\u0131 kan\u0131tlar hem kel\u00e2mc\u0131lar hem de filozoflarca kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[32]<\/a><\/p>\n

\"\"
\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, Gazz\u00e2l\u00ee, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin zorunlulu\u011funu yads\u0131yarak, akl\u0131, nesnelerin tabiat\u0131n\u0131, bilgiyi, evrendeki d\u00fczeni reddetmektedir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6te yandan \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, evrenin Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 konusunda herhangi bir \u015f\u00fcphe bulunmamakla birlikte, kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n ve Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi, evrenin yoktan ve zaman i\u00e7erisinde yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu kesinlikten uzak oldu\u011fu gibi, b\u00f6ylesi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce Kuran<\/em>\u2019a da uygun de\u011fildir.[33]<\/a> Nitekim ona g\u00f6re, Kuran<\/em>\u2019da Tanr\u0131\u2019n\u0131n yoklukla beraber var oldu\u011funu ve sonu\u00e7 olarak evrenin yok iken sonradan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade eden tek bir ayet bile yoktur. Aksine, bir\u00e7ok ayette, evrenin suretinin yarat\u0131lm\u0131\u015f, oysa zaman\u0131n\u0131n ve mek\u00e2n\u0131n\u0131n yarat\u0131lm\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n telkin edildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. S\u00f6zgelimi, \u2018o, ar\u015f\u0131 su \u00fczerinde iken, g\u00f6kleri ve yeri alt\u0131 g\u00fcnde yaratt\u0131\u2019 ayeti, suyun, ar\u015f\u0131n ve onlar\u0131n s\u00fcrelerini \u00f6l\u00e7en zaman\u0131n \u00f6ncesiz oldu\u011funa delalet etmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u2018sonra o, duman (duh\u00e2n)\u00a0 halinde olan g\u00f6\u011fe y\u00f6neldi\u2019 ifadesi, g\u00f6\u011f\u00fcn \u00f6nceden var olan bir maddeden yani dumandan yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funa i\u015faret etmektedir.[34]<\/a><\/p>\n

\"\"Filozoflar\u0131n, \u2018Tanr\u0131\u2019n\u0131n tikelleri t\u00fcmel bir bi\u00e7imde bildikleri\u2019 sav\u0131n\u0131 da Gazz\u00e2l\u00ee yanl\u0131\u015f anlamaktad\u0131r. Onun iddias\u0131n\u0131n aksine me\u015f\u015fa\u00ee filozoflar, \u2018Tanr\u0131 tikelleri bilir, ancak onun tikelleri bilmesi bizim bizim bilmemiz gibi de\u011fildir\u2019 demi\u015flerdir. Burada filozoflar\u0131n kastetti\u011fi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisinin insan\u0131n bilgisine benzemedi\u011fini vurgulamakt\u0131r.[35]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cBunun nedeni \u015fudur: Bizim tikeller hakk\u0131ndaki bilgimiz, nesnellerin \u00fcr\u00fcn\u00fc ve sonucudur. Onun i\u00e7in de bilgimiz, bilinenin yarat\u0131lmas\u0131 (hud\u00fbs) ile yarat\u0131lm\u0131\u015f bir bilgidir; onun de\u011fi\u015fmesiyle de de\u011fi\u015fir. Oysa Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131klar hakk\u0131ndaki bilgisi bunun tam tersinedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi, var oldu\u011fu ifade edilen bilinenin illeti ve nedenidir. Bu duruma g\u00f6re, iki bilgiden birini di\u011ferine benzetenler, birbirine z\u0131t olan \u015feylerin \u00f6zlerini (z\u00e2t) ve \u00f6zelliklerini ayn\u0131 saym\u0131\u015f olurlar; bu ise, b\u00fcy\u00fck bir bilgisizliktir.\u201d[36]<\/sup><\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, her t\u00fcrden kusurdan ve eksiklikten y\u00fcce olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00f6ncesiz ve ezeli olan bilgisi ile \u00f6nceli \u015feyleri bilmez diyor denilmek suretiyle me\u015f\u015failer aleyhine bir vehim olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Oysa onlar, sad\u0131k r\u00fcyalar\u0131n bile gelecek zamanda ortaya \u00e7\u0131kacak tikeller konusunda uyarmalar i\u00e7erdiklerini, bu uyar\u0131c\u0131 bilginin uyku halinde bulunan insan i\u00e7in, her \u015feyi idare eden ve her \u015feye h\u00e2kim olan \u00f6ncesiz bilgi y\u00f6n\u00fcnden h\u00e2s\u0131l oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler.[37]<\/a> Me\u015f\u015failer sadece Tanr\u0131 tikelleri bizim bildi\u011fimiz bi\u00e7imde bilmez demezler, aksine o t\u00fcmelleri de bizim bildi\u011fimiz gibi bilmez derler. Zira insan taraf\u0131ndan bilinen t\u00fcmeller de, varl\u0131\u011f\u0131n tabiat\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc, onun bir sonucudur. Konuya kesin kan\u0131tlar bak\u0131m\u0131ndan yakla\u015f\u0131l\u0131rsa, Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi i\u00e7in t\u00fcmel, tikel gibi nitelemeler de do\u011fru de\u011fildir. \u015eu halde bu sorunda, me\u015f\u015fa\u00eeleri tekfir etmek veya etmemek \u015feklindeki ihtilaf\u0131n hi\u00e7bir anlam\u0131 yoktur.[38]<\/a><\/p>\n

Kald\u0131 ki, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin Teh\u00e2f\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi konusunda s\u00f6yledikleri de ikna edici de\u011fildir. Onun iddias\u0131na g\u00f6re, bilgi ile bilinen izafi olarak birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130zafi olan \u015feylerden biri de\u011fi\u015fti\u011fi halde, di\u011feri esas itibar\u0131yla de\u011fi\u015fmemi\u015f olabilir. Bu b\u00f6yle oldu\u011fu gibi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisinde mevcut olan e\u015fyaya da buna benzer bir durum ili\u015febilir. Yani e\u015fyan\u0131n \u00f6z\u00fcnde de\u011fi\u015fiklik oldu\u011fu halde Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi de\u011fi\u015fmez. S\u00f6zgelimi, belli bir s\u00fctun Zeyd\u2019in sa\u011f\u0131nda olur, sonra soluna ge\u00e7er. H\u00e2lbuki Zeyd\u2019in, \u00f6z\u00fcnde bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framaz. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 bu a\u00e7\u0131klama do\u011fru de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc esas itibar\u0131yla izafetin ve nisbetin asl\u0131nda bir de\u011fi\u015fikli\u011fin oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Zira sa\u011fda olan izafet sola ge\u00e7mi\u015f bulunmaktad\u0131r. De\u011fi\u015fmemi\u015f olan izafet de\u011fil, izafetin konusu ve mahallidir. Yani izafeti ta\u015f\u0131yan ve y\u00fcklenen Zeyd\u2019dir. Durum b\u00f6yle olunca ve bilgi de izafetin \u00f6z\u00fcnden ibaret bulununca, bilinenin de\u011fi\u015fmesi ile onun da de\u011fi\u015fmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Nitekim s\u00fctunun Zeyd\u2019e olan nisbeti ve izafeti s\u00fctunun de\u011fi\u015fmesiyle de\u011fi\u015fmi\u015ftir. S\u00fctun sa\u011fda iken sola ge\u00e7mi\u015ftir. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin temel hatas\u0131, g\u00f6r\u00fcneni g\u00f6r\u00fcnmeyene k\u0131yas etmekten ibarettir ve bu k\u0131yas\u0131n bat\u0131l oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu konuda do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015f, Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisinin insan\u0131n bilgisinden tamam\u0131yla farkl\u0131 oldu\u011funu bilmek ve itiraf etmekten ibarettir.[39]<\/a><\/p>\n

Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin filozoflar\u0131 tekfir etti\u011fi di\u011fer bir konu olan maddi dirili\u015fin ink\u00e2r\u0131 meselesinde ise \u0130bn R\u00fc\u015fd, filozoflar\u0131n b\u00f6yle bir iddialar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir.[40]<\/a> Ona g\u00f6re cesetlerin ha\u015frini Musa\u2019dan sonra gelen beni \u0130srail nebileri de s\u00f6ylemi\u015ftir. Bu konu Zebur<\/em> ve \u0130ncil<\/em>\u2019de de sabittir, Sabiilerin de kan\u0131s\u0131 bu do\u011frultudad\u0131r. Ona g\u00f6re, filozoflar \u015feriata son derece sayg\u0131l\u0131 olmu\u015flar, insan\u0131n insan olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve mutlulu\u011funun sebebinin bu oldu\u011funa kani olmu\u015flard\u0131r. \u015eu halde onlara g\u00f6re \u015feriat, insan\u0131n ahlaki ve kuramsal erdemleri kazanmas\u0131 ve eylemsel sanatlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u015fartt\u0131r. Ahlaki erdemler, Tanr\u0131\u2019y\u0131 tan\u0131mak ve dinsel ibadetler vas\u0131tas\u0131yla ona tazimde bulunmakt\u0131r. \u015eeriat medeni ve zaruri bir sanatt\u0131r; fakat onun, Tanr\u0131\u2019ya tapmak gerekir mi gerekmez mi, Tanr\u0131 var m\u0131d\u0131r, yok mudur, ahret nedir gibi sorularla ilkelerini tart\u0131\u015fmak gereksizdir.[41]<\/a> \u015eeriatlar\u0131n hepsi \u00f6l\u00fcmden sonra bir hayat oldu\u011funu kabul eder, yaln\u0131z ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 nokta, t\u0131pk\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u0131fatlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, bu hayat\u0131n nitelikleri hakk\u0131ndad\u0131r. \u015eeriat, hikmet yolunda m\u00fc\u015ftereken y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in filozoflara g\u00f6re vaciptir. Felsefe halk\u0131n bir k\u0131sm\u0131na yani se\u00e7kinlere akli mutlulu\u011fu \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, \u015feriat ise genelin yani halk\u0131n mutlulu\u011funu temel al\u0131r. Bununla beraber her \u015feriat, felsefecilerin vazifesini g\u00f6rmeye te\u015fvik eder. Se\u00e7kin s\u0131n\u0131f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve mutlulu\u011fu, ancak genelin buna i\u015ftiraki ile ger\u00e7ekle\u015fir; bu nedenle genelin e\u011fitimi bu s\u0131n\u0131f\u0131n mutlulu\u011fu i\u00e7in de gereklidir. E\u011fer \u015feriat\u0131n ilkeleri hakk\u0131nda \u015f\u00fcphe do\u011farsa, bu hal, peygamberli\u011fe ayk\u0131r\u0131d\u0131r ve onlar\u0131n yollar\u0131ndan sapmad\u0131r, k\u00fcf\u00fcrd\u00fcr ve cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131 vaciptir.[42]<\/a> Bununla birlikte insanlar\u0131n zaman\u0131n\u0131n en \u00fcst\u00fcn dinini se\u00e7meleri \u015fartt\u0131r. \u00c2limler, nebilerin varisidirler. Her \u015feriat vahiyledir; ak\u0131l onda yan\u0131l\u0131r, ancak, sadece ak\u0131lla \u015feriat olabilece\u011fine inanan kimse, bilmelidir ki o \u015feriat, ak\u0131l ve vahiyeden yard\u0131m alan \u015feriatlar\u0131n en noksan\u0131d\u0131r. Herkesin bildi\u011fi gibi, eylemin ilkeleri taklit suretiyle olu\u015fur. Eylemin vacipli\u011finin kan\u0131t\u0131, eylemsel ve yarat\u0131l\u0131\u015ftan gelen eylemlerden do\u011fan erdemin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Filozoflara g\u00f6re, \u015feriat\u0131n ilkeleri, halk\u0131 erdemli eylemlere y\u00f6nlendirir. Bu ba\u011flamda ahiret ilkesi (mead) \u00e7ok \u00f6nemlidir; di\u011fer \u015feylerden daha fazla halk\u0131 erdemlere y\u00f6nelticidir. Bu y\u00fczden, onun cismani \u015feylerle temsili, ruhani olanlarla temsilinden daha etkilidir. Bu \u015feylerden \u015f\u00fcphe eden veya bunlara itirazda bulunan bir kimsenin maksad\u0131 \u015feriat\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iptal etmektir, bunu yapanlar z\u0131nd\u0131kt\u0131r. \u015eeriat sahipleri ve filozoflar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu b\u00f6ylelerinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini emreder. Bu y\u00fczden maddi dirili\u015fi ink\u00e2ra y\u00f6nelen z\u0131nd\u0131klara ili\u015fkin Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 hakl\u0131d\u0131r; onlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015fta ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya koymak, maddi cisimleri ayn\u0131 olarak de\u011fil, fakat benzer olarak vazetmek gerekir; zira var olan \u015fey bir \u015fahsa d\u00f6nmez, ancak var olan d\u00f6ner.[43]<\/a><\/p>\n

\u00d6te yandan \u0130bn R\u00fc\u015fd, Gaz\u00e2l\u00ee\u2019nin tekfiri gerektirdi\u011fi s\u00f6yledi\u011fi t\u00fcm s\u00f6z konusu hususlar\u0131n tevil kapsam\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini de ekler. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cTevilde tekfir yoktur da, neden dolay\u0131 Gazz\u00e2l\u00ee, F\u00e2r\u00e2b\u00ee ve \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019y\u0131 evrenin \u00f6ncesizli\u011fi, tikelleri bilme ve dirili\u015f (ha\u015fr) sorununda tekfir etti, denilirse, yan\u0131t\u0131 \u015fudur: Onun bu tekfiri kati de\u011fildir; zira Tefrika kitab\u0131nda icma\u0131 a\u015fman\u0131n k\u00fcf\u00fcr te\u015fkil etmeyece\u011finin muhtemel oldu\u011funu belirtir.\u201d[44]<\/a><\/p>\n

Kald\u0131 ki, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, pratik sorunlar bak\u0131mdan (yani f\u0131kh\u00ee a\u00e7\u0131dan) icman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi olas\u0131 olsa bile, teorik ve felsefi konularda icman\u0131n olu\u015fmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Bu nedenle, teorik sorunlarda icmadan yola \u00e7\u0131k\u0131larak tekfir diye bir \u015fey s\u00f6z konusu olmaz.[45]<\/a><\/p>\n

\"\"
Yorumlarla bozulan felsefeyi Aristoteles\u2019e d\u00f6nerek d\u00fczeltmeyi hedefleyen \u0130bn R\u00fc\u015fd, tevillerle bozuldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc dini de, Kuran\u2019a d\u00f6nerek yeniden yap\u0131land\u0131rmak ister.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin mucizeyi ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n kudretini korumak i\u00e7in neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin zorunlulu\u011funa y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftiriyi de ele al\u0131r. Ona g\u00f6re, mucize dinin alan\u0131na girer; felsefenin konusu de\u011fildir. Filozoflar aras\u0131nda bu konuda \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019dan ba\u015fka s\u00f6z s\u00f6yleyen de olmam\u0131\u015ft\u0131r. O da mucizeyi reddetmemi\u015ftir; onu peygamberin hayal yetisi, nazari ve ameli akl\u0131yla ama do\u011fal nedenselli\u011fi yads\u0131madan a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.[46]<\/a> Do\u011fada uzun s\u00fcrede meydana gelen de\u011fi\u015fimlerin, peygamberin \u00f6zel yetilerinin etkisiyle k\u0131sa s\u00fcrede meydana gelebilece\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.[47]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, Gazz\u00e2l\u00ee, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin zorunlulu\u011funu yads\u0131yarak, akl\u0131, nesnelerin tabiat\u0131n\u0131, bilgiyi, evrendeki d\u00fczeni reddetmekte ve sofistlere yakla\u015fmakta; neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisini yads\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, evrendeki her \u015feyi tesad\u00fcfe indirgemektedir.[48]<\/a> Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin bu ele\u015ftirilerden kurtulmak i\u00e7in ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00e2detullah terimi de onu kurtarmaya yetmemektedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e2det al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131d\u0131r, \u00e7o\u011funlukla yap\u0131lan fiile g\u00f6nderme yapmaktad\u0131r ve Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirilemez.[49]<\/a> \u015e\u00f6yle yazar:<\/p>\n

\u201cDuyulur nesnelerde g\u00f6zlenen etkin nedenlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ink\u00e2r\u0131 bir safsatad\u0131r. B\u00f6yle bir \u015feyi s\u00f6yleyen kimse ya diliyle g\u00f6nl\u00fcndekini ink\u00e2r etmektedir ya da bu konuda kendisine ili\u015fen safsataya dayal\u0131 bir ku\u015fkunun pe\u015findedir. Bunu reddeden kimsenin, her fiilin mutlaka bir faili bulundu\u011funu kabul etmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. (\u2026) Onlar\u0131n (kel\u00e2mc\u0131lar), bu d\u00fcnyada failleri alg\u0131lanmayan birtak\u0131m eserler bulundu\u011fu i\u00e7in, birbirlerini etkiledikleri alg\u0131lanan etkin nedenler konusunda b\u00f6yle bir ku\u015fkuya d\u00fc\u015fmeleri do\u011fru de\u011fildir. Nedenleri alg\u0131lanmayanlar, yaln\u0131zca nedenlerinin bulundu\u011funun alg\u0131lanmamas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, bilinmemekte ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131 gerekmektedir. Nedenlerinin bulundu\u011fu alg\u0131lanmayan nesneler, tabii olarak bilinmiyor ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131 gerekiyorsa, bu durumda bilinmeyenler d\u0131\u015f\u0131nda kalan nesnelerin nedenleri zorunlu olarak duyularla kavran\u0131yor demektir. B\u00f6yle bir \u015fey ise kendili\u011finden bilinenle bilinmeyen aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapamayan kimsenin i\u015fidir. Dolay\u0131s\u0131yla Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin bu konuda ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc hususlar safsataya dayan\u0131r. (\u2026) Nesnelerin tek tek her varl\u0131\u011fa \u00f6zg\u00fc fiilleri gerektiren ve nesnelerin \u00f6zlerinin, adlar\u0131n\u0131n ve tan\u0131mlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u00f6zleri ve niteliklerinin bulundu\u011fu kendili\u011finden bilinmektedir. E\u011fer tek tek her varl\u0131\u011f\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc bir fiili bulunmasayd\u0131, kendisine \u00f6zg\u00fc bir tabiat\u0131 da bulunmazd\u0131. (\u2026) Var olan\u0131n tabiat\u0131 kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da yokluk gerekmektedir. (\u2026) Sonradan var olan varl\u0131klar\u0131n, etkin, madde, suret ve ama\u00e7 (gaye) olmak \u00fczere d\u00f6rt nedeni oldu\u011fu kendili\u011finden bilinmektedir. (\u2026) Ak\u0131l varl\u0131klar\u0131n nedenleriyle birlikte kavranmas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. (\u2026) O halde, nedenleri ink\u00e2r ki\u015fi, akl\u0131 ink\u00e2r etmi\u015f olur. Mant\u0131k sanat\u0131, nedenlerin ve sonu\u00e7lar\u0131n bulundu\u011funu ve bu sonu\u00e7lar\u0131 bilmenin, ancak onlar\u0131n nedenlerini bilmekle yetkinli\u011fe ula\u015fabilece\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Bu \u015feyleri reddetmek, bilgiyi ge\u00e7ersiz k\u0131lmak ve reddetmektir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu, ger\u00e7ek bilgiyle bilebilen herhangi bir \u015feyin bulunamayaca\u011f\u0131; bulunsa bile, b\u00f6yle bir \u015feyin san\u0131ya dayal\u0131 bir \u015fey olaca\u011f\u0131, ne bir kan\u0131t\u0131n ne de bir tan\u0131m\u0131n bulunaca\u011f\u0131 ve tan\u0131mlar\u0131 olu\u015fturan \u00f6z\u00fcnl\u00fc y\u00fcklem kategorilerinin ortadan kalkaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. Zorunlu hi\u00e7bir bilginin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eden kimsenin, bu s\u00f6z\u00fcn\u00fcn zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesi gerekir. (\u2026) Y\u00fcce Allah\u2019\u0131n bir \u00e2detinin olmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc adet, failin kazanm\u0131\u015f oldu\u011fu bir yeti olup, failden \u00e7\u0131kan fiilin s\u0131k s\u0131k yinelenmesini gerektirir.\u201d[50]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd burada durmaz; Gazz\u00e2l\u00ee\u2019yi neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin zorunlulu\u011funu yads\u0131makla, Tanr\u0131\u2019y\u0131, hi\u00e7bir ilke ve kurala uymak zorunlulu\u011fu hissetmeyen zalim bir sultan konumuna soktu\u011funu s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cBiz, b\u00f6yle bir etkini (f\u00e2\u2019il), \u00fclkesinde bir benzeri daha bulunmayan, y\u00fcksek g\u00fcce sahip, ba\u015fvuraca\u011f\u0131 ya da uyaca\u011f\u0131 hi\u00e7bir yasa ve gelenek de bulunmayan z\u00e2lim bir h\u00fck\u00fcmdar gibi, varl\u0131klar\u0131 zorbal\u0131kla y\u00f6neten biri olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyiz. Asl\u0131nda bu h\u00fck\u00fcmdar\u0131n eylemlerinin do\u011fal olarak bilinmemesi gerekir. E\u011fer ondan bir eylem ortaya \u00e7\u0131karsa, bu eylemin, her an i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrekli olmas\u0131 da do\u011fal olarak bilinemez.\u201d[51]<\/sup><\/a><\/p>\n

O, filozoflara y\u00f6nelik ele\u015ftirisini itibars\u0131zla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in olsa gerek, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin \u00e7eli\u015fkili tutumlar\u0131na s\u0131k s\u0131k g\u00f6nderme yapar. Ona g\u00f6re Gazz\u00e2l\u00ee, kitap yazarken, belli bir mezhebe ba\u011flanmay\u0131 gerekli g\u00f6rmemi\u015f, E\u015f\u2019ar\u00eelerle E\u015f\u2019ar\u00ee, sufilerle sufi, nihayet filozoflarla filozof olmu\u015ftur. Bu bak\u0131mdan onun durumu \u015fu \u015fiirdeki duruma benzer: \u2018Yemenli biri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m bir g\u00fcnde Yemenli, Ma\u2019di kabilesinden birisine rastlad\u0131\u011f\u0131m di\u011fer bir g\u00fcn de Adnan kabilesindenim.[52]<\/a> \u00d6te yandan o,\u00a0 halka a\u00e7\u0131lmamas\u0131 gereken konular\u0131 halka a\u00e7m\u0131\u015f, onlar\u0131 hakikat d\u00fc\u015fman\u0131 yapm\u0131\u015f, yine tevil edilmemesi gereken dinsel konular\u0131 tevil ederek k\u00fcfre d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. O, halk i\u00e7in onlar\u0131n kapasitelerine uygun en sa\u011flam ila\u00e7 olan \u015feriat\u0131 bozmu\u015f, ilac\u0131n do\u011fas\u0131na zarar vermi\u015ftir. S\u00f6z konusu harika ilac\u0131 ilk bozan ve terkibini de\u011fi\u015ftiren Hariciler, sonra Mutezile, sonra E\u015f\u2019ar\u00eeler ve onlardan sonra da mutasavv\u0131flar olmu\u015ftur. Daha sonra Gazz\u00e2l\u00ee gelmi\u015f ve kap\u0131y\u0131 ard\u0131na kadar a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc o, anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ula\u015fabildi\u011fi kadar\u0131yla filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini ve b\u00fct\u00fcn\u00fc ile felsefeyi halka a\u00e7\u0131k\u00e7a anlatm\u0131\u015ft\u0131r.[53]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd \u015f\u00f6yle devam eder:<\/p>\n

\"\"
\u0130talyan ressam Raffaello Sanzio\u2019nun \u00fcnl\u00fc freski \u201cAtina Okulu\u201dnda \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc g\u00f6steren kesit.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBunu (felsefeyi halka anlatma i\u015fini) el-Maksad<\/em> isimli eserinde yapt\u0131 ve sonra da bu kitab\u0131 filozoflar\u0131 reddetmek i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etti. Daha sonra Teh\u00e2f\u00fct\u00fc\u2019l-Fel\u00e2sife<\/em> diye bilinen eserini ortaya koyarak, iddias\u0131na g\u00f6re icma\u0131 a\u015ft\u0131lar diye \u00fc\u00e7 meselede filozoflar\u0131 tekfir etti, di\u011fer birtak\u0131m meselelerde ise onlar\u0131n bid\u2019at\u00e7\u0131 olduklar\u0131ndan dem vurdu, iddias\u0131n\u0131 ispat etmek i\u00e7in bu kitapta insan\u0131 teredd\u00fcde d\u00fc\u015f\u00fcren deliller, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015f\u00fcpheler ve itirazlar zikretti. Bu surette bir\u00e7ok kimseyi hikmetten de \u015feriattan da (felsefeden de dinden de) uzakla\u015ft\u0131rarak delalete d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Sonra Cev\u00e2hiru\u2019l-Kur\u2019\u00e2n<\/em> diye bilinen eserinde, Teh\u00e2f\u00fct<\/em>\u2019te yazd\u0131\u011f\u0131m \u015feyler birtak\u0131m cedeli s\u00f6zlerdir, hal ve do\u011fru olan s\u00f6zler el-Mezn\u00fbn bihi ala gayri ehlihi<\/em> (Ehil olmayandan k\u0131skan\u0131lan ve esirgenen bilgiler) adl\u0131 eserimdedir, dedi. Bundan sonra Mik\u00e2tu\u2019l-Env\u00e2r<\/em> diye bilinen eseri yazd\u0131. Burada arifi billah olanlar\u0131n mertebelerini anlatt\u0131ktan sonra \u015f\u00f6yle dedi: Allah teala birinci semay\u0131 hareket ettirmemektedir. Allah, kendisinden bu muharrik, yani birinci sema zuhur etmi\u015f olan varl\u0131kt\u0131r. Bunun b\u00f6yle oldu\u011funa itikad edenler m\u00fcstesna, di\u011fer insanlar mahcuptur, yani \u00f6nlerinde perde bulundu\u011fu i\u00e7in hakk\u0131 ve hakikati g\u00f6remezler dedi. \u0130\u015fte bu s\u00f6z, ulum-u ilahiyede (metafizikte) filozoflar\u0131n mezheplerindeki itikad\u0131n, onun taraf\u0131ndan tasrih ve ikrar edilmesidir. Di\u011fer taraftan bir\u00e7ok yerde, filozoflar\u0131n di\u011fer ilimlerdeki durumunun aksine, ulumu ilahiyedeki g\u00f6r\u00fc\u015fleri birtak\u0131m tahminlerden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir, dedi. El-Munkiz mine\u2019d-Dal\u00e2l<\/em> ismini verdi\u011fi eserinde h\u00fckamaya h\u00fccum etti. \u0130lmin, ancak halvet ve tefekk\u00fcrle h\u00e2s\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131, bu mertebenin de peygamberlerin ilimdeki mertebeleri nevinden oldu\u011funa i\u015faret etti. Bu hususu aynen Kimyau\u2019s-Saade<\/em> ismini verdi\u011fi kitapta da ortaya koydu. Bunun neticesi olarak, meydana getirdi\u011fi ihtilaflar ve te\u015fvi\u015fler sebebiyle halk iki f\u0131rkaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc: Bir k\u0131sm\u0131 felsefeyi ve filozoflar\u0131 k\u00f6t\u00fcleme i\u015fine koyuldu, di\u011fer k\u0131sm\u0131 \u015feriat\u0131 tevil etme yolunu tutarak onu felsefeye y\u00f6neltme maksad\u0131 pe\u015finde ko\u015ftu. H\u00e2lbuki b\u00fct\u00fcn bunlar hatad\u0131r. Daha a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, \u015feriat\u0131 zahiri \u00fczre takrir ve tesbit etmek, \u015feriatla felsefenin telifi konusunda halka a\u00e7\u0131klama yapmamak icab eder. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu husustaki a\u00e7\u0131klama, hakk\u0131nda burhana ve delile sahip olmad\u0131klar\u0131 halde felsefenin neticelerini halka tasrih etmek manas\u0131na gelir. Bu ise ne helald\u0131r ne de caizdir. Yani elinde burhan bulunmayan kimselere, hikmetin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klaman\u0131n h\u00fckm\u00fc budur. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu durumda kalanlar, ne \u015feriatla akl\u0131 ne de \u015feriat\u0131n zahirine tabi olan halk z\u00fcmresine d\u00e2hil olur. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin, bahis konusu davran\u0131\u015f\u0131 sebebiyle her iki husus da ihlal edilmi\u015f oldu, yani onun bu davran\u0131\u015f\u0131 sebebiyle baz\u0131 kimselere g\u00f6re hikmete ve \u015feriata halel gelmi\u015f oldu. Di\u011fer baz\u0131 kimselere g\u00f6re de, bu hareketiyle o, her iki taraf\u0131 muhafaza etmi\u015f ve tutmu\u015f oldu. A\u00e7\u0131klanmamas\u0131 icap eden tevili a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u015feriat\u0131 ihlal etti\u011fi gibi, burhana dair yaz\u0131lan eserlerin d\u0131\u015f\u0131nda tasrih edilmemesi gereken felsefi manalar\u0131 ortaya atmas\u0131 itibar\u0131yla da, hikmeti ihlal etmi\u015f oldu. Her iki hususu muhafaza ve m\u00fcdafaa etmesi de \u015f\u00f6yle oldu: \u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011fu Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin ortaya koymu\u015f oldu\u011fu telif \u015fekli bak\u0131m\u0131ndan \u015feriatla hikmetin yekdi\u011ferine muar\u0131z oldu\u011funu bilmezler. Fakat o, ikisi aras\u0131ndaki telif \u015feklini tarif etmekle b\u00f6yle bir taarruzun bulundu\u011funu -hem ifade etmi\u015f hem de bunu- tekit etmi\u015f oldu. Faysalu\u2019t-Tefrika beyne\u2019l-\u0130slam ve\u2019z-Zendeka<\/em> ismini verdi\u011fi eserde bunu yapt\u0131. Bu eserinde tevillerin nevilerini sayd\u0131ktan sonra, yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 tevilde icma\u0131 a\u015fsa (hark-\u0131 icma etse) bile tevilci k\u00e2fir olmaz diye kestirip att\u0131. \u015eu halde onun, bu gibi \u015feylerdeki hareket tarz\u0131 bir bak\u0131ma \u015feriat i\u00e7in bir bak\u0131ma hikmet i\u00e7in ve bir bak\u0131ma da her ikisi i\u00e7in zararl\u0131 oldu. Bu adam\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u015f iyice incelenirse, bunun, zat\u0131 itibar\u0131yla her ikisine de, yani \u015feriata da felsefeye de zararl\u0131 oldu\u011fu, onlara ait faydan\u0131n ar\u0131zi oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Onun yapm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u015fin felsefe ve dine olan zarar\u0131 zati ve aslidir, temin etti\u011fi fayda ise tali ve ar\u0131zidir. \u015e\u00f6yle ki: Ehli olmayan bir kimseye hikmetten a\u00e7\u0131k\u00e7a bahsetmek, zat ve esas itibar\u0131yla ya hikmetin iptal edilmesini veya \u015feriat\u0131n iptal edilmesini icab ettirir. H\u00e2lbuki bu hususta, sadece ar\u0131zi olarak ikisinin aras\u0131n\u0131n telif edilmesi gerekir. Yani nakz ve \u00e7at\u0131\u015fma esasta, telif ve uyu\u015fma ise g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015ftedir. Do\u011frusu ise halka hikmeti sarih bir bi\u00e7imde anlatmamakt\u0131r. Fakat bu husus bir kez a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re (yani Gazz\u00e2l\u00ee a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re), bundan sonra takip edilmesi gereken do\u011fru olan hatt\u0131 hareket, halktan olan ve \u015feriat\u0131 hikmete muhalif g\u00f6ren f\u0131rkan\u0131n da, \u015feriat hikmete muhalif de\u011fildir diye bilmesidir. Bu da iki f\u0131rkadan her birinin biz bu ikisinin k\u00fcnh\u00fcne hakk\u0131yla vak\u0131f de\u011filiz, yani ne \u015feriat\u0131n k\u00fcnh\u00fcne ne de hikmetin k\u00fcnh\u00fcne muttali de\u011filiz, diye bilmek ve \u015fu yolda d\u00fc\u015f\u00fcnmekle olur: Hikmete muhalif oldu\u011funa itikad olunan \u015feriattaki g\u00f6r\u00fc\u015f ya \u015feriat\u0131n asl\u0131ndan olmay\u0131p sonradan uydurulmu\u015f bid\u2019at \u015feklindeki bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr veya hikmet hakk\u0131ndaki hatal\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Yani Allah\u2019\u0131n c\u00fcziyat\u0131 bilmesi ve daha ba\u015fka meselelerde ar\u0131z oldu\u011fu gibi hikmet aleyhinde yap\u0131lan hatal\u0131 tevil ve yorumdan ibarettir. \u0130\u015fte bundan dolay\u0131d\u0131r ki, biz de bu eserde \u015feriat\u0131n esaslar\u0131n\u0131 tarif etmeye mecbur olduk. Zira dikkat edilirse g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ki, \u015feriat\u0131n usul\u00fc ve esaslar\u0131, tevile u\u011frat\u0131lm\u0131\u015f \u015feriat \u015feklinden \u00e7ok daha fazla hikmete mutab\u0131kt\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde hikmetin \u015feriata muhalif oldu\u011funun zannedilmesi ile ilgili felsefi g\u00f6r\u00fc\u015f de, bunun sebebi, ne hikmet ne de \u015feriat hakk\u0131nda bilginin hatal\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r \u015feklinde anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u201d[54]<\/a><\/p>\n

Yeni bir felsefi-siyasi proje in\u015fa eden bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olarak \u0130bn R\u00fc\u015fd <\/strong><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn di\u011fer bir \u00f6zg\u00fcn yan\u0131, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct <\/em>yap\u0131t\u0131na ek olarak Fasl el-Mak\u00e2l<\/em> ve el-Ke\u015ff an Minh\u00e2c el-Edille<\/em> gibi yap\u0131tlar\u0131yla, hem din-felsefe ili\u015fkisini tart\u0131\u015fmas\u0131 ve felsefeyi me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hem de Kuran<\/em>\u2019dan yola \u00e7\u0131karak E\u015far\u00eeli\u011fin, Ha\u015feviyenin, Mutezilenin ve tasavvufun ele\u015ftirisini yaparak yine Kuran<\/em>\u2019dan yola \u00e7\u0131kan yeni bir rasyonel teoloji in\u015fa etmesidir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, yorumlarla bozulan felsefeyi Aristoteles\u2019e d\u00f6nerek d\u00fczeltmeyi hedefleyen \u0130bn R\u00fc\u015fd, tevillerle bozuldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc dini de, Kuran<\/em>\u2019a d\u00f6nerek yeniden yap\u0131land\u0131rmak istemektedir. Bu anlam\u0131yla onun din ve felsefede \u00f6ze d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc savunan ihyac\u0131 bir filozof oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bu \u00f6ze d\u00f6n\u00fc\u015f, ihtilaflar\u0131 ortadan kald\u0131rmak ve birlikli bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131 olu\u015fturmak bak\u0131m\u0131ndan da i\u015flevseldir. Di\u011fer bir deyi\u015fle, felsefedeki ihtilaflar\u0131 ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda felsefede otorite say\u0131lan muallim el-evvel Aristoteles\u2019e, dindeki ihtilaflar\u0131 ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in ise, dinde temel otorite ve kaynak olan Kuran<\/em>\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015fe \u00e7a\u011f\u0131rmaktad\u0131r. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla onu b\u00f6ylesi bir i\u015fe y\u00f6nelten temel neden, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin halk\u0131 hakikat d\u00fc\u015fman\u0131 yapmas\u0131, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f olan mezhepsel ayr\u0131l\u0131klar\u0131n ve tekfir hareketlerinin toplumun birli\u011fini ve mutlulu\u011funu bozmas\u0131 ve \u015feriat konusunda \u015f\u00fcphelere neden olmas\u0131 yatmaktad\u0131r. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cBu \u015feriatta, halk\u0131n bu konuda tam bir buhran ve s\u0131k\u0131nt\u0131 i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fckleri muhakkakt\u0131r. Hatta ortaya \u00e7\u0131kan sap\u0131k f\u0131rkalardan ve muhtelif z\u00fcmrelerden her biri kendilerinin ilk ve esas \u015feriat \u00fczere olduklar\u0131, onlara muhtelif olanlar\u0131n ya bir bid\u2019at\u00e7\u0131 veya kan\u0131 ve mal\u0131 mubah say\u0131lan birer k\u00e2fir olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne varm\u0131\u015flard\u0131r. Tabi t\u00fcm bunlar, \u015e\u00e2ri\u2019nin maksad\u0131ndan sapma ve kaymad\u0131r.\u201d[55]<\/a><\/p>\n

Bu sapma ve kaymalar\u0131n halledilmesi ve halka ili\u015fen \u015f\u00fcphelerin izale edilmesi gerekmektedir. \u00d6nce \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi din-felsefe ili\u015fkisine, bu ba\u011flamda \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnsel ak\u0131mlara y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirilere, sonra da rasyonel teolojisine y\u00f6nelmek, toplumsal birli\u011fi ama\u00e7layan felsef\u00ee-siyas\u00ee projesini g\u00f6rmek bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn, din felsefe ili\u015fkisinde u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 ilk sorun, f\u0131k\u0131h kar\u015f\u0131s\u0131nda felsefenin dinsel me\u015fruiyetini temellendirme sorunudur.[56]<\/a> Asl\u0131nda bu Kind\u00ee\u2019den beri filozoflar\u0131n g\u00fcndemindedir. Sorunu din ve felsefenin konular\u0131n\u0131 birle\u015ftirerek \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelir. Felsefe, varl\u0131klar\u0131 incelemek ve yarat\u0131c\u0131s\u0131na hangi a\u00e7\u0131lardan delil oldu\u011funu g\u00f6stermek ise, bunun dinle \u00e7eli\u015fti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc din, insanlar\u0131 varl\u0131klar\u0131 ak\u0131lla incelemeye ve bunlar hakk\u0131nda ak\u0131lla bilgi sahibi olma arzusunda bulunmaya davet eder. Kuran<\/em>, bunun b\u00f6yle oldu\u011funu s\u00f6yleyen pek \u00e7ok ayet bar\u0131nd\u0131r\u0131r.[57]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd b\u00f6ylece, Kuran<\/em>\u2019da d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, itibar etmeye, ibret almaya y\u00f6nelik ayetleri, felsefeye \u00e7a\u011fr\u0131 olarak yorumlamaktad\u0131r. E\u011fer din, felsefeye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorsa, do\u011fal olarak onun arac\u0131 olan mant\u0131\u011f\u0131 da davet ediyor demektir.[58]<\/a> Bunlar\u0131n, yani felsefe ve mant\u0131\u011f\u0131n yabanc\u0131lar\u0131n bilimi olmalar\u0131 da sonucu de\u011fi\u015ftirmez; zira akli k\u0131yas ve bunlar\u0131n t\u00fcrleri konusunda bizden \u00f6nce baz\u0131 kimseler ara\u015ft\u0131rma ve inceleme yapm\u0131\u015flarsa, bu konuda ara\u015ft\u0131rmalara ve incelemelere ba\u015flaman\u0131n farz olaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bir insan\u0131n \u00e7\u0131karak ge\u00e7mi\u015f birikimi reddedip, her \u015feyi s\u0131f\u0131rdan kurmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. \u015eu halde y\u00fcr\u00fcnen yolda \u00f6ncekiler, eskiler, farkl\u0131 milletler, bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015flerse, onlardan faydalanmak ve yard\u0131mlar\u0131na ba\u015fvurmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu ba\u015fka kimselerle ayn\u0131 dinden olmaya da gerek yoktur. Zira kesilen hayvan\u0131n temiz olmas\u0131 i\u00e7in b\u0131\u00e7a\u011f\u0131 kimin buldu\u011funun \u00f6nemi yoktur. Kald\u0131 ki, f\u0131k\u0131h bile k\u0131yas y\u00f6ntemini kullanarak, Aristoteles\u2019e dayanm\u0131\u015ft\u0131r.[59]<\/a><\/p>\n

\"\"
\u0130bn R\u00fc\u015fd, Bat\u0131\u2019da R\u00f6nesans d\u00f6neminde Averroes diye \u015f\u00f6hret bulmu\u015f, orada Averroism diye bir ak\u0131m yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuran<\/em> felsefeye davet etse de, yabanc\u0131lar\u0131n bilimlerinden yararlanmay\u0131 olurlasa da, felsefi konular\u0131 inceleyenler aras\u0131nda yolunu az\u0131tan sap\u0131klar ve yanl\u0131\u015flara d\u00fc\u015fen hatal\u0131 ki\u015filer ne olacakt\u0131r? Onlar halk\u0131 yanl\u0131\u015f etkilediklerine g\u00f6re, felsefeyi toplumun selameti i\u00e7in yasaklamak gerekmez mi? \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn bu soruya verdi\u011fi yan\u0131t ilgin\u00e7tir; bu y\u00fczden kendi s\u00f6yleminden dinlemekte yarar var:<\/p>\n

\u201cBiz diyoruz ki: Felsefe okumalar\u0131 ve bu konuda ara\u015ft\u0131rmalara dalmalar\u0131 sebebiyle sap\u0131k hale geldikleri zannolunan birtak\u0131m a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k insan gruplar\u0131 vard\u0131r diye felsefe okuma ehliyetine ve selahiyetine sahip olan \u015fah\u0131slar\u0131, hikmete dair yaz\u0131lan eserleri tetkik etmekten men edenin misali, (uzun s\u00fcre susuz kald\u0131klar\u0131 i\u00e7in) kendilerine verilen su bo\u011fazlar\u0131na durdu da, b\u00f6ylece bir\u00e7ok kimse \u00f6ld\u00fc gerek\u00e7esiyle, susuzluktan \u00f6lene kadar susuz bir kimseyi tatl\u0131 ve so\u011fuk su i\u00e7mekten men eden kimsenin hali gibidir. \u015e\u00fcphe yok ki, suyun bo\u011fazda durmas\u0131 sebebiyle vukua gelen \u00f6l\u00fcm ar\u0131zidir, susuzluktan \u00f6lmek ise zati ve zaruri bir husustur. Bu sanata (hikmet ve felsefeye) ar\u0131z olan (sapt\u0131r\u0131c\u0131, azd\u0131r\u0131c\u0131 ve yanl\u0131\u015f yollara sevk edici) \u015feyler, di\u011fer sanatlara (ve ilimlere) de ar\u0131z olmu\u015ftur. Nice f\u0131k\u0131h \u00e2limi vard\u0131r ki, \u00f6\u011frenmi\u015f oldu\u011fu f\u0131k\u0131h ilmi, takvas\u0131n\u0131n az olu\u015funa ve d\u00fcnyaya bal\u0131klama dalmas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Hatta f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun b\u00f6yle olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. H\u00e2lbuki sanatlar\u0131 (yani tahsil ettikleri f\u0131k\u0131h ilmi) zat\u0131 ve \u00f6z\u00fc itibar\u0131yla ameli (ve ahlaki) faziletlere sahip olmay\u0131 icab ettirir. \u015eu halde (\u00f6z\u00fc itibar\u0131yla) ilmi fazileti gerektiren hikmet gibi bir ilme ve sanata, ameli bir fazileti gerektiren sanata ar\u0131z olan bir \u015feyin ar\u0131z olmas\u0131 uzak ve garipsenecek bir \u015fey de\u011fildir.\u201d[60]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, halk\u0131n felsefeyle ilgilenmesinden gelecek zarar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in, zeki olmayanlara felsefeyi yasaklamay\u0131 bile \u00f6nerir.[61]<\/a> \u015eimdi, \u0130slam\u2019a g\u00f6re felsefe yapmak, sadece se\u00e7kinler i\u00e7in gerekliyse, dinle felsefe aras\u0131nda konu bak\u0131m\u0131ndan ortakl\u0131klar da varsa, bu ikisinin ili\u015fkisi nas\u0131l olacakt\u0131r? \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 vermek i\u00e7in \u00fc\u00e7 temel \u00f6nc\u00fcle dayand\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n

\u0130lki, hem felsefe hem de din hakikati bildirir; ikincisi, din, hakikati toplumun tamam\u0131na anlatmay\u0131 ereklerken, felsefenin muhatab\u0131 ancak ussal geli\u015fimin en \u00fcst d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f kimselerdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise dini dogmalar ile felsef\u00ee bilgi aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde \u00e7eli\u015fkiler olmas\u0131 halinde, dini dogmalar felsefi olarak tevil edilir.[62]<\/a><\/p>\n

Din-felsefe ili\u015fkisinde an\u0131lan \u00fc\u00e7 \u00f6nc\u00fcl\u00fc temele alan \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re felsefe ve din hakikati ortaya koymakla beraber, muhatap, y\u00f6ntem, mahiyet ve ama\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7erirler. Din, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn deyi\u015fiyle insanlar\u0131n siyah\u0131na da beyaz\u0131na da seslenir. Bu bak\u0131mdan o genele hitap eder. Genel ise, epistemolojik tutamaklar bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r.[63]<\/a> Genelin i\u00e7inde, hakikati, hatabi, cedeli ve burhani tarzda tasdik eden kimseler bulunur. Bu y\u00fczden dini naslarda, bu \u00fc\u00e7 t\u00fcr tasdike d\u00f6n\u00fck ifadeler bulunur. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u0130nsanlar\u0131n tabiat\u0131, tasdik y\u00f6n\u00fcnden birbirinden \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. \u0130nsanlar\u0131n baz\u0131s\u0131 burhanla tasdik eder. Di\u011fer baz\u0131lar\u0131, (ayn\u0131 h\u00fckm\u00fc) cedeli s\u00f6zlerle -burhan sahibinin tasdik etti\u011fi gibi- tasdik eder. \u00c7\u00fcnk\u00fc tabiat\u0131nda ve istidat\u0131nda bundan ba\u015fkas\u0131 yoktur. \u00d6b\u00fcr baz\u0131lar\u0131 ise, hatabi (ve iknai) s\u00f6zlerle, fakat burhan ehlinin burhana dayanan s\u00f6zlerle tasdik etmeleri gibi tasdik eder. Bunun sebebi \u015fudur: Bizim bu \u015feriat\u0131m\u0131z ilahi oldu\u011fu i\u00e7in halk\u0131 (hak olana) bu \u00fc\u00e7 yoldan davet etmi\u015f, b\u00f6ylece \u015feriat\u0131 tasdik, her insana \u015famil olacak kadar umumi olmu\u015ftur.\u00a0 (\u2026) Bunun i\u00e7indir ki, insanlar\u0131n beyaz\u0131na da siyah\u0131na da (yani t\u00fcm\u00fcne) peygamber olarak g\u00f6nderilmek Ras\u00fclullah\u0131n bir \u00f6zelli\u011fi k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00f6z\u00fcmle, Hz. Peygamberin \u015feriat\u0131n\u0131n, (halk\u0131) Allah Tealaya davet yollar\u0131n\u0131 (felsefi ve akli olanlar d\u00e2hil) ihtiva etti\u011fini anlatmak istiyorum. \u015eu ayette bu husus a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik bir \u015fekilde anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Rabbinin yoluna hikmetle, g\u00fczel \u00f6\u011f\u00fct (mev\u2019\u0131zeyi hasene) ile ve en g\u00fczel m\u00fccadele (cedel) bi\u00e7imi ile davet et.\u201d[64]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd b\u00f6yle diyerek, dinin, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, t\u00fcm\u00fcyle halk d\u00fczeyine (avam) indirgenemeyece\u011finin, onda felsefeyi de ilgilendiren hakikatlerin de bulundu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015f olur. Onun dine kay\u0131ts\u0131z kalan ve dini ele\u015ftiren filozoflar\u0131 ele\u015ftirmesinin nedeni de burada aranmal\u0131d\u0131r. Oysa ona g\u00f6re felsefe, yaln\u0131zca do\u011fas\u0131 gere\u011fi akl\u00ee yetene\u011fe sahip, se\u00e7kin bir z\u00fcmreye hitap etmektedir. Din ve felsefenin muhataplar\u0131 aras\u0131nda fark varsa, bundan do\u011fal bir bi\u00e7imde din ve felsefenin hakikati ortaya koyma y\u00f6ntemlerinin de farkl\u0131la\u015faca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r; din, t\u00fcm insanlara seslendi\u011finden, hakikati, hatabi, cedeli, burhani tasdik t\u00fcrlerinin her birisiyle ifade etmek zorundad\u0131r. Oysa felsefe, sadece zekilere seslendi\u011finden ve hakikati sadece burhanla elde etti\u011finden, yaln\u0131z burhan ehline hitap etmektedir. Mehmet Birg\u00fcl\u2019\u00fcn deyi\u015fiyle, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn din-felsefe ili\u015fkisinin en temel ayr\u0131m noktas\u0131 burada ortaya \u00e7\u0131kar. Ona g\u00f6re din, felsefenin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ile ayn\u0131 olan hakikati, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 t\u00fcr tasdik t\u00fcr\u00fcyle sunarken, burhani olan hakikatin \u00f6z\u00fcn\u00fc, cedel\u00ee ve hatab\u00ee olanla perdelemektedir.[65]<\/a> Bu durumda dinin sundu\u011fu hakikat, seslendi\u011fi kitlenin bilin\u00e7 d\u00fczeyiyle orant\u0131l\u0131 olarak etkileyici meseller ve genel kanaatlere dayal\u0131d\u0131r; ancak bu mesellerin ve kanaatlerin alt\u0131nda burhani bir \u00f6z bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"\u0130bn R\u00fc\u015fd bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinden yola \u00e7\u0131karak, dinin hatab\u00ee ve cedel\u00ee s\u00f6zlerden ibaret bir zahirinin, bir de burhan\u00ee \u00f6z\u00fc yani b\u00e2t\u00ee yan\u0131n\u0131n bulundu\u011funu ileri s\u00fcrer.[66]<\/a> Ona g\u00f6re, dinin zahiri ve bat\u0131ni y\u00f6n\u00fcn\u00fcn oldu\u011funu, muhkem ve m\u00fcte\u015fabihe de\u011finen Kuran<\/em> da bildirir. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re bunun nedeni, tasdik konusunda insanlar\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131ndaki ve yeteneklerindeki farkl\u0131l\u0131kt\u0131r. Birbiriyle \u00e7at\u0131\u015fma durumunda bulunan zahiri ifadelerin \u015feriatta yer almas\u0131n\u0131n sebebi, ilimde rasih olanlar\u0131n, bilgide derinle\u015fenlerin \u00e7eli\u015fik g\u00f6r\u00fcnen dogmalar\u0131n aralar\u0131n\u0131 tevil suretiyle uzla\u015ft\u0131rmalar\u0131 gerekti\u011fine i\u015faret etmek ve onlar\u0131 uyarmakt\u0131r.[67]<\/a> \u015eu halde, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, \u015feriat\u0131n tamam\u0131n\u0131n zahiri manada anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmedi\u011fi gibi, dogmalar\u0131n hepsini de bat\u0131n say\u0131p tevil etmek, zahiri anlam\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kartmak do\u011fru olmaz.[68]<\/a><\/p>\n

O halde neler tevil edilecektir? Bir \u015feyin zahir de\u011fil bat\u0131n oldu\u011funa nas\u0131l karar verilecektir? \u0130bn R\u00fc\u015fd, hak hakka z\u0131t olmaz, dedikten sonra, burhan ve kan\u0131ta dayal\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce, herhangi bir varl\u0131k konusunda herhangi bir sonuca ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 durumlar\u0131 ele al\u0131r ve neyin tevil edilece\u011fini, neyin bat\u0131n say\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 ona g\u00f6re belirlemeye y\u00f6nelir. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cYa bu varl\u0131k konusunda \u015feriat s\u00fck\u00fbt etmi\u015f, onun hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylememi\u015ftir. Veya \u015feriat o varl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131tm\u0131\u015f ve tarif etmi\u015ftir. \u015eayet o varl\u0131k konusunda \u015feriat s\u00fck\u00fbt etmi\u015f, hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylememi\u015fse, art\u0131k burada bir \u00e7at\u0131\u015fma (ve taarruz) halinin mevcut oldu\u011fundan s\u00f6z edilemez. Bu durum, \u015feriatta s\u00fck\u00fbt edilen, fakat daha sonra (bir ihtiyaca binaen) f\u0131k\u0131h \u00e2limlerinin f\u0131khi k\u0131yasla \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 (dini, \u015feri) h\u00fck\u00fcmlere benzer. \u015eayet \u015feriat o varl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131tm\u0131\u015f ve hakk\u0131nda bilgi vermi\u015fse, burada yine iki durum ortaya \u00e7\u0131kar: \u015eeriat\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 \u015fey, yani naslar\u0131n zahiri manalar\u0131, burhan ve delile dayanan bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin o varl\u0131k konusunda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonuca, ya uygun olur veya muhalif olur. E\u011fer uygun ise, burada s\u00f6ylenecek bir s\u00f6z yoktur. \u015eayet muhalif ise, i\u015fte o zaman burada tevil talep olunur. Tevilin manas\u0131, bir s\u00f6z\u00fc hakiki delaletinden (zahiri anlam\u0131ndan) ve manas\u0131ndan \u00e7\u0131kararak mecazi delalete ve manaya g\u00f6t\u00fcrmektir.\u201d[69]<\/a><\/p>\n

Ona g\u00f6re, dinin simgesel \u00f6\u011feler de bar\u0131nd\u0131rmas\u0131n\u0131n aksine, felsefenin verdi\u011fi hakikat, mutlak anlamda burhani \u00f6nc\u00fcllere dayanan burhani sonu\u00e7lardan olu\u015fan bir hakikattir. \u0130\u015fte d\u00een\u00ee naslar\u0131n zahiriyle felsefenin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 burh\u00e2n\u00ee sonu\u00e7lar aras\u0131nda bir tak\u0131m \u00e7eli\u015fkiler ortaya \u00e7\u0131karsa, -sanki bu, din avama da seslendi\u011fi i\u00e7in \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r- bu durumda, burhan ehli yani filozof, tevil yoluyla zahirden bat\u0131na y\u00f6nelecek ve \u00e7eli\u015fkiyi ortadan kald\u0131racakt\u0131r. Ger\u00e7i bu sorun da burhan ehlini ilgilendirir; halk \u00e7eli\u015fkilerin fark\u0131nda bile de\u011fildir.[70]<\/a><\/p>\n

Ona g\u00f6re,\u00a0 din ve felsefe aras\u0131ndaki s\u00f6z konusu mahiyet farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n di\u011fer bir nedeni ise, din ve felsefenin dayand\u0131\u011f\u0131 bilgi t\u00fcrlerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Din, Tanr\u0131\u2019dan gelen vahye dayan\u0131r, oysa felsefe, insan akl\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.[71]<\/a> O, bu anlay\u0131\u015f\u0131 do\u011frultusunda, \u2018bilgelik, vahiy alan kimseler, yani peygamberlerde s\u00fcrekli olarak bulunan bir \u015feydir; bu nedenle, b\u00fct\u00fcn s\u00f6ylenen s\u00f6zler aras\u0131nda en do\u011frusu, her peygamber bilge oldu\u011fu halde, her bilgenin peygamber olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r; onlar sadece peygamberlerin varisleridir\u2019 der.[72]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl\u2019\u00fcn yerinde deyi\u015fiyle, \u015fu halde din, hakikati Tanr\u0131\u2019dan insana y\u00f6neltirken, felsefe insandan, insan akl\u0131n\u0131n Tanr\u0131\u2019ya do\u011fru y\u00f6neliminden ortaya \u00e7\u0131kar. Bu durumun do\u011fal sonucu \u015fudur: Dini hakikat felsefi hakikatten \u00e7ok daha dard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc dinin amac\u0131 ile felsefenin amac\u0131 da mahiyetleri gibi farkl\u0131d\u0131r. Dinin amac\u0131, bir sayfal\u0131k bir metinde toplanabilecek d\u00fcnya ve ahrette mutlulu\u011fa g\u00f6t\u00fcrecek hakik\u00ee inanc\u0131 ve eylemi \u00f6\u011fretmek iken, felsefenin, b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rmak gibi bir \u00f6devi vard\u0131r. Bu nedenle dinsel do\u011fmalar, kuramsal ve eylemsel bilimleri vermezler, ama b\u00e2t\u0131nlar\u0131, nazar\u00ee ve amel\u00ee bilimlerin burh\u00e2n\u00ee sonu\u00e7lar\u0131yla tamamen uygundur ya da tevil bu uygunlu\u011fu g\u00f6sterir.[73]<\/a> Fakat burada \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn, Tanr\u0131, Peygamberlik ve ahret gibi dinin as\u0131llar\u0131na ili\u015fkin konular\u0131n teviline t\u00fcm\u00fcyle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131; filozof bile olsa onlar\u0131 tevil etmemesi gerekti\u011fini s\u00f6yledi\u011fini belirtmek gerekir. Ona g\u00f6re halk ve kel\u00e2m ehli de tevilden uzak tutulmal\u0131d\u0131r; hatta onlar\u0131n tevile y\u00f6nelmesi k\u00fcf\u00fcrd\u00fcr.[74]<\/a> \u015eunlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cBir kimse, \u00fczerine zahire iman farz olan s\u0131n\u0131ftan ise, tevil yapmak onun hakk\u0131nda k\u00fcf\u00fcrd\u00fcr, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne sahip bulunuyoruz. Tevil yapma ehliyetine sahip olanlardan birisi, b\u00f6yle birisine tevili if\u015fa ederse, o \u015fahs\u0131 k\u00fcfre davet etmi\u015f olur. K\u00fcfre davet eden de k\u00e2fir olur. Anlat\u0131lan sebeplerden dolay\u0131 sadece burhan kitaplar\u0131nda tevilin yer almas\u0131 icap eder. Zira tevil burhan kitaplar\u0131nda (yani felsefi ve ilmi eserlerde) yer al\u0131rsa, ehliyetli olanlardan ba\u015fkas\u0131n\u0131n eline ula\u015fmaz. \u015eayet tevil, burhan kitaplar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda da yer al\u0131rsa, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi \u015fairane, hatabi ve cedeli tasvirler kullanarak tevil anlat\u0131l\u0131rsa, bu hem \u015feriata hem de hikmete (felsefeye) kar\u015f\u0131 i\u015flenmi\u015f bir hata olur. Bu i\u015fi yapan zat, bu hareketiyle hay\u0131r kastetmi\u015f olsa bile hal budur. \u00c7\u00fcnk\u00fc o bu hareketiyle ilim ehlini \u00e7o\u011faltmay\u0131 hedeflemi\u015f ama bu tutumu ile ilim ehlini de\u011fil, fesad ehlini \u00e7o\u011faltm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu vesile yapanlardan baz\u0131lar\u0131 hikmeti (felsefeyi) k\u00f6t\u00fclemi\u015fler, di\u011fer baz\u0131lar\u0131 ise her ikisini cem ve telif etmek istemi\u015flerdir.\u201d[75]<\/a><\/p>\n

\u015eu halde, ona g\u00f6re, ger\u00e7ek filozoflar\u0131n mutlak surette dine ve onun amac\u0131na sayg\u0131 g\u00f6stermeleri gerekmekte; halk\u0131n inanc\u0131nda \u015f\u00fcphe ve desise olu\u015fturabilecek etkinliklerden uzak durmalar\u0131 beklenmektedir. \u0130\u015fte bu y\u00fczden filozof, dinin cedel ve hatabiyattan ibaret zahirine ili\u015fkin burhan\u00ee tevillerini asla halka a\u00e7\u0131klamamal\u0131d\u0131r. Zira hak olan inanca ve amele, sahip olduklar\u0131 akli yeteneklerinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedeniyle, cedel ve hatabiyatla y\u00f6nelen insanlar burhan\u0131 anlayamayacak ve sonu\u00e7ta dinin bat\u0131n\u0131 bir tarafa, zahirini de yitireceklerdir. Bu durum inan\u00e7lar\u0131nda \u015f\u00fcphelerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7acak ve toplumsal bak\u0131mdan y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar do\u011furacakt\u0131r.[76]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Fasl el-Mak\u00e2l<\/em> ve el-Ke\u015ff<\/em>\u2019de din-felsefe ili\u015fkisine y\u00f6nelik s\u00f6yledikleri, din ve felsefenin ayn\u0131 hakikati farkl\u0131 d\u00fczeyde ifade ettikleri anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu anlay\u0131\u015f\u0131n ipu\u00e7lar\u0131, Teh\u00e2f\u00fct et-Tehaf\u00fct<\/em>\u2019te de bulunmaktad\u0131r. Ancak Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>\u2019te Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye yan\u0131t verirken, yer yer, \u2018din ve felsefenin farkl\u0131 \u015feyler oldu\u011funu, birini di\u011ferine kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekti\u011fini\u2019 s\u00f6ylemektedir. \u00d6zellikle mucizenin felsefenin konusu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131,[77]<\/a> \u015feriat\u0131n ilkelerinin felsefe taraf\u0131ndan ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekmedi\u011fi,[78]<\/a> dinin t\u00fcm\u00fcyle akla indirgenemeyece\u011fi, ak\u0131lsal bir \u015feriattan hem akla hem de vahye dayanan \u015feriat\u0131n daha \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu vb. s\u00f6ylemleri,[79]<\/a> sanki \u00e7ifte hakikat doktrinini savunuyormu\u015f izlenimi do\u011furmaktad\u0131r. Bat\u0131\u2019da \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u00e7ifte hakikati savundu\u011fu iddias\u0131 bu t\u00fcr s\u00f6ylemlerinden kaynaklanm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. O, mucize bahsinde, filozoflar\u0131n dinin ilkelerini ara\u015ft\u0131rmamas\u0131 gerekti\u011fini ima etse de, akil-nakil ili\u015fkisini tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir ba\u011flamda, bu s\u00f6ylemiyle \u00e7eli\u015ferek ama dinin akl\u0131n hakikatlerini a\u015fan unsurlara sahip oldu\u011funu ima ederek \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cGazz\u00e2l\u00ee\u2019nin (\u2026) s\u00f6z\u00fc akla de\u011fil nakle dayanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, onu bu kitaba sokman\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Felsefe \u015feriatta yer alan her \u015feyi ara\u015ft\u0131r\u0131r. E\u011fer felsefe \u015feriat\u0131 iyi kavrarsa, felsefenin anlay\u0131\u015f\u0131 ile \u015feriat\u0131n anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131nda bir fark kalmaz ve dolay\u0131s\u0131yla bilgi bak\u0131m\u0131ndan daha yetkin bir dereceye ula\u015fm\u0131\u015f olur. E\u011fer felsefe \u015feriat\u0131 iyi bir bi\u00e7imde kavrayamazsa, insan akl\u0131n\u0131n bu konudaki yetersizli\u011fi bilinmi\u015f olur ve onu yaln\u0131zca \u015feriat kavrar.\u201d[80]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, yolu temizlemeyi ama\u00e7layan din-felsefe uzla\u015ft\u0131rmas\u0131ndan hareketle, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yayg\u0131n ak\u0131mlar\u0131n bir ele\u015ftirisine y\u00f6nelir ve Kuran<\/em>\u2019dan yola \u00e7\u0131karak, tart\u0131\u015fmas\u0131z herkesin kabul\u00fcne sundu\u011fu bir teoloji de in\u015fa eder. O, olu\u015fturmaya giri\u015fti\u011fi teolojinin daha giri\u015finde, \u015feriat\u0131n bir zahir biri tevile a\u00e7\u0131k bat\u0131n olmak \u00fczere iki unsur i\u00e7erdi\u011fini, zahir ve a\u00e7\u0131k k\u0131sm\u0131n\u0131n herkesi ba\u011flay\u0131c\u0131 oldu\u011funu, ama tevile a\u00e7\u0131k k\u0131sm\u0131n\u0131n sadece filozoflar\u0131 ilgilendirdi\u011fini yineler. B\u00f6ylece din-felsefe ili\u015fkisine y\u00f6nelik tart\u0131\u015fmalar\u0131na at\u0131f yapm\u0131\u015f olur.[81]<\/a> Bu at\u0131fa ba\u011fl\u0131 olarak, kendi d\u00f6neminde yayg\u0131n ak\u0131mlar\u0131 da ele\u015ftirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc d\u00f6neminde yayg\u0131n olan ak\u0131mlar, \u00e7e\u015fitli tevillere y\u00f6nelerek, birbirlerini bunun \u00fczerinden dinsizlikle su\u00e7lamaktad\u0131rlar. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cBug\u00fcn bu f\u0131rka ve z\u00fcmrelerin en me\u015fhuru d\u00f6rtt\u00fcr. E\u015f\u2019ariyye ad\u0131n\u0131 alan f\u0131rka, bug\u00fcn halk\u0131n \u00e7o\u011funun Ehl-i s\u00fcnnet olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc taifedir. Taifenin di\u011ferine Mutezile ismi, \u00f6b\u00fcr\u00fcne Bat\u0131niyye (mutasavv\u0131flar) ad\u0131 verilmekte, ba\u015fka biri de Ha\u015feviyye ad\u0131n\u0131 almaktad\u0131r. Bu z\u00fcmrelerden her biri Allah bahsinde de\u011fi\u015fik akidelere inanm\u0131\u015flar, \u015feriat\u0131n laf\u0131zlar\u0131n\u0131 (ve naslarda ge\u00e7en a\u00e7\u0131k s\u00f6zleri) zahirinden sapt\u0131rarak bahis konusu inan\u00e7lar seviyesine indirdikleri tevillere y\u00f6neltmi\u015fler, b\u00fct\u00fcn halk\u0131n benimsemekle m\u00fckellef olduklar\u0131 ilk ve esas \u015feriat\u0131n o oldu\u011funu, ondan sapanlar\u0131n ya k\u00e2fir ya da bir bidatc\u0131 oldu\u011funu iddia etmi\u015flerdir. B\u00fct\u00fcn bunlar, yani tevillere dayanan itikadlar iyice d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr ve \u015feriat\u0131n maksad\u0131 dikkatli bir \u015fekilde g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131rsa, b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n sonradan ortaya at\u0131lan birtak\u0131m s\u00f6zlerden, uydurulan tevillerden ibaret oldu\u011fu meydana \u00e7\u0131kar.\u201d [82]<\/a><\/p>\n

O, bu saptamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, s\u00f6z konusu etti\u011fi t\u00fcm f\u0131rkalar\u0131 ele\u015ftirmeye y\u00f6nelir; \u00f6nce He\u015feviyye f\u0131rkas\u0131n\u0131 ele al\u0131r. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn deyi\u015fiyle s\u00f6ylersek, bunlara g\u00f6re Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilme yolu ak\u0131l de\u011fil nakildir; iman meselelerinde, halk\u0131n iman etmekle m\u00fckellef oldu\u011fu konularda \u015feriat sahibinden al\u0131nan \u015feylerle yetinmek gerekir. Ona g\u00f6re, bu f\u0131rka sapk\u0131nd\u0131r (dalalet); \u00e7\u00fcnk\u00fc akl\u0131 ve k\u0131yas\u0131 reddetmektedir. Oysa Kuran<\/em> akla y\u00f6neltmekte, akli incelemeyi zorunlu g\u00f6rmektedir.[83]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn deyi\u015fiyle onlar, g\u00f6zleri dogma ya da din perdesiyle kapanm\u0131\u015f kimselerdir.[84]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, ard\u0131ndan E\u015f\u2019ar\u00eelere y\u00f6nelir. Onun da belirtti\u011fi gibi d\u00f6neminde en ya\u011f\u0131n ak\u0131m budur. Onlar, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sadece ak\u0131lla tasdik edilece\u011fine kani olmu\u015flard\u0131r. Lakin bu konuda tutmu\u015f olduklar\u0131 yollar, Tanr\u0131\u2019n\u0131n dikkatimizi \u00e7ekti\u011fi \u015fer\u2019\u00ee yollar de\u011fildir. Onlar\u0131n geli\u015ftirmi\u015f olduklar\u0131 t\u00f6z-ilinek metafizi\u011fine dayal\u0131 hud\u00fbs delili ile yine onlardan birisi olan C\u00fcveyn\u00ee taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen imk\u00e2n kan\u0131t\u0131, cedelidir ve \u015feriata uygun de\u011fildir; onlar\u0131 s\u00f6yledikleri, ne halk\u0131 ne de burhan ehlini ikna edecek d\u00fczeydedir. Onlar\u0131n geli\u015ftirdikleri yakla\u015f\u0131m \u015fer\u2019\u00ee de de\u011fildir.[85]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, burada durmaz, E\u015f\u2019ar\u00eelerin geli\u015ftirdi\u011fi t\u00fcm teolojik sistemi ele\u015ftirmeye y\u00f6nelir. Onlar\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u0131fatlar\u0131 konusunda, bunlar zat m\u0131d\u0131r, yoksa zat \u00fczerine zait midir, s\u0131fatlar \u00f6nceli (h\u00e2dis) midir, \u00f6ncesiz (kad\u00eem) midir gibi \u015feriatta olmayan bidatler ortaya atmak[86]<\/a>, Tanr\u0131\u2019n\u0131n cisim olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle birlikte, \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015ferek g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini ileri s\u00fcrmekle itham eder.[87]<\/a> Yine geli\u015ftirdikleri kesb teorisinin, cebr\u00ee oldu\u011funu[88]<\/a>, elin \u00fc\u015f\u00fcmeden dolay\u0131 titremesiyle, kas\u0131tl\u0131 titremeyi bile ay\u0131rmaktan uzak oldu\u011funu ileri s\u00fcrer.[89]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re E\u015f\u2019ar\u00eeler, zul\u00fcm ve adalet konusunda \u00f6ylesine garip bir doktrin benimsemi\u015flerdir ki, ne insan akl\u0131na ne de Tanr\u0131\u2019ya yak\u0131\u015fmaktad\u0131r. Onlar, Tanr\u0131\u2019y\u0131 faili muhtar yapaca\u011f\u0131z diyerek, iyi ve k\u00f6t\u00fcn\u00fcn nesnel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yads\u0131m\u0131\u015flar, keyfi bir \u00f6znelcili\u011fe kaym\u0131\u015flard\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olarak, Tanr\u0131\u2019ya \u015firk ko\u015fman\u0131n bile \u00f6z\u00fcnde k\u00f6t\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, e\u011fer Tanr\u0131 dileseydi \u015firkin iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r.[90]<\/a> Daha ileri gidip, Tanr\u0131\u2019n\u0131n imk\u00e2ns\u0131z \u015feyleri teklif edebilece\u011fini, evren onun m\u00fclk\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin, hatta k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin bile adil oldu\u011funu ileri s\u00fcrebilmi\u015flerdir. Oysa bunlar hem \u015feriat\u0131n zahirine hem de akla ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Onlar bu tutumlar\u0131yla tanr\u0131sal hikmeti ve inayeti ortadan kald\u0131rm\u0131\u015flar, imk\u00e2n metafizi\u011fiyle, evrende gayeli bir eylem b\u0131rakmad\u0131klar\u0131 gibi, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisini de ink\u00e2r etmi\u015flerdir. T\u00fcm bu anlay\u0131\u015flar\u0131na uygun bir bi\u00e7imde, tevil edilmemesi gereken naslar\u0131 tevil etmi\u015fler, Kuran<\/em>\u2019dan tamam\u0131yla uzakla\u015fan bir teoloji in\u015fa etmi\u015fler, yapt\u0131klar\u0131 eylemlerle k\u00fcfre girmi\u015flerdir.[91]<\/a><\/p>\n

\"\"\u0130bn R\u00fc\u015fd, Mutezileyle ilgili, End\u00fcl\u00fcs\u2019te onlar\u0131n tutmu\u015f olduklar\u0131 yol konusunda bilgi sahibi olmas\u0131n\u0131 temin edecek yap\u0131t olmad\u0131\u011f\u0131 bahanesiyle suskun ge\u00e7mekte, hakl\u0131 olarak Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 konusunda onlar\u0131n E\u015f\u2019ar\u00eelerle ayn\u0131 yolu tuttuklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir.[92]<\/sup><\/a> Ancak bu suskunlu\u011funu s\u00fcrd\u00fcrememekte, E\u015f\u2019ar\u00eelere y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftiriler ba\u011flam\u0131nda s\u0131k s\u0131k onlardan da s\u00f6z etmekte, onlar\u0131 da tevil edilmemesi gereken ayetleri tevil etmekle itham etmektedir. Hatta onlar\u0131n Tanr\u0131 cisim de\u011fildir demelerine uygun bir bi\u00e7imde Tanr\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6r\u00fclmesini reddetmelerini ilkelerine uygun, ancak \u015feriata ayk\u0131r\u0131 bulmaktad\u0131r.[93]<\/a> Yine onlar\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u0131fatlar\u0131 konusunda biadatler ortaya atmakla su\u00e7lamakta, onlar\u0131 da cedel ehli saymaktad\u0131r.[94]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, ister E\u015f\u2019ar\u00ee ister Mutezil\u00ee olsun kel\u00e2mc\u0131larla ilgili olarak olduk\u00e7a kat\u0131 bir s\u00f6ylem bi\u00e7imine sahiptir; onlar\u0131 s\u0131k s\u0131k dinsizlikle ve dine dinde olmayan \u015feyi katmakla su\u00e7lamakta ve onlar\u0131 ak\u0131l bak\u0131m\u0131ndan eksiklikle nitelemektedir. S\u00f6zgelimi kel\u00e2mc\u0131lara y\u00fcklendi\u011fi bir pasajda \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u0130slam\u2019daki b\u00fct\u00fcn \u015f\u00fcphe ve teredd\u00fctleri, Allah\u2019\u0131n izin vermedi\u011fi bir \u015fekilde \u015feriatta yapt\u0131klar\u0131 tasrihleri ile kel\u00e2mc\u0131lar ortaya d\u00f6km\u00fc\u015flerdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015feriatta kusurdan m\u00fcnezzeh olan Allah\u2019\u0131n h\u00e2dis ya da kad\u00eem irade ile m\u00fcrid oldu\u011funa dair hi\u00e7bir \u015fey yoktur. Bu durumda kel\u00e2mc\u0131lar, bu konularda ne \u015feriat\u0131n zahirine tabi olarak, saadet ve kurtulu\u015fu zahire tabi olmak suretiyle bulanlardan olabilmi\u015fler, ne de yak\u00een ehli olanlar\u0131n mertebesine ererek, saadeti ilm-i yak\u00eende bulan z\u00fcmreye d\u00e2hil olabilmi\u015flerdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar, ne ulemadand\u0131rlar ne de tasdik ehli olan halktan. Sadece ve sadece kalplerinde sapma meyli ve g\u00f6n\u00fcllerinde hastal\u0131k bulunan bir z\u00fcmreden olabilmi\u015flerdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hari\u00e7teki nutk ve dil ile s\u00f6ylemi\u015f olduklar\u0131 \u015feyler, bat\u0131ndaki nutk ve lisanla s\u00f6yledikleri \u015feylere muhaliftir. Bunun sebebi de asabiyet ve muhabbettir. Yani mezhep taassubu, me\u015frep sevgisi ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n s\u00f6ylemi\u015f olduklar\u0131 bu nevi s\u00f6zlere al\u0131\u015fmak, makul \u015feylerden b\u00fcsb\u00fct\u00fcn s\u0131yr\u0131l\u0131p uzakla\u015fmaya sebep olmaktad\u0131r. Nitekim E\u015f\u2019ar\u00ee mezhebinde mahir olan ve k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftan beri bu mezhep \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 temrin ve idmanlarla yeti\u015fen kimselere bu halin ar\u0131z oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u015e\u00fcphesiz ki, bu gibi \u015fah\u0131slar, itiyad ve yeti\u015fme tarz\u0131 perdesiyle perdelenmi\u015f olduklar\u0131ndan tabii, akli ve dini hakikatleri g\u00f6remezler.\u201d[95]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, bat\u0131ni yoruma e\u011filimli olmalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00e2t\u0131niler diye de adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 sufileri ve tasavvufu da ele\u015ftiri s\u00fczgecinden ge\u00e7irmektedir. Ona g\u00f6re sufilerin tuttu\u011fu yollar ak\u0131lsal (nazari) de\u011fildir. Yani \u00f6nc\u00fcllerden ve k\u0131yaslardan olu\u015fmamaktad\u0131r. Sufilerin iddias\u0131na g\u00f6re, gerek Tanr\u0131 gerekse onun d\u0131\u015f\u0131ndaki varl\u0131klar hakk\u0131ndaki bilgi ya da marifet, \u015fehv\u00e2n\u00ee arzu ve engellerden soyutlan\u0131lmas\u0131 ve kastedilen hedefe y\u00f6nelinmesi halinde nefse Tanr\u0131 taraf\u0131ndan verilen bir \u015feydir. Ona g\u00f6re, sufiler bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn do\u011frulu\u011fu konusunda \u015feriat\u0131n zahirinden pek \u00e7ok delil getirmi\u015flerdir. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etsek bile bu yol, insan olmalar\u0131 itibar\u0131yla b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131 i\u00e7ine alan, onlar\u0131n hepsini ku\u015fatan bir yol de\u011fildir. \u0130bn R\u00fc\u015fd bu saptamas\u0131yla, \u00f6rt\u00fck bir bi\u00e7imde, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin tasavvufa y\u00f6nelten siyasi projesini de ele\u015ftirmi\u015f olmaktad\u0131r. Ona g\u00f6re, e\u011fer insanlar i\u00e7in tercih ve tavsiye edilen yol bu olsayd\u0131, nazar ve d\u00fc\u015f\u00fcnme yolu b\u00e2t\u0131l olur, bu yolun insanlarda mevcut olmas\u0131 abes ve manas\u0131z kal\u0131rd\u0131. H\u00e2lbuki Kuran<\/em>, ba\u015ftan sona kadar nazar, itibar ve ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeye davet etmekte, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme konusunda insanlar\u0131 uyarmakta ve onlar\u0131 harekete ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin s\u0131hhatli olmas\u0131 i\u00e7in, t\u0131pk\u0131 sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n bilgi tahsil etmede \u015fart olmas\u0131 gibi \u015fehvet ve nefsi arzular\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u015fartt\u0131r. Ancak nefsi arzular\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, bilgi elde etme hususta \u015fart olmakla birlikte, \u00f6z\u00fc itibar\u0131yla marifet ve bilgi yeterli de\u011fildir. Nitekim s\u0131hhat de, \u00f6z\u00fc itibar\u0131yla bilgi vermese bile, bilgi elde etmek i\u00e7in yine de \u015fartt\u0131r, ama kendi ba\u015f\u0131na s\u0131hhat bilgi elde etmeye yetmemektedir. \u0130\u015fte bu y\u00fczden \u015feriat halk\u0131 bu yola davet etmi\u015f ve b\u00fct\u00fcn\u00fc ile te\u015fvik etmi\u015f, yani iyi amellere heveslendirmi\u015ftir. Yoksa sufilerin sand\u0131klar\u0131 gibi bu yol, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bilgi elde etmek i\u00e7in k\u00e2fi oldu\u011fundan bu yola te\u015fvik edilmi\u015f de\u011fildir. Aksine bu yol, d\u00fc\u015f\u00fcnme konusunda e\u011fer faydal\u0131 ise, sadece haz\u0131rl\u0131k bak\u0131m\u0131nda faydal\u0131d\u0131r; yoksa i\u015f sufilerin dedi\u011fi gibi de\u011fildir. Yani nefsi tezkiye etmekle bilgi kendili\u011finden olu\u015fmaz. \u00d6te yandan t\u0131pk\u0131 kel\u00e2mc\u0131lar gibi sufiler de, tevil edilmemesi gereken dogmalar\u0131 tevil etmi\u015fler, halk\u0131n d\u00fcnya ve ahret mutlulu\u011funu temin eden \u015feriat ilac\u0131n\u0131n terkibini bozmu\u015flard\u0131r.[96]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlara y\u00f6nelik bu ele\u015ftirileri, yeni teoloji olu\u015fturmada yolu temizleme \u00e7abas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Ancak var olanla hesapla\u015ft\u0131ktan sonra b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici yeni bir teoloji ortaya konabilir. Ona g\u00f6re, herkesi birle\u015ftirecek yeni teoloji, insanlar\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, s\u0131fatlar\u0131, ahiret ve Tanr\u0131-evren ili\u015fkisi gibi konularda uzla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedeflemelidir.[97]<\/a> Bu anlam\u0131yla hatabi, cedeli ve burhani d\u00fc\u015f\u00fcnmeye e\u011filimli her gruba hitap etmelidir. Bu ise \u015feriat\u0131n zahirini temel almay\u0131 gerektirir. O, el-Ke\u015ff an Minh\u00e2c el-Edille<\/em>\u2019de herkesi birle\u015fmeye \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 dinsel ilkeleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralar:<\/p>\n

Evrenin yarat\u0131c\u0131s\u0131 ve y\u00f6neticisi (m\u00fcdebbir) olarak Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 herkes kabul etmelidir. Ona g\u00f6re Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin kan\u0131tlar ne Aristoteles\u2019in ortaya koydu\u011fu kozmolojik ya da etiolojik (illi) deliller ne de \u0130bn S\u00een\u00e2 ve E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc imk\u00e2n delilidir. Kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 hud\u00fbs delili de burhani de\u011fildir, anla\u015f\u0131lmaz bir karakterdedir ve Kuran<\/em>\u2019a uymaz. Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik en iyi delil Kuran<\/em>\u2019dad\u0131r ve bu delil, Tanr\u0131\u2019n\u0131n yaratma ve inayetini temel al\u0131r.[98]<\/a> Ona g\u00f6re, herkes Tanr\u0131\u2019n\u0131n birli\u011finde uzla\u015fmal\u0131d\u0131r. Kuran<\/em> Tanr\u0131\u2019n\u0131n birli\u011fini serahatle vurgular.[99]<\/a> Her M\u00fcsl\u00fcman Kuran<\/em>\u2019\u0131n Tanr\u0131\u2019ya isnat etti\u011fi kemal s\u0131fatlar\u0131n\u0131 yani, ilim, hayat, kudret, irade, i\u015fitme, g\u00f6rme ve kel\u00e2m s\u0131fatlar\u0131n\u0131 onaylamal\u0131d\u0131r.[100]<\/a> Kuran<\/em>, Tanr\u0131\u2019n\u0131n hi\u00e7bir \u015feye benzemedi\u011fini s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, Tanr\u0131 b\u00fct\u00fcn eksikliklerden tenzih edilmelidir. Ancak Kuran<\/em>\u2019da Tanr\u0131\u2019n\u0131n cismiyetini ifade eden ve ona y\u00f6n ili\u015ftiren ayetler tevil edilip, reddedilmemelidir. Bunlar olduklar\u0131 gibi kabul edilmelidir.[101]<\/a> Bunlara ek olarak, Tanr\u0131\u2019n\u0131n adaleti, hikmeti, insan\u0131n iradesi ve \u00f6l\u00fcmden sonra dirilme, Tanr\u0131\u2019n\u0131n ahrette g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmesi gibi konular \u015feriatta ge\u00e7ti\u011fi bi\u00e7imiyle tevilsiz aynen onaylanmal\u0131d\u0131r.[102]<\/a> Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re, Kuran<\/em>\u2019\u0131n zahirinden \u00e7\u0131karsanan bu ilkelere inan\u0131l\u0131rsa, ne dinle felsefe kavga eder; ne de mezhepler birbirini k\u00fcf\u00fcr, bidat vb. ile su\u00e7lar. Toplumsal birlik, ancak dinin zahirine dayal\u0131 temel ilkelerini tevilsiz benimsemekle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn zahire odakl\u0131 bu projesi, Maliki kad\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olsa gerekir. Ona g\u00f6re, dinde tevili gerektiren hususlar ancak felsefecileri ilgilendirir, halka indirgenmez. Onlar\u0131 kel\u00e2mc\u0131lar gibi ehliyetsiz kimselerin tevil edip halka anlatmalar\u0131, halk\u0131 felsefe ve din d\u00fc\u015fman\u0131 yapar ve toplumsal birli\u011fi par\u00e7alar.<\/p>\n

Sonu\u00e7 ve de\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n

Yukar\u0131daki \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, \u0130bn R\u00fc\u015fd, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde bir ele\u015ftiri filozofu olarak belirmektedir. Onun ele\u015ftirisi, \u00fc\u00e7 a\u015famal\u0131d\u0131r: \u0130lk a\u015famada o, F\u00e2r\u00e2b\u00ee ve \u0130bn S\u00eena gibi me\u015f\u015fa\u00ee filozoflar\u0131 Aristoteles\u2019ten ayr\u0131lmakla, hatta onlar\u0131, felsefeyi kel\u00e2ma yakla\u015ft\u0131rmakla su\u00e7lamaktad\u0131r. \u0130kinci a\u015famada, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeye y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirilerin bir ele\u015ftirisini ortaya koymaktad\u0131r. O, bununla yetinmemekte, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f kel\u00e2m ve tasavvuf gibi dinsel ak\u0131mlar\u0131 da ele\u015ftirmektedir. Deyi\u015f yerindeyse, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde kendisinden \u00f6nce olu\u015fmu\u015f t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerini yap\u0131bozumuna u\u011fratmaktad\u0131r. O, yap\u0131bozumuna y\u00f6nelik ele\u015ftirileriyle de yetinmemekte, ele\u015ftirdi\u011finin yerine yenisini koymak i\u00e7in siyasal-d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir yap\u0131 in\u015fa etmektedir. Bu siyasal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131, \u00f6ze d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc temele almaktad\u0131r. Far\u00e2b\u00ee ve \u0130bn S\u00een\u00e2 taraf\u0131ndan bozuldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc felsefeyi, Aristoteles\u2019e d\u00f6nerek yeniden canland\u0131rmay\u0131 denemekte; teville yozla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc dini ise Kuran<\/em>\u2019\u0131n literal anlam\u0131na geri d\u00f6nerek yeniden yap\u0131land\u0131rmay\u0131 istemektedir. Bu anlam\u0131yla, Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeyi reddeden ve tasavvufa y\u00f6nelen ihy\u00e2 hareketine, felsefede Aristoteles\u2019e, dinde \u015feriat\u0131n zahirine d\u00f6nmeyi sal\u0131k veren yeni bir ihy\u00e2 hareketi ile yan\u0131t vermektedir.<\/p>\n

Bu anlam\u0131yla \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli bir kav\u015fak noktas\u0131nda durdu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak tam bu ba\u011flamda, \u015fu soruyu sormak gerekmektedir: \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn, me\u015f\u015fa\u00ee ele\u015ftirisinin, Gazz\u00e2l\u00ee kar\u015f\u0131s\u0131nda filozoflar\u0131 savunmas\u0131n\u0131n, kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 ve sufileri yap\u0131bozumuna u\u011fratmas\u0131n\u0131n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki etkisi ne olmu\u015ftur? Daha da \u00f6nemlisi, felsefe ve din i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi ihy\u00e2 hareketi toplumsal bir kar\u015f\u0131l\u0131k bulmu\u015f mudur? Yani felsefi-siyasi projesi \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda etki uyand\u0131rm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Buna evet demek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda okundu\u011funa, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ve etki b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131na dair herhangi bir iz ve emare yoktur. M\u00fchabat T\u00fcrker\u2019in saptamas\u0131yla, Fatih Sultan Mehmet taraf\u0131ndan din konusunda Gazz\u00e2l\u00ee tarz\u0131nda bir kitap yazmas\u0131 istenen ve anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla teh\u00e2f\u00fct tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Hocaz\u00e2de bile \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc ve eserlerini bir kez bile olsun anmamaktad\u0131r.[103]<\/a><\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, Bat\u0131\u2019da R\u00f6nesans d\u00f6neminde Averroes diye \u015f\u00f6hret bulmu\u015f, orada Averroism diye bir ak\u0131m yay\u0131lm\u0131\u015f ve Bat\u0131\u2019ya Aristoteles\u2019i \u00f6\u011fretmi\u015f olsa da, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yeniden an\u0131msanmas\u0131, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011fa duyulan duygusal tepki ba\u011flam\u0131nda, tarihsel-psikolojik teselli olarak 19. y\u00fczy\u0131llardan sonra olmu\u015ftur.\u00a0 Modern d\u00f6nemde onu ke\u015ffedenler de M\u00fcsl\u00fcmanlar de\u011fil, bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lard\u0131r. Modern M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u0130bn R\u00fc\u015fd gibi filozoflarda tarihsel-psikolojik teselli aramalar\u0131 asl\u0131nda paradoksald\u0131r; zira \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda okunmam\u0131\u015f, bununla kalmay\u0131p d\u0131\u015flanm\u0131\u015f, k\u00e2fir say\u0131lm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin, modern d\u00f6nemde \u0130slam\u2019\u0131n tarihsel y\u00fcz aklar\u0131 olarak sunulmalar\u0131, ancak geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rtme \u00e7abas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak yorumlanabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[1]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.71.<\/p>\n

[2]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.72.<\/p>\n

[3]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.72.<\/p>\n

[4]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.72.<\/p>\n

[5]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.72.<\/p>\n

[6]<\/a> \u0130bn Tufeyl, Hay Bin Yakzan<\/em>, s.73.<\/p>\n

[7]<\/a> Abd el-V\u00e2hid el-Merr\u00e2ku\u015f\u00ee, el-Mu\u2019cib f\u00ee Telh\u00ees Ahb\u00e2r el-Ma\u011frib<\/em>, Kahire 1324, s.158-159; R\u0131zaeddin \u0130bn Fahreddin, \u0130slam Filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/em>, Haz.: Remzi Demir, G\u00fcndo\u011fan Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1997, s.30-32.<\/p>\n

[8]<\/a> R\u0131zaeddin \u0130bn Fahreddin, \u0130slam Filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/em>, s.30-32.<\/p>\n

[9]<\/a> R\u0131zaeddin \u0130bn Fahreddin, \u0130slam Filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/em>, s.30-31.<\/p>\n

[10]<\/a> R\u0131zaeddin \u0130bn Fahreddin, \u0130slam Filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/em>, s.46.<\/p>\n

[11]<\/a> Macit Fahri, \u0130slam Felsefesi Tarihi<\/em>, s.245.<\/p>\n

[12]<\/a> Bekir Karl\u0131\u011fa, \u201c\u0130bn R\u00fc\u015fd: Hayat\u0131, Temel Fikirleri ve Etkileri\u201d, Bilim ve \u00dctopya <\/em>dergisi, say\u0131: 156, \u0130stanbul 2007,\u00a0 s.5.<\/p>\n

[13]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Telh\u00ees Kit\u00e2b el-K\u0131y\u00e2s<\/em>, thk. M. K\u00e2s\u0131m, Kahire 1983,\u00a0 s.171.<\/p>\n

[14]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Telh\u00ees el-\u00c2s\u00e2r El-Ulviyye<\/em>, thk. C. Alevi, Ma\u011frib 1994, s.145.<\/p>\n

[15]<\/a> \u0130bn Seb\u2019\u00een, B\u00fcdd el-\u00c2rif<\/em>, Beyrut 1978, s.143.<\/p>\n

[16]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl,\u201c\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri \u00dczerine\u201d, U\u00dc\u0130F Dergisi<\/em>,\u00a0 Cilt: 19, Say\u0131: 1, 2010, s.243-253<\/p>\n

[17]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Siyasete Dair Temel Bilgiler<\/em>, \u00e7eviren: M. Hilmi \u00d6zev, Bordo Siyah Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2011, s.1 vd.<\/p>\n

[18]<\/a> R\u0131zaeddin \u0130bn Fahreddin, \u0130slam Filozofu \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/em>, s.32.<\/p>\n

[19]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.11 vd.<\/p>\n

[20]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.91 vd.<\/p>\n

[21]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.196 vd.<\/p>\n

[22]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.11.<\/p>\n

[23]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.140.<\/p>\n

[24]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.478.<\/p>\n

[25]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.30.<\/p>\n

[26]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.284.<\/p>\n

[27]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.95.<\/p>\n

[28]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.96.<\/p>\n

[29]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.96-97.<\/p>\n

[30]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.191.<\/p>\n

[31]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.71.<\/p>\n

[32]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.9.<\/p>\n

[33]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.98-99.<\/p>\n

[34]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.98-99.<\/p>\n

[35]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: I, s.541.<\/p>\n

[36]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, \u201cez-Zamime\u201d, \u00e7eviren: S\u00fcleyman Uluda\u011f, Felsefe-Din \u0130li\u015fkileri (Faslu\u2019l Mak\u00e2l, el-Ke\u015ff an Minh\u00e2c\u00eel\u2019l-Edille)<\/em>, Derg\u00e2h Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2013, s.130.<\/p>\n

[37]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.94.<\/p>\n

[38]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.94.<\/p>\n

[39]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, ez-Zamime<\/em>, s.129-130.<\/p>\n

[40]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.105-108.<\/p>\n

[41]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.709-711.<\/p>\n

[42]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.711-712.<\/p>\n

[43]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.712-714.<\/p>\n

[44]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.91.<\/p>\n

[45]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.92.<\/p>\n

[46]<\/a> Hasan Ayd\u0131n, \u201cGazz\u00e2l\u00ee ve \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019de G\u00f6re Mucize\u201d, Kel\u00e2m Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/em>, 6:2, 2008, s.115-130.<\/p>\n

[47]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.618-625.<\/p>\n

[48]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.631 vd.<\/p>\n

[49]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.643.<\/p>\n

[50]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.631-634.<\/p>\n

[51]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.643.<\/p>\n

[52]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.107-108.<\/p>\n

[53]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.196-198.<\/p>\n

[54]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.196-198.<\/p>\n

[55]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.137-138.<\/p>\n

[56]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.73.<\/p>\n

[57]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.74.<\/p>\n

[58]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.75.<\/p>\n

[59]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.78-79.<\/p>\n

[60]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.83.<\/p>\n

[61]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.108.<\/p>\n

[62]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri <\/em>\u00dczerine, s.246.<\/p>\n

[63]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri \u00dczerine<\/em>, s.246-247.<\/p>\n

[64]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.83-84.<\/p>\n

[65]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri \u00dczerine<\/em>, s.247.<\/p>\n

[66]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri \u00dczerine<\/em>, s.247.<\/p>\n

[67]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.87.<\/p>\n

[68]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.86.<\/p>\n

[69]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.85.<\/p>\n

[70]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.84-85.<\/p>\n

[71]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.712-713.<\/p>\n

[72]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.712.<\/p>\n

[73]<\/a> Mehmet Birg\u00fcl, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Felsefe-Din \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesinin Aristotelyen K\u00f6kenleri \u00dczerine<\/em>, s.247.<\/p>\n

[74]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.107.<\/p>\n

[75]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.107.<\/p>\n

[76]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl el-Mak\u00e2l<\/em>, s.107 vd.<\/p>\n

[77]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.623.<\/p>\n

[78]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.712.<\/p>\n

[79]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.712.<\/p>\n

[80]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Teh\u00e2f\u00fct et-Teh\u00e2f\u00fct<\/em>, cilt: II, s.607.<\/p>\n

[81]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl Mak\u00e2l<\/em>, s.137.<\/p>\n

[82]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.139.<\/p>\n

[83]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.140.<\/p>\n

[84]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, Fasl Mak\u00e2l<\/em>, s.78.<\/p>\n

[85]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.141 vd.<\/p>\n

[86]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.175 vd.<\/p>\n

[87]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.199 vd.<\/p>\n

[88]<\/a> Hasan Ayd\u0131n, \u201c\u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019de Nedensel Zorunluluk Ba\u011flam\u0131nda \u0130rade \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Sorunu\u201d, Bilim ve Gelecek<\/em>, say\u0131: 51, \u0130stanbul 2008, s.48-55.<\/p>\n

[89]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff, s.248.<\/p>\n

[90]<\/a> Hasan Ayd\u0131n, \u201cTanr\u0131sal Adalet ve K\u00f6t\u00fcl\u00fck Sorunu Ba\u011flam\u0131nda \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn E\u015f\u2019ar\u00eelere ve Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye Y\u00f6neltti\u011fi Ele\u015ftirler\u201d, Bilim ve \u00dctopya<\/em>, say\u0131: 173, \u0130stanbul 2008, s.22-28.<\/p>\n

[91]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.249 vd.<\/p>\n

[92]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.159.<\/p>\n

[93]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.199 vd.<\/p>\n

[94]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.175 vd.<\/p>\n

[95]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.221.<\/p>\n

[96]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.156-157.<\/p>\n

[97]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.139 vd.<\/p>\n

[98]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.139-158.<\/p>\n

[99]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff<\/em>, s.164 vd.<\/p>\n

[100]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff, s.179 vd.<\/p>\n

[101]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff, s.182 vd.<\/p>\n

[102]<\/a> \u0130bn R\u00fc\u015fd, el-Ke\u015ff, s.199 vd.<\/p>\n

[103]<\/a> M\u00fcbahat T\u00fcrker, \u00dc\u00e7 Teh\u00e2f\u00fct Bak\u0131m\u0131ndan Felsefe ve Din M\u00fcnasebeti<\/em>, TTK Bas\u0131mevi, Ankara 1956, s.60.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130bn R\u00fc\u015fd, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde bir ele\u015ftiri filozofu olarak belirir. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeye y\u00f6neltti\u011fi sald\u0131r\u0131lar\u0131n kapsaml\u0131 bir ele\u015ftirisini ortaya koyar. Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin felsefeyi reddeden ve tasavvufa y\u00f6nelen ihy\u00e2 hareketine, felsefede Aristoteles\u2019e, dinde \u015feriat\u0131n zahirine d\u00f6nmeyi sal\u0131k veren yeni bir ihy\u00e2 hareketi ile yan\u0131t verir. Peki, felsefi-siyasi projesi \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda etki uyand\u0131rm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Buna evet demek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sunu\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":15922,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[183,224,221,222],"tags":[467,237,439,468,441],"class_list":["post-15909","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-146-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-felsefe","category-tarih","tag-din-felsefesi","tag-felsefe","tag-gazzali","tag-ibn-rusd","tag-islam-felsefesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t