{"id":15938,"date":"2016-04-01T12:01:36","date_gmt":"2016-04-01T09:01:36","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=15938"},"modified":"2018-01-05T12:12:05","modified_gmt":"2018-01-05T09:12:05","slug":"uzay-nasil-var-olur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/04\/01\/uzay-nasil-var-olur","title":{"rendered":"Uzay nas\u0131l var olur?"},"content":{"rendered":"

Mutlak uzay cisimlerin i\u00e7inde hareket edebildi\u011fi atmosfere benzer. Her cisim \u00fc\u00e7 farkl\u0131 y\u00f6ne do\u011fru \u00e7e\u015fitli hareketler yaparak ilerleyebilir. \u00d6te yandan mutlak zaman ise evrende ne kadar s\u00fcrenin ge\u00e7ti\u011fini bize s\u00f6yleyen kozmik bir duvar saati gibidir. Mutlak uzayda ne olup bitiyorsa bu saate g\u00f6re i\u015fler.<\/p>\n

\"\"
Mutlak uzayda hareket eden \u00fc\u00e7 par\u00e7ac\u0131k. (\u00c7izim: Umut Can)<\/figcaption><\/figure>\n

Mutlak uzay ve mutlak zaman\u0131n ger\u00e7ekten<\/strong> var olup olmamas\u0131ysa ayr\u0131 bir soru. Bunun i\u00e7in \u0130ngiliz fizik\u00e7i Newton me\u015fhur sepet deneyini<\/strong> \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Deney i\u00e7i su dolu ve bir iple yukar\u0131 ba\u011flanm\u0131\u015f bir sepetten olu\u015fuyor. Sepet d\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor ve serbest b\u0131rak\u0131l\u0131yor. Burulan ip yava\u015f yava\u015f d\u00f6nmeye ba\u015fl\u0131yor ve beraberinde sepeti de d\u00f6nd\u00fcr\u00fcyor. Sepet d\u00f6nerken i\u00e7indeki suyu da d\u00f6nd\u00fcr\u00fcyor ve suyun \u00fczeri kavisli bir hal al\u0131yor. Bundan sonra Newton\u2019\u0131n yorumu \u015fu \u015fekilde oluyor: E\u011fer evrendeki t\u00fcm hareket g\u00f6receliyse suyun y\u00fczeyinin kavis almamas\u0131 gerekirdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc sepetin i\u00e7indeki su sepete g\u00f6re hareket etmiyor ki bu durum ilk ba\u015fta da bu \u015fekildeydi. Ama bu b\u00f6yle olmad\u0131. Demek ki nesnelerin i\u00e7inde d\u00f6nebilece\u011fi bir mutlak uzay vard\u0131r.<\/p>\n

Filozof Ernst Mach\u2019\u0131n bu deneye yorumuysa daha farkl\u0131. O e\u011fer sepet birka\u00e7 kilometre geni\u015fli\u011finde olsayd\u0131 deneyin daha farkl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Mach ilkesine g\u00f6re mutlak nicelikler yoktur. Fizikte sadece g\u00f6receli olan kavramlar ge\u00e7erli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Newton\u2019un sepet deneyinde su da sepetle beraber d\u00f6n\u00fcyor ve y\u00fczeyi kavisli bir \u015fekil al\u0131yor. (\u00c7izim: Umut Can)<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eekil dinami\u011fi<\/strong> ilk olarak \u0130ngiliz fizik\u00e7i Julian Barbour taraf\u0131ndan Mach ilkesini sa\u011flamak \u00fczere ortaya at\u0131lan bir kuram. \u015eekil dinami\u011finde mutlak uzay yoktur, sadece g\u00f6receli olan par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131 mesafeler vard\u0131r. Bu kuram genel g\u00f6relili\u011fe alternatif bir kuramd\u0131r. Bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar genelde k\u00fctle \u00e7ekimi, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc gibi klasik kavramlar \u00fczerine odakland\u0131. Biz bu kuram\u0131 atomlar\u0131n kuantum yap\u0131s\u0131na uygulad\u0131k. Elde etti\u011fimiz sonu\u00e7 ise \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131: kuram uzay\u0131 klasik olarak do\u011furuyordu.<\/p>\n

\u015eekil dinami\u011fi eldeki fiziki sistem \u00fczerine baz\u0131 k\u0131s\u0131tlar koyar. Bunlardan birincisi toplam enerjinin s\u0131f\u0131r olmas\u0131d\u0131r. Bu sayede dinami\u011fin ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi harici bir zaman ortadan kalkar. Bu k\u0131stas mutlak zaman\u0131n var olu\u015funu engeller.<\/p>\n

A\u00e7\u0131sal momentum d\u00f6nme hareketi yapan cisimlerin bir \u00f6zelli\u011fidir. Onlar\u0131n ne kadar kuvvetle ve ne y\u00f6nde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. \u015eekil dinami\u011finin bir di\u011fer k\u0131stas\u0131ysa toplam a\u00e7\u0131sal momentumun s\u0131f\u0131r olmas\u0131d\u0131r. Bu sayede t\u00fcm sistem topyekun olarak bir d\u00f6nme hareketi yapamaz. Bu \u015fart da mutlak uzay kavram\u0131n\u0131n do\u011fu\u015funu engeller. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sayede cisimlerin i\u00e7inde d\u00f6nebilece\u011fi bir uzay ortadan kaybolur. Bu \u015fartlar klasik bir sisteme uygulan\u0131rsa arzu edildi\u011fi \u00fczere ne mutlak zaman ne de mutlak uzay ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

Fakat eldeki kuram atomlar\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir kuantum<\/strong> kuram\u0131 ise sonu\u00e7lar biraz de\u011fi\u015fiyor. Proton ve elektronlardan olu\u015fan bir evren d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Burada mutlak olan hi\u00e7bir \u015fey yok, sadece par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131 mesafeler ve bunlar\u0131n zamana g\u00f6re de\u011fi\u015fimi mevcut. Sistemde bir hidrojen molek\u00fcl\u00fc olu\u015fabilir ve bunun orbitallerinin (elektron bulutunun) belirli bir a\u00e7\u0131sal momentumu vard\u0131r. Fakat toplam a\u00e7\u0131sal momentum s\u0131f\u0131r olmal\u0131. Demek ki sistemdeki atomlar ve molek\u00fcller bu a\u00e7\u0131sal momentumu s\u0131f\u0131rlayacak \u015fekilde hareket etmelidirler. E\u011fer biz kuantum nicelikler yerine sadece klasik niceliklere odaklan\u0131rsak toplam a\u00e7\u0131sal momentumun s\u0131f\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Buradan da sisteme klasik<\/strong> g\u00f6zle bakan birinin mutlak uzay\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetti\u011fi sonucu \u00e7\u0131kar. Bu sonu\u00e7 kuantum k\u00fctle \u00e7ekimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yerindedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kuantum k\u00fctle \u00e7ekiminde \u015fu ana kadar s\u00fcren \u00e7al\u0131\u015fmalar uzay-zaman\u0131n temel bir kavram olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fka bir \u015feylerin tezah\u00fcr\u00fc oldu\u011funu destekledi.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

– Julian B. Barbour ve Herbert Pfister, Mach\u2019s Principle: from Newton\u2019s bucket to quantum gravity,<\/em> Birkhauser, 1995<\/p>\n

– Furkan Semih D\u00fcndar ve Bar\u0131\u015f Tamer Tongu\u00e7, Emergence of Spacetime in Quantum Shape Dynamics, <\/em>arXiv:1511.09197<\/p>\n

– Flavio Mercati, A Shape Dynamics Tutorial,<\/em> arXiv:1409.0105<\/p>\n

– Julian Barbour, Shape Dynamics. An Introduction, arXiv:1105.0183.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mutlak uzay cisimlerin i\u00e7inde hareket edebildi\u011fi atmosfere benzer. Her cisim \u00fc\u00e7 farkl\u0131 y\u00f6ne do\u011fru \u00e7e\u015fitli hareketler yaparak ilerleyebilir. \u00d6te yandan mutlak zaman ise evrende ne kadar s\u00fcrenin ge\u00e7ti\u011fini bize s\u00f6yleyen kozmik bir duvar saati gibidir. Mutlak uzayda ne olup bitiyorsa bu saate g\u00f6re i\u015fler. Mutlak uzay ve mutlak zaman\u0131n ger\u00e7ekten var olup olmamas\u0131ysa ayr\u0131 bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":909,"featured_media":15939,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[183,30,26,535],"tags":[248,1862,1533,392],"class_list":["post-15938","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-146-sayi","category-astronomi","category-fizik","category-forum","tag-astronomi","tag-dinamik","tag-kuantum","tag-uzay"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15938","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/909"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15938"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15938\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15939"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}